намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса

маджджхиманика̄йе

мӯлапан̣н̣а̄са-т̣ӣка̄

(пат̣хамо бха̄го)

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄

1. сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайавандана̄ сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса пабхаваниссайависуддхипат̣иведанаттхам̣, там̣ пана дхаммасам̣ван̣н̣ана̄су вин̃н̃ӯнам̣ бахума̄нуппа̄данаттхам̣, там̣ саммадева тесам̣ уггахадха̄ран̣а̄диккамаладдхабба̄йа самма̄пат̣ипаттийа̄ саббахитасукханиппха̄данаттхам̣. атха ва̄ ман̇галабха̄вато, саббакирийа̄су пуббакиччабха̄вато, пан̣д̣итехи сама̄чаритабха̄вато, а̄йатим̣ паресам̣ дит̣т̣ха̄нугатиа̄паджджанато ча сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ ратанаттайапан̣а̄макирийа̄. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ пӯджанӣйапӯджа̄пун̃н̃ависесаниббаттанаттхам̣. там̣ аттано йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса бала̄нуппада̄наттхам̣. антара̄ ча тасса асан̇кочанаттхам̣. тадубхайам̣ анантара̄йена ат̣т̣хакатха̄йа парисама̄панаттхам̣. идамева ча пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘ити ме пасаннаматино…пе… тасса̄нубха̄вена̄’’ти. ваттхуттайапӯджа̄хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасам̣буддхийа̄ апаримеййапабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти. бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. йатха̄ха –

‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато. буддхе йади ва са̄ваке’’тиа̄ди (дха. па. 195; апа. 1.10.1), татха̄ –

‘‘йе, бхиккхаве, буддхе пасанна̄, агге те пасанна̄, агге кхо пана пасанна̄нам̣ агго випа̄ко хотӣ’’тиа̄ди (итиву. 90, 91),

‘‘буддхоти киттайантасса, ка̄йе бхавати йа̄ пӣти;

варамева хи са̄ пӣти, касин̣енапи джамбудӣпасса.

дхаммоти киттайантасса…пе… касин̣енапи джамбудӣпасса;

сан̇гхоти киттайантасса…пе… касин̣енапи джамбудӣпасса̄’’ти. (итиву. ат̣т̣ха. 90),

татха̄ –

‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11),

‘‘аран̃н̃е руккхамӯле ва̄…пе…

бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄,

ломахам̣со на хессатӣ’’ти ча. (сам̣. ни. 2.249);

таттха йасса ваттхуттайасса ванданам̣ каттука̄мо, тасса гун̣а̄тисайайогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дина̄ га̄тха̄ттайама̄ха. гун̣а̄тисайайогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетам̣ пайоджанам̣ са̄дхетӣти. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо. са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄ппадха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄ппадха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.

таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча парасаттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄раппаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи парадуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣са̄бхӯта̄ карун̣а̄ва висесена бхагавато читтасса читтапассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти вуттам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вам̣ упагата̄ карун̣а̄ва бхагавато атисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтибха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато ‘‘хадайасӣталабха̄вака̄ран̣а’’нти вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄. карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣аниратасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇кха̄расамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄титам̣ вихатам̣, пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣. муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄, свева висайасабха̄вапат̣иччха̄данато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти тамо, пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄вимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄паха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, татха̄ саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена сасанта̄не мохатамавидхамананти дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣аппаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.

ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайам̣ ниравасесакилесаппаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄тасса джотитабха̄вато. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄ппаха̄нена на пахӣйатӣти.

атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄ ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вуттойева хотӣти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.

нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко. тасса гарӯти санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ритам̣ дассети. на четтха падха̄на̄ппадха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. едисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (чӯл̣ава. 336). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рока̄савасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева йуджджанато сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.

атха ва̄ самӯхаттхо локасаддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ ча̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амарасаддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. те хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄. нара̄мара̄нам̣йева ча гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамага̄рават̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ ‘‘санара̄маралокагару’’нти.

собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанупасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанапат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбита-кхалита̄нукад̣д̣хана-ниппӣл̣ануккут̣ика-кут̣ила̄кулата̄ди-досарахита-мавахасита-ра̄джахам̣са- васабхава̄ран̣а-мигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄-сативӣрийа̄ди-гун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхим̣ анаваджджата̄йа собханамева̄ти. атха ва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена сакаламапи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато. татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 38; чӯл̣ани. 27) найена айаматтхо вибха̄ветаббо. атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато. йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ венеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадати вадатӣти сугато да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.

пун̃н̃апа̄пакаммехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄. та̄хи сакалассапи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи гатийа̄ апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тенева̄ха –

‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;

йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;

те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);

там̣там̣гатисам̣ваттанака̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигати-вин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хити-сатта̄ва̄са-саттаника̄йехи паримутто, там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.

атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито парахитапат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантаппаха̄нато анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄, парахитапат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайато н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄ парахитапат̣ипатти, тивидха̄ ча аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти. катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитапат̣ипатти, самма̄гаданаттхена сугатасаддена пайогато парахитапат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хат̣т̣хена тена ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча̄пи сабба̄пи аттахитасампаттипарахитапат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.

атха ва̄ тӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ – хетуто пхалато упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄ паха̄насампада̄ а̄нубха̄васампада̄ рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣апаха̄насампада̄ дутийападена саччапат̣иведхаттхена ча сугатасаддена пака̄сита̄ хонти, а̄нубха̄васампада̄ пана татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугатасаддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄. со самма̄гаданаттхена сугатасаддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.

таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччатӣти. самма̄гаманаттхена сугатасаддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогасассатуччхеда̄бхинивеса̄ди антадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугатасаддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄на̄ппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитапат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣, тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣ уттамаванданӣйабха̄вам̣ аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.

еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ випан̃чӣйатӣти. карун̣а̄гахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄гахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣ сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣ чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣.

карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, саттасаттатин̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄гахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄гахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена катан̃н̃ута̄. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄гахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄гахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена сайам̣ таран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти.

саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттари каран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣адассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найагга̄хан̣ам̣. ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣. тенева̄ха –

‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣;

каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но.

кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре;

ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.305; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; апа. ат̣т̣ха. 2.7.20; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; чарийа̄. ат̣т̣ха. 3.122 пакин̣н̣акакатха̄);

тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти (дӣ. ни. 2.146) вуттам̣.

2. евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄ саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо. танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣ ануттаранти ча таббисесанам̣.

таттха буддхасаддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ ниддесанайена (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97) аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхун̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхастаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха –

‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ. ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. 97; пат̣и. ма. 3.161).

апи-саддо самбха̄ване. тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣е дхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄ вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса ‘‘буддхабха̄ва’’нти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато ча сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, пхаланибба̄насан̇кха̄там̣ пана саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, таметам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммасса̄пи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо.

атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхигаччхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийа̄саммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхаммасаддена сан̇гахита̄ти ведитаббам̣. та̄пи хи малапат̣ипаккхата̄йа гатамала̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣аттха̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄сапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапаридхотаниммала̄нам̣ да̄надамасам̣йама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасеса̄нам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасӣбха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣла̄дхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.

еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайен̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄ден̃а̄н̣абха̄вена. пуримена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена нисссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети, ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена сабха̄васампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄гун̣ена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи тадуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.

3. евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо, тасса ‘‘путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо. тена килесаппаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо. тена сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасахассасан̇кха̄бха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄на̄тиваттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасан̇гха̄т̣абха̄ваниддесо. тена асабхипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато.

таттха ураси бхава̄ джа̄та̄ сам̣ваддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджа̄тата̄йа питу сантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, евамева тепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса дхаммассавананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса арийадхаммаратанасса ча екантабха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄вена арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄ окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато урена ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тита̄йа ниппарийа̄йена ‘‘орасапутта̄’’ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’иччева вуччати там̣мӯликатта̄ лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.

йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йа каран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха – ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти ваттаббе ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄рассапи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438; маха̄ни. 28, 68, 149). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄ анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣апахаран̣ехи одхисо виматхита̄ вихата̄ виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.

а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена ‘‘саран̣а’’нти аран̣ӣйато упагантаббато упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄, арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо, арийо ча со сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесаппаха̄надӣпанато. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабха̄васампадам̣ дассети саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣, ‘‘арийасан̇гха’’нти ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣ ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена пат̣ивиддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гапат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.

4. евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –

‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти…пе… уджугатачитто кхо маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).

читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –

‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;

аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50);

читтикатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти.

вандана̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣ сӣламайа’’нти (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60). вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабхавапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти сут̣т̣ху вихатантара̄йо. етена аттано паса̄дасампаттийа̄ ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄. тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.

5. евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ре пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄ти на̄тидӣгхана̄тикхуддакапама̄н̣ехи суттантехи лаккхитасса. йатха̄ хи дӣгха̄гаме дӣгхапама̄н̣а̄ни сутта̄ни, йатха̄ ча сам̣йуттан̇гуттара̄гамесу двӣсу кхуддакапама̄н̣а̄ни, на евам̣ идха. идха пана пама̄н̣ато маджджхима̄ни сутта̄ни. тена вуттам̣ ‘‘маджджхимапама̄н̣асуттан̇китасса̄ти на̄тидӣгхана̄тикхуддакапама̄н̣ехи суттантехи лаккхитассати аттхо’’ти. етена ‘‘маджджхимо’’ти айам̣ имасса аттха̄нугатасаман̃н̃а̄ти дассети. нану ча сутта̄ни ева а̄гамо, касса пана суттехи ан̇кананти? саччаметам̣ параматтхато, сутта̄ни пана упа̄да̄йа пан̃н̃атто а̄гамо. йатхева хи аттхабйан̃джанасамуда̄йе ‘‘сутта’’нти воха̄ро, евам̣ суттасамуда̄йе айам̣ ‘‘а̄гамо’’ти воха̄ро. идха̄ти имасмим̣ са̄сане. а̄гамиссанти еттха, етена етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣асампаттийа̄ уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато варо, а̄гамо ча со варо ча̄ти а̄гамаваро. а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро, маджджхимо ча со а̄гамаваро ча̄ти маджджхима̄гамаваро, тасса.

буддха̄нам̣ анубуддха̄нам̣ буддха̄нубуддха̄, буддха̄нам̣ саччапат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄. техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄гун̣асам̣ван̣н̣ана̄нам̣ васена сам̣ван̣н̣итасса. атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи винайасутта̄бхидхамма̄нам̣ пакин̣н̣акадесана̄дивасена йо пат̣хамам̣ аттхо вибхатто, со ева паччха̄ тасса тасса сам̣ван̣н̣ана̄васена сан̇гӣтика̄рехи сан̇гахам̣ а̄ропитоти. парава̄даматханасса̄ти ан̃н̃атиттхийа̄нам̣ ва̄данимматханасса, тесам̣ дит̣т̣хигатабхан̃джанасса̄ти аттхо. айан̃хи а̄гамо мӯлапарийа̄йасуттасабба̄савасутта̄дӣсу дит̣т̣хигатика̄нам̣ дит̣т̣хигатадосавибха̄ванато саччакасуттам̣ (ма. ни. 1.353) упа̄лисутта̄дӣсу (ма. ни. 2.56) саччака̄дӣнам̣ миччха̄ва̄данимматханадӣпанато висесато ‘‘парава̄даматхано’’ти тхомитоти. сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йа̄ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄су а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи суман̇галавила̄синӣса̄раттхапака̄синӣманоратхапӯран̣ӣсу ат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘саддха̄вахагун̣асса, н̃а̄н̣аппабхедаджананасса, дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса, тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса абхидхаммасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.

6. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄ ева ат̣т̣хакатха̄ ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 1.17; 2.8) а̄дитотиа̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтиссарийабха̄вена саманна̄гататта̄ джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄саббха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо. тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу. имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманасуддхим̣ дассети.

7. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро. там̣вам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄нам̣, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи ника̄йантараладдхӣхи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тена мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. таттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣, сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ ва̄ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.

8. апанетва̄на̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣ апанетва̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати, манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ рамайатӣти. тенева̄ха ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣ибха̄са̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.

9. самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто. етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сӣйиссанти. тхеравам̣садӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо. техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со, таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣садӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхӣламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхеданӣ катха̄. сут̣т̣ху нипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо, йатха̄вуттаттхависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти йоджетаббам̣. етена маха̄кассапа̄дитхерапарампара̄бхато, тато ева ча авипарӣто сан̣хо сукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайоти тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.

10. суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнамева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджанатосанаттхан̃ча̄’’ти дассети. тена ча ‘‘тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄’’ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахука̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄лат̣т̣хитийа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтападабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунайасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ сам̣ваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ ‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? сунниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣ аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.20).

11. йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттука̄мо, тасса̄ махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха ‘‘на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти. атха ва̄ йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто таттха вича̄ритадхамме уддесавасена дассети ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣласса виттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хатим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ сабха̄ва̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо арӯпасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни, сама̄паджджанавасӣбха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.

12. локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу (вибха. 751) а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сам̣калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.

13. паччайадхамма̄нам̣ хета̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана ника̄йантараладдхисан̇карарахитата̄йа сут̣т̣ху парисуддха̄, гханавиниббхогасса судуккарата̄йа нипун̣а̄ сан̣хасукхума̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависсаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатантимагга̄.

14. ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа. на там̣ вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.

15. ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхат̣т̣хабха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синӣа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти ча идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти ева̄ти катва̄ вуттам̣.

16. иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти папан̃часӯданийа̄. еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄каран̣асса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа, суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣, чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етена пайоджанам̣, ‘‘маджджхима̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена пин̣д̣аттхам̣, ‘‘апанетва̄на татохам̣ сӣхал̣абха̄са’’нтиа̄дина̄, ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄ ча каран̣аппака̄рам̣. сӣлакатха̄дӣнам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.

гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄

1. вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанамукхенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва пан̣н̣а̄саваггасутта̄дивасена маджджхима̄гамасса вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха маджджхимасан̇гӣти на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти йам̣ вуттам̣ ‘‘маджджхима̄гамаварасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти, тасмим̣ вачане. йа̄ маджджхима̄гамапарийа̄йена маджджхимасан̇гӣти вутта̄, са̄ пан̣н̣а̄са̄дито едиса̄ти дассети ‘‘маджджхимасан̇гӣти на̄ма̄’’тиа̄дина̄. таттха̄ти ва̄ ‘‘ета̄йа ат̣т̣хакатха̄йа виджа̄на̄тха маджджхимасан̇гӣтийа̄ аттха’’нти еттха йасса̄ маджджхимасан̇гӣтийа̄ аттхам̣ виджа̄на̄тха̄ти вуттам̣, са̄ маджджхимасан̇гӣти на̄ма пан̣н̣а̄са̄дито едиса̄ти дассети. пан̃ча дасака̄ пан̣н̣а̄са̄, мӯле а̄димхи пан̣н̣а̄са̄, мӯлабхӯта̄ ва̄ пан̣н̣а̄са̄ мӯлапан̣н̣а̄са̄. маджджхе бхава̄ маджджхима̄, маджджхима̄ ча са̄ пан̣н̣а̄са̄ ча̄ти маджджхимапан̣н̣а̄са̄. упари уддхам̣ пан̣н̣а̄са̄ упарипан̣н̣а̄са̄. пан̣н̣а̄саттайасан̇гаха̄ти пан̣н̣а̄саттайапариган̣ана̄.

айам̣ сан̇гахо на̄ма джа̄тисан̃джа̄тикирийа̄ган̣анавасена чатуббидхо. таттха ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄ча̄, йо ча самма̄камманто, йо ча самма̄а̄джӣво, име дхамма̄ сӣлаккхандхе сан̇гахита̄’’ти (ма. ни. 1.462) айам̣ джа̄тисан̇гахо. ‘‘йо ча̄вусо виса̄кха, самма̄ва̄йа̄мо. йа̄ ча самма̄сати, йо ча самма̄сама̄дхи, име дхамма̄ сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄’’ти айам̣ сан̃джа̄тисан̇гахо. ‘‘йа̄ ча̄вусо виса̄кха, самма̄дит̣т̣хи, йо ча самма̄сан̇каппо, име дхамма̄ пан̃н̃а̄ккхандхе сан̇гахита̄’’ти айам̣ кирийа̄сан̇гахо. ‘‘хан̃чи чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхаган̣анам̣ гаччхати, тена вата ре ваттаббе чаккха̄йатанам̣ рӯпаккхандхена сан̇гахита’’нти (катха̄. 471) айам̣ ган̣анасан̇гахо. айамева ча идха̄дхиппето. тена вуттам̣ ‘‘пан̣н̣а̄саттайасан̇гаха̄ти пан̣н̣а̄саттайапариган̣ана̄’’ти.

ваггатоти самӯхато, со панеттха дасакавасена ведитаббо. йебхуййена хи са̄сане дасаке ваггавоха̄ро. тенева̄ха ‘‘екека̄йа пан̣н̣а̄са̄йа пан̃ча пан̃ча вагге катва̄’’ти. паннарасаваггасама̄йога̄ти паннарасаваггасам̣йога̄ти аттхо. кечи пана сама̄йогасаддам̣ самуда̄йаттхам̣ ваданти. падатоти еттха ат̣т̣хаккхаро га̄тха̄па̄до ‘‘пада’’нти адхиппето, тасма̄ ‘‘аккхарато чха аккхарасатасахасса̄ни чатура̄сӣтуттарасата̄дхика̄ни чатучатта̄лӣса сахасса̄ни ча аккхара̄нӣ’’ти па̄т̣хена бхавитаббанти ваданти. йасма̄ пана наваккхаро йа̄ва два̄дасаккхаро ча га̄тха̄па̄до сам̣виджджати, тасма̄ та̄диса̄нампи га̄тха̄нам̣ васена ад̣д̣хатеййага̄тха̄сатам̣ бха̄н̣ава̄ро хотӣти катва̄ ‘‘аккхарато сатта аккхарасатасахасса̄ни чатта̄лӣсан̃ча сахасса̄ни тепан̃н̃а̄сан̃ча аккхара̄нӣ’’ти вуттам̣. еван̃хи падабха̄н̣ава̄раган̣ана̄хи аккхараган̣ана̄ сам̣сандати, нетаратха̄. бха̄н̣ава̄роти ча дваттим̣саккхара̄нам̣ га̄тха̄нам̣ васена ад̣д̣хатеййага̄тха̄сатам̣, айан̃ча аккхараган̣ана̄ бха̄н̣ава̄раган̣ана̄ ча падаган̣ана̄нуса̄рена ладдха̄ти ведитабба̄. имамева хи аттхам̣ н̃а̄петум̣ суттаган̣ана̄нантарам̣ бха̄н̣ава̄ре аган̣етва̄ пада̄ни ган̣ита̄ни. татридам̣ вуччати –

‘‘бха̄н̣ава̄ра̄ йатха̄пи хи, маджджхимасса пака̄сита̄;

упад̣д̣хабха̄н̣ава̄ро ча, тевӣсатипада̄дхико.

сатта сатасахасса̄ни, аккхара̄нам̣ вибха̄вайе;

чатта̄лӣса сахасса̄ни, тепан̃н̃а̄сан̃ча аккхара’’нти.

анусандхитоти десана̄нусандхито. екасмим̣ ева хи сутте пуримапаччхима̄нам̣ десана̄бха̄га̄нам̣ самбандхо анусандха̄нато анусандхи. еттха ча аттаджджха̄сайа̄нусандхи параджджха̄сайа̄нусандхӣти дувидхо аджджха̄сайа̄нусандхи. со пана каттхачи десана̄йа виппаката̄йа дхаммам̣ сун̣анта̄нам̣ пуччха̄васена, каттхачи десентасса саттху са̄вакасса дхаммапат̣игга̄хака̄нан̃ча аджджха̄сайавасена, каттхачи десетаббасса дхаммасса васена хотӣти сама̄сато типпака̄ро. тена вуттам̣ ‘‘пуччха̄нусандхиаджджха̄сайа̄нусандхийатха̄нусандхивасена сан̇кхепато тивидхо анусандхӣ’’ти. сан̇кхепенева ча чатуббидхо анусандхи ведитаббо. таттха ‘‘евам̣ вутте ан̃н̃атаро бхиккху бхагавантам̣ етадавоча ‘ким̣ ну кхо, бханте, оримам̣ тӣрам̣, ким̣ па̄римам̣ тӣрам̣, ко маджджхе сам̣сӣдо, ко тхале усса̄до, ко мануссагга̄хо, ко амануссагга̄хо, ко а̄ваттагга̄хо, ко антопӯтибха̄во’ти’’ (сам̣. ни. 4.241)? евам̣ пуччханта̄нам̣ виссаджджентена бхагавата̄ паваттитадесана̄васена пуччха̄нусандхӣ ведитаббо. ‘‘атха кхо ан̃н̃атарасса бхиккхуно евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘ити кира бхо рӯпам̣ анатта̄… ведана̄… сан̃н̃а̄… сан̇кха̄ра̄… вин̃н̃а̄н̣ам̣ анатта̄, анаттаката̄ни камма̄ни каматта̄нам̣ пхусиссантӣ’ти. атха кхо бхагава̄ тасса бхиккхуно четаса̄ четопаривитаккаман̃н̃а̄йа бхиккхӯ а̄мантеси т̣ха̄нам̣ кхо панетам̣, бхиккхаве, виджджати, йам̣ идхекаччо могхапурисо авидва̄ авиджджа̄гато тан̣ха̄дхипатеййена четаса̄ саттхуса̄санам̣ атидха̄витаббам̣ ман̃н̃еййа ‘ити кира бхо рӯпам̣ анатта̄…пе… пхусиссантӣ’ти. там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, рӯпам̣ ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄’’ти (ма. ни. 3.90) евам̣ паресам̣ аджджха̄сайам̣ видитва̄ бхагавата̄ паваттитадесана̄васена параджджха̄сайа̄нусандхи ведитаббо.

‘‘тасса майхам̣ бра̄хман̣а етадахоси ‘йам̣нӯна̄хам̣ йа̄ та̄ раттийо абхин̃н̃а̄та̄ абхилаккхита̄ ча̄туддасӣ пан̃чадасӣ ат̣т̣хамӣ ча паккхасса, татха̄рӯпа̄су раттӣсу йа̄ни та̄ни а̄ра̄мачетийа̄ни ваначетийа̄ни руккхачетийа̄ни бхим̣санака̄ни саломахам̣са̄ни, татха̄рӯпесу сена̄санесу вихареййам̣ аппева на̄ма̄хам̣ бхайабхеравам̣ пассеййа’нти’’ (ма. ни. 1.49) евам̣ бхагавата̄, ‘‘татра̄вусо лобхо ча па̄пако досо ча па̄пако лобхасса ча паха̄на̄йа досасса ча паха̄на̄йа аттхи маджджхима̄ пат̣ипада̄, чаккхукаран̣ӣ н̃а̄н̣акаран̣ӣ упасама̄йа абхин̃н̃а̄йа самбодха̄йа нибба̄на̄йа сам̣ваттатӣ’’ти (ма. ни. 1.33) евам̣ дхаммасена̄патина̄ ча аттано аджджха̄сайенева паваттитадесана̄васена аттаджджха̄сайа̄нусандхи ведитаббо. йена пана дхаммена а̄димхи десана̄ ут̣т̣хита̄, тасса анурӯпадхаммавасена ва̄ пат̣ипаккхадхаммавасена ва̄ йесу суттесу упари десана̄ а̄гаччхати, тесам̣ васена йатха̄нусандхи ведитаббо. сеййатхидам̣ а̄кан̇кхеййасутте (ма. ни. 1.65) хет̣т̣ха̄ сӣлена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари абхин̃н̃а̄ а̄гата̄. ваттхусутте (ма. ни. 1.70) хет̣т̣ха̄ килесена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари брахмавиха̄ра̄ а̄гата̄. косамбакасутте (ма. ни. 1.491) хет̣т̣ха̄ бхан̣д̣анена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари са̄ран̣ӣйадхамма̄ а̄гата̄. какачӯпаме (ма. ни. 1.222) хет̣т̣ха̄ аккхантийа̄ васена десана̄ ут̣т̣хита̄, упари какачӯпама̄ а̄гата̄ти.

виттха̄рато панеттха̄ти евам̣ сан̇кхепато тивидхо чатуббидхо ча анусандхи еттха етасмим̣ маджджхиманика̄йе тасмим̣ тасмим̣ сутте йатха̄рахам̣ виттха̄рато вибхаджитва̄ вин̃н̃а̄йама̄на̄ навасата̄дхика̄ни тӣн̣и анусандхисахасса̄ни хонти. йатха̄ четам̣ пан̣н̣а̄са̄дивибха̄гавачанам̣ маджджхимасан̇гӣтийа̄ сарӯпадассанаттхам̣ хоти, евам̣ паккхепадосапарихаран̣аттхан̃ча хоти. еван̃хи пан̣н̣а̄са̄дӣсу ваваттхитесу таббинимуттам̣ кин̃чи суттам̣ йа̄ва екам̣ падампи а̄нетва̄ имам̣ маджджхимасан̇гӣтийа̄ти кассачи ваттум̣ ока̄со на сийа̄ти.

евам̣ пан̣н̣а̄саваггасуттабха̄н̣ава̄ра̄нусандхибйан̃джанато маджджхимасан̇гӣтим̣ ваваттхапетва̄ ида̄ни нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа тасса̄ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккаменева паваттабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘таттха пан̣н̣а̄са̄су мӯлапан̣н̣а̄са̄ а̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти, маха̄висайатта̄ пӯджанӣйатта̄ ча махатӣ сан̇гӣтӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттитака̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле. нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣, йо локийехи ‘‘упоггха̄то’’ти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дико гантхо ведитаббо, на пана ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха ‘‘евам̣ ме сутантиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти. ка̄ман̃четтха йассам̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ виттха̄рато ваттабба̄. суман̇галавила̄синийам̣ (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄) пана аттана̄ виттха̄ритатта̄ таттхева гахетабба̄ти имисса̄ сам̣ван̣н̣ана̄йа махантатам̣ парихаранто ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дима̄ха.

нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

1. мӯлапарийа̄йавагго

1. мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄

аббхантаранида̄наван̣н̣ана̄

1. евам̣ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни абхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣етум̣ ‘‘йам̣ панета’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме падавибха̄гам̣ падаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣атта̄дидассанавасена сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нтиа̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го, падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘субхаган̃ча там̣ ванан̃ча̄ти субхагаванам̣, са̄ла̄нам̣ ра̄джа̄, са̄ло ча со ра̄джа̄ ча итипи са̄лара̄джа̄’’тиа̄дивасена сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.

аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣саддасса дассенто ‘‘евам̣-саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни (дӣ. ни. 1.163), евавидхо евама̄ка̄ро’’ти ча а̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-садда̄ ча. татха̄ хи видхайуттагата-садде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти, сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48) евама̄йупарийанто’’ти (па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.

нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄, евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄ кхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.234, 396), на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни упама̄диуда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄пи…пе… баху’’нти (дха. па. 53) еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапатти-саппурисӯпаниссайа-саддхаммассавана-йонисоманасика̄ра- бхогасампатти-а̄дида̄на̄ди-пун̃н̃акирийахетусамуда̄йато собха̄-сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гун̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄, тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттум̣ йуттам̣. со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣ ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ ‘‘еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄’’ти еттха ча бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣. йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.

евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄нато дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄ре саннийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччханаттхо вутто. тена евам̣, бханте са̄дху, бханте, сут̣т̣ху, бхантети вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти ‘‘йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣ’’ти йо евам̣ вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо. со евам̣саддена нидассӣйатӣти ‘‘нидассане’’ти вуттоти. евам̣ ноти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматигахан̣авасена ‘‘сам̣ваттанти ва̄ но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.

на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ваттатипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄, найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттианупан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссака̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена т̣хапана̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикаппат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄. техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена, таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато, сан̇ка̄санапака̄сана-виваран̣а-вибхаджана-утта̄нӣкаран̣а-пан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхара-падабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1 девата̄сам̣йутта) ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато, ра̄га̄дикилеса̄панайанато ча па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти, бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хипака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. ‘‘пат̣ӣ’’ти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе ча катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти па̄т̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ па̄т̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упакилесахаран̣а̄ни хонтӣти па̄т̣иха̄рийа̄ни бхаванти. па̄т̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, па̄т̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екамекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. па̄т̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.

на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вираджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннампи аттха̄нам̣ екависайатта̄. итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.

‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийа̄ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄нам̣ бхедам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.

кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сутасаддо ева там̣ таматтхам̣ вадатӣти анупасаггасса сутасаддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’тиа̄дима̄ха. асса̄ти сутасаддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.

сута-саддасаннидха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ пан̃чадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ ева-ка̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нира̄сан̇катам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийаметаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти асутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти. идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча кхо саммадева̄’’ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ карӣйатӣти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄вапат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха ‘‘анӯна̄надхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. саванасаддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.

евам̣ саванахетусун̣антапуггаласаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехипи там̣ дассетум̣ ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сутасаддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айан̃хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣. майа̄ти каттуаттхе.

еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса ниддиситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сута-саддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣апабандхапат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммапабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.

йасса читтасанта̄насса̄тиа̄дипи а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ пуримайоджана̄йа ан̃н̃атха̄ аттхайоджанам̣ дассетум̣ вуттам̣. таттха а̄ка̄рапан̃н̃аттӣти упа̄да̄пан̃н̃атти ева дхамма̄нам̣ паваттиа̄ка̄рӯпа̄да̄навасена татха̄ вутта̄. сутанти висайаниддесоти сотаббабхӯто дхаммо саванакирийа̄каттупуггаласса саванакирийа̄васена паваттит̣т̣ха̄нанти катва̄ вуттам̣. читтасанта̄навинимуттасса параматтхато кассачи катту абха̄вепи саддавоха̄рена буддхипарикаппитабхедавачаниччха̄йа читтасанта̄нато ан̃н̃ам̣ вийа там̣саман̇гим̣ катва̄ вуттам̣ ‘‘читтасанта̄нена там̣саман̇гино’’ти. саванакирийа̄висайопи сотаббадхаммо саванакирийа̄васена паваттачиттасанта̄насса идха параматтхато каттубха̄вато, саванавасена читтаппаваттийа̄ ева ва̄ саванакирийа̄бха̄вато там̣кирийа̄катту ча висайо хотӣти вуттам̣ ‘‘там̣саман̇гино каттувисайе’’ти. сута̄ка̄расса ча тхерасса самма̄ниччхитабха̄вато а̄ха ‘‘гахан̣асаннит̣т̣ха̄на’’нти. етена ва̄ авадха̄ран̣аттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ айаматтхайоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хаббам̣.

пуббе сута̄нам̣ на̄на̄вихита̄нам̣ суттасан̇кха̄та̄нам̣ аттхабйан̃джана̄нам̣ упадха̄ритарӯпасса а̄ка̄расса нидассанасса, авадха̄ран̣асса ва̄ пака̄санасабха̄во евам̣-саддоти тада̄ка̄ра̄диупадха̄ран̣асса пуггалапан̃н̃аттийа̄ упа̄да̄набхӯтадхаммапабандхабйа̄па̄рата̄йа вуттам̣ – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо’’ти. саванакирийа̄ пана пуггалава̄динопи вин̃н̃а̄н̣анирапеккха̄ наттхӣти висесато вин̃н̃а̄н̣абйа̄па̄роти а̄ха ‘‘сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. ‘‘ме’’ти саддаппаваттийа̄ екантенева саттависайатта̄ вин̃н̃а̄н̣акиччасса ча таттхева самодахитаббато ‘‘мети убхайакиччайуттапуггаланиддесо’’ти вуттам̣. авиджджама̄напан̃н̃аттивиджджама̄напан̃н̃аттисабха̄ва̄ йатха̄ккамам̣ евам̣-садда – сута-садда̄нам̣ аттха̄ти те татха̄рӯпа-пан̃н̃атти-упа̄да̄набхӯта-дхаммапабандхабйа̄па̄рабха̄вена дассенто а̄ха – ‘‘еванти пуггалакиччаниддесо, сутанти вин̃н̃а̄н̣акиччаниддесо’’ти. еттха ча каран̣акирийа̄каттукаммависесаппака̄санавасена пуггалабйа̄па̄рависайапуггалабйа̄па̄ранидассанавасена гахан̣а̄ка̄рага̄хакатаббисайависесаниддесавасена каттукаран̣абйа̄па̄ракаттуниддесавасена ча дутийа̄дайо чатассо аттхайоджана̄ дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

саббассапи садда̄дхигаманӣйасса аттхасса пан̃н̃аттимукхенева пат̣ипаджджитаббатта̄ саббапан̃н̃аттӣнан̃ча виджджама̄на̄дивасена чхасу пан̃н̃аттибхедесу антогадхатта̄ тесу ‘‘ева’’нтиа̄дӣнам̣ пан̃н̃аттӣнам̣ сарӯпам̣ ниддха̄ренто а̄ха – ‘‘еванти ча мети ча̄’’тиа̄ди. таттха ‘‘ева’’нти ча ‘‘ме’’ти ча вуччама̄нассаттхасса а̄ка̄ра̄дино дхамма̄нам̣ асаллаккхан̣абха̄вато авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄воти а̄ха – ‘‘саччикат̣т̣хапараматтхавасена авиджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. таттха саччикат̣т̣хапараматтхавасена̄ти бхӯтаттхауттаматтхавасена. идам̣ вуттам̣ хоти – йо ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа абхӯтаттхо, ануссава̄дӣхи гахетаббо вийа ануттаматтхо ча на хоти, со рӯпасадда̄дисабха̄во, руппана̄нубхавана̄дисабха̄во ва̄ аттхо саччикат̣т̣хо параматтхо ча̄ти вуччати, на татха̄ ‘‘евам̣ ме’’ти пада̄нам̣ аттхоти. етамеваттхам̣ па̄кат̣атарам̣ ка̄тум̣ ‘‘кин̃хеттха та’’нтиа̄ди вуттам̣. сутанти пана садда̄йатанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘виджджама̄напан̃н̃аттӣ’’ти. тенева хи ‘‘йан̃хи там̣ еттха сотена упаладдха’’нти вуттам̣, ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена упаладдха’’нти пана вутте аттхабйан̃джана̄дисаббам̣ лаббхати.

там̣ там̣ упа̄да̄йа ваттаббатоти сотапатхама̄гате дхамме упа̄да̄йа тесам̣ упадха̄рита̄ка̄ра̄дино пачча̄масанавасена ‘‘ева’’нти, сасантатипарийа̄панне кхандхе упа̄да̄йа ‘‘ме’’ти ваттаббатта̄ти аттхо. дит̣т̣ха̄дисабха̄варахите садда̄йатане паваттама̄нопи сутавоха̄ро ‘‘дутийам̣ татийа’’нтиа̄дико вийа пат̣хама̄дӣни дит̣т̣хамутавин̃н̃а̄те апеккхитва̄ва паваттоти а̄ха ‘‘дит̣т̣ха̄дӣни упанидха̄йа ваттаббато’’ти асутам̣ на хотӣти хи сутанти пака̄ситойаматтхоти. аттана̄ пат̣ивиддха̄ суттасса пака̄рависеса̄ ‘‘ева’’нти тхерена пачча̄мат̣т̣ха̄ти а̄ха ‘‘асаммохам̣ дӣпетӣ’’ти. на̄наппака̄рапат̣иведхасаматтхо хотӣти етена ваккхама̄насса суттасса на̄наппака̄ратам̣ дуппат̣ивиджджхатан̃ча дассети. сутасса асаммосам̣ дӣпетӣти сута̄ка̄расса йа̄тха̄вато дассийама̄натта̄ вуттам̣. асаммохена̄ти саммоха̄бха̄вена, пан̃н̃а̄йа ева ва̄ саванака̄ласамбхӯта̄йа тадуттарака̄лапан̃н̃а̄сиддхи. евам̣ асаммосена̄ти еттха̄пи ваттаббам̣. бйан̃джана̄нам̣ пат̣ивиджджхитаббо а̄ка̄ро на̄тигамбхӣро, йатха̄сутадха̄ран̣амева таттха каран̣ӣйанти сатийа̄ бйа̄па̄ро адхико, пан̃н̃а̄ таттха гун̣ӣбхӯта̄ти вуттам̣ ‘‘пан̃н̃а̄пуббан̇гама̄йа̄’’тиа̄ди ‘‘пан̃н̃а̄йа пуббан̇гама̄’’ти катва̄. пуббан̇гамата̄ четтха падха̄ната̄ ‘‘манопуббан̇гама̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 1, 2) вийа. пуббан̇гамата̄йа ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄ваджджана̄дӣнам̣ вийа аппадха̄натте пан̃н̃а̄ пуббан̇гама̄ етисса̄ти айампи аттхо йуджджати. евам̣ сатипуббан̇гама̄йа̄ти еттха̄пи вуттанайа̄нуса̄рена йатха̄самбхаваматтхо ведитаббо. аттхабйан̃джанасампаннасса̄ти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣асса, сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи, аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатасса̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.

йонисоманасика̄рам̣ дӣпети евам̣-саддена вуччама̄на̄нам̣ а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттха̄нам̣ авипарӣтасаддхаммависайатта̄ти адхиппа̄йо. авиккхепам̣ дӣпетӣти ‘‘мӯлапарийа̄йам̣ каттха бха̄сита’’нтиа̄дипуччха̄васена пакаран̣аппаттасса ваккхама̄насса суттасса саванам̣ сама̄дха̄намантарена на самбхаватӣти катва̄ вуттам̣. виккхиттачиттасса̄тиа̄ди тассеваттхасса саматтханавасена вуттам̣. саббасампаттийа̄ти аттхабйан̃джанадесакапайоджана̄дисампаттийа̄. авипарӣтасаддхаммависайехи вийа а̄ка̄ранидассана̄вадха̄ран̣аттхехи йонисоманасика̄расса, саддхаммассаванена вийа ча авиккхепасса йатха̄ йонисоманасика̄рена пхалабхӯтена аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄нам̣ сиддхи вутта̄ тадавина̄бха̄вато, евам̣ авиккхепена пхалабхӯтена ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄нам̣ сиддхи дассетабба̄ сийа̄ ассутавато саппурисӯпаниссайарахитасса ча тадабха̄вато. на хи виккхиттачиттотиа̄дина̄ саматтханавачанена пана авиккхепена ка̄ран̣абхӯтена саппурисӯпаниссайена ча пхалабхӯтасса саддхаммассаванасса сиддхи дассита̄. айам̣ панеттха адхиппа̄йо йутто сийа̄ – саддхаммассаванасаппурисӯпаниссайа̄ на екантена авиккхепасса ка̄ран̣ам̣ ба̄хиран̇гатта̄, авиккхепо пана саппурисӯпаниссайо вийа саддхаммассаванасса екантака̄ран̣анти. евампи авиккхепена саппурисӯпаниссайасиддхиджотана̄ на саматтхита̄ва, но на саматтхита̄ виккхиттачитта̄нам̣ саппурисапайирупа̄сана̄бха̄васса аттхасиддхатта̄. еттха ча пуримам̣ пхалена ка̄ран̣асса сиддхидассанам̣ надӣпӯрена вийа упари вут̣т̣хисаббха̄васса, дутийам̣ ка̄ран̣ена пхаласса сиддхидассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ екантавассина̄ вийа мегхавут̣т̣ха̄нена вут̣т̣хиппаваттийа̄.

бхагавато вачанасса аттхабйан̃джанапабхедапариччхедавасена сакаласа̄санасампаттиога̄хана̄ка̄ро ниравасесапарахитапа̄рипӯрика̄ран̣анти вуттам̣ ‘‘евам̣ бхаддако а̄ка̄ро’’ти. йасма̄ на хотӣти самбандхо. паччхимачаккадвайасампаттинти аттасамма̄пан̣идхипуббекатапун̃н̃ата̄сан̇кха̄там̣ гун̣адвайам̣. апара̄паравуттийа̄ четтха чаккабха̄во, чаранти етехи сатта̄ сампаттибхавесӯти ва̄. йе сандха̄йа вуттам̣ ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.31). пуримапаччхимабха̄во четтха десана̄ккамавасена дат̣т̣хаббо. паччхимачаккадвайасиддхийа̄ти паччхимачаккадвайасса аттхита̄йа. самма̄пан̣ихитатто пуббе ча катапун̃н̃о суддха̄сайо хоти тадасуддхихетӯнам̣ килеса̄нам̣ дӯрӣбха̄ватоти а̄ха – ‘‘а̄сайасуддхи сиддха̄ хотӣ’’ти. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘самма̄пан̣ихитам̣ читтам̣, сеййасо нам̣ тато каре’’ти (дха. па. 43), ‘‘катапун̃н̃оси твам̣ а̄нанда, падха̄намануйун̃джа, кхиппам̣ хохиси ана̄саво’’ти (дӣ. ни. 2.207) ча. тенева̄ха ‘‘а̄сайасуддхийа̄ адхигамабйаттисиддхӣ’’ти. пайогасуддхийа̄ти йонисоманасика̄рапуббан̇гамасса дхаммассаванапайогасса висадабха̄вена. татха̄ ча̄ха ‘‘а̄гамабйаттисиддхӣ’’ти. саббасса ва̄ ка̄йавачӣпайогасса ниддосабха̄вена. парисуддхака̄йавачӣпайого хи виппат̣иса̄ра̄бха̄вато авиккхиттачитто парийаттийам̣ виса̄радо хотӣти.

на̄наппака̄рапат̣иведхадӣпакена̄тиа̄дина̄ аттхабйан̃джанесу тхерасса евам̣саддасута-садда̄нам̣ асаммоха̄саммосадӣпанато чатупат̣исамбхида̄васена аттхайоджанам̣ дассети. таттха сотаббабхедапат̣иведхадӣпакена̄ти етена айам̣ сута-саддо евам̣-саддасаннидха̄нато, ваккхама̄на̄пеккха̄йа ва̄ са̄ман̃н̃енева сотаббадхаммависесам̣ а̄масатӣти дассети. манодит̣т̣хикаран̣а̄ парийаттидхамма̄нам̣ анупеккханасуппат̣иведха̄ висесато манасика̄рапат̣ибаддха̄ти те вуттанайена йонисоманасика̄радӣпакена евам̣саддена йоджетва̄, саванадха̄ран̣авачӣпаричайа̄ парийаттидхамма̄нам̣ висесена сота̄вадха̄напат̣ибаддха̄ти те авиккхепадӣпакена сута-саддена йоджетва̄ дассенто са̄санасампаттийа̄ дхаммассаване усса̄хам̣ джанети. таттха дхамма̄ти парийаттидхамма̄. манаса̄нупеккхита̄ти ‘‘идха сӣлам̣ катхитам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄, еттака̄ еттха анусандхийо’’тиа̄дина̄ найена манаса̄ ану ану пеккхита̄. дит̣т̣хийа̄ суппат̣ивиддха̄ти ниджджха̄наккхантибхӯта̄йа, н̃а̄тапарин̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ дит̣т̣хийа̄ таттха таттха вуттарӯпа̄рӯпадхамме ‘‘ити рӯпам̣, еттакам̣ рӯпа’’нтиа̄дина̄ сут̣т̣ху ваваттхапетва̄ пат̣ивиддха̄.

сакалена вачанена̄ти пуббе тӣхи падехи висум̣ висум̣ йоджитатта̄ вуттам̣. аттано адахантоти ‘‘мамеда’’нти аттани ат̣т̣хапенто. асаппурисабхӯминти акатан̃н̃утам̣ ‘‘идхекаччо па̄пабхиккху татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ парийа̄пун̣итва̄ аттано дахатӣ’’ти (па̄ра̄. 195) евам̣ вуттам̣ анарийавоха̄ра̄ваттхам̣, са̄ ева анарийавоха̄ра̄ваттха̄ асаддхаммо. нану ча а̄нандаттхерасса ‘‘мамедам̣ вачана’’нти адхима̄насса, маха̄кассапаттхера̄дӣнан̃ча тада̄сан̇ка̄йа абха̄вато асаппурисабхӯмисаматиккама̄дивачанам̣ нираттхаканти? найидамевам̣ ‘‘евам̣ ме сута’’нти вадантена айампи аттхо вибха̄витоти дассанато. кечи пана ‘‘девата̄нам̣ паривитакка̄пеккхам̣ татха̄вачананти едисӣ чодана̄ анавака̄са̄ва̄’’ти ваданти. тасмим̣ кира кхан̣е екачча̄нам̣ девата̄нам̣ евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘бхагава̄ ча париниббуто, айан̃ча а̄йасма̄ десана̄кусало, ида̄ни дхаммам̣ десети сакйакулаппасуто татха̄гатасса бха̄та̄ чӯл̣апитупутто, ким̣ ну кхо сайам̣ саччхикатам̣ дхаммам̣ десети, уда̄ху бхагаватойева вачанам̣ йатха̄сута’’нти. евам̣ тада̄сан̇китаппака̄рато асаппурисабхӯмисамоккама̄дито атиккама̄ди вибха̄витанти. аппетӣти нидассети. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхесу йатха̄рахам̣ сатте нетӣти нетти, дхаммойева нетти дхамманетти.

дал̣хатаранивит̣т̣ха̄ вичикиччха̄ кан̇кха̄. на̄тисам̣саппана̄ матибхедаматта̄ вимати. ассаддхийам̣ вина̄сети бхагавата̄ деситатта̄, саммукха̄васса пат̣иггахитатта̄, кхалитадурутта̄дигахан̣адоса̄бха̄вато ча. еттха ча пат̣хама̄дайо тиссо аттхайоджана̄ а̄ка̄ра̄диаттхесу аггахитависесамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ дассита̄, тато пара̄ чатассо а̄ка̄раттхамева евам̣-саддам̣ гахетва̄ вибха̄вита̄, паччхима̄ пана тиссо йатха̄ккамам̣ а̄ка̄раттхам̣ нидассанаттхам̣ авадха̄ран̣аттхан̃ча евам̣-саддам̣ гахетва̄ йоджита̄ти дат̣т̣хаббам̣.

ека-саддо ан̃н̃асет̣т̣ха̄саха̄йасан̇кхйа̄дӣсу диссати. татха̄ хеса ‘‘сассато атта̄ ча локо ча, идамева саччам̣ могхаман̃н̃анти иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) ан̃н̃аттхе диссати, ‘‘четасо екодибха̄ва’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.228) сет̣т̣хаттхе, ‘‘еко вӯпакат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.405) асаха̄йе, ‘‘екова кхо, бхиккхаве, кхан̣о ча самайо ча брахмачарийава̄са̄йа̄’’тиа̄дӣсу сан̇кхйа̄йам̣. идха̄пи сан̇кхйа̄йанти дассенто а̄ха ‘‘еканти ган̣анапариччхеданиддесо’’ти. ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со екова̄ти хи аттхо маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄падапӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисаметаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни. абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти. та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дивасена санта̄панам̣ паридаханам̣.

таттха сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ санниджджхам̣ самети самаветӣти самайо, самава̄йо. самети сама̄гаччхати маггабрахмачарийам̣ еттха тада̄дха̄рапуггалехӣти самайо, кхан̣о. самети еттха, етена ва̄ сам̣гаччхати сатто, сабха̄вадхаммо ва̄ сахаджа̄та̄дӣхи уппа̄да̄дӣхи ва̄ти самайо, ка̄ло. дхаммаппаваттиматтата̄йа аттхато абхӯтопи хи ка̄ло дхаммаппаваттийа̄ адхикаран̣ам̣ каран̣ам̣ вийа ча каппана̄маттасиддхена рӯпена вохарӣйатӣти. самам̣, саха ва̄ авайава̄нам̣ айанам̣ паватти ават̣т̣ха̄нанти самайо, самӯхо йатха̄ ‘‘самуда̄йо’’ти. авайавасаха̄ват̣т̣ха̄намева хи самӯхоти. авасесапаччайа̄нам̣ сама̄гаме ети пхалам̣ етасма̄ уппаджджати паваттати ча̄ти самайо, хету йатха̄ ‘‘самудайо’’ти. самети сам̣йоджанабха̄вато самбандхо ети аттано висайе паваттати, дал̣хаггахан̣абха̄вато ва̄ сам̣йутта̄ айанти паваттанти сатта̄ йатха̄бхинивесам̣ етена̄ти самайо, дит̣т̣хи; дит̣т̣хисан̃н̃оджанена хи сатта̄ ативийа баджджхантӣти. самити сан̇гати самодха̄нанти самайо, пат̣ила̄бхо. самайанам̣, самма̄ ва̄ айанам̣ апагамоти самайо, паха̄нам̣. абхимукхам̣ н̃а̄н̣ена самма̄ етаббо абхисаметабботи абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣто сабха̄во. абхимукхабха̄вена самма̄ ети гаччхати буджджхатӣти абхисамайо, дхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо. евам̣ тасмим̣ тасмим̣ аттхе самайа-саддасса паватти ведитабба̄. самайасаддасса аттхуддха̄ре абхисамайасаддасса уда̄харан̣ам̣ вуттанайенева ведитаббам̣. асса̄ти самайасаддасса. ка̄ло аттхо самава̄йа̄дӣнам̣ аттха̄нам̣ идха асамбхавато, десадесакапариса̄нам̣ вийа суттасса нида̄набха̄вена ка̄ласса ападиситаббато ча.

касма̄ панеттха анийамитавасенева ка̄ло ниддит̣т̣хо, на утусам̣ваччхара̄дивасена нийаметва̄ти? а̄ха – ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. утусам̣ваччхара̄дивасена нийамам̣ акатва̄ самайасаддасса вачанена айампи гун̣о ладдхо хотӣти дассенто ‘‘йе ва̄ име’’тиа̄дима̄ха. са̄ман̃н̃аджотана̄ хи висесе аватит̣т̣хатӣти. таттха дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо девасикам̣ джха̄напхаласама̄паттӣхи вӣтина̄манака̄ло, висесато саттасатта̄ха̄ни. суппака̄са̄ти дасасахассилокадха̄тусам̣кампанаобха̄сапа̄тубха̄ва̄дӣхи па̄кат̣а̄. йатха̄вуттабхедесу ева самайесу екадесам̣ пака̄рантарехи сан̇гахетва̄ дассетум̣ ‘‘йо ча̄йа’’нтиа̄дима̄ха. татха̄ хи н̃а̄н̣акиччасамайо аттахитапат̣ипаттисамайо ча абхисамбодхисамайо, арийатун̣хӣбха̄васамайо дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄расамайо, карун̣а̄киччапарахитапат̣ипаттидхаммикатха̄самайо десана̄самайо ева.

каран̣авачанена ниддесо катоти самбандхо. таттха̄ти абхидхамматадан̃н̃асуттападавинайесу. татха̄ти бхуммакаран̣ехи. адхикаран̣аттхо а̄дха̄раттхо. бха̄во на̄ма кирийа̄, та̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. таттха йатха̄ ка̄ло сабха̄вадхаммапариччхинно сайам̣ параматтхато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄то тан̇кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄вато ‘‘пуббан̣хе джа̄то, са̄йанхе гаччхатӣ’’ти ча а̄дӣсу, самӯхо ча авайававинимутто авиджджама̄нопи каппана̄маттасиддхо авайава̄нам̣ а̄дха̄рабха̄вена пан̃н̃а̄пӣйати ‘‘руккхе са̄кха̄, йавара̄сийам̣ самбхӯто’’тиа̄дӣсу, евам̣ идха̄пӣти дассенто а̄ха ‘‘адхикаран̣ан̃хи…пе… дхамма̄на’’нти. йасмим̣ ка̄ле дхаммапун̃дже ва̄ ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣ ева ка̄ле дхаммапун̃дже ча пхасса̄дайопи хонтӣти айан̃хи таттха аттхо. йатха̄ ча ‘‘га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гато’’ти доханакирийа̄йа гаманакирийа̄ лаккхӣйати, евам̣ идха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе, тасмим̣ самайе’’ти ча вутте ‘‘сатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтасса уппа̄дакирийа̄ пхасса̄дӣнам̣ бхаванакирийа̄ ча лаккхӣйати. йасмим̣ самайети йасмим̣ наваме кхан̣е, йасмим̣ йонисоманасика̄ра̄дихетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ сати ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти, тасмим̣йева кхан̣е, хетумхи, паччайасамава̄йе ва̄ пхасса̄дайопи хонтӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти дассенто а̄ха ‘‘кхан̣а…пе… лаккхӣйатӣ’’ти.

хетуаттхо каран̣аттхо ча самбхавати ‘‘аннена васати, аджджхенена васати, пхарасуна̄ чхиндати, куда̄лена кхан̣атӣ’’тиа̄дӣсу вийа. вӣтиккаман̃хи сутва̄ бхиккхусан̇гхам̣ саннипа̄та̄петва̄ отин̣н̣аваттхукам̣ пуггалам̣ пат̣ипуччхитва̄ вигарахитва̄ ча там̣ там̣ ваттхум̣ отин̣н̣ака̄лам̣ анатиккамитва̄ тенева ка̄лена сиккха̄пада̄ни пан̃н̃апенто бхагава̄ вихарати сиккха̄падапан̃н̃аттихетун̃ча апеккхама̄но татийапа̄ра̄джика̄дӣсу вийа.

аччантамева а̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва десана̄нит̣т̣ха̄нам̣ парахитапат̣ипаттисан̇кха̄тена карун̣а̄виха̄рена. тадаттхаджотанаттханти аччантасам̣йогаттхаджотанаттхам̣. упайогавачананиддесо като йатха̄ ‘‘ма̄сам̣ аджджхетӣ’’ти.

пора̄н̣а̄ти ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. абхила̄паматтабхедоти вачанаматтена висесо. тена суттавинайесу вибхаттибйаттайо катоти дассети.

сет̣т̣ханти сет̣т̣хава̄чакам̣ вачанам̣ ‘‘сет̣т̣ха’’нти вуттам̣ сет̣т̣хагун̣асахачаран̣ато. татха̄ уттаманти еттха̄пи. га̄равайуттоти гарубха̄вайутто гаругун̣айогато, гарукаран̣а̄рахата̄йа ва̄ га̄равайутто. вуттойева, на пана идха ваттаббо висуддхимаггасса имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа екадесабха̄ватоти адхиппа̄йо.

апаро найо (сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.1; са̄раттха. т̣ӣ. 1.винайа̄нисам̣сакатха̄ван̣н̣ана̄; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.144; итиву. ат̣т̣ха. гантха̄рамбхакатха̄) – бха̄гава̄ти бхагава̄, бхатава̄ти бхагава̄, бха̄ге ванӣти бхагава̄, бхаге ванӣти бхагава̄, бхаттава̄ти бхагава̄, бхаге вамӣти бхагава̄, бха̄ге вамӣти бхагава̄.

бхагава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;

бхаге вами татха̄ бха̄ге, вамӣти бхагава̄ джино.

таттха катхам̣ бха̄гава̄ти бхагава̄? йе те сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, те анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ татха̄гатасса аттхи упалаббханти. татха̄ хисса сӣлам̣, сама̄дхи, пан̃н̃а̄, вимутти, вимуттин̃а̄н̣адассанам̣, хирӣ, оттаппам̣, саддха̄, вӣрийам̣, сати сампаджан̃н̃ам̣, сӣлависуддхи, дит̣т̣хивисуддхи, саматхо, випассана̄, тӣн̣и кусаламӯла̄ни, тӣн̣и сучарита̄ни, тайо самма̄витакка̄, тиссо анаваджджасан̃н̃а̄, тиссо дха̄туйо, чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄, чатта̄ро саммаппадха̄на̄, чатта̄ро иддхипа̄да̄, чатта̄ро арийамагга̄, чатта̄ри арийапхала̄ни, чатассо пат̣исамбхида̄, чатуйонипат̣иччхедакан̃а̄н̣ам̣, чатта̄ро арийавам̣са̄, чатта̄ри веса̄раджджан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча падха̄нийан̇га̄ни, пан̃чан̇гико самма̄сама̄дхи, пан̃чан̃а̄н̣ико самма̄сама̄дхи, пан̃чиндрийа̄ни, пан̃ча бала̄ни, пан̃ча нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, пан̃ча вимутта̄йатанан̃а̄н̣а̄ни, пан̃ча вимуттипарипа̄чанӣйа̄ сан̃н̃а̄, чха ануссатит̣т̣ха̄на̄ни, чха га̄рава̄, чха нисса̄ран̣ӣйа̄ дха̄туйо, чха сататавиха̄ра̄, чха ануттарийа̄ни, чха ниббедхабха̄гийа̄ сан̃н̃а̄, чха абхин̃н̃а̄, чха аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, сатта апариха̄нийа̄ дхамма̄, сатта арийадхамма̄, сатта арийадхана̄ни, сатта боджджхан̇га̄, сатта саппурисадхамма̄, сатта ниджджараваттхӯни, сатта сан̃н̃а̄, сатта даккхин̣еййапуггаладесана̄, сатта кхӣн̣а̄савабаладесана̄, ат̣т̣ха пан̃н̃а̄пат̣ила̄бхахетудесана̄, ат̣т̣ха самматта̄ни, ат̣т̣ха локадхамма̄тиккама̄, ат̣т̣ха а̄рамбхаваттхӯни, ат̣т̣ха аккхан̣адесана̄, ат̣т̣ха маха̄пурисавитакка̄, ат̣т̣ха абхибха̄йатанадесана̄, ат̣т̣ха вимоккха̄, нава йонисоманасика̄рамӯлака̄ дхамма̄, нава па̄рисуддхипадха̄нийан̇га̄ни, нава сатта̄ва̄садесана̄, нава а̄гха̄тапат̣ивинайа̄, нава сан̃н̃а̄, нава на̄натта̄, нава анупуббавиха̄ра̄, даса на̄тхакаран̣а̄ дхамма̄, даса касин̣а̄йатана̄ни, даса кусалакаммапатха̄, даса самматта̄ни, даса арийава̄са̄, даса асеккхадхамма̄, даса татха̄гатабала̄ни, ека̄даса метта̄нисам̣са̄, два̄даса дхаммачакка̄ка̄ра̄, тераса дхутагун̣а̄, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, пан̃чадаса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, сол̣асавидха̄ а̄на̄па̄нассати, сол̣аса апарантапанӣйа̄ дхамма̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, екӯнавӣсати паччавеккхан̣ан̃а̄н̣а̄ни, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, пан̃н̃а̄са удайаббайан̃а̄н̣а̄ни, паропан̣н̣а̄са кусаладхамма̄, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯни, чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄сама̄паттисан̃ча̄римаха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣, анантанайасамантапат̣т̣ха̄напавичайапаччавеккхан̣адесана̄н̃а̄н̣а̄ни татха̄ ананта̄су локадха̄тӯсу ананта̄нам̣ сатта̄нам̣ а̄сайа̄дивибха̄ванан̃а̄н̣а̄ни ча̄ти евама̄дайо ананта̄парима̄н̣абхеда̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ ниратисайа̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄ сам̣виджджанти упалаббханти, тасма̄ йатха̄вуттавибха̄га̄ гун̣абха̄га̄ асса аттхӣти ‘‘бха̄гава̄’’ти ваттаббе а̄-ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ‘‘бхагава̄’’ти вутто. евам̣ та̄ва бха̄гава̄ти бхагава̄.

йасма̄ сӣла̄дайо саббе, гун̣абха̄га̄ асесато;

виджджанти сугате тасма̄, бхагава̄ти павуччатӣти.

катхам̣ бхатава̄ти бхагава̄? йе те саббалокахита̄йа уссуккама̄паннехи мануссатта̄дике ат̣т̣ха дхамме самодха̄нетва̄ самма̄самбодхийа̄ катамаха̄бхинӣха̄рехи маха̄бодхисаттехи парипӯритабба̄ да̄напа̄рамӣ, сӣла, неккхамма, пан̃н̃а̄, вӣрийа, кханти, сачча, адхит̣т̣ха̄на, метта̄, упеккха̄па̄рамӣти даса па̄рамийо даса упапа̄рамийо даса параматтхапа̄рамийоти саматим̣са па̄рамийо, да̄на̄дӣни чатта̄ри сан̇гахаваттхӯни, сачча̄дӣни чатта̄ри адхит̣т̣ха̄на̄ни, ан̇гапаричча̄го найанадханараджджапуттада̄рапаричча̄готи пан̃ча маха̄парича̄га̄, пуббайого, пуббачарийа̄, дхаммаккха̄нам̣, н̃а̄таттхачарийа̄, локаттхачарийа̄, буддхичарийа̄ти евама̄дайо, сан̇кхепато ва̄ саббе пун̃н̃ан̃а̄н̣асамбха̄ра̄ буддхакарадхамма̄, те маха̄бхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа каппа̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни чатта̄ри асан̇кхеййа̄ни йатха̄ ха̄набха̄гийа̄ сам̣килесабха̄гийа̄ т̣хитибха̄гийа̄ ва̄ на хонти, атха кхо уттаруттари висесабха̄гийа̄ва хонти, евам̣ саккаччам̣ нирантарам̣ анавасесато бхата̄ самбхата̄ асса аттхӣти ‘‘бхатава̄’’ти ваттаббе ‘‘бхагава̄’’ти вутто нируттинайена та-ка̄расса га-ка̄рам̣ катва̄. атха ва̄ бхатава̄ти тейева йатха̄вутте буддхакарадхамме вуттанайенева бхари самбхари, парипӯресӣти аттхо. евампи бхатава̄ти бхагава̄.

самма̄самбодхийа̄ саббе, да̄напа̄рамиа̄дике;

самбха̄ре бхатава̄ на̄тхо, тена̄пи бхагава̄ матоти.

катхам̣ бха̄ге ванӣти бхагава̄? йе те чатувӣсатикот̣исатасахассасан̇кха̄ девасикам̣ вал̣ан̃джанакасама̄паттибха̄га̄, те анавасесато локахитаттхам̣ аттано ча дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ ниччакаппам̣ вани бхаджи севи бахуламака̄сӣти бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ абхин̃н̃еййадхаммесу кусала̄дӣсу кхандха̄дӣсу ча йе те парин̃н̃еййа̄дивасена сан̇кхепато ва̄ чатуббидха̄ абхисамайабха̄га̄, виттха̄рато пана ‘‘чаккху парин̃н̃еййам̣ сотам̣…пе… джара̄маран̣ам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.21) анеке парин̃н̃еййабха̄га̄, ‘‘чаккхусса самудайо паха̄таббо…пе… джара̄маран̣асса самудайо паха̄таббо’’тиа̄дина̄ паха̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхо…пе… джара̄маран̣асса ниродхо саччхика̄таббо’’тиа̄дина̄ саччхика̄таббабха̄га̄, ‘‘чаккхусса ниродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’тиа̄дина̄, ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ ча анекабхеда̄ бха̄ветаббабха̄га̄ ча дхамма̄, те саббе вани бхаджи йатха̄рахам̣ гочарабха̄вана̄севана̄нам̣ васена севи. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄. атха ва̄ ‘‘йе име сӣла̄дайо дхаммаккхандха̄ са̄вакехи са̄дха̄ран̣а̄ гун̣абха̄га̄ гун̣акот̣т̣ха̄са̄, кинти ну кхо те винеййасанта̄несу патит̣т̣хапеййа’’нти маха̄карун̣а̄йа вани абхипаттхайи, са̄ часса абхипаттхана̄ йатха̄дхиппетапхала̄ваха̄ ахоси. евампи бха̄ге ванӣти бхагава̄.

йасма̄ н̃еййасама̄паттигун̣абха̄ге асесато;

бхаджи паттхайи сатта̄нам̣, хита̄йа бхагава̄ татоти.

катхам̣ бхаге ванӣти бхагава̄? сама̄сато та̄ва катапун̃н̃ехи пайогасампаннехи йатха̄вибхавам̣ бхаджӣйантӣти бхага̄, локийалокуттара̄ сампаттийо. таттха локийе та̄ва татха̄гато самбодхито пуббе бодхисаттабхӯто парамуккам̣сагате вани бхаджи севи, йаттха патит̣т̣ха̄йа ниравасесато буддхакарадхамме саманна̄ненто буддхадхамме парипа̄чеси, буддхабхӯто пана те нираваджджасукхӯпасам̣хите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е локуттарепи вани бхаджи севи, виттха̄рато пана падесараджджаиссарийачаккаваттисампатти-девараджджасампаттиа̄дивасена- джха̄навимоккхасама̄дхисама̄паттин̃а̄н̣адассана-маггабха̄вана̄пхаласаччхи- кирийа̄ди-уттаримануссадхаммавасена ча анекавихите анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е бхаге вани бхаджи севи. евампи бхаге ванӣти бхагава̄.

йа̄ та̄ сампаттийо локе, йа̄ ча локуттара̄ путху;

сабба̄ та̄ бхаджи самбуддхо, тасма̄пи бхагава̄ матоти.

катхам̣ бхаттава̄ти бхагава̄? бхатта̄ дал̣хабхаттика̄ асса бахӯ аттхӣти бхаттава̄. татха̄гато хи маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримитанирупамапабха̄вагун̣ависесасаман̇гибха̄вато саббасаттуттамо, сабба̄наттхапариха̄рапуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣а-асӣтианубйан̃джана-бйа̄маппабха̄дианан̃н̃аса̄дха̄ран̣а- висесапат̣иман̣д̣ита-рӯпака̄йата̄йа йатха̄бхучча-гун̣а̄дхигатена ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄динайаппаваттена локаттайабйа̄пина̄ сувипулена сувисуддхена ча тхутигхосена саманна̄гататта̄ уккам̣сапа̄рамиппатта̄су аппиччхата̄сантут̣т̣хиа̄дӣсу суппатит̣т̣хитабха̄вато дасабалачатувеса̄раджджа̄диниратисайагун̣ависеса-саман̇гибха̄вато ча рӯпаппама̄н̣о рӯпаппасанно, гхосаппама̄н̣о гхосаппасанно, лӯкхаппама̄н̣о лӯкхаппасанно, дхаммаппама̄н̣о дхаммаппасанноти евам̣ чатуппама̄н̣ике локасаннива̄се саббатха̄пи паса̄да̄вахабха̄вена самантапа̄са̄дикатта̄ апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ садеваманусса̄нам̣ а̄дарабахума̄нага̄рава̄йатаната̄йа парамапемасамбхаттит̣т̣ха̄нам̣. йе тасса ова̄де патит̣т̣хита̄ авеччаппаса̄дена саманна̄гата̄ хонти, кеначи асам̣ха̄рийа̄ тесам̣ паса̄дабхатти саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄. татха̄ хи те аттано джӣвитапаричча̄гепи таттха паса̄дам̣ на париччаджанти, тасса ва̄ а̄н̣ам̣ дал̣хабхаттибха̄вато. тенева̄ха –

‘‘йо ве катан̃н̃ӯ катаведи дхӣро;

калйа̄н̣амитто дал̣хабхатти ча хотӣ’’ти. (джа̄. 2.17.78);

‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве, маха̄самуддо т̣хитадхаммо велам̣ на̄тиваттати, евамева кхо, бхиккхаве, йам̣ майа̄ са̄вака̄нам̣ сиккха̄падам̣ пан̃н̃аттам̣, там̣ мама са̄вака̄ джӣвитахетупи на̄тиккамантӣ’’ти (а. ни. 8.20; уда̄. 45; чӯл̣ава. 385) ча.

евам̣ бхаттава̄ти бхагава̄ нируттинайена екасса та-ка̄расса лопам̣ катва̄ итарасса га-ка̄рам̣ катва̄.

гун̣а̄тисайайуттасса, йасма̄ локахитесино;

самбхатта̄ бахаво саттху, бхагава̄ тена вуччатӣти.

катхам̣ бхаге вамӣти бхагава̄? йасма̄ татха̄гато бодхисаттабхӯтопи пурима̄су джа̄тӣсу па̄рамийо пӯренто бхагасан̇кха̄там̣ сирим̣ иссарийам̣ йасан̃ча вами, уггири, кхел̣апин̣д̣ам̣ вийа анапеккхо чхад̣д̣айи; паччхиматтабха̄вепи хаттха̄гатам̣ чаккаваттисирим̣ девалока̄дхипаччасадисам̣ чатудӣписсарийам̣ чаккаваттисампаттисанниссайам̣ саттаратанасамуджджалам̣ йасан̃ча тин̣а̄йапи аман̃н̃ама̄но нирапеккхо паха̄йа абхиниккхамитва̄ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо, тасма̄ име сириа̄дике бхаге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ни на̄ма наккхатта̄ни, техи самам̣ гаччханти паваттантӣти бхага̄, синеруйугандхарауттаракурухимаванта̄дибха̄джаналокависесасанниссайа̄ собха̄ каппат̣т̣хийабха̄вато, тепи бхаге вами таннива̄сисатта̄ва̄сасаматиккаманато, таппат̣ибаддхачхандара̄гапаха̄нена паджахӣти. евампи бхаге вамӣти бхагава̄.

чаккаваттисирим̣ йасма̄, йасам̣ иссарийам̣ сукхам̣;

паха̄си локачиттан̃ча, сугато бхагава̄ татоти.

катхам̣ бха̄ге вамӣти бхагава̄? бха̄га̄ на̄ма сабха̄гадхаммакот̣т̣ха̄са̄, те кхандха̄йатанадха̄та̄дивасена, таттха̄пи рӯпаведана̄дивасена, патхавийа̄диатӣта̄дивасена ча анекавидха̄. те бхагава̄ саббам̣ папан̃чам̣ саббам̣ йогам̣ саббам̣ гантхам̣ саббам̣ сам̣йоджанам̣ самуччхиндитва̄ аматам̣ дха̄тум̣ самадхигаччханто вами уггири, анапеккхо чхад̣д̣айи на пачча̄гами. татха̄ хеса ‘‘саббаттхамева патхавим̣ а̄пам̣ теджам̣ ва̄йам̣, чаккхум̣ сотам̣ гха̄нам̣ дживхам̣ ка̄йам̣ манам̣, рӯпе садде гандхе расе пхот̣т̣хаббе дхамме, чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣ам̣, чаккхусампхассам̣…пе… маносампхассам̣, чаккхусампхассаджам̣ веданам̣…пе… маносампхассаджам̣ веданам̣, чаккхусампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣…пе… маносампхассаджам̣ сан̃н̃ам̣, чаккхусампхассаджам̣ четанам̣…пе… маносампхассаджам̣ четанам̣, рӯпатан̣хам̣…пе… дхамматан̣хам̣, рӯпавитаккам̣…пе… дхаммавитаккам̣, рӯпавича̄рам̣…пе… дхаммавича̄ра’’нтиа̄дина̄ анупададхаммавибха̄гавасенапи саббева дхаммакот̣т̣ха̄се анавасесато вами уггири, анапеккхапаричча̄гена чхад̣д̣айи. вуттам̣ хетам̣ ‘‘йам̣ там̣, а̄нанда, чаттам̣ вантам̣ муттам̣ пахӣнам̣ пат̣иниссат̣т̣хам̣, там̣ татха̄гато пуна пачча̄гамиссатӣти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти (дӣ. ни. 2.183). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄. атха ва̄ бха̄ге вамӣти саббепи кусала̄кусале са̄ваджджа̄навадждже хӣнапан̣ӣте кан̣хасуккасаппат̣ибха̄ге дхамме арийамагган̃а̄н̣амукхена вами уггири анапеккхо париччаджи паджахи, паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десеси. вуттампи четам̣ ‘‘дхамма̄пи во, бхиккхаве, паха̄табба̄, пагева адхамма̄ (ма. ни. 1.240), куллӯпамам̣ во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми ниттхаран̣аттха̄йа, но гахан̣аттха̄йа̄’’тиа̄ди (ма. ни. 1.240). евампи бха̄ге вамӣти бхагава̄.

кхандха̄йатанадха̄та̄ди-дхаммабха̄га̄махесина̄;

кан̣хасукка̄ йато ванта̄, татопи бхагава̄ матоти.

тена вуттам̣ –

‘‘бха̄гава̄ бхатава̄ бха̄ге, бхаге ча вани бхаттава̄;