1. анупадасуттаван̣н̣ана̄

93. иддхима̄ти гун̣о па̄кат̣о паратогхосена вина̄ па̄са̄дакампанадевача̄рика̄дӣхи сайамева пака̄сабха̄вато; дхутава̄да̄дигун̣а̄нампи татха̄бха̄ве етенева найена тесам̣ гун̣а̄нам̣ па̄кат̣айогато ча паресам̣ ниччхитабха̄вато ча. пан̃н̃авато гун̣а̄ти пан̃н̃а̄пабхедапабха̄вите гун̣ависесе сандха̄йа вадати. те хи йебхуййена паресам̣ ависайа̄. тена̄ха – ‘‘на сакка̄ акатхита̄ джа̄ниту’’нти. висабха̄га̄ сабха̄га̄ на̄ма айонисоманасика̄рабахулесу путхуджджанесу, те пана аппахӣнара̄гадосата̄йа парасса виджджама̄нампи гун̣ам̣ маккхетва̄ авиджджама̄нам̣ аван̣н̣амева гхосентӣти а̄ха – ‘‘висабха̄га…пе… катхентӣ’’ти.

йа̄ ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ самудайато аттхан̇гамато асса̄дато а̄дӣнавато йатха̄бхӯтам̣ паджа̄нана̄, айам̣ дха̄тукусалата̄. а̄йатанакусалата̄йапи есева найо. авиджджа̄дӣсу два̄дасасу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу косаллам̣ пат̣иччасамуппа̄дакусалата̄. идам̣ имасса пхаласса т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣ам̣, идам̣ ат̣т̣ха̄нам̣ ака̄ран̣анти евам̣ т̣ха̄нан̃ча т̣ха̄нато, ат̣т̣ха̄нан̃ча ат̣т̣ха̄нато йатха̄бхӯтам̣ паджа̄нана̄, айам̣ т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄накусалата̄. йо пана имесу дха̄туа̄дӣсу парин̃н̃а̄бхисамайа̄дивасена ниссан̇гагатийа̄ пан̣д̣а̄ти ладдхана̄мена н̃а̄н̣ена ито гато паватто, айам̣ пан̣д̣ито на̄ма̄ти а̄ха – ‘‘имехи чатӯхи ка̄ран̣ехи пан̣д̣ито’’ти. маханта̄нам̣ аттха̄нам̣ паригган̣ханато махатӣ пан̃н̃а̄ етасса̄ти маха̄пан̃н̃о. сесападесупи есева найоти а̄ха – ‘‘маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гатоти аттхо’’ти.

на̄наттанти йа̄хи маха̄пан̃н̃а̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхеро ‘‘маха̄пан̃н̃о’’тиа̄дина̄ киттӣйати, та̄сам̣ маха̄пан̃н̃а̄дӣнам̣ идам̣ на̄наттам̣ айам̣ вематтата̄. йасса кассачи (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.216; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.110; а. ни. т̣ӣ. 1.1.584) висесато арӯпадхаммасса махаттам̣ на̄ма киччасиддхийа̄ ведитаббанти тадасса киччасиддхийа̄ дассенто, ‘‘маханте сӣлаккхандхе паригган̣ха̄тӣти маха̄пан̃н̃а̄’’тиа̄дима̄ха. таттха хетумахантата̄йа паччайамахантата̄йа ниссайамахантата̄йа пабхедамахантата̄йа киччамахантата̄йа пхаламахантата̄йа а̄нисам̣самахантата̄йа ча сӣлаккхандхасса махантабха̄во ведитаббо. таттха хетӯ алобха̄дайо, паччайа̄ хироттаппасаддха̄сативӣрийа̄дайо. ниссайа̄ са̄вакабодхипаччекабодхисамма̄самбодхинийатата̄ там̣саман̇гино ча пурисависеса̄. пабхедо ча̄ритта̄дивибха̄го. киччам̣ тадан̇га̄дивасена пат̣ипаккхасса видхаманам̣. пхалам̣ саггасампада̄ нибба̄насампада̄ ча. а̄нисам̣со пийамана̄пата̄ди. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге (висуддхи. 1.9) а̄кан̇кхеййасутта̄дӣсу (ма. ни. 1.64 а̄дайо) ча а̄гатанайена ведитаббо. имина̄ найена сама̄дхиккхандха̄дӣнампи махантата̄ йатха̄рахам̣ ниддха̄ретва̄ ведитабба̄, т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ пана махантабха̄во маха̄висайата̄йа ведитаббо. таттха т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄на̄нам̣ маха̄висайата̄ бахудха̄тукасутте (ма. ни. 3.124 а̄дайо) сайамева а̄гамиссати. виха̄расама̄паттӣнам̣ сама̄дхиккхандхе ниддха̄ританайена ведитабба̄, арийасачча̄нам̣ сакаласа̄санасан̇гахан̣ато саччавибхан̇ге (вибха. 189 а̄дайо) там̣сам̣ван̣н̣ана̄су (вибха. ат̣т̣ха. 189 а̄дайо) а̄гатанайена. сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ вибхан̇га̄дӣсу (вибха. 355 а̄дайо) там̣сам̣ван̣н̣ана̄дӣсу (вибха. ат̣т̣ха. 355 а̄дайо) ча а̄гатанайена. са̄ман̃н̃апхала̄нам̣ махато хитасса махато сукхасса махато аттхасса махато йогаккхемасса ниппхаттибха̄вато сантапан̣ӣтанипун̣аатакка̄вачарапан̣д̣итаведанӣйабха̄вато ча. абхин̃н̃а̄нам̣ маха̄самбха̄рато маха̄висайато маха̄киччато маха̄нубха̄вато маха̄ниппхаттито ча. нибба̄насса маданиммадана̄димахаттхасиддхито махантата̄ ведитабба̄.

путхупан̃н̃а̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо. айам̣ пана висесо – на̄на̄кхандхесу н̃а̄н̣ам̣ паваттатӣти, ‘‘айам̣ рӯпаккхандхо на̄ма…пе… айам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо на̄ма̄’’ти, евам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тесупи ‘‘екавидхена рӯпаккхандхо, ека̄дасавидхена рӯпаккхандхо, екавидхена ведана̄ккхандхо, бахувидхена ведана̄ккхандхо, екавидхена сан̃н̃а̄ккхандхо…пе… екавидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, бахувидхена вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти евам̣ екекасса кхандхасса екавидха̄дивасена атӣта̄дибхедавасенапи на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. татха̄ ‘‘идам̣ чаккха̄йатанам̣ на̄ма…пе… идам̣ дхамма̄йатанам̣ на̄ма. таттха даса̄йатана̄ ка̄ма̄вачара̄, две чатубхӯмака̄’’ти евам̣ а̄йатанана̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.

на̄на̄дха̄тӯсӯти ‘‘айам̣ чаккхудха̄ту на̄ма…пе… айам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту на̄ма. таттха сол̣аса дха̄туйо ка̄ма̄вачара̄, две чатубхӯмака̄’’ти евам̣ на̄на̄дха̄тӯсу пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тайидам̣ упа̄дин̣н̣акадха̄тувасена вуттанти ведитаббам̣. паччекабуддха̄нан̃хи двиннан̃ча аггаса̄вака̄нам̣ упа̄дин̣н̣акадха̄тӯсуйева на̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати. тан̃ча кхо екадесатова, но ниппадесато, анупа̄дин̣н̣акадха̄тӯнам̣ пана на̄на̄каран̣ам̣ на джа̄нантийева. саббан̃н̃убуддха̄нам̣йева пана, ‘‘има̄йа на̄ма дха̄туйа̄ уссаннатта̄ имасса руккхасса кхандхо сето хоти, имасса кан̣хо, имасса бахалаттачо, имасса тануттачо, имасса паттам̣ ван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дивасена еварӯпам̣, имасса пуппхам̣ нӣлам̣ пӣтам̣ лохитам̣ ода̄там̣ сугандхам̣ дуггандхам̣, пхалам̣ кхуддакам̣ махантам̣ дӣгхам̣ ват̣т̣ам̣ сусан̣т̣ха̄нам̣ мат̣т̣хам̣ пхарусам̣ сугандхам̣ мадхурам̣ титтакам̣ амбилам̣ кат̣укам̣ каса̄вам̣, кан̣т̣ако тикхин̣о атикхин̣о уджуко кут̣ило лохито ода̄то хотӣ’’ти дха̄туна̄наттам̣ пат̣ичча н̃а̄н̣ам̣ паваттати.

аттхесӯти рӯпа̄дӣсу а̄рамман̣есу. на̄на̄пат̣иччасамуппа̄десӯти аджджхаттабахиддха̄бхедато санта̄набхедато ча на̄наппабхедесу пат̣иччасамуппа̄дан̇гесу. авиджджа̄диан̇га̄нан̃хи паччекам̣ пат̣иччасамуппа̄дасан̃н̃ита̄ти. тена̄ха – сан̇кха̄рапит̣аке ‘‘два̄даса паччайа̄ два̄даса пат̣иччасамуппа̄да̄’’ти. на̄на̄сун̃н̃атаманупалаббхесӯти на̄на̄сабха̄весу ниччаса̄ра̄дивирахато сун̃н̃асабха̄весу, тато ева иттхипурисааттааттанийа̄дивасена анупалаббхесу сабха̄весу. ма-ка̄ро хеттха падасандхикаро. на̄на̄аттхесӯти аттхапат̣исамбхида̄висайесу паччайуппанна̄дина̄на̄аттхесу. дхаммесӯти дхаммапат̣исамбхида̄висайесу паччайа̄дина̄на̄дхаммесу. нируттӣсӯти тесам̣йева аттхадхамма̄нам̣ ниддха̄ран̣авачанасан̇кха̄та̄су на̄на̄нируттӣсу. пат̣ибха̄несӯти еттха аттхапат̣исамбхида̄дӣсу висайабхӯтесу, ‘‘има̄ни идаматтхаджотака̄нӣ’’ти (вибха. 725-745) татха̄ татха̄ пат̣ибха̄нато пат̣ибха̄на̄нӣти ладдхана̄месу н̃а̄н̣есу. путху на̄на̄сӣлаккхандхесӯтиа̄дӣсу сӣласса путхуттам̣ на̄наттан̃ча вуттамева. итаресам̣ пана вуттанайа̄нуса̄рена сувин̃н̃еййатта̄ па̄кат̣амева. йам̣ пана абхиннам̣ екамева нибба̄нам̣, таттха упача̄равасена путхуттам̣ гахетаббанти а̄ха – ‘‘путху на̄на̄джанаса̄дха̄ран̣е дхамме саматиккамма̄’’ти. тенасса маданиммадана̄дипарийа̄йена путхуттам̣ паридӣпитам̣ хоти.

евам̣ висайавасена пан̃н̃а̄йа махаттам̣ путхуттан̃ча дассетва̄ ида̄ни сампайуттадхаммавасена ха̄сабха̄вам̣, паваттиа̄ка̄равасена джаванабха̄вам̣, киччавасена тиккха̄дибха̄ван̃ча дассетум̣, ‘‘катама̄ ха̄сапан̃н̃а̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ха̄сабахулоти пӣтибахуло. сесапада̄ни тассева вевачана̄ни. сӣлам̣ парипӯретӣти хат̣т̣хапахат̣т̣хо удаггудагго хутва̄ пӣтисахагата̄йа пан̃н̃а̄йа. пӣтисоманассасахагата̄ хи пан̃н̃а̄ абхиративасена а̄рамман̣е пхулла̄ викасита̄ вийа паваттати; на упеккха̄сахагата̄ти па̄тимоккхасӣлам̣ т̣хапетва̄ ха̄санӣйам̣ парам̣ тивидхампи сӣлам̣ парипӯретӣти аттхо. висум̣ вуттатта̄ пуна сӣлаккхандхама̄ха. сама̄дхиккхандхантиа̄дӣсупи есева найо.

рӯпам̣ аниччато кхиппам̣ джаватӣти рӯпаккхандхам̣ аниччанти сӣгхам̣ вегена паваттийа̄ пат̣ипаккхадӯрӣбха̄вена пубба̄бхисан̇кха̄расса са̄тисайатта̄ индена виссат̣т̣хаваджирам̣ вийа лаккхан̣ам̣ пат̣ивиджджхантӣ адандха̄йантӣ рӯпаккхандхе аниччалаккхан̣ам̣ вегаса̄ пат̣ивиджджхати, тасма̄ са̄ джаванапан̃н̃а̄ на̄ма̄ти аттхо. сесападесупи есева найо. евам̣ лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетва̄ балававипассана̄васена дассетум̣, ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха кхайат̣т̣хена̄ти йаттха йаттха уппаджджати, таттха таттхева бхиджджанато кхайасабха̄ватта̄. бхайат̣т̣хена̄ти бхайа̄накабха̄вато. аса̄ракат̣т̣хена̄ти аттаса̄равирахато ниччаса̄ра̄дивирахато ча. тулайитва̄ти тула̄бхӯта̄йа випассана̄пан̃н̃а̄йа тулетва̄. тӣрайитва̄ти та̄йа ева тӣран̣абхӯта̄йа тӣретва̄. вибха̄вайитва̄ти йа̄тха̄вато пака̄сетва̄ пан̃чаккхандхам̣ вибхӯтам̣ катва̄. рӯпаниродхети рӯпаккхандхасса ниродхабхӯте нибба̄не ниннапон̣апаббха̄равасена. ида̄ни сикха̄ппаттавипассана̄васена джаванапан̃н̃ам̣ дассетум̣, пуна ‘‘рӯпа’’нтиа̄ди вуттам̣. вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄васена̄ти кечи.

н̃а̄н̣асса тиккхабха̄во на̄ма сависесам̣ пат̣ипаккхасамуччхинданена ведитабботи, ‘‘кхиппам̣ килесе чхиндатӣти тиккхапан̃н̃а̄’’ти ватва̄ те пана килесе вибха̄гена дассенто, ‘‘уппаннам̣ ка̄мавитакка’’нтиа̄дима̄ха. тиккхапан̃н̃о хи кхиппа̄бхин̃н̃о хоти, пат̣ипада̄ часса на чалатӣти а̄ха – ‘‘екасмим̣ а̄сане чатта̄ро арийамагга̄ адхигата̄ хонтӣ’’тиа̄ди.

‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄ сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄ кхайадхамма̄ вайадхамма̄ ниродхадхамма̄’’ти йа̄тха̄вато дассанена саччасампат̣иведхо иджджхати, на ан̃н̃атха̄ти ка̄ран̣амукхена ниббедхикапан̃н̃ам̣ дассетум̣, ‘‘саббасан̇кха̄ресу уббегабахуло хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха уббегабахулоти вуттанайена саббасан̇кха̄ресу абхин̣хам̣ паваттасам̣вего. утта̄сабахулоти н̃а̄н̣утра̄савасена саббасан̇кха̄ресу бахусо утрастама̄насо. тена а̄дӣнава̄нупассанама̄ха. уккан̣т̣ханабахулоти пана имина̄ ниббида̄нупассанам̣ а̄ха – аратибахулотиа̄дина̄ тасса̄ ева апара̄паруппаттим̣. бахимукхоти саббасан̇кха̄рато бахибхӯтам̣ нибба̄нам̣ уддисса паваттан̃а̄н̣амукхо, татха̄ ва̄ паваттитавимоккхамукхо. ниббиджджханам̣ ниббедхо, со етисса̄ аттхи, ниббиджджхатӣти ва̄ ниббедха̄, са̄ва пан̃н̃а̄ ниббедхика̄. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.

паджджати етена випассана̄дикоти падам̣, сама̄патти, тасма̄ анупаданти анусама̄паттийоти аттхо. падам̣ ва̄ саммасанупага̄ дхамма̄ випассана̄йа паваттит̣т̣ха̄набха̄вато. тена̄ха ‘‘сама̄паттивасена ва̄’’ти. джха̄нан̇гавасена ва̄ти джха̄нан̇гавасена̄ти ча аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана каматтхо идха падасаддо, тасма̄ анупадам̣ ануккамена̄ти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘анупат̣ипа̄т̣ийа̄’’ти. дхаммавипассананти там̣там̣сама̄паттичиттуппа̄дапарийа̄панна̄нам̣ дхамма̄нам̣ випассанам̣. випассатӣти сама̄паттийо джха̄намукхена те те дхамме йа̄тха̄вато париггахетва̄, ‘‘итипи дуккха̄’’тиа̄дина̄ саммасати. аддхама̄сена арахаттам̣ патто уккам̣сагатасса са̄вака̄нам̣ саммасанача̄расса ниппадесена паваттийама̄натта̄, са̄вакапа̄рамӣн̃а̄н̣асса ча татха̄ пат̣ипа̄детаббатта̄. евам̣ сантепӣти йадипи маха̄моггалла̄наттхеро на чирассева арахаттам̣ патто; дхаммасена̄пати пана тато чирена, евам̣ сантепи йасма̄ моггалла̄наттхеропи маха̄пан̃н̃ова, тасма̄ са̄рипуттаттхерова маха̄пан̃н̃атароти. ида̄ни таматтхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣, ‘‘маха̄моггалла̄наттхеро хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. саммасанам̣ чарати еттха̄ти саммасанача̄ро, випассана̄бхӯми, там̣ саммасанача̄рам̣. екадесамева̄ти сакааттабха̄ве сан̇кха̄ре анавасесато париггахетун̃ча саммаситун̃ча асакконтам̣ аттано абхинӣха̄расамуда̄гатан̃а̄н̣абала̄нурӯпам̣ екадесамева париггахетва̄ саммасанто. нану ча ‘‘саббам̣, бхиккхаве, анабхиджа̄нам̣ апариджа̄нам̣ авира̄джайам̣ аппаджахам̣ абхаббо дуккхаккхайа̄йа̄’’ти (сам̣. ни. 4.26) вачанато ват̣т̣адуккхато муччитука̄мена саббам̣ парин̃н̃еййам̣ париджа̄нитаббамева? саччаметам̣, тан̃ча кхо саммасанупагадхаммавасена вуттам̣. тасма̄ сасанта̄нагате саббадхамме, парасанта̄нагате ча тесам̣ санта̄навибха̄гам̣ акатва̄ бахиддха̄бха̄васа̄ман̃н̃ато саммасанам̣, айам̣ са̄вака̄нам̣ саммасанача̄ро. тхеро пана бахиддха̄дхаммепи санта̄навибха̄гена кечи кечи уддхаритва̄ саммаси, тан̃ча кхо н̃а̄н̣ена пхут̣т̣хаматтам̣ катва̄. тена вуттам̣ – ‘‘йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣енто вийа екадесамева саммасанто’’ти. таттха н̃а̄н̣ена на̄ма йа̄вата̄ неййам̣ паваттитаббам̣, татха̄ апаваттанато ‘‘йат̣т̣хикот̣ийа̄ уппӣл̣енто вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. анупададхаммавипассана̄йа абха̄вато ‘‘екадесамева саммасанто’’ти вуттам̣.

буддха̄нам̣ саммасанача̄ро дасасахассилокадха̄туйам̣ саттасанта̄нагата̄, аниндрийабаддха̄ ча сан̇кха̄ра̄ти ваданти, кот̣исатасахассачаккава̄л̣есӯти апаре. татха̄ хи аддхаттайавасена пат̣иччасамуппа̄данайам̣ осаритва̄ чхаттим̣сакот̣исатасахассамукхена буддха̄нам̣ маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ паваттам̣. паччекабуддха̄нам̣ сасанта̄нагатехи саддхим̣ маджджхимадесава̄сисаттасанта̄нагата̄ аниндрийабаддха̄ ча саммасанача̄роти ваданти, джамбудӣпава̄сисаттасанта̄нагата̄ти кечи. дхаммасена̄патинопи йатха̄вуттаса̄вака̄нам̣ випассана̄бхӯмийева саммасанача̄ро. таттха пана тхеро са̄тисайам̣ ниравасесам̣ анупададхаммам̣ випасси. тена вуттам̣ – ‘‘са̄вака̄нам̣ саммасанача̄рам̣ ниппадесам̣ саммасӣ’’ти.

таттха ‘‘са̄вака̄нам̣ випассана̄бхӯмӣ’’ти еттха суккхавипассака̄ локийа̄бхин̃н̃аппатта̄ пакатиса̄вака̄ аггаса̄вака̄ паччекабуддха̄ самма̄самбуддха̄ти чхасу джанесу суккхавипассака̄нам̣ джха̄на̄бхин̃н̃а̄хи анадхигатапан̃н̃а̄непун̃н̃атта̄ андха̄нам̣ вийа иччхитападесоккаманам̣ випассана̄ка̄ле иччхикиччхитадхаммавипассана̄ наттхи. те йатха̄париггахитадхаммаматтейева т̣хатва̄ випассанам̣ вад̣д̣хенти. локийа̄бхин̃н̃аппатта̄ пана пакатиса̄вака̄ йена мукхена випассанам̣ а̄рабханти; тато ан̃н̃ена випассанам̣ виттха̄рикам̣ ка̄тум̣ сакконти випулан̃а̄н̣атта̄. маха̄са̄вака̄ абхинӣха̄расампаннатта̄ тато са̄тисайам̣ випассанам̣ виттха̄рикам̣ ка̄тум̣ сакконти. аггаса̄вакесу дутийо абхинӣха̄расампаттийа̄ сама̄дха̄насса са̄тисайатта̄ випассанам̣ татопи виттха̄рикам̣ кароти. пат̣хамо пана тато маха̄пан̃н̃ата̄йа са̄вакехи аса̄дха̄ран̣ам̣ виттха̄рикам̣ кароти. паччекабуддхо техипи маха̄бхинӣха̄рата̄йа аттано абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ татопи виттха̄рикавипассанам̣ каронти. буддха̄нам̣, саммадева, парипӯритапан̃н̃а̄па̄рамипабха̄вита-саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дхигаманасса анурӯпа̄йа̄ти. йатха̄ на̄ма катава̄лаведхапаричайена сарабхан̇гасадисена дхануггахена кхитто саро антара̄ руккхалата̄дӣсу асаджджама̄но лаккхан̣ейева патати; на саджджати на вираджджхати, евам̣ антара̄ асаджджама̄на̄ авираджджхама̄на̄ випассана̄ саммасанӣйадхаммесу йа̄тха̄вато на̄на̄найехи паваттати. йам̣ маха̄н̃а̄н̣анти вуччати, тасса паваттиа̄ка̄рабхедо ган̣ато вуттойева.

етесу ча суккхавипассака̄нам̣ випассана̄ча̄ро кхаджджотапабха̄садисо, абхин̃н̃аппаттапакатиса̄вака̄нам̣ дӣпапабха̄садисо, маха̄са̄вака̄нам̣ окка̄пабха̄садисо, аггаса̄вака̄нам̣ осадхита̄рака̄пабха̄садисо, паччекабуддха̄нам̣ чандапабха̄садисо, самма̄самбуддха̄нам̣ расмисахассапат̣иман̣д̣итасарадасӯрийаман̣д̣аласадисо упат̣т̣ха̄си. татха̄ суккхавипассака̄нам̣ випассана̄ча̄ро андха̄нам̣ йат̣т̣хикот̣ийа̄ гаманасадисо, локийа̄бхин̃н̃аппаттапакатиса̄вака̄нам̣ дан̣д̣акасетугаманасадисо, маха̄са̄вака̄нам̣ джан̇гхасетугаманасадисо, аггаса̄вака̄нам̣ сакат̣асетугаманасадисо, паччекабуддха̄нам̣ маха̄джан̇гхамаггагаманасадисо, самма̄самбуддха̄нам̣ маха̄сакамаггагаманасадисоти ведитаббо.

арахаттан̃ча кира патва̄ти еттха кира-саддо ануссаваладдхойаматтхоти дӣпетум̣ вутто. патва̄ ан̃н̃а̄си аттано випассана̄ча̄расса маха̄висайатта̄ тиккхависадасӯрабха̄васса ча саллаккхан̣ена. катхам̣ пана̄йам̣ маха̄тхеро дандхам̣ арахаттам̣ па̄пун̣анто сӣгхам̣ арахаттам̣ паттато пан̃н̃а̄йа атта̄нам̣ са̄тисайам̣ катва̄ ан̃н̃а̄сӣти а̄ха – ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди. маха̄джат̣анти маха̄джа̄ласа̄кхам̣ ативийа сиббитаджа̄лам̣. йат̣т̣хим̣ пана са̄рам̣ ва̄ уджум̣ ва̄ на лабхати вен̣уггахан̣е ануччинитва̄ вен̣усса гахитатта̄. евам̣сампаданти йатха̄ тесу пурисесу еко вел̣уггахан̣е ануччинитва̄ вел̣уйат̣т̣хим̣ ган̣ха̄ти, еко уччинитва̄, евам̣ ниппхаттикам̣. падха̄нанти бха̄вана̄нуйун̃джанам̣.

саттасат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄нӣти пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.73 ма̄тика̄) а̄гатесу тесаттатийа̄ н̃а̄н̣есу т̣хапетва̄ чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни сутамайан̃а̄н̣а̄дӣни пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄н̃а̄н̣апарийоса̄на̄ни саттасат̣т̣хи н̃а̄н̣а̄ни. та̄ни хи са̄вакехи павичитабба̄ни, на итара̄ни. сол̣асавидхам̣ пан̃н̃анти (сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.379; сам̣. ни. т̣ӣ. 3.5.379) маха̄пан̃н̃а̄дика̄, нава̄нупуббавиха̄расама̄паттипан̃н̃а̄ти идам̣ сол̣асавидхам̣ пан̃н̃ам̣.

татра̄ти тасса. идам̣ хотӣти идам̣ да̄ни вуччама̄нам̣ анупуббасаммасанам̣ хоти. випассана̄кот̣т̣ха̄санти витакка̄дисаммаситаббадхаммавибха̄гена вибхаттавипассана̄бха̄гам̣.

94. пат̣хаме джха̄нети упасилесе бхуммам̣, тасма̄ йе пат̣хаме джха̄не дхамма̄ти йе пат̣хамаджджха̄насам̣сат̣т̣ха̄ дхамма̄ти аттхо. антосама̄паттийанти ча сама̄паттисахагате читтуппа̄де сама̄паттисаман̃н̃ам̣ а̄ропетва̄ вуттам̣. ваваттхита̄ти катававаттхана̄ ниччхита̄. париччхинна̄ти н̃а̄н̣ена париччхинна̄ салаккхан̣ато париччхиджджа н̃а̄та̄. олокентоти н̃а̄н̣ачаккхуна̄ паччаккхато пассанто. абхиниропанам̣ а̄рамман̣е читтасса а̄ропанам̣. анумаджджанам̣ а̄рамман̣е читтасса анувича̄ран̣ам̣. пхаран̣ам̣ пан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса бйа̄панам̣, виппха̄рикабха̄во ва̄. са̄танти са̄тамадхурата̄. адхиккхепо виккхепасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ сама̄дха̄нам̣. пхусанам̣ индрийависайавин̃н̃а̄н̣асса тато уппаджджитва̄ а̄рамман̣е пхусана̄ка̄рена вийа паватти. ведайитам̣ а̄рамман̣а̄нубхаванам̣. сан̃джа̄нанам̣ нӣла̄дивасена а̄рамман̣асса саллаккхан̣ам̣. четайитам̣ четасо бйа̄па̄ро. виджа̄нанам̣ а̄рамман̣ӯпаладдхи. каттукамйата̄ читтасса а̄рамман̣ена аттхиката̄. тасмим̣ а̄рамман̣е адхимуччанам̣, саннит̣т̣ха̄нам̣ ва̄ адхимоккхо. косаджджапаккхе патитум̣ адатва̄ читтасса пагган̣ханам̣ пагга̄хо, адхиггахоти аттхо. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄нам̣. самаппаваттесу ассесу са̄ратхи вийа сакиччапасутесу сампайуттесу аджджхупеккханам̣ маджджхаттата̄. сампайуттадхамма̄нам̣ а̄рамман̣е анунайанам̣ сам̣чаран̣ам̣ анунайо. сабха̄ватоти йатха̄бхӯтасабха̄вато. сол̣асаннам̣ ева четтха дхамма̄нам̣ гахан̣ам̣ тесам̣йева тхерена ваваттха̄питабха̄вато, те евасса тада̄ упат̣т̣хахим̣су, на итарети ваданти. вӣрийасатиггахан̣ена четтха индрийабха̄васа̄ман̃н̃ато саддха̄пан̃н̃а̄; сатиггахан̣енева еканта̄наваджджабха̄васа̄ман̃н̃ато пассаддхиа̄дайо чха йугал̣а̄; алобха̄доса̄ ча сан̇гахита̄ джха̄начиттуппа̄дапарийа̄паннатта̄ тесам̣ дхамма̄нам̣. тхерена ча дхамма̄ ваваттха̄наса̄ман̃н̃ато а̄раддха̄. те на упат̣т̣хахим̣сӯти на сакка̄ ваттунти апаре.

видита̄ уппаджджантӣти уппа̄депи несам̣ ведана̄нам̣ паджа̄нанам̣ хотийева̄ти аттхо. сесапададвайепи есева найо. там̣ джа̄на̄тӣти там̣н̃а̄н̣о, тасса бха̄во там̣н̃а̄н̣ата̄, н̃а̄н̣асса аттасам̣ведананти аттхо. там̣сама̄найогаккхама̄хи сампайуттадхамма̄. н̃а̄н̣абахута̄ти н̃а̄н̣асса бахубха̄во, екачиттуппа̄де анекан̃а̄н̣ата̄ти аттхо. ида̄ни тамеваттхам̣ виваритум̣, ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. на сакка̄ джа̄нитум̣ а̄рамман̣акаран̣асса абха̄вато. асаммоха̄вабодхо ча ӣдисасса н̃а̄н̣асса наттхи. екекамева н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати тасмим̣ кхан̣е екассева а̄ваджджанасса уппаджджанато, на ча а̄ваджджанена вина̄ читтуппатти аттхи. вуттан̃хетам̣ –

‘‘чулла̄сӣтисахасса̄ни, каппа̄ тит̣т̣ханти йе марӯ;

на твева тепи джӣванти, двӣхи читтехи сам̣йута̄’’ти. (маха̄ни. 10, 39) ча,

‘‘наттхи читте йуга̄ гахӣ’’ти ча –

ваттха̄рамман̣а̄нам̣ париггахитата̄йа̄ти йасмин̃ча а̄рамман̣е йе джха̄надхамма̄ паваттанти, тесам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пагева н̃а̄н̣ена париччхиджджа гахитатта̄. йатха̄ на̄ма мигасӯкара̄дӣнам̣ а̄сайепариггахите татра т̣хита̄ мига̄ ва̄ сӯкара̄ ва̄ тато ут̣т̣ха̄натопи а̄гаманатопи неса̄дасса сукхаггахан̣а̄ хонти, евам̣сампадамидам̣. тена̄ха ‘‘тхерена хӣ’’тиа̄ди. тена̄ти ваттха̄рамман̣а̄нам̣ париггахитабха̄вена. асса̄ти тхерасса. тесам̣ дхамма̄нанти джха̄начиттуппа̄дапарийа̄панна̄нам̣ дхамма̄нам̣. уппа̄дам̣ а̄ваджджантасса̄тиа̄дина̄ уппа̄да̄дӣсу йам̣ йадева а̄раббха н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати; тасмим̣ тасмим̣ кхан̣е тасса тассева часса па̄кат̣абха̄во дӣпито. на хи а̄ваджджанена вина̄ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати. ахутва̄ самбхонтӣти пуббе авиджджама̄на̄ хутва̄ самбхаванти, ануппанна̄ уппаджджантӣти аттхо. удайам̣ пассати тесам̣ дхамма̄нам̣, ‘‘ахутва̄ самбхонтӣ’’ти уппа̄даккхан̣асаман̇гибха̄вадассанато. пуббе абха̄вабодхако хи аттала̄бхо дхамма̄нам̣ удайо. хутва̄ти уппаджджитва̄. пат̣ивентӣти пат̣и кхан̣е кхан̣е винассанти. вайам̣ пассати, ‘‘хутва̄ пат̣ивентӣ’’ти тесам̣ дхамма̄нам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гибха̄вадассанато. виддхам̣сабха̄вабодхако хи дхамма̄нам̣ виджджама̄нато вайо.

тесу дхаммесу наттхи етасса упайо ра̄гавасена упагамананти анупайо, анануродхо. хутва̄ вихаратӣти йоджана̄. татха̄ наттхи етасса апа̄йо пат̣игхавасена апагамананти анапа̄йо, авиродхо. ‘‘етам̣ мама, есо ме аттха̄’’ти тасса тан̣ха̄дит̣т̣хиабхинивеса̄бха̄вато тан̣ха̄дит̣т̣хиниссайехи аниссито. аппат̣ибаддхоти анупайа̄нисситабха̄вато випассана̄йа парибандхавасена чхандара̄гена на пат̣ибаддхо на вибандхито. виппамуттоти тато ева виккхамбханавимуттивасена ка̄мара̄гато вимутто. висам̣йутто виккхамбханавасенева пат̣ипаккхадхаммехи висам̣йутто.

килесамарийа̄да̄ тена ката̄ бхавеййа̄ти антосама̄паттийам̣ паватте сол̣аса дхамме а̄раббха паваттама̄нам̣ випассана̄вӣтхим̣ бхиндитва̄ саче ра̄га̄дайо уппаджджеййум̣; тасса випассана̄вӣтхийа̄ килесамарийа̄да̄ тена читтена, читтасаман̇гина̄ ва̄ ката̄ бхавеййа. тесӯти тесу дхаммесу. асса̄ти тхерасса. екопӣти ра̄га̄дӣсу екопӣти ча ваданти. вутта̄ка̄рена екачча̄нам̣ ана̄па̄тхагамане сати випассана̄ на тесу дхаммесу нирантараппаватта̄ти а̄рамман̣амарийа̄да̄ бхавеййа. виккхамбхитапаччанӣкатта̄ти випассана̄йа пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ пагева виккхамбхитатта̄ ида̄нипи виккхамбхетабба̄ килеса̄ наттхӣти вуттам̣.

итоти пат̣хамаджджха̄нато. анантароти упаримо джха̄на̄дивисесо. тасса паджа̄нанасса̄ти, ‘‘аттхи уттари ниссаран̣а’’нти евам̣ паваттаджа̄нанасса. бахулӣкаран̣ена̄ти пунаппунам̣ уппа̄данена.

сампаса̄данат̣т̣хена̄ти килесака̄лусийа̄пагаманена, тасса вича̄раккхобхавигамена ва̄ четасо саммадева па̄са̄дикабха̄вена.

вӣрийам̣ сати упеккха̄ти а̄гатат̣т̣ха̄не па̄рисуддхиупеккха̄, адуккхамасукха̄ведана̄ти еттха джха̄нупеккха̄ти, ‘‘сукхат̣т̣ха̄не веданупеккха̄ва̄’’ти вуттам̣. сукхат̣т̣ха̄нети ча пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу сукхасса вуттат̣т̣ха̄не. пассаддхатта̄ти самадхурачетайитабха̄вена а̄рамман̣е висат̣авиттхатабха̄вато йо со четасо а̄бхого вутто. са̄ман̃н̃апхала̄дӣсу сатийа̄ па̄рисуддхи, са̄ тхана аттхато сативинимутта̄ наттхӣти а̄ха ‘‘парисуддха̄сатийева̄’’ти. па̄рисуддхиупеккха̄, на джха̄нупеккха̄дайо.

95. ӣдисесу т̣ха̄несу сатийа̄ на када̄чипи н̃а̄н̣авирахо аттхӣти а̄ха – ‘‘н̃а̄н̣ена сампаджа̄но хутва̄’’ти. татха̄ хи татийаджджха̄не, ‘‘сатима̄ сукхавиха̄рӣ’’ти еттха сампаджа̄ноти айаматтхо вутто ева хоти. на са̄вака̄нам̣ анупададхаммавипассана̄ хоти сан̇кха̄ра̄васесасукхумаппаваттийа̄ дувин̃н̃еййатта̄ виниббхуджитва̄ гахетум̣ асаккун̣еййабха̄вато. тена̄ха – ‘‘кала̄павипассанам̣ дассенто евама̄ха̄’’ти.

96. пан̃н̃а̄йа чассадисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти дассанасамака̄лам̣ кхӣйама̄на̄ а̄сава̄, ‘‘дисва̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣ’’ти вутта̄. сама̄нака̄лепи хи едисо саддаппайого диссати –

‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; сам̣. ни. 2.43-45; 2.4.60; катха̄. 465, 467).

‘‘нихантва̄ тимирам̣ саббам̣, уггатеджо самуггато;

верочано расмима̄лӣ, локачаккхупабхан̇каро’’ти. (пат̣т̣ха̄. анут̣ӣ. 1.25-34; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.580) ча –

евама̄дӣсу. хетуаттхо ва̄ айам̣ дисва̄саддо асама̄накаттуко йатха̄ – ‘‘гхатам̣ пивитва̄ балам̣ хоти, сӣхам̣ дисва̄ бхайам̣ хотӣ’’ти (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.802). дассанахетуко хи а̄сава̄нам̣ париккхайо парин̃н̃а̄саччхикирийа̄бха̄вана̄бхисамайе сати паха̄на̄бхисамайасса лаббханато. йуганаддхам̣ а̄харитва̄ти пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа таттха джха̄надхамме саммасанто саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄вети. евам̣ йа̄ва невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа таттха саммасанто саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ катва̄ йатха̄ тхеро арахаттам̣ па̄пун̣и. там̣ сандха̄йа вуттам̣ – ‘‘арахаттам̣ паттава̄ро идха гахито’’ти. идха̄ти имасмим̣ сутте. дӣгханакхасуттадесана̄йа (ма. ни. 2.205-206) хи тхеро арахаттам̣ патто. тада̄ ча ана̄га̄мӣ хутва̄ ниродхам̣ сама̄паджджатӣти вачанаавасаро наттхи, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘арахаттам̣ паттава̄ро идха гахито’’ти. йади евам̣ – ‘‘саббасо невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ саматиккамма сан̃н̃а̄ведайитаниродхам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти идам̣ касма̄ вуттанти? тхере виджджама̄не пан̣д̣итагун̣е анавасесато дассетва̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣ха̄петум̣. ниродхасама̄паджджанам̣ пана тхерасса а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣ам̣. тена̄ха ‘‘ниродхам̣ пана…пе… вадантӣ’’ти. тена пхаласама̄паттимпи антара̄ сама̄паджджатийева̄ти дассети.

вомиссам̣ виваритум̣ ‘‘таттхасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ‘‘ниродхам̣ сама̄паджджисса̄мӣ’’ти а̄бхогена саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ а̄харитва̄ т̣хитасса ниродхасама̄патти сӣсам̣ на̄ма хоти, тасса а̄бхогавасена ниродхасса ва̄ро а̄гаччхати. пхаласама̄патти гӯл̣хо хоти, ‘‘пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджисса̄мӣ’’ти а̄бхогасса абха̄вато. пхаласама̄патти сӣсам̣ хотӣти еттха̄пи вуттанайена аттхо ведитаббо. етена а̄бхогапат̣ибаддхаметесам̣ а̄гамананти дӣпитанти ведитаббам̣. джамбудӣпава̄сино тхера̄ пана̄тиа̄ди ат̣т̣хакатха̄рул̣хамева там̣ вачанам̣. антосама̄паттийанти ниродхам̣ сама̄паннака̄ле. тисамут̣т̣ха̄никарӯпадхаммети утукамма̄ха̄равасена тисамут̣т̣ха̄никарӯпадхамме.

97. чин̣н̣аваситанти пат̣ипаккхадӯрибха̄вена субха̄витавасӣбха̄вам̣. ниппхаттим̣ паттоти уккам̣сапариниппхаттим̣ патто. уре ва̄йа̄маджанита̄йа орасо. пабха̄витанти уппа̄дитам̣. дхаммена̄ти арийамаггадхаммена. тасса хи адхигамена арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄то ниббаттоти катва̄, ‘‘дхаммаджо дхамманиммито’’ти вуччати. дхаммада̄йасса̄ти нававидхасса локуттарадхаммада̄йасса. а̄дийанатоти ган̣ханато, сасанта̄не уппа̄данатоти аттхо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

анупадасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.