3. маха̄ведалласуттаван̣н̣ана̄

449. гарубха̄во га̄равам̣, па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукаран̣ӣйата̄. саха га̄равена̄ти сага̄раво, гаруна̄ кисмин̃чи вутте га̄рававасена патиссаванам̣ патиссаво, саха патиссавена саппатиссаво, патиссавабхӯтам̣ там̣сабха̄ган̃ча йам̣ кин̃чи гарукаран̣ам̣. сага̄раве саппатиссавачанам̣ сага̄равасаппатиссавачанам̣. гарукаран̣ам̣ ва̄ га̄раво, сага̄равасса саппатиссавачанам̣ сага̄равасаппатиссавачанам̣. етена сабха̄венева сага̄равасса татха̄паваттам̣ вачананти дассети. ан̃н̃аттха ду-саддо гарахаттхопи хоти ‘‘дуккхам̣ дуппутто’’тиа̄дӣсу вийа, идха пана со на самбхавати куччхита̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄ватоти а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄йа дут̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти. ‘‘дуссӣло’’тиа̄дӣсу вийа абха̄ваттхо ду-саддоти вуттам̣ ‘‘аппан̃н̃о ниппан̃н̃оти аттхо’’ти. киттакена̄ти кена парима̄н̣ена. там̣ пана парима̄н̣ам̣ йасма̄ паримеййасса аттхасса париччхинданам̣ хоти, ну-саддо ча пуччха̄йа джотако, тасма̄ ‘‘китта̄вата̄ ну кхоти ка̄ран̣апариччхедапуччха̄’’ти ватва̄ ‘‘киттакена ну кхо евам̣ вуччатӣти аттхо’’ти а̄ха. ‘‘ка̄ран̣апариччхедапуччха̄’’ти имина̄ ‘‘китта̄вата̄’’ти са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во дассито, на висесато, тасса пуччха̄висесабха̄ван̃а̄панаттхам̣ маха̄ниддесе а̄гата̄ сабба̄ва пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пуччха̄ ча на̄ма̄’’тиа̄дина̄. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄, пуччха̄. дит̣т̣хасам̣сандана̄ са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. вимати чхиджджати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ким̣ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетум̣ камйата̄йа пуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄.

лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ иччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вам̣ а̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена паччаккхам̣ вийа адит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти туланабхӯтена атулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣. идха дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ адхиппета̄, на адит̣т̣хаджотана̄ виматиччхедана̄ ча̄ти.

катхамайам̣ аттхо вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тхеро хӣ’’тиа̄ди. сайам̣ виниччхинантоти сайамева тесам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхам̣ висесена ниччхинанто. идам̣ суттанти идам̣ пан̃чавӣсатипан̃хапат̣иман̣д̣итасуттам̣, на йам̣ кин̃чи анавасесенева маттхакам̣ па̄песӣти. ‘‘сайамева пан̃хам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ сайам̣ виниччхинанто’’ти еттха чатуккот̣икам̣ бхаватӣти дассенто ‘‘екаччо хӣ’’тиа̄дима̄ха. пан̃хам̣ самут̣т̣ха̄петум̣йева саккотӣти пуччханавидхим̣йева джа̄на̄ти. на ниччхетунти ниччхетум̣ на саккоти, виссаджджанавидхим̣ на джа̄на̄тӣти аттхо. висесат̣т̣ха̄нанти ан̃н̃ехи асадисат̣т̣ха̄нам̣. тхерена садисоти тхерена садисо са̄вако наттхи.

сам̣сандитва̄ти сам̣йоджетва̄ сама̄нам̣ катва̄, йатха̄ таттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттам̣, татха̄ там̣ авилометва̄ти аттхо. лӣл̣а̄йантоти лӣл̣ам̣ каронто. дхаммакатхиката̄йа аггабха̄ваппаттийа̄ таттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ата̄йа буддхалӣл̣а̄йа вийа чатуннам̣ париса̄нам̣ гаманам̣ ган̣ханто дхаммакатхам̣ катхети.

ито ва̄ етто ва̄ ануккамитва̄ти уггахитакатха̄маггато йаттха каттхачи ӣсакампи ануккамитва̄ уггахитанийа̄менева̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘йат̣т̣хикот̣и’’нтиа̄ди. екападиканти екападаниккхепаматтам̣. дан̣д̣акасетунти екадан̣д̣акамайам̣ сетум̣. хет̣т̣ха̄ ча упари ча суттапада̄нам̣ а̄харан̣ена тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ хет̣т̣хупарийам̣ каронто. джа̄тассарасадисан̃ча га̄тхам̣, суттападам̣ ва̄ никкхипитва̄ таттха на̄на̄упама̄ка̄ран̣а̄ни а̄харанто та̄ни ча техи суттападехи бодхенто самут̣т̣ха̄пенто ‘‘джа̄тассаре пан̃чаван̣н̣а̄ни кусума̄ни пхулла̄пенто вийа синеруматтхаке ват̣т̣исахассам̣ джа̄ленто вийа̄’’ти вутто.

екападуддха̄рети екасмим̣ падуддха̄ран̣аккхан̣е. падавасена сат̣т̣хи падасатасахасса̄ни га̄тха̄васена паннараса га̄тха̄сахасса̄ни. а̄кад̣д̣хитва̄ ган̣ханто вийа̄ти паччекам̣ пуппха̄ни аночинитва̄ валлимева а̄кад̣д̣хитва̄ екаджджхам̣ пуппха̄ни катва̄ ган̣ханто вийа. тена̄ха ‘‘екаппаха̄ренева̄’’ти. гатиманта̄нанти атисайа̄йа н̃а̄н̣агатийа̄ йутта̄нам̣. дхитиманта̄нанти дха̄ран̣абалена йутта̄нам̣.

анантанайуссаданти паччайуппаннабха̄ситаттханибба̄навипа̄какирийа̄дивасена анантапабхеде висайе паваттийа̄ анантанайехи уссаннам̣ упачитам̣. чатурогханиттхаран̣аттхика̄нам̣ титтхе т̣хапитана̄ва̄ вийа̄ти йоджана̄. сахассайуттаа̄джан̃н̃аратхоти веджайантаратхам̣ сандха̄йа вадати.

йасма̄ пуччха̄йам̣ бйа̄паниччха̄найена ‘‘дуппан̃н̃о дуппан̃н̃о’’ти а̄мед̣итавасена вуттам̣, тасма̄ дхаммасена̄пати пуччхитаматтхам̣ виссадждженто пуччха̄сабха̄гена ‘‘наппаджа̄на̄ти наппаджа̄на̄тӣ’’ти а̄мед̣итавасенева̄ха. таттха ити-саддо ка̄ран̣аттхоти дассенто ‘‘йасма̄ наппаджа̄на̄ти, тасма̄ дуппан̃н̃оти вуччатӣ’’ти а̄ха. идам̣ дуккханти идам̣ упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣. тан̃ча кхо руппанам̣ ведийанам̣ сан̃джа̄нанам̣ абхисан̇кхаран̣ам̣ виджа̄нананти сан̇кхепато еттакам̣. ито уддхам̣ кин̃чи дхаммаджа̄там̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ на̄ма наттхӣти йа̄тха̄васарасалаккхан̣ато паваттиккамато чева пӣл̣анасан̇кхатасанта̄павипарин̣а̄малаккхан̣ато ча йатха̄бхӯтам̣ арийамаггапан̃н̃а̄йа наппаджа̄на̄ти. авасесапаччайасама̄гаме удайати уппаджджати, сва̄йам̣ самудайо сам̣са̄рапаваттибха̄вена̄ти а̄ха ‘‘паваттидуккхапабха̄вика̄’’ти, дуккхасаччасса уппа̄дика̄ти аттхо. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ анупаччхедакаран̣арасато чева сампин̣д̣ананида̄насам̣йогапалибодхалаккхан̣ато ча.

идам̣ на̄ма т̣ха̄нам̣ патва̄ти идам̣ на̄ма аппаваттика̄ран̣ам̣ а̄гамма. нируджджхатӣти ануппа̄даниродхавасена нируджджхати, тена̄ха ‘‘убхиннам̣ аппаваттӣ’’ти. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ аччутирасато чева ниссаран̣авивека̄сан̇кхата̄маталаккхан̣ато ча. айам̣ пат̣ипада̄ти айам̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дика̄ самодха̄налаккхан̣а̄ пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти пат̣ипада̄. дуккханиродхам̣ гаччхатӣти дуккханиродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена гаччхати а̄раббха паваттати. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ килесаппаха̄накаран̣асарасато чева ниййа̄нахетудассана̄дхипатеййалаккхан̣ато ча наппаджа̄на̄ти. анантарава̄рети дутийава̄ре. имина̄ва найена̄ти ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттакам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ пат̣хамава̄ре вуттанайена. таттха хи дуппан̃н̃аниддесатта̄ паджа̄нанапат̣иккхепавасена десана̄ а̄гата̄, идха пан̃н̃авантаниддесатта̄ паджа̄нанавасена̄ти айамева висесо. еттха̄ти дутийава̄ре.

саванатоти каммат̣т̣ха̄насса саванато угган̣ха̄ти. гантхасаванамукхена хи тадаттхасса уггахан̣ам̣. т̣хапетва̄ тан̣хантиа̄ди тасса уггахан̣а̄ка̄ранидассанам̣. абхинивисатӣти випассана̄бхинивесавасена абхинивисати випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ пат̣т̣хапети. но виват̣т̣ети виват̣т̣е абхинивесо на хоти ависайатта̄. айанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄нико.

пан̃чаккхандха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. кхандхавасена випассана̄бхинивесасса чаккха̄дивасена ведана̄дивасена ча сатипи анекавидхатте сукарам̣ сувин̃н̃еййанти чатудха̄тумукхена там̣ дассетум̣ ‘‘дха̄тукаммат̣т̣ха̄навасена отаритва̄’’ти а̄ха. рӯпанти ваваттхапетӣти руппанат̣т̣хена рӯпанти асан̇карато париччхиндати. тада̄рамман̣а̄ти там̣ рӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанака̄. на̄манти ведана̄дичатуккам̣ наманат̣т̣хена на̄манти ваваттха̄пети. йамаката̄лаккхандхам̣ бхинданто вийа йамакам̣ бхиндитва̄ ‘‘арӯпам̣, рӯпан̃ча̄’’ти двева име дхамма̄, на еттха кочи атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄ти на̄марӯпам̣ ваваттхапети париччхиндати паригган̣ха̄ти. етта̄вата̄ дит̣т̣хивисуддхи дассита̄. там̣ панетам̣ на̄марӯпам̣ на ахетукам̣. йасма̄ саббам̣ саббаттха саббада̄ ча наттхи, тасма̄ сахетукам̣. кӣдисена хетуна̄? на иссара̄дивисамахетуна̄. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.447) вуттанайена гахетаббам̣. сахетукатта̄ ева сапаччайам̣. авиджджа̄дайоти авиджджа̄тан̣хупа̄да̄накамма̄ха̄ра̄дайо. еванти ‘‘там̣ панета’’нтиа̄дина̄ вуттаппака̄рена авиджджа̄дике паччайе чева рӯпаведана̄дике паччайуппаннадхамме ча ваваттхапетва̄ париччхиндитва̄ париггахетва̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайо, тан̣ха̄самудайа̄ рӯпасамудайо’’ти (пат̣и. ма. 1.50). етта̄вата̄ кан̇кха̄витаран̣ависуддхим̣ дассети.

хутва̄ти хетупаччайасамава̄йе уппаджджитва̄. абха̄ват̣т̣хена̄ти таданантарамева винассанат̣т̣хена. аничча̄ти аничча̄ аддхува̄. аниччалаккхан̣ам̣ а̄ропетӣти тесу пан̃часу кхандхесу аниччата̄сан̇кха̄там̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ ниропети. татоти аниччалаккхан̣а̄ропанато парам̣, тато ва̄ аниччабха̄вато. удайаббайаппат̣ипӣл̣ана̄ка̄рена̄ти уппа̄даниродхехи пати пати абхиккхан̣ам̣ пӣл̣ана̄ка̄рена хетуна̄ дуккха̄ анит̣т̣ха̄, дуккхама̄ ва̄. авасаваттана̄ка̄рена̄ти кассачи васена авасаваттана̄ка̄рена. анатта̄ти на сайам̣ атта̄, на̄пи несам̣ кочи атта̄ аттхӣти анатта̄ти. тилаккхан̣ам̣а̄ропетва̄ти евам̣ аниччасса дуккхабха̄вато, дуккхасса ча анаттабха̄вато кхандхапан̃чаке тивидхампи са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄. саммасантоти удайаббайан̃а̄н̣уппаттийа̄ уппанне випассанупаккилесе паха̄йа магга̄маггам̣ ваваттхапетва̄ удайаббайан̃а̄н̣а̄дивипассана̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ сан̇кха̄ре саммасанто готрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ локуттарамаггам̣ па̄пун̣а̄ти.

екапат̣иведхена̄ти екенева н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджханена. пат̣иведхо пат̣игха̄та̄бха̄вена висайе ниссан̇гача̄расан̇кха̄там̣ ниббиджджханам̣. абхисамайо авираджджхитва̄ адхигаманасан̇кха̄то авабодхо. ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттам̣ дуккхам̣, на ито бхиййо’’ти париччхиндитва̄ йа̄тха̄вато джа̄нанамева вуттанайена пат̣иведхоти парин̃н̃а̄пат̣иведхо, идан̃ча йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ дуккхасса сарӯпа̄дипариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вуттам̣, на пана магган̃а̄н̣асса ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ паваттанато. тена̄ха ‘‘тасмин̃часса кхан̣е’’тиа̄ди. пахӣнасса пуна апаха̄таббата̄йа пакат̣т̣хам̣ ха̄нам̣ чаджанам̣ самуччхинданам̣ паха̄нам̣, паха̄намева вуттанайена пат̣иведхоти паха̄напат̣иведхо. айампи йена килесена аппахӣйама̄нена маггабха̄вана̄йа на бхавитаббам̣, асати ча маггабха̄вана̄йа йо уппаджджеййа, тасса падагха̄там̣ каронтасса ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дентасса н̃а̄н̣асса татха̄паваттийа̄ пат̣игха̄та̄бха̄вена ниссан̇гача̄рам̣ упа̄да̄йа евам̣ вутто. саччхикирийа̄ паччаккхакаран̣ам̣ ануссава̄ка̄рапаривитакка̄дике мун̃читва̄ва сарӯпато а̄рамман̣акаран̣ам̣ ‘‘идам̣ та’’нти йа̄тха̄васабха̄вато гахан̣ам̣, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхо. айампи йасса а̄варан̣асса асамуччхинданато н̃а̄н̣ам̣ ниродхам̣ а̄ламбитум̣ на саккоти, тасса самуччхинданато там̣ сарӯпато вибха̄витамева паваттатӣти евам̣ вутто.

бха̄вана̄ уппа̄дана̄ вад̣д̣хана̄ ча. таттха пат̣хамамагге уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄, дутийа̄дӣсу вад̣д̣ханат̣т̣хена, убхайаттха̄пи ва̄ убхайам̣ ведитаббам̣. пат̣хамамаггопи хи йатха̄рахам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минийам̣ паваттам̣ париджа̄нана̄дим̣ вад̣д̣хенто паваттоти таттха̄пи вад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. дутийа̄дӣсупи аппахӣнакилесаппаха̄нато пуггалантараса̄дханато ча уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти бха̄вана̄пат̣иведхо. айампи йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ маггадхамма̄нам̣ сарӯпапариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вутто. тит̣т̣ханту та̄ва йатха̄дхигата̄ маггадхамма̄, йатха̄паваттесу пхалесупи айам̣ йатха̄дхигатасаччадхаммесу вийа вигатасаммохова хоти секкхопи сама̄но. тена вуттам̣ – ‘‘дит̣т̣хадхаммо паттадхаммо видитадхаммо парийога̄л̣хадхаммо’’ти (маха̄ва. 27). йатха̄ часса дхамма̄ та̄сам̣ джотита̄ йатха̄дхигатасаччадхамма̄валамбинийо маггавӣтхито парато маггапхалапахӣна̄васит̣т̣хакилесанибба̄на̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ паваттанти. дуккхасаччадхамма̄ хи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дайо. айан̃ча аттхаван̣н̣ана̄ парин̃н̃а̄бхисамайена̄тиа̄дӣсупи вибха̄ветабба̄. киччатоти асаммохато. ниродхам̣ а̄рамман̣атоти еттха ‘‘а̄рамман̣атопӣ’’ти пи-саддо луттаниддит̣т̣хо дат̣т̣хаббо ниродхепи асаммохапат̣иведхасса лаббханато. етасса̄ти чатусаччакаммат̣т̣ха̄никасса пуггаласса.

пан̃н̃ава̄ти ниддит̣т̣хо ниппарийа̄йато пан̃н̃авантата̄йа идха адхиппетатта̄. па̄л̣итоти дхаммато. аттхатоти ат̣т̣хакатха̄то. анусандхитоти тасмим̣ тасмим̣ сутте там̣там̣анусандхито. пубба̄паратоти пуббена̄парасса сам̣санданато. сан̇гӣтиккамена четтха пубба̄парата̄ ведитабба̄. там̣там̣десана̄йамева ва̄ пуббабха̄гена апарабха̄гасса сам̣санданато. вин̃н̃а̄н̣ачаритоти виджа̄наначарито вӣмам̣саначарито тепит̣аке буддхавачане вича̄ран̣а̄ча̄равепуллато. пан̃н̃ава̄ти на ваттаббо маггена̄гата̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄вато. аджджа аджджева арахаттанти иттарам̣ атикхиппамева̄ти адхиппа̄йо. пан̃н̃ава̄паккхам̣ бхаджати секкхапарийа̄йасаббха̄вато. сутте пана пат̣иведхова катхито сачча̄бхисамайавасена а̄гататта̄.

еса̄ти анантаре вутто арийапуггало. каммака̄ракачиттанти бха̄вана̄каммасса паваттанакачиттам̣. сукхаведанампи виджа̄на̄тӣти ко ведийати, касса ведана̄, ким̣ка̄ран̣а̄ ведана̄, сопи кассачи абха̄ваггахан̣амукхена сукхам̣ веданам̣ сабха̄вато самудайато аттхан̇гамато асса̄дато а̄дӣнавато ча йатха̄бхӯтам̣ париччхинданто паригган̣ханто сукхам̣ веданам̣ виджа̄на̄ти на̄ма. сесапададвайепи есева найо. йасма̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄не’’ти имина̄ сатипат̣т̣ха̄накатхам̣ упалаккхети. та̄йа хи тадаттхо ведитаббо, тасма̄ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йампи (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.380) вуттанайена тассаттхо ведитаббо. ка̄ман̃четам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ведана̄то ан̃н̃ампи а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄ти, анантарава̄ре пана рӯпамукхена випассана̄бхинивесасса дасситатта̄ идха арӯпамукхена дассетум̣ ‘‘сукхантипи виджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣хам̣, пуччхантасса ва̄ аджджха̄сайавасена.

сам̣сат̣т̣ха̄ти сампайутта̄. тена̄ха ‘‘екуппа̄да̄дилаккхан̣ена сам̣йогат̣т̣хена̄’’ти. висам̣сат̣т̣ха̄ти виппайутта̄. бхиндитва̄ти ан̃н̃абхӯмикасса ан̃н̃абхӯмидассаненева вина̄сетва̄, сам̣бхиндитва̄ ва̄. сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ пуччхатӣти там̣читтуппа̄дапарийа̄панна̄нам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ пуччхати. йади евам̣ катхам̣ пуччха̄йа авасаро висам̣сат̣т̣хабха̄ва̄сан̇ка̄йа ева абха̄вато? на, читтуппа̄дантарагата̄нам̣ маггапан̃н̃а̄маггавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ випассана̄пан̃н̃а̄випассана̄вин̃н̃а̄н̣а̄нан̃ча вомиссакасам̣сат̣т̣хабха̄васса лаббхама̄натта̄. виниват̣т̣етва̄ти ан̃н̃аман̃н̃ато вивечетва̄. на̄на̄каран̣ам̣ дассетум̣ на сакка̄ти идам̣ кевалам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄вамева сандха̄йа вуттам̣, на сабха̄вабхедам̣, сабха̄вабхедато пана на̄на̄каран̣ам̣ несам̣ па̄кат̣амева. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣ато ва̄ ваттхуто ва̄ уппа̄дато ва̄ ниродхато ва̄’’ти. ида̄ни тамева сабха̄вабхедам̣ висайабхедена сут̣т̣ху па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. висайоти паваттит̣т̣ха̄нам̣ иссарийабхӯми, йена читтапан̃н̃а̄нам̣ таттха таттха пуббан̇гамата̄ вуччати.

ка̄ман̃ча випассана̄пи пан̃н̃а̄васенева киччака̄рӣ, маггопи вин̃н̃а̄н̣асахитова, на кевало, йатха̄ пана локийадхаммесу читтам̣ падха̄нам̣ таттхасса дхорайхабха̄вена паваттисаббха̄вато. татха̄ хи там̣ ‘‘чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.181) вуччати, евам̣ локуттарадхаммесу пан̃н̃а̄ падха̄на̄ пат̣ипаккхавидхаманасса висесато тададхӣнатта̄. татха̄ хи маггадхамме самма̄дит̣т̣хи ева пат̣хамам̣ гахита̄. айан̃ча несам̣ висайавасена паваттибхедо, татха̄ ча пан̃н̃а̄панавидхи на кевалам̣ тхерехева дассито, апича кхо бхагавата̄пи дасситоти вибха̄венто ‘‘самма̄самбуддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. йаттха пан̃н̃а̄ на лаббхати, таттха читтавасена пуччхане ваттаббамева наттхи йатха̄ ‘‘ким̣читто твам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 132-135). йаттха пана пан̃н̃а̄ лаббхати, таттха̄пи читтавасена джотана̄ хоти йатха̄ – ‘‘аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапети санниса̄дети екодим̣ кароти сама̄дахати (сам̣. ни. 4.332), йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1). ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана локийадхаммесу читтавасена, локуттарадхаммесу пан̃н̃а̄васена чоданам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘катама̄ те бхиккху пан̃н̃а̄ адхигата̄’’тиа̄ди вуттам̣. йебхуййавасена четам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи каттхачи локийадхамма̄ пан̃н̃а̄сӣсенапи ниддисӣйанти – ‘‘пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхино ка̄масахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти ха̄набха̄гинӣ пан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.1). сан̃н̃а̄сӣсенапи – ‘‘уддхума̄такасан̃н̃а̄ти ва̄ сесарӯпа̄рӯпасан̃н̃а̄ти ва̄ име дхамма̄ екаттха̄, уда̄ху на̄наттха̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 45.падабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄). татха̄ локуттарадхамма̄пи каттхачи читтасӣсена ниддисӣйанти – ‘‘йасмим̣ самайе локуттарам̣ читтам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 277), татха̄ пхасса̄дисӣсенапи – ‘‘йасмим̣ самайе локуттарам̣ пхассам̣ бха̄вети, веданам̣ сан̃н̃ам̣ четанам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 277).

чатӯсу сота̄паттийан̇гесӯти саппурисасевана̄, саддхаммассаванам̣, йонисоманасика̄ро, дхамма̄нудхаммапат̣ипаттӣти имесу чатӯсу сота̄паттимаггасса ка̄ран̣есу. ка̄мам̣ четесу сатиа̄дайопи дхамма̄ иччхитабба̄ва техи вина̄ тесам̣ асамбхавато, татха̄пи четтха саддха̄ висесато киччака̄рӣти ведитабба̄. саддо ева хи саппурисе пайирупа̄сати, саддхаммам̣ сун̣а̄ти, йонисо ча манаси кароти, арийамаггасса ча анудхаммам̣ пат̣ипаджджати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘еттха саддхиндрийам̣ дат̣т̣хабба’’нти. имина̄ найена сесиндрийесупи аттхо дат̣т̣хаббо. чатӯсу саммаппадха̄несӯти чатуббидхасаммаппадха̄набха̄вана̄йа. чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несӯтиа̄дӣсупи есева найо. еттха ча сота̄паттийан̇гесу саддха̄ вийа саммаппадха̄набха̄вана̄йа вӣрийам̣ вийа ча сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа – ‘‘сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.106; сам̣. ни. 5.384, 407) вачанато пуббабха̄ге киччато сати адхика̄ иччхитабба̄. евам̣ сама̄дхикаммикасса сама̄дхи, ‘‘арийасаччабха̄вана̄ пан̃н̃а̄бха̄вана̄’’ти катва̄ таттха пан̃н̃а̄ пуббабха̄ге адхика̄ иччхитабба̄ти па̄кат̣ойаматтхо, адхигамаккхан̣е пана сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ вийа саббесампи индрийа̄нам̣ саддха̄дӣнам̣ самарасата̄ва иччхитабба̄. татха̄ хи ‘‘еттха саддхиндрийа’’нтиа̄дина̄ таттха таттха еттхаггахан̣ам̣ катам̣. еванти йам̣ т̣ха̄нам̣, там̣ индрийасаматта̄дим̣ пачча̄масати. сависайасмим̣йева̄ти аттано аттано висайе ева. локийалокуттара̄ дхамма̄ катхита̄ти локийадхамма̄ локуттарадхамма̄ ча тена тена паваттивисесена катхита̄. идам̣ вуттам̣ хоти – саддха̄пан̃чамесу индрийесу саха паваттама̄несу таттха таттха висайе саддха̄дӣнам̣ кичча̄дхиката̄йа тасса тассева дат̣т̣хаббата̄ вутта̄, на саббесам̣. евам̣ ан̃н̃епи локийалокуттара̄ дхамма̄ йатха̄сакам̣ висайе паваттивисесавасена бодхита̄ти.

ида̄ни саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ таттха таттха атирекакиччатам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. татридам̣ упама̄сам̣санданам̣ ра̄джапан̃чама̄ саха̄йа̄ вийа вимуттипарипа̄чака̄ни пан̃чиндрийа̄ни. несам̣ кӣл̣анаттхам̣ екаджджхам̣ вӣтхиотаран̣ам̣ вийа индрийа̄нам̣ екаджджхам̣ випассана̄вӣтхиотаран̣ам̣. саха̄йесу пат̣хама̄дӣнам̣ йатха̄сакагехева вича̄ран̣а̄ вийа саддха̄дӣнам̣ сота̄паттиан̇га̄дӣни патва̄ пуббан̇гамата̄. саха̄йесу итаресам̣ таттха таттха тун̣хӣбха̄во вийа сесиндрийа̄нам̣ таттха таттха таданвайата̄. тасса пуббан̇гамабхӯтасса индрийасса кичча̄нугатата̄. на хи тада̄ тесам̣ сасамбха̄рапатхавӣа̄дӣсу а̄па̄дӣнам̣ вийа киччам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, саддха̄дӣнам̣йева пана киччам̣ вибхӯтам̣ хутва̄ тит̣т̣хати пуретарам̣ татха̄паччайехи читтасанта̄насса абхисан̇кхататта̄. еттха ча випассана̄каммикасса бха̄вана̄ висесато пан̃н̃уттара̄ти дассанаттхам̣ ра̄джа̄нам̣ нидассанам̣ катва̄ пан̃н̃индрийам̣ вуттам̣. итӣтиа̄ди йатха̄дхигатасса аттхасса нигаманам̣.

маггавин̃н̃а̄н̣ампӣти арийамаггасахагатам̣ апачайага̄мивин̃н̃а̄н̣ампи. татхева там̣ виджа̄на̄тӣти саччадхаммам̣ ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ найенева виджа̄на̄ти екачиттуппа̄дапарийа̄паннатта̄ магга̄нукӯлатта̄ ча. йам̣ виджа̄на̄тӣти еттха виджа̄нанападжа̄нана̄ни випассана̄читтуппа̄дапарийа̄панна̄ни адхиппета̄ни, на ‘‘йам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти еттха вийа маггачиттуппа̄дапарийа̄панна̄ти а̄ха ‘‘йам̣ сан̇кха̄рагата’’нтиа̄ди. татхева̄ти ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ найена. екачиттуппа̄дапарийа̄паннатта̄ випассана̄бха̄вато ча сама̄напаччайехи саха паваттиката̄ екуппа̄дата̄, тато ева екаджджхам̣ сахева нируджджханам̣ еканиродхата̄, екам̣йева ваттхум̣ нисса̄йа паватти екаваттхуката̄, екам̣йева а̄рамман̣ам̣ а̄раббха паватти ека̄рамман̣ата̄. хетумхи четам̣ каран̣авачанам̣. тена екуппа̄да̄дита̄йа сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ са̄дхети. анавасесапарийа̄да̄нан̃четам̣, ито тӣхипи сампайутталаккхан̣ам̣ хотийева.

маггапан̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣, са̄ хи екантато бха̄ветабба̄, на парин̃н̃еййа̄, пан̃н̃а̄йа пана бха̄ветаббата̄йа там̣сампайуттадхамма̄пи таггатика̄ва хонтӣти а̄ха ‘‘там̣сампайуттам̣ пана̄’’тиа̄ди. кин̃ча̄пи випассана̄пан̃н̃а̄йа бха̄вана̄васена паваттанато там̣сампайуттавин̃н̃а̄н̣ампи татхева паваттати, тасса пана парин̃н̃еййабха̄ва̄нативаттанато парин̃н̃еййата̄ вутта̄. тенева̄ха – ‘‘йампи там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамма’’нти.

450. евам̣ сантепӣти ведана̄ти евам̣ са̄ман̃н̃аггахан̣е сатипи. тебхӯмикасаммасанача̄раведана̄ва̄ти бхӯмиттайапарийа̄панна̄, тато ева саммасанан̃а̄н̣асса гочарабхӯта̄ ведана̄ ева адхиппета̄ сабрахмача̄рӣнам̣ упака̄ра̄вахабха̄вена десана̄йа а̄раддхатта̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘чатурогханиттхаран̣аттхика̄на’’нтиа̄ди. еса найо пан̃н̃а̄йапи. идха сукха̄дисадда̄ тада̄рамман̣ависайа̄ти имаматтхам̣ суттена са̄дхетум̣ ‘‘рӯпан̃ча хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екантадуккханти екантенева анит̣т̣хам̣, тато ева дуккхамата̄йа дуккхам̣. а̄рамман̣акаран̣авасена дуккхаведана̄йа анупатитам̣, отин̣н̣ан̃ча̄ти дуккха̄нупатитам̣, дуккха̄ваккантам̣. сукхена анаваккантам̣ абхависса̄ти йоджана̄. найиданти еттха иданти нипа̄таматтам̣. са̄раджджеййунти са̄ра̄гам̣ уппа̄деййум̣. сукханти сабха̄вато ча ит̣т̣хам̣. са̄ра̄га̄ сам̣йуджджантӣти бахалара̄гахету йатха̄рахам̣ дасахипи сам̣йоджанехи сам̣йуджджанти. сам̣йога̄ сам̣килиссантӣти татха̄ сам̣йуттата̄йа тан̣ха̄сам̣килеса̄дивасена сам̣килиссанти, виба̄дхӣйанти упата̄пӣйанти ча̄ти аттхо. а̄рамман̣анти ит̣т̣хам̣, анит̣т̣хам̣, маджджхаттан̃ча а̄рамман̣ам̣ йатха̄ккамам̣ сукхам̣, дуккхам̣, адуккхамасукханти катхитам̣. евам̣ ависесена пан̃чапи кхандхе сукха̄диа̄рамман̣абха̄вена дассетва̄ ида̄ни ведана̄ ева сукха̄диа̄рамман̣абха̄вена дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. па̄катикапачураджанавасена̄йам̣ катхита̄ти катва̄ ‘‘пуримам̣ сукхам̣ веданам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’ти вуттам̣. висесала̄бхӣ пана ана̄гатампи сукхам̣ веданам̣ а̄рамман̣ам̣ каротева. вуттаметам̣ сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.380; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.79). ведана̄йа хи а̄рамман̣ам̣ ведийантийа̄ там̣саман̇гӣпуггало ведетӣти воха̄раматтам̣ хоти.

саббасан̃н̃а̄йа̄ти сабба̄йапи чатубхӯмикасан̃н̃а̄йа. саббаттхакасан̃н̃а̄йа̄ти саббасмим̣ читтуппа̄де паваттанакасан̃н̃а̄йа. ваттхе ва̄ти ва̄-саддена ван̣н̣адха̄тум̣ сан̇ган̣ха̄ти. па̄пентоти бха̄ванам̣ упача̄рам̣ ва̄ аппанам̣ ва̄ упаненто. уппаджджанакасан̃н̃а̄пӣти ‘‘нӣлам̣ рӯпам̣, рӯпа̄рамман̣ам̣ нӣла’’нти уппаджджанакасан̃н̃а̄пи.

асаббасан̇га̄хикатта̄ти саббесам̣ ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ асан̇гахитатта̄. таккагатанти суттакантанакатаккамхи, суттаваттанакатаккамхи ва̄ вет̣ханавасена т̣хитам̣. париват̣т̣ака̄дигатанти суттавет̣ханапариват̣т̣ака̄дигатам̣. виссат̣т̣хатта̄ва на гахита̄, йадаггена пан̃н̃а̄ вин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ сампайогам̣ лабха̄пита̄, тадаггена ведана̄сан̃н̃а̄хипи сампайогам̣ лабха̄пита̄ ева̄ти. тадева сан̃джа̄на̄ти сам̣сат̣т̣хабха̄вато.

сан̃джа̄на̄ти виджа̄на̄тӣти еттха ‘‘паджа̄на̄тӣ’’ти падам̣ а̄нетва̄ ваттаббам̣ паджа̄нанавасенапи висесасса ваккхама̄натта̄. джа̄на̄тӣти айам̣ саддо ча ладдатойеветтха ависесо, аттхато пана висесато иччхитаббо. анекаттхатта̄ хи дха̄тӯнам̣ тена а̄кхйа̄тападена на̄мападена ча вуттаматтхам̣ упасаггападам̣ джотакабха̄вена висесети, на ва̄чакабха̄вена. тена̄ха ‘‘тассапи джа̄нанаттхе висесо ведитаббо’’ти. етена сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄пада̄ни антогадхаджа̄нанаттхе йатха̄сакам̣ висит̣т̣хависайе ча нит̣т̣ха̄нӣти дассети. тенева̄ха ‘‘сан̃н̃а̄ хӣ’’тиа̄ди. сан̃джа̄нанаматтамева̄ти еттха матта-саддена висесаниваттиаттхена виджа̄нанападжа̄нана̄ка̄ре ниваттети, ева-саддена када̄чипи имисса̄ те висеса̄ наттхева̄ти авадха̄рети. тенева̄ха ‘‘аниччам̣ дуккха’’нтиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣акиччампи ка̄тум̣ асакконтӣ сан̃н̃а̄ куто пан̃н̃а̄киччам̣ кареййа̄ти ‘‘лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петум̣ на саккоти’’ччева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘маггапа̄тубха̄ва’’нти.

а̄рамман̣е паваттама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на сан̃н̃а̄ вийа нӣлапӣта̄диматтасан̃джа̄нанавасена паваттати, атха кхо таттха ан̃н̃ампи та̄дисам̣ висесам̣ джа̄нантамева паваттатӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди. катхам̣ пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петӣти? пан̃н̃а̄йа дасситамаггена. лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа хи анекава̄рам̣ лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ паваттама̄на̄йа пагун̣абха̄вато паричайавасена н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи випассана̄ самбхавати, йатха̄ там̣ пагун̣асса гантхасса аджджхайане таттха таттха гата̄пи ва̄ра̄ на упадха̄рӣйанти. ‘‘лаккхан̣апат̣иведха’’нти ча лаккхан̣а̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣аматтам̣ сандха̄йа вуттам̣, на пат̣ивиджджханам̣. уссаккитва̄ти удайаббайан̃а̄н̣а̄дин̃а̄н̣апат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄рабхитва̄. маггапа̄тубха̄вам̣ па̄петум̣ на саккоти асамбодхасабха̄ватта̄. а̄рамман̣ампи сан̃джа̄на̄ти авабуджджханавасенева, на сан̃джа̄нанаматтена. татха̄ лаккхан̣апат̣иведхампи па̄пети, на виджа̄нанаматтена, аттано пана ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣ена а̄нубха̄вена уссаккитва̄ маггапа̄тубха̄вампи па̄пети.

ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аджа̄табуддхӣти асан̃джа̄табйаваха̄рабуддхи. упабхогапарибхоганти упабхогапарибхога̄рахам̣, упабхогапарибхогаваттхӯнам̣ пат̣ила̄бхайогганти аттхо. кӯт̣оти каха̄пан̣апатирӯпако тамбакам̣са̄димайо. чхекоти маха̄са̄ро. каратоти ад̣д̣хаса̄ро. сан̣хоти мудуджа̄тико самаса̄ро. ити-саддо а̄диаттхо. тена па̄даса̄рапаропа̄даса̄раад̣д̣хаса̄ра̄дӣнам̣ сан̇гахо. джа̄нанто ча пана нам̣ рӯпам̣ дисва̄пи…пе… асука̄чарийена катотипи джа̄на̄ти татха̄ херан̃н̃икагантхасса суггахитатта̄. евамевантиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. сан̃н̃а̄вибха̄гам̣ акатва̄ пин̣д̣авасенева а̄рамман̣асса гахан̣ато да̄ракасса каха̄пан̣адассанасадиса̄ вутта̄. татха̄ хи са̄ йатха̄упат̣т̣хитависайападат̣т̣ха̄на̄ вуччати. вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣е екаччависесаггахан̣асаматтхабха̄вато га̄микапурисакаха̄пан̣адассанасадисам̣ вуттам̣. пан̃н̃а̄ пана а̄рамман̣е анавасеса̄вабодхато херан̃н̃икакаха̄пан̣адассанасадиса̄ вутта̄. несанти сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄нам̣. висесоти сабха̄вависесо. дуппат̣ивиджджхо пакатипан̃н̃а̄йа. имина̄ва несам̣ аччантасукхуматам̣ дассети.

ека̄рамман̣е паваттама̄на̄нанти екасмим̣йева а̄рамман̣е паваттама̄на̄нам̣. тена абхиннависайа̄бхиннака̄лата̄дассанена авиниббхогавуттитам̣ вибха̄венто дуппат̣ивиджджхатам̣йева уллин̇гети. ваваттха̄нанти асан̇карато т̣хапанам̣. айам̣ пхассо…пе… идам̣ читтанти нидассанаматтаметам̣. ити-саддо ва̄ а̄диаттхо. тена сесадхамма̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. иданти арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ ваваттха̄накаран̣ам̣. татоти йам̣ вуттам̣ тилатела̄диуддхаран̣ам̣, тато. йади дуккаратарам̣, катхам̣ танти а̄ха ‘‘бхагава̄ пана̄’’тиа̄ди.

451. ниссат̣ена̄ти никкхантена атам̣самбандхена. париччаттена̄ти париччаттасадисена паччайабха̄ва̄нупагаманена паччайуппаннасамбандха̄бха̄вато. ниссаккавачанам̣ апа̄да̄надӣпанато. каран̣авачанам̣ каттуаттхадӣпанато. ка̄ма̄вачарамановин̃н̃а̄н̣ам̣ на нийамато ‘‘идам̣ на̄ма пан̃чадва̄рика̄самбандха̄’’ти сакка̄ ваттум̣, рӯпа̄вачаравин̃н̃а̄н̣ам̣ пана на татха̄ти, тассева пан̃чахи индрийехи ниссат̣ата̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄начиттена̄’’ти. чатуттхаджджха̄наггахан̣ам̣ тассева арӯпа̄вачарасса падат̣т̣ха̄набха̄вато. парисуддхена̄ти висесато асам̣килесикатта̄ва. тан̃хи вигатӯпаккилесата̄йа висесато парисуддхам̣. тена̄ха ‘‘нирупаккилесена̄’’ти. джа̄нитаббам̣ неййам̣, сапарасанта̄несу идам̣ атисайам̣ джа̄нитаббато буджджхитаббам̣ бодхетаббам̣ ва̄ти аттхо. неййанти ва̄ аттано санта̄не нетаббам̣ паваттетаббанти аттхо. тена̄ха ‘‘ниббаттетум̣ сакка̄ хоти. еттха т̣хитасса хи са̄ иджджхатӣ’’ти. па̄т̣ийекканти висум̣ висум̣, анупададхаммавасена̄ти аттхо. абхинивеса̄бха̄ватоти випассана̄бхинивесасса асамбхавато. кала̄пато найатоти кала̄пасаммасанасан̇кха̄тато найавипассанато. бхиккхуноти са̄вакасса. са̄вакассева хи татра анупададхаммавипассана̄ на самбхавати, на саттху. тена̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. виссаджджесӣти таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахати.

хаттхагататта̄ти хаттхагатасадисатта̄, а̄саннатта̄ти аттхо. йада̄ хи локана̄тхо бодхимӯле апара̄джитапаллан̇ке нисинно – ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4, 10) пат̣иччасамуппа̄дамукхена випассана̄бхинивесам̣ катва̄ адхигантаббасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄нурӯпам̣ чхаттим̣сакот̣исахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ на̄ма маха̄бодхисаттасаммасанам̣ паваттенто анека̄ка̄расама̄паттидхаммасаммасане анупадамева невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанадхаммепи апара̄парам̣ саммаси. тена̄ха ‘‘бхагава̄ пана̄’’тиа̄ди. паропан̃н̃а̄са̄ти двепан̃н̃а̄сам̣. ка̄ман̃четтха кечи дхамма̄ ведана̄дайо пхассапан̃чамака̄дӣсу вутта̄пи джха̄накот̣т̣ха̄са̄дӣсупи сан̇гахита̄, там̣там̣паччайабха̄вависит̣т̣хена пана аттхависесена дхаммантара̄ни вийа хонтӣти евам̣ вуттам̣. татха̄ хи локуттарачиттуппа̄десу навиндрийата̄ вуччати. ан̇гуддха̄рена̄ти таттха лаббхама̄наджха̄нан̇габоджджхан̇гамагган̇га̄нам̣ уддхаран̣ена. ан̇га-саддо ва̄ кот̣т̣ха̄сапарийа̄йо, тасма̄ ан̇гуддха̄рена̄ти пхассапан̃чамака̄дикот̣т̣ха̄са̄нам̣ самуддхаран̣ена. йа̄вата̄ сан̃н̃а̄сама̄паттийоти йаттака̄ сан̃н̃а̄сахагата̄ джха̄насама̄паттийо, та̄хи вут̣т̣ха̄йа адхигандхаббатта̄ та̄ватика̄ венеййа̄нам̣ ан̃н̃а̄пат̣иведхо арахаттасамадхигамо.

дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена̄ти андхасса йат̣т̣хикот̣им̣ гахетва̄ маггадесако вийа дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вадассанасан̇кха̄тена парин̣а̄йакабха̄вена. йатха̄ ва̄ со тасса чаккхубхӯто, евам̣ сатта̄нам̣ пан̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘чаккхубхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа̄’’ти. сама̄дхисампайутта̄ пан̃н̃а̄ сама̄дхипан̃н̃а̄. сама̄дхи четтха а̄руппасама̄дхӣти ваданти, саммасанапайого пана кочи джха̄насама̄дхӣти йуттам̣. випассана̄бхӯта̄ пан̃н̃а̄ випассана̄пан̃н̃а̄. сама̄дхипан̃н̃а̄йа антосама̄паттийам̣ киччато паджа̄на̄ти, ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти пана вачанато (сам̣. ни. 3.5; 4.99-100; 3.5.1071-1072; нетти. 40; ми. па. 2.1.14) асаммохато паджа̄на̄ти. таттха киччатоти гочараджджхатте а̄рамман̣акаран̣акиччато. асаммохатоти сампайуттадхаммесу саммохавидхаманато йатха̄ пӣтипат̣исам̣ведана̄дӣсу. киматтхийа̄ти ким̣пайоджана̄ти а̄ха ‘‘ко етисса̄ аттхо’’ти. абхин̃н̃еййе дхаммети йа̄тха̄васарасалаккхан̣а̄вабодхавасена абхимукхам̣ н̃еййе джа̄нитаббе кхандха̄йатана̄дидхамме. абхиджа̄на̄тӣти салаккхан̣ато са̄ман̃н̃алаккхан̣ато ча абхимукхам̣ авираджджханавасена джа̄на̄ти. етена н̃а̄тапарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. парин̃н̃еййети аничча̄типи дуккха̄типи анатта̄типи париччхиджджа джа̄нитаббе. париджа̄на̄тӣти ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣…пе… аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.48) париччхиндитва̄ джа̄на̄ти. имина̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. паха̄таббе дхаммети ниччасан̃н̃а̄дике йа̄ва арахаттамаггаваджджха̄ саббе па̄падхамме. паджахати пакат̣т̣хато джахати, виккхамбхети чева самуччхиндати ча̄ти аттхо. имина̄ паха̄напарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. са̄ панеса̄ пан̃н̃а̄ локийа̄пи типпака̄ра̄ локуттара̄пи, та̄сам̣ висесам̣ сайамева̄ха. киччатоти абхиджа̄нанавасена а̄рамман̣акиччато. асаммохатоти йатха̄балам̣ абхин̃н̃еййа̄дӣсу саммохавидхаманато. нибба̄нама̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанато абхин̃н̃еййа̄дӣсу вигатасаммохато ева̄ти а̄ха ‘‘локуттара̄ асаммохато’’ти.

452. каммассаката̄ самма̄дит̣т̣хи ча ват̣т̣анисситатта̄ идха на̄дхиппета̄, виват̣т̣акатха̄ хеса̄ти вуттам̣ ‘‘випассана̄самма̄дит̣т̣хийа̄ ча маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ ча̄’’ти. парато гхосоти парато саттхуто, са̄вакато ва̄ лаббхама̄но дхаммагхосо. тена̄ха ‘‘саппа̄йадхаммассавана’’нти. тан̃хи самма̄дит̣т̣хийа̄ паччайо бхавитум̣ саккоти, на йо кочи паратогхосо. упа̄йаманасика̄роти йена на̄марӯпапариггаха̄ди сиджджхати, та̄дисо патхаманасика̄ро. айан̃ча самма̄дит̣т̣хийа̄ паччайоти нийамапаккхико, на саббасам̣га̄хакоти дассенто ‘‘паччекабуддха̄нам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. йонисоманасика̄расмим̣йева̄ти авадха̄ран̣ена паратогхосамева ниваттети, на падат̣т̣ха̄нависесам̣ пат̣ийогӣниваттанаттхатта̄ ева-саддасса.

ладдхупака̄ра̄ти (а. ни. т̣ӣ. 3.5.25) йатха̄рахам̣ ниссайа̄дивасена ладдхапаччайа̄. випассана̄самма̄дит̣т̣хийа̄ ануггахитабха̄вена гахитатта̄ маггасамма̄дит̣т̣хӣсу ча арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи, анантарасса хи видхи, пат̣иседхо ва̄. аггапхаласама̄дхимхи таппариккха̄радхаммесуйева ча кевало четопарийа̄йо нирул̣хоти самма̄дит̣т̣хӣти арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи. пхалаккхан̣ети анантаре ка̄лантаре ча̄ти дувидхе пхалаккхан̣е. пат̣иппассаддхивасена саббасам̣килесехи чето вимуччати ета̄йа̄ти четовимутти, аггапхалапан̃н̃ам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ пхаладхамма̄. тена̄ха ‘‘четовимутти пхалам̣ асса̄ти. четовимуттисан̇кха̄там̣ пхалам̣ а̄нисам̣со’’ти, саббасам̣килесехи четасо вимуччанасан̇кха̄там̣ пат̣иппассамбханасан̃н̃итам̣ паха̄нам̣ пхалам̣ а̄нисам̣со ча̄ти йоджана̄. идха ча четовимутти-саддена паха̄наматтам̣ гахитам̣, пуббе паха̄йакадхамма̄, ан̃н̃атха̄ пхаладхамма̄ ева а̄нисам̣соти гайхама̄не пунавачанам̣ нираттхакам̣ сийа̄.

пан̃н̃а̄вимуттипхала̄нисам̣са̄ти еттха̄пи евамева аттхо ведитаббо. самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ сӣласабха̄ватта̄ висесато сама̄дхисса упака̄ра̄, татха̄ самма̄сан̇каппо джха̄насабха̄ватта̄. татха̄ хи со ‘‘аппана̄’’ти ниддит̣т̣хо. самма̄сатисамма̄ва̄йа̄ма̄ пана сама̄дхипаккхийа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘авасеса̄ дхамма̄ четовимуттӣти ведитабба̄’’ти. чатупа̄рисуддхисӣланти арийамагга̄дхигамасса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ чатупа̄рисуддхисӣлам̣. сута̄дӣсупи есева найо. аттано читтаппаваттиа̄рочанавасена саха катханам̣ сам̣катха̄, сам̣катха̄ва са̄каччха̄. идха пана каммат̣т̣ха̄напат̣ибаддха̄ти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄не…пе… катха̄’’ти. таттха каммат̣т̣ха̄насса екава̄рам̣ вӣтхийа̄ аппат̣ипаджджанам̣ кхаланам̣, анекава̄рам̣ паккхаланам̣, тадубхайасса виччхеданӣкатха̄ кхаланапаккхаланачхеданакатха̄. пӯрентасса̄ти виват̣т̣анисситам̣ катва̄ па̄лентасса брӯхентасса ча. сун̣антасса̄ти ‘‘йатха̄уггахитакаммат̣т̣ха̄нам̣ пха̄тим̣ гамиссатӣ’’ти евам̣ сун̣антасса. тенева хи ‘‘саппа̄йадхаммассавана’’нти вуттам̣. каммам̣ каронтасса̄ти бха̄вана̄нуйогакаммам̣ каронтасса.

пан̃часупи т̣ха̄несу анта-саддо хетуаттхаджотано дат̣т̣хаббо. еван̃хи ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ вуччама̄на̄ амбупама̄ ча йуджджеййа. удакакот̣т̣хаканти а̄лава̄лам̣. тхирам̣ катва̄ бандхатӣти аситхилам̣ дал̣хам̣ на̄тимахантам̣ на̄тикхуддакам̣ катва̄ йоджети. тхирам̣ каротӣти удакасин̃чанака̄ле тато тато виссаритва̄ удакасса аниккхаманаттхам̣ а̄лава̄лам̣ тхиратарам̣ кароти. суккхадан̣д̣акоти тассева амбагаччхакасса суккхо са̄кха̄сӣсако. кипилликапут̣оти тамбакипилликакут̣аджам̣. кхан̣иттинти куда̄лам̣. кот̣т̣хакабандханам̣ вийа сӣлам̣ самма̄дит̣т̣хийа̄ вад̣д̣ханупа̄йасса мӯлабха̄вато. удакасин̃чанам̣ вийа дхаммассаванам̣ бха̄вана̄йа парибрӯханато. марийа̄да̄йа тхирабха̄вакаран̣ам̣ вийа саматхо йатха̄вуттабха̄вана̄дхит̣т̣ха̄на̄йа сӣламарийа̄да̄йа дал̣хабха̄ва̄па̄данато. сама̄хитасса хи сӣлам̣ тхиратарам̣ хоти. самӣпе валлиа̄дӣнам̣ харан̣ам̣ вийа каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланаччхеданам̣ иджджхитаббабха̄вана̄йа вибандха̄панайанато. мӯлакхан̣анам̣ вийа саттаннам̣ анупассана̄нам̣ бха̄вана̄ тасса̄ вибандхасса мӯлака̄нам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ паликхан̣анато. еттха ча йасма̄ супарисуддхасӣласса каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джантасса саппа̄йадхаммассаванам̣ иччхитаббам̣, тато йатха̄суте аттхе са̄каччха̄сама̄паджджанам̣, тато каммат̣т̣ха̄нависодханена саматханиппхатти, тато сама̄хитасса а̄раддхавипассакасса випассана̄па̄рипӯри. парипун̣н̣авипассано маггасамма̄дит̣т̣хим̣ парибрӯхетӣти еваметесам̣ ан̇га̄нам̣ парампара̄йа саммукха̄ ча анугган̣ханато айама̄нупуббӣ катхита̄ти ведитаббам̣.

453. идха ким̣ пуччхатӣти идха евам̣ арахаттапхалам̣ па̄пита̄йа десана̄йа ‘‘кати пана̄вусо, бхава̄’’ти бхавам̣ пуччханто кӣдисам̣ анусандхим̣ упа̄да̄йа пуччхатӣти аттхо. тенева хи ‘‘мӯламева гато анусандхӣ’’ти ватва̄ адхиппа̄йам̣ пака̄сенто ‘‘дуппан̃н̃о’’тиа̄дима̄ха. дуппан̃н̃оти хи идха аппат̣ивиддхасаччо адхиппето, на джал̣о ева. ка̄мабхавотиа̄дӣсу каммопапаттибхедато дувидхопи бхаво адхиппетоти дассенто ‘‘ка̄мабхавӯпагам̣ камма’’нтиа̄дима̄ха. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимаггетам̣сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. 2.647; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.646-647) вуттанайена ведитаббам̣. пунаббхавасса̄ти пунаппунам̣ апара̄парам̣ бхаванато джа̄йанато пунаббхавоти ладдхана̄масса ват̣т̣апабандхасса. тена̄ха ‘‘идха ват̣т̣ам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти. абхиниббаттӣти бхавайонигатиа̄дивасена ниббатти. тахим̣ тахим̣ тасмим̣ тасмим̣ бхава̄дике. абхинандана̄ти тан̣ха̄абхинанданахету. гамана̄гаманам̣ хотӣтиа̄дина̄ бхава̄дӣсу сатта̄нам̣ апара̄парам̣ чутипат̣исандхийо дассети. кхайаниродхена̄ти аччантакхайасан̇кха̄тена ануппа̄даниродхена. убхайаметам̣ на ваттаббам̣ паха̄на̄бхисамайабха̄вана̄бхисамайа̄нам̣ ачча̄саннака̄латта̄. ваттаббам̣ там̣ хетупхаладхаммӯпача̄равасена. йатха̄ хи падӣпуджджаланахетуко андхака̄равигамо, евам̣ виджджуппа̄дахетуко авиджджа̄ниродхо, хетупхаладхамма̄ ча сама̄нака̄ла̄пи пубба̄парака̄ла̄ вийа вохарӣйанти йатха̄ – ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; ма. ни. 3.420, 425, 426; сам̣. ни. 2.43-45; 2.4.60; катха̄. 465, 467) паччайапаччайуппаннакирийа̄. гаманам̣ упаччхиджджати идха ка̄мабхаве паринибба̄нена. а̄гаманам̣ упаччхиджджати таттха рӯпа̄рӯпесу паринибба̄нена. гамана̄гаманам̣ упаччхиджджати саббасо апара̄паруппаттийа̄ абха̄вато.

454. виват̣т̣акатха̄йа парато джотитам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ виват̣т̣ам̣ патва̄ т̣хитасса уккат̣т̣ханиддесена убхатобха̄гавимуттасса ниродхаса̄дхакам̣ вибха̄витум̣ йуттанти а̄ха ‘‘катамам̣ пана̄вусоти идха ким̣ пуччхатӣ’’тиа̄ди. татха̄ хи анантарам̣ ниродхасама̄паджджанакена бхиккхуна̄ джа̄нитабба̄ни пат̣хамасса джха̄насса сампайогапаха̄нан̇га̄ни пуччхита̄ни. ан̇гававаттха̄нанти джха̄нан̇гававаттха̄нам̣. кот̣т̣ха̄сапариччхедоти таттха лаббхама̄напхассапан̃чамака̄дидхаммакот̣т̣ха̄сапариччхедо джа̄нитаббо. имасмим̣ джха̄не еттака̄ дхамма̄ сам̣виджджанти, еттака̄ ниродхита̄ти джа̄нитаббам̣. упака̄ра̄нупака̄ра̄ни ан̇га̄нӣти ниродхасама̄паттийа̄ упака̄ра̄ни ча анупака̄ра̄ни ча ан̇га̄ни. ниродхасама̄паттийа̄ хи сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хи навахи сама̄дхичарийа̄хи ча паттаббатта̄ там̣там̣н̃а̄н̣асса сама̄дхичарийа̄хи саматиккамитабба̄ дхамма̄ анупака̄ракан̇га̄ни, саматиккамака̄ упака̄ракан̇га̄ни. тесан̃хи васена йатха̄нупуббам̣ упасантупасантаол̣а̄рикабха̄ва̄йа бхаваггасама̄паттийа̄ сан̇кха̄ра̄васесасукхуматам̣ патта̄ читтачетасика̄ йатха̄париччхиннам̣ ка̄лам̣ нируджджханти, аппаваттим̣ гаччханти. тасса̄ти ниродхасса. анантарапаччайанти анантарапаччайасадисам̣. на хи ниродхасса кочи дхаммо анантарапаччайо на̄ма аттхи. йан̃хи тада̄ читтачетасика̄нам̣ татха̄ нируджджханам̣, там̣ йатха̄вуттапубба̄бхисан̇кха̄рахетука̄йа невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ ахосӣти са̄ тасса анантарапаччайо вийа хотӣти там̣ вуттам̣. чха сама̄паттийоти суттантанайена вуттасуттантапит̣акасам̣ван̣н̣ана̄ти катва̄. ‘‘сатта сама̄паттийо’’ти пана ваттаббам̣, ан̃н̃атха̄ идам̣ ‘‘чатуран̇гика’’нти на ваттаббам̣ сийа̄. найам̣ ва̄ дассетва̄ти а̄диантадассанавасена найадассанам̣ катва̄.

455. евам̣ ниродхасса па̄дакам̣ вибха̄ветва̄ ида̄ни антониродхе анупабандхабха̄вато пан̃чаннам̣ паса̄да̄нам̣ паччайапуччхане пат̣хамам̣ та̄ва те сарӯпато а̄вен̣икато а̄вен̣икависайато пат̣иссаран̣ато ча пуччханавасена па̄л̣и паватта̄ти дассенто ‘‘вин̃н̃а̄н̣аниссайе пан̃ча паса̄де пуччханто’’ти а̄ха. гочарависайанти еттха ка̄мам̣ таббахулача̄рита̄пеккхам̣ гочараггахан̣ам̣, анан̃н̃аттхабха̄ва̄пеккхам̣ висайаггахан̣анти аттхева гочарависайабха̄ва̄нам̣ висесо, виварийама̄нам̣ пана убхайампи а̄рамман̣асабха̄вамева̄ти а̄ха ‘‘гочарабхӯтам̣ висайа’’нти. екекасса̄ти еко екасса, ан̃н̃о ан̃н̃асса̄ти аттхо. ан̃н̃аттхо хи айам̣ ека-саддо ‘‘иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) вийа. саче хӣтиа̄ди абхӯтапарикаппанавачанаметам̣. таттха самодха̄нетва̄ти екаджджхам̣ катва̄. вина̄пи мукхена̄тиа̄дина̄ аттхасалла̄пиканидассанам̣ на̄ма дассети. йатха̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитамева чаккху рӯпам̣ пассати, на кевалам̣, евам̣ чаккхуниссайамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ там̣ пассати, на итаранти а̄ха ‘‘чаккхупаса̄де упанехӣ’’ти. тена тесам̣ таттха сам̣хаччака̄ритам̣ дассети. йади ва̄ нӣлам̣ йади ва̄ пӣтаканти идам̣ нӣлапӣта̄дисабха̄ваджа̄нанаматтам̣ сандха̄йа̄ха. нӣлам̣ пӣтаканти паджа̄нанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса наттхева авикаппакабха̄вато. етесам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. ниссайасӣсена нисситапуччха̄ хеса̄, еван̃хи висайа̄нубхаваначодана̄ саматтхита̄ хоти. тена̄ха ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ хӣ’’тиа̄ди. йатха̄сакам̣ висайам̣ раджджана̄дивасена анубхавитум̣ асаматтха̄ни чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни, таттха саматтхата̄йева ча наттхи, на кин̃чи аттхато пат̣исаранта̄ни вийа хонтӣти вуттам̣ ‘‘ким̣ ета̄ни пат̣исарантӣ’’ти. джаванамано пат̣исаран̣анти пан̃чадва̄рикам̣ итаран̃ча са̄дха̄ран̣ато ватва̄ пуна йа̄йа’сса раджджана̄дипаваттийа̄ пат̣исаран̣ата̄, са̄ сависеса̄ йаттха лаббхати, там̣ дассенто ‘‘манодва̄рикаджаванамано ва̄’’ти а̄ха. етасмим̣ пана два̄рети чаккхудва̄ре джаванам̣ раджджати ва̄ дуссати ва̄ муйхати ва̄, йато таттха ан̃н̃а̄н̣а̄диасам̣варо паваттати.

татра̄ти тасмим̣ джаванаманассева пат̣исаран̣абха̄ве. дуббалабходжака̄ти хӣнаса̄маттхийа̄ ра̄джабхогга̄. севака̄нам̣ ган̣ана̄йа йоджитадивасе лаббхама̄накаха̄пан̣о йуттикаха̄пан̣о. андубандханена баддхасса виссаджджанена лаббхама̄накаха̄пан̣о бандхакаха̄пан̣о. кин̃чи пахаранте ма̄ пахарантӯти пат̣иккхипато да̄таббадан̣д̣о ма̄паха̄ракаха̄пан̣о. со саббопи париттакесу га̄микамануссесу татха̄ лаббхама̄но еттако хотӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣хакаха̄пан̣о ва̄’’тиа̄ди. сатаваттхуканти сатакарӣсаваттхукам̣. еса найо сесапададвайепи. таттха̄тиа̄ди упама̄сам̣сандханам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

456. антониродхасмим̣ пан̃ча паса̄дети ниродхасама̄паннасса паваттама̄не пан̃ча паса̄де. кирийамайапаваттасминти джавана̄дикирийа̄ниббаттакадхаммаппаваттийам̣. балавапаччайа̄ хонтӣти паччха̄джа̄тавиппайуттааттхиавигатапаччайехи паччайа̄ хонти, упаттхамбхакабха̄вена балавапаччайа̄ хонти. джӣвитиндрийам̣ пат̣ичча̄ти индрийааттхиавигатапаччайавасена паччайабхӯтам̣ джӣвитиндрийам̣ пат̣ичча пан̃чавидхопи паса̄до тит̣т̣хати. джӣвитиндрийена вина̄ на тит̣т̣хати джӣвитиндрийарахитасса каммасамут̣т̣ха̄нарӯпакала̄пасса абха̄вато. тасма̄ти йасма̄ анупа̄ланалаккхан̣ена джӣвитена анупа̄лита̄ ева усма̄ паваттати, на тена ананупа̄лита̄, тасма̄ усма̄ а̄йум̣ пат̣ичча тит̣т̣хати. джа̄ласикхам̣ пат̣ичча а̄бха̄ пан̃н̃а̄йатӣти джа̄ласикха̄сан̇кха̄табхӯтасан̇гха̄там̣ сахева паваттама̄нам̣ нисса̄йа ‘‘а̄бха̄’’ти ладдхана̄ма̄ ван̣н̣адха̄ту ‘‘уджджалати, андхака̄рам̣ видхамати, рӯпагата̄ни ча видам̣сетӣ’’тиа̄дӣхи пака̄рехи н̃а̄йати. там̣ а̄локам̣ пат̣ичча̄ти там̣ вуттаппака̄рам̣ а̄локам̣ паччайам̣ лабхитва̄. джа̄ласикха̄ пан̃н̃а̄йатӣти ‘‘аппика̄, махатӣ, уджу, кут̣ила̄’’тиа̄дина̄ па̄кат̣а̄ хоти.

джа̄ласикха̄ вийа каммаджатеджо ниссайабха̄вато. а̄локо вийа джӣвитиндрийам̣ таннисситабха̄вато. ида̄ни упамопамитабба̄нам̣ самбандхам̣ дассетум̣ ‘‘джа̄ласикха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄локам̣ гахетва̄ва уппаджджатӣти имина̄ йатха̄ джа̄ласикха̄йа сахева а̄локо уппаджджати, евам̣ каммаджусмана̄ сахева джӣвитиндрийам̣ уппаджджатӣти дассети. джа̄ласикха̄санниссайо тасса̄ сатийева хонто а̄локо та̄йа уппа̄дито вийа хотӣти а̄ха ‘‘аттана̄ джанитаа̄локенева̄’’ти. усма̄ на̄меттха каммасамут̣т̣ха̄на̄ теджодха̄ту таннисситан̃ча джӣвитиндрийам̣ таданупа̄лакан̃ча̄ти а̄ха ‘‘каммаджамаха̄бхӯтасамбхавена джӣвитиндрийена усма̄йа анупа̄лана’’нти. на кевалам̣ кхан̣ат̣т̣хитийа̄ ева, атха кхо пабандха̄нупаччхедассапи джӣвитиндрийам̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘вассасатампи каммаджатеджапаваттам̣ па̄летӣ’’ти. усма̄ а̄йуно паччайо хонто сесабхӯтасахито ева хотӣти а̄ха ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти. татха̄ а̄йупи сахаджа̄тарӯпам̣ па̄лентамева усма̄йа паччайо хотӣти вуттам̣ ‘‘маха̄бхӯта̄ни па̄летӣ’’ти.

457. а̄йу ева индрийапаччайа̄дивасена сахаджа̄тадхамма̄нам̣ анупа̄ланавасена сан̇кхаран̣ато а̄йусан̇кха̄ро. бахувачананиддесо пана анекасатасахассабхедесу рӯпакала̄песу паваттийа̄ анекабхеданти катва̄. а̄рамман̣арасам̣ анубхавантӣти веданийа̄ йатха̄ ‘‘ниййа̄ника̄’’ти. тена̄ха ‘‘ведана̄ дхамма̄ва̄’’ти. сукха̄дибхедабхиннатта̄ бахувачананиддесо. имесам̣ а̄йусан̇кха̄раведана̄нам̣ екантаниродхам̣ сама̄паннасса маран̣ена бхавитаббам̣ ведана̄йа нируддхатта̄. а̄йусан̇кха̄ра̄нам̣ татха̄ анируддхатта̄ ниродхасса сама̄паджджанамева на сийа̄, куто вут̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘те ча ха̄вусо’’тиа̄ди. вут̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати сан̃н̃а̄ведана̄дӣнам̣ уппаттийа̄. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. уккан̣т̣хитва̄ти на̄на̄рамман̣а̄па̄тато ниббиндитва̄. йатха̄париччхиннака̄лавасена̄ти йатха̄париччхинне ка̄ле сампатте. рӯпаджӣвитиндрийапаччайа̄ти индрийапаччайабхӯта̄. джа̄ла̄паваттам̣ вийа арӯпадхамма̄ теджуссадабха̄вато висайобха̄санато ча. удакаппаха̄ро вийа ниродхасама̄паттийа̄ пубба̄бхисан̇кха̄ро. пихитаан̇га̄ра̄ вийа рӯпаджӣвитиндрийам̣ усма̄маттата̄йа анобха̄санато. йатха̄париччхиннака̄ла̄гамананти йатха̄париччхиннака̄ласса упагаманам̣. анурӯпапаттивасенева рӯпапаваттиггахан̣ам̣. имам̣ рӯпака̄йам̣ джахантӣти имасма̄ рӯпака̄йа̄ кал̣евара̄ вигаччханти наппаваттанти.

ка̄йена сан̇кхарӣйантӣти ка̄йасан̇кха̄ра̄ таппат̣ибаддхавуттита̄йа. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти вачӣсан̇кха̄ра̄. витаккетва̄ вича̄ретва̄ хи ва̄чам̣ бхиндати катхети. читтена сан̇кхарӣйантӣти читтасан̇кха̄ра̄ таппат̣ибаддхавуттито. читтасан̇кха̄раниродхачодана̄йа рӯпаниродхо вийа читтаниродхо ачодито тесам̣ тато ан̃н̃атта̄ти на читтасампайуттаниродхо екантико витакка̄диниродхе тадабха̄вато. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘ва̄ча̄ анируддха̄ хотӣ’’ти, тампи на. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти хи вачӣсан̇кха̄ра̄, тесу нируддхесу катхам̣ ва̄ча̄йа аниродхо. читтам̣ пана нируддхесупи читтасан̇кха̄ресу техи анабхисан̇кхататта̄ витакка̄диниродхо вийа паваттатийева̄ти айаметтха парасса адхиппа̄йо. а̄нантарийакаммам̣ катам̣ бхавеййа, читтасса анируддхатта̄ там̣ нисса̄йа ча рӯпадхамма̄нам̣ анапагататта̄ те джӣванти ева на̄ма̄ти. бйан̃джане абхинивесам̣ акатва̄ти ‘‘читтасан̇кха̄ра̄ нируддха̄’’ти вачанато тева нируддха̄, на читтанти евам̣ неййаттхам̣ суттам̣ ‘‘нӣтаттха’’нти абхинивесам̣ акатва̄. а̄чарийа̄нам̣ найе т̣хатва̄ти парампара̄гата̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йе т̣хатва̄ти аттхо. упапариккхитабботи суттантара̄гамато суттантарападасса авипарӣто аттхо вӣмам̣ситаббо. йатха̄ хи ‘‘асан̃н̃абхаво’’ти вачанато ‘‘сан̃н̃а̄ва таттха наттхи, итаре пана читтачетасика̄ сантӣ’’ти айаметтха аттхо на гайхати. йатха̄ ча ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана’’нти вачанато ‘‘сан̃н̃а̄ва таттха та̄дисӣ, на пхасса̄дайо’’ти айаметтха аттхо на гайхати сан̃н̃а̄сӣсена десана̄ти катва̄, евамидха̄пи ‘‘читтасан̇кха̄ра̄ нируддха̄’’ти, ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхо’’ти ча десана̄сӣсамева. саббепи пана читтачетасика̄ таттха нируджджхантева̄ти айаметтха авипарӣто аттхо ведитаббо, татха̄пубба̄бхисан̇кха̄рена саббесам̣йева читтачетасика̄нам̣ таттха нируджджханато. етена йам̣ пуббе ‘‘ан̃н̃атта̄, тадабха̄вато’’ти ча йуттивачанам̣, тадайуттам̣ адхиппа̄йа̄навабодхатоти дасситам̣ хоти. тена̄ха ‘‘аттхо хи пат̣исаран̣ам̣, на бйан̃джана’’нти.

упахата̄нӣти ба̄дхита̄ни. маккхита̄нӣти дхам̣сита̄ни. а̄рамман̣агхат̣т̣ана̄йа индрийа̄нам̣ киламатхо чаккхуна̄ бха̄сурарӯпасукхумараджадассанена вибха̄ветаббо. татха̄ хи ун̣хака̄ле пурато аггимхи джаланте кхарассаре ча пан̣аве а̄кот̣ите аккхӣни бхеда̄ни вийа на саханти сота̄ни ‘‘сикхарена вийа абхихан̃н̃антӣ’’ти ватта̄ро хонти.

458. рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄намева рӯпавира̄габха̄вана̄васена паваттам̣ арӯпаджджха̄нанти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ виссадждженто дхаммасена̄пати ‘‘сукхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дина̄ виссаджджеси. апагаманена вигамена паччайа̄ апагаманапаччайа̄ сукха̄диппаха̄на̄ни. адхигамапаччайа̄ пана касин̣есу рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ хет̣т̣хима̄ тайо ча а̄руппа̄. на хи сакка̄ та̄ни анадхигантва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанамадхигантум̣. ниродхато вут̣т̣ха̄накапхаласама̄паттинти ниродхато вут̣т̣ха̄набхӯтам̣ аничча̄нупассана̄самуда̄гатапхаласама̄паттим̣. са̄ хи ‘‘анимитта̄ четовимуттӣ’’ти вуччати. йатха̄ саматханиссандо абхин̃н̃а̄, метта̄карун̣а̄мудита̄брахмавиха̄раниссандо упеккха̄брахмавиха̄ро, касин̣аниссандо а̄руппа̄, саматхавипассана̄ниссандо ниродхасама̄патти, евам̣ випассана̄йа ниссандапхалабхӯтам̣ са̄ман̃н̃апхаланти а̄ха ‘‘випассана̄ниссанда̄йа пхаласама̄паттийа̄’’ти. а̄рамман̣а̄ на̄ма са̄рамман̣адхамма̄нам̣ висесато уппаттинимиттанти а̄ха ‘‘саббанимитта̄нанти рӯпа̄дӣнам̣ сабба̄рамман̣а̄на’’нти. наттхи еттха кин̃чи сан̇кха̄ранимиттанти анимитта̄, асан̇кхата̄ дха̄тӯти а̄ха ‘‘саббанимитта̄пагата̄йа нибба̄надха̄туйа̄’’ти. пхаласама̄паттисахаджа̄там̣ манасика̄рам̣ сандха̄йа̄ха, на а̄ваджджанаманасика̄рам̣. на хеттха тасса самбхаво анулома̄нантарам̣ уппаджджанато.

имасмим̣ т̣ха̄нети идха вуттаниродхасса а̄димаджджхапарийоса̄на̄нам̣ гахита̄нам̣ имасмим̣ парийоса̄насса гахитат̣т̣ха̄не. двӣхи балехӣти саматхавипассана̄балехи. тайо ча сан̇кха̄ра̄нанти ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣. сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хӣти аничча̄нупассана̄, дуккха̄, анатта̄, ниббида̄, вира̄га̄, ниродха̄, пат̣иниссагга̄, виват̣т̣а̄нупассана̄, сота̄паттимагго…пе… арахаттапхаласама̄паттӣти има̄хи сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хи. навахи сама̄дхичарийа̄хӣти пат̣хамаджджха̄насама̄дхиа̄дӣхи навахи сама̄дхичарийа̄хи. йо йатха̄вутта̄су чарийа̄су пуггаласса васӣбха̄во, са̄ васӣбха̄вата̄пан̃н̃а̄. асса̄ са̄ катхита̄ти йоджана̄. виниччхайакатха̄ти виниччхайавасена паватта̄ ат̣т̣хакатха̄ катхита̄. тасма̄ висуддхимагге (висуддхи. 2.868-869) там̣сам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.868) вуттанайена ведитабба̄.

валан̃джанасама̄патти арийавиха̄равасена вихаран̣асама̄патти. т̣хитийа̄ти еттха пабандхат̣т̣хити адхиппета̄, на кхан̣ат̣т̣хити. касма̄? сама̄паджджанатта̄. тена̄ха ‘‘т̣хитийа̄ти чират̣т̣хитаттха’’нти. аддха̄напариччхедоти еттакам̣ ка̄лам̣ сама̄паттийа̄ вӣтина̄месса̄мӣти пагева ка̄лапариччхедо. рӯпа̄динимиттавасена̄ти каммакамманимиттагатинимиттесу йатха̄рахам̣ лаббхама̄нарӯпа̄динимиттавасена. таттха йасма̄ камманимитте чхаббидхампи а̄рамман̣ам̣ лаббхати, тасма̄ ‘‘саббанимитта̄на’’нти вуттам̣, на саббесам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ екаджджхам̣, екантато ва̄ манасика̄таббато. лаккхан̣авачанан̃хетам̣ йатха̄ ‘‘да̄таббаметам̣ бхесаджджам̣, йади ме бйа̄дхита̄ сийу’’нти.

459. нӣлампи сан̃джа̄на̄тӣтиа̄дина̄ нӣла̄диггахан̣амукхена там̣ван̣н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ сан̃джа̄нанам̣ авера̄дибха̄ваманасикаран̣ам̣ джотитанти а̄ха ‘‘етасмин̃хи т̣ха̄не аппама̄н̣а̄ четовимутти катхита̄’’ти. еттха а̄кин̃чан̃н̃ам̣ катхитанти самбандхо. ‘‘еттха сун̃н̃ата̄’’ти, ‘‘еттха анимитта̄’’ти еттха̄пи есева найо. нти ‘‘идха ан̃н̃ам̣ абхинавам̣ на̄ма наттхӣ’’тиа̄дина̄ вуттам̣ аттхавачанам̣. ета̄ти аппама̄н̣ачетовимуттиа̄дайо. екана̄мака̄ти екекана̄мака̄, йе на̄на̄бйан̃джана̄ти адхиппета̄. еко дхаммоти арахаттапхаласама̄патти. чатуна̄макоти аппама̄н̣ачетовимуттиа̄дина̄мако. етанти етаматтхам̣. аппама̄н̣а̄ти анодхисо, одхисопи ва̄ ‘‘еттака̄’’ти апаримита̄. асесетва̄ти асубхасама̄патти вийа екассева аггахан̣ато.

кин̃ча̄пи асубханимитта̄рамман̣ампи кин̃чанам̣ хоти, а̄рамман̣асан̇гхат̣т̣анасса кин̃чанасса асубхасама̄паттӣнампи пат̣ибха̄ганимиттасан̇кха̄там̣ а̄рамман̣ам̣ сабимбам̣ вийа виггахам̣ кин̃чанам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, на татха̄ имасса̄ти. нану брахмавиха̄рапат̣хама̄руппа̄нампи пат̣ибха̄ганимиттабхӯтам̣ кин̃чи а̄рамман̣ам̣ наттхӣти? саччам̣ наттхи, айам̣ пана пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа на пат̣ибха̄ганимиттабхӯтаа̄рамман̣ата̄йа евам̣ вутта̄. аттена̄ти аттана̄. бхавати етена атта̄ти абхидха̄нам̣ буддхи ча̄ти бха̄во, атта̄. бха̄ва-саддопи аттапарийа̄йоти а̄ха ‘‘бха̄вапосапуггала̄дисан̇кха̄тена̄’’ти. несам̣ аппама̄н̣асама̄дхиа̄дӣнам̣ чатуннам̣. ‘‘на̄ната̄ па̄кат̣а̄ва̄’’ти вуттам̣ на̄наттам̣ бхӯмито а̄рамман̣ато ча дассетум̣ ‘‘аттхо пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. паритта̄дибха̄вена атӣта̄дибха̄вена аджджхатта̄дибха̄вена ча на ваттаббам̣ а̄рамман̣ам̣ етисса̄ти наваттабба̄рамман̣а̄ нибба̄на̄рамман̣апхаласама̄паттибха̄вато.

еттакоти ра̄га̄дӣхи сам̣килит̣т̣хата̄йа еттакаппама̄н̣о, утта̄но париттачетасоти аттхо. нибба̄нампи аппама̄н̣амева пама̄н̣акаран̣а̄нам̣ абха̄вена̄ти а̄нетва̄ самбандхо. акуппа̄ти арахаттапхалачетовимутти пат̣ипаккхехи акопанӣйата̄йа. кин̃чатӣти каттари пат̣хито дха̄ту мадданаттхоти а̄ха ‘‘кин̃чати маддатӣ’’ти. тасса пайогам̣ дассетум̣ ‘‘манусса̄ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣.

самӯха̄дигханавасена сакиччапариччхедата̄йа ча савиггаха̄ вийа упат̣т̣хита̄ сан̇кха̄ра̄ ничча̄дигга̄хасса ваттхута̄йа ‘‘ниччанимиттам̣ сукха̄динимитта’’нти ча вуччати. випассана̄ пана таттха гханавиниббхогам̣ каронтӣ ничча̄дигга̄хам̣ видхаментӣ ‘‘нимиттам̣ самуггха̄тетӣ’’ти вутта̄ гхананимиттасса а̄рамман̣абхӯтасса абха̄ва̄. на гахита̄ти екаттхападаниддесе па̄л̣ийам̣ касма̄ на гахита̄? са̄ти сун̃н̃ата̄ четовимутти. саббаттха̄ти аппама̄н̣а̄четовимуттиа̄диниддесесу. а̄рамман̣авасена̄ти а̄рамман̣авасенапи екаттха̄, на кевалам̣ сабха̄васарасатова. имина̄ парийа̄йена̄ти аппама̄н̣атотиа̄дина̄ а̄рамман̣ато ладдхапарийа̄йена. ан̃н̃асмим̣ пана т̣ха̄нети а̄кин̃чан̃н̃а̄дисаддапаваттихетуто ан̃н̃ена хетуна̄ аппама̄н̣а̄тисаддаппаваттийам̣ етасса четовимуттийа̄ хонти. еса найо сесесупи. имина̄ парийа̄йена̄ти имина̄ та̄йа та̄йа саман̃н̃а̄йа вохаритаббата̄парийа̄йена. сачча̄нам̣ дассанамукхена ват̣т̣авасена ут̣т̣хитадесанам̣ арахаттена кӯт̣ам̣ ган̣ханто йатха̄нусандхина̄ва десанам̣ нит̣т̣хапеси. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.

маха̄ведалласуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.