5. чӯл̣айамакавагго
1. са̄леййакасуттаван̣н̣ана̄
439. маха̄джанака̄йе саннипатитети кечи ‘‘пахам̣санавидхим̣ дассетва̄ ра̄джакума̄рам̣ ха̄сесса̄ма̄’’ти, кечи ‘‘там̣ кӣл̣анам̣ пассисса̄ма̄’’ти евам̣ маха̄джанасамӯхе саннипатите. деванат̣анти диббагандхаббам̣. кусалам̣ кусаланти вачанам̣ упа̄да̄йа̄ти ‘‘каччи кусалам̣? а̄ма кусала’’нти вачанапат̣ивачанавасена паваттакусалава̄дита̄йа те манусса̄ а̄дито кусала̄ти саман̃н̃ам̣ лабхим̣су. тесам̣ кусала̄нам̣ иссара̄ти ра̄джакума̄ра̄ косала̄. косале джа̄та̄. тесам̣ нива̄соти саббам̣ пуббе вуттанайамева. тена̄ха ‘‘со падесо косала̄ти вуччатӣ’’ти.
ча̄рикам̣ чарама̄ноти са̄ман̃н̃авачанампи ‘‘махата̄…пе… тадавасарӣ’’ти вачанато висесам̣ нивит̣т̣хамева̄ти а̄ха ‘‘атуритача̄рикам̣ чарама̄но’’ти. махата̄ти гун̣амахаттенапи сан̇кхйа̄махаттенапи махата̄. тасмин̃хи бхиккхусамӯхе кечи адхисӣласиккха̄васена сӣласампанна̄, татха̄ кечи сӣласама̄дхисампанна̄, кечи сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сампанна̄ти гун̣амахаттенапи со бхиккхусамӯхо маха̄ти. там̣ ана̄маситва̄ сан̇кхйа̄махаттамева дассенто ‘‘сатам̣ ва̄’’тиа̄дима̄ха. ан̃н̃ага̄мапат̣ибаддхаджӣвика̄васена самосаранти еттха̄ти самосаран̣ам̣, га̄мо нива̄сага̄мо. нти са̄лам̣ бра̄хман̣ага̄мам̣. виха̄роти бхагавато вихаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. еттха̄ти етасмим̣ са̄леййакасутте. анийамитоти асукасмим̣ а̄ра̄ме паббате руккхамӯле ва̄ти на нийамито, сарӯпаггахан̣авасена на нийамитва̄ вутто. тасма̄ти анийамитатта̄. аттха̄паттисиддхаматтхам̣ парикаппанавасена дассенто ‘‘ванасан̣д̣о бхависсатӣ’’ти а̄ха, аддха̄ бхавеййа̄ти аттхо.
упалабхим̣сӯти (са̄раттха. т̣ӣ. 1.1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.255; а. ни. т̣ӣ. 2.3.64) саванавасена упалабхим̣сӯти имаматтхам̣ дассенто ‘‘сотадва̄ра…пе… джа̄ним̣сӯ’’ти а̄ха. авадха̄ран̣апхалатта̄ саббампи ва̄кйам̣ антогадха̄вадха̄ран̣анти а̄ха ‘‘падапӯран̣аматте ва̄ нипа̄то’’ти. авадха̄ран̣аттхети пана имина̄ ит̣т̣хаттха̄вадха̄ран̣аттхам̣ кхо-саддаггахан̣анти дассети. ‘‘ассосу’’нти падам̣ кхо-садде гахите тена пхуллитаман̣д̣итавибхӯситам̣ вийа хонтам̣ пӯритам̣ на̄ма хоти, тена ча пуримапаччхимапада̄ни сам̣силит̣т̣ха̄ни хонти, на тасмим̣ аггахитети а̄ха ‘‘падапӯран̣ена бйан̃джанасилит̣т̣хата̄маттамева̄’’ти. матта-саддо висесаниваттиаттхо. тенасса анаттхантарадӣпанатам̣ дассети, ева-саддена пана бйан̃джанасилит̣т̣хата̄йа екантикатам̣. са̄ла̄йам̣ джа̄та̄ сам̣вад̣д̣хака̄ са̄леййака̄ йатха̄ ‘‘каттеййака̄ уббхеййака̄’’ти.
самитапа̄патта̄ти аччантам̣ анавасесато сава̄санам̣ самитапа̄патта̄. еван̃хи ба̄хиракавӣтара̄гасеккха̄секкхапа̄пасаманато бхагавато па̄пасаманам̣ висеситам̣ хоти. анекаттхатта̄ нипа̄та̄нам̣ идха ануссаваттхо адхиппетоти а̄ха ‘‘кхалӯти ануссаванаттхе нипа̄то’’ти. а̄лапанаматтанти пийа̄ла̄павачанам̣. пийасамуда̄ха̄ра̄ хете ‘‘бхо’’ти ва̄ ‘‘а̄вусо’’ти ва̄ ‘‘дева̄нам̣пийа̄’’ти ва̄. готтавасена̄ти еттха там̣ та̄йатӣти готтам̣. готамоти хи паваттама̄нам̣ абхидха̄нам̣ буддхин̃ча екам̣сикависайата̄йа та̄йати раккхатӣти готамаготтам̣. йатха̄ хи буддхи а̄рамман̣абхӯтена аттхена вина̄ на ваттати, евам̣ абхидха̄нам̣ абхидхеййабхӯтена, тасма̄ со та̄ни та̄йати раккхатӣти вуччати. со пана аттхато ан̃н̃акулапарампара̄са̄дха̄ран̣ам̣ тасса куласса а̄дипурисасамуда̄гатам̣ там̣кулапарийа̄паннаса̄дха̄ран̣ам̣ са̄ман̃н̃арӯпанти дат̣т̣хаббам̣. учча̄кулапаридӣпанам̣ удитодитавипулакхаттийакулавибха̄ванато. саббакхаттийа̄нан̃хи а̄дибхӯтамаха̄самматамаха̄ра̄джато пат̣т̣ха̄йа асамбхиннам̣ ул̣а̄ратамам̣ сакйара̄джакулам̣. кеначи па̄риджун̃н̃ена̄ти н̃а̄типа̄риджун̃н̃абхогапа̄риджун̃н̃а̄дина̄ кеначипи па̄риджун̃н̃ена париха̄нийа̄ анабхибхӯто анаджджхоттхат̣о. татха̄ хи када̄чипи тасса куласса та̄дисапа̄риджун̃н̃а̄бха̄во, абхиниккхаманака̄ле ча тато самиддхатамабха̄во локе па̄кат̣о пан̃н̃а̄тоти. сакйакула̄ паббаджитоти идам̣ вачанам̣ бхагавато саддха̄паббаджитабха̄вадӣпанам̣ вуттам̣ махантам̣ н̃а̄типариват̣т̣ам̣ махантан̃ча бхогаккхандхам̣ паха̄йа паббаджитабха̄вадӣпанато. еттха ча саман̣оти имина̄ париккхакаджанехи бхагавато бахуматабха̄во дассито самитапа̄пата̄дӣпанато, готамоти имина̄ локийаджанехи ул̣а̄ратамакулӣната̄дӣпанато.
аббхуггатоти еттха абхи-саддо иттхамбхӯта̄кхйа̄не, там̣йогато пана ‘‘бхавантам̣ готама’’нти упайогавачанам̣ са̄миаттхепи сама̄нам̣ иттхамбхӯтайогадӣпанато ‘‘иттхамбхӯта̄кхйа̄наттхе’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘тасса кхо пана бхото готамасса̄ти аттхо’’ти. калйа̄н̣оти бхаддако. са̄ часса калйа̄н̣ата̄ ул̣а̄рависайата̄йа̄ти а̄ха ‘‘калйа̄н̣агун̣асаманна̄гато’’ти. там̣висайата̄ хеттха саманна̄гамо. сет̣т̣хоти еттха̄пи есева найо йатха̄ ‘‘бхагава̄ти вачанам̣ сет̣т̣ха’’нти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄; висуддхи. 1.142; уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 50). ‘‘бхагава̄ араха’’нтиа̄дина̄ гун̣а̄нам̣ сам̣киттанато сам̣садданато ча киттисаддо ван̣н̣оти а̄ха ‘‘киттийева̄’’ти. киттипарийа̄йопи хи садда-саддо йатха̄ там̣ ‘‘ул̣а̄расадда̄ исайо гун̣аванто тапассино’’ти. тхутигхосоти абхиттхавуда̄ха̄ро. аджджхоттхаритва̄ти пат̣ипаккха̄бха̄вена анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ча абхибхавитва̄.
со бхагава̄ти йо со саматим̣са па̄рамийо пӯретва̄ саббакилесе бхан̃джитва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхо дева̄нам̣ атидево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄ локана̄тхо бха̄гйавантата̄дӣхи ка̄ран̣ехи бхагава̄ти ладдхана̄мо, со бхагава̄. ‘‘бхагава̄’’ти хи идам̣ саттху на̄макиттанам̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘бхагава̄ти нетам̣ на̄мам̣ ма̄тара̄ ката’’нтиа̄ди (маха̄ни. 149, 198, 210; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 2). парато пана ‘‘бхагава̄’’ти гун̣акиттанамева. евам̣ ‘‘араха’’нтиа̄дӣхи падехи йе садеваке локе ативийа пан̃н̃а̄та̄ буддхагун̣а̄, те на̄наппака̄рато вибха̄вита̄ти дассетум̣ паччекам̣ итипи-саддо йоджетабботи а̄ха ‘‘итипи арахам̣, итипи сама̄самбуддхо…пе… итипи бхагава̄’’ти. ‘‘итипетам̣ бхӯтам̣, итипетам̣ таччха’’нтиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.6) вийа хи идха ити-саддо а̄саннапаччаккхака̄ран̣аттхо, пи-саддо сампин̣д̣анаттхо тена тесам̣ гун̣а̄нам̣ бахубха̄вадӣпанато. та̄ни гун̣асаллаккхан̣ака̄ран̣а̄ни саддха̄сампанна̄нам̣ вин̃н̃уджа̄тика̄нам̣ паччаккха̄ни ева̄ти дассенто ‘‘имина̄ ча имина̄ ча ка̄ран̣ена̄ти вуттам̣ хотӣ’’тиа̄ди. тато висуддхимаггато. тесанти ‘‘араха’’нтиа̄дӣнам̣. виттха̄ро аттханиддесо гахетаббо. тато ева там̣сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.130) вутто ‘‘а̄рака̄ти арахам̣ сувидӯрабха̄вато, а̄рака̄ти арахам̣ а̄саннабха̄вато, рахитаббасса абха̄вато, сайан̃ча арахитаббато, наттхи етасса рахогаманам̣ гатӣсу пачча̄джа̄ти, па̄сам̣сабха̄вато ва̄ араха’’нтиа̄дина̄ ‘‘араха’’нтиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ аттхо виттха̄рато ведитаббо.
бхаванти четтха (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.130; са̄раттха. т̣ӣ. 1.веран̃джакан̣д̣аван̣н̣ана̄) –
‘‘самма̄ наппат̣ипаджджанти, йе нихӣна̄сайа̄ нара̄;
а̄рака̄ техи бхагава̄, дӯре тена̄рахам̣ мато.
йе самма̄ пат̣ипаджджанти, суппан̣ӣта̄дхимуттика̄;
бхагава̄ техи а̄санно, тена̄пи арахам̣ джино.
па̄падхамма̄ раха̄ на̄ма, са̄дхӯхи рахитаббато;
тесам̣ сут̣т̣ху пахӣнатта̄, бхагава̄ арахам̣ мато.
йе саччхикатасаддхамма̄, арийа̄ суддхагочара̄;
на техи рахито хоти, на̄тхо тена̄рахам̣ мато.
рахо ва̄ гаманам̣ йасса, сам̣са̄ре наттхи саббасо;
пахӣнаджа̄тимаран̣о, арахам̣ сугато мато.
гун̣ехи садисо наттхи, йасма̄ локе садеваке;
тасма̄ па̄сам̣сийатта̄пи, арахам̣ двипадуттамо.
а̄рака̄ мандабуддхӣнам̣, а̄санна̄ ча виджа̄натам̣;
раха̄нам̣ суппахӣнатта̄, видӯнамарахеййато;
бхавесу ча раха̄бха̄ва̄, па̄сам̣са̄ арахам̣ джино’’ти.
сундаранти бхаддакам̣. тан̃ча пассантасса хитасукха̄вахабха̄вена ведитаббанти а̄ха ‘‘аттха̄вахам̣ сукха̄ваха’’нти. таттха аттха̄ваханти дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхасан̃хитахита̄вахам̣. сукха̄ваханти таппарийа̄паннативидхасукха̄вахам̣. татха̄рӯпа̄нанти та̄диса̄нам̣. йа̄дисехи пана гун̣ехи бхагава̄ саманна̄гато, техи чатуппама̄н̣икасса локасса саббатха̄пи аччанта̄йа паса̄данӣйоти дассетум̣ ‘‘анекехипӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йатха̄бхӯта…пе… арахатанти имина̄ дхаммаппама̄н̣а̄нам̣ лӯкхаппама̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ бхагавато паса̄да̄вахатама̄ха, итарена итаресам̣. дассанаматтамписа̄дху хотӣти еттха косийасакун̣асса ваттху катхетаббам̣. екам̣ падампи сотум̣ лабхисса̄ма, са̄дхутарам̣йева бхависсатӣти еттха ман̣д̣ӯкадевапуттаваттху катхетаббам̣.
имина̄ найена ага̄рикапуччха̄ а̄гата̄ти идам̣ йебхуййавасена вуттам̣. йебхуййена хи ага̄рика̄ евам̣ пуччханти. анага̄рикапуччха̄йапи есева найо. йатха̄ на сакконти…пе… виссаджджентоти имина̄ саттху тесам̣ бра̄хман̣агахапатика̄нам̣ нигган̣ханавидхим̣ дассети. тесан̃хи сам̣кхиттаручита̄йа сан̇кхепадесана̄, та̄йа аттхам̣ аджа̄нанта̄ виттха̄радесанам̣ а̄йа̄чанти, са̄ ча несам̣ сам̣кхиттаручита̄ пан̣д̣итама̄нита̄йа, со ча ма̄но йатха̄деситасса аттхасса аджа̄нанте аппатит̣т̣хо хоти, ити бхагава̄ тесам̣ ма̄наниггахавидхим̣ чинтетва̄ сан̇кхепенева пан̃хам̣ виссаджджеси, на саббасо десана̄йа асаллаккхан̣аттхам̣. тена̄ха ‘‘пан̣д̣итама̄ника̄ хӣ’’тиа̄ди. йасма̄ мам̣ тумхе йа̄чатха, сам̣кхиттена вуттаматтхам̣ на джа̄ниттха̄ти адхиппа̄йо.
440. ‘‘екавидхена н̃а̄н̣аваттху’’нтиа̄дӣсу (вибха. 751) вийа кот̣т̣ха̄саттхо видха-саддо, со ча вибхаттивачанавипалла̄сам̣ катва̄ паччатте каран̣авачанавасена ‘‘тивидха’’нти вутто. аттхо пана каран̣апутхувачанавасена дат̣т̣хабботи а̄ха ‘‘тивидханти тӣхи кот̣т̣ха̄сехӣ’’ти. пака̄раттхо ва̄ видха-саддо, пака̄раттхатта̄йева лаббхама̄нам̣ адхаммачарийа̄висамачарийа̄бха̄васа̄ман̃н̃ам̣, ка̄йадва̄рикабха̄васа̄ман̃н̃ам̣ ва̄ упа̄да̄йа екаттам̣ нетва̄ ‘‘тивидха’’нти вуттам̣. пака̄рабхеде пана апеккхите ‘‘тивидха̄’’иччева вуттам̣ хоти. ка̄йена̄ти еттха ка̄йоти чопанака̄йо адхиппето, со ча адхаммачарийа̄йа два̄рабхӯто тена вина̄ тасса̄ аппаваттанато. ка̄йена̄ти ча хетумхи каран̣авачанам̣. кин̃ча̄пи хи адхаммачарийа̄сан̇кха̄тачетана̄самут̣т̣ха̄на̄ са̄ вин̃н̃атти, на ча са̄ пат̣т̣ха̄не а̄гатесу чатувӣсатийа̄ паччайесу екенапи паччайена четана̄йа паччайо хоти, тасса̄ пана татха̄паваттама̄на̄йа ка̄йакаммасан̃н̃ита̄йа четана̄йа паватти хотӣти тена два̄рена лаккхитаббабха̄вато тасса̄ ка̄ран̣ам̣ вийа ча саббоха̄раматтам̣ хоти. ка̄йадва̄рена̄ти ва̄ ка̄йена два̄рабхӯтена ка̄йадва̄рабхӯтена̄ти там̣ иттхамбхӯталаккхан̣е каран̣авачанам̣. адхаммам̣ чарати ета̄йа̄ти адхаммачарийа̄, татха̄паватта̄ четана̄. адхаммоти пана там̣самут̣т̣ха̄но пайого дат̣т̣хаббо. дхаммато анапета̄ти дхамма̄, на дхамма̄ти адхамма̄, адхамма̄ ча са̄ чарийа̄ ча̄ти адхаммачарийа̄. паччанӣкасаманат̣т̣хена самам̣, сама̄нам̣ садисам̣ йуттанти ва̄ самам̣, сучаритам̣. самато вигатам̣, вируддхам̣ ва̄ тасса̄ти висамам̣, дуччаритам̣. са̄ ева висама̄ чарийа̄ти висамачарийа̄. саббесу кан̣хасуккападесӯти ‘‘чатуббидхам̣ ва̄ча̄йа адхаммачарийа̄висамачарийа̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ уддесаниддесавасена а̄гатесу саббесу кан̣хападесу – ‘‘тивидхам̣ кхо гахапатайо ка̄йена дхаммачарийа̄самачарийа̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ уддесаниддесавасена а̄гатесу саббесу суккападесу ча.
родети курӯракаммантата̄йа парапат̣ибаддхе сатте ассӯни мочетӣти руддо, со ева луддо ра-ка̄расса ла-ка̄рам̣ катва̄. каккхал̣оти луддо. да̄рун̣оти пхарусо. са̄хасикоти са̄хассака̄рӣ. сачепи на липпанти. татха̄видхо паресам̣ гха̄танасӣло лохитапа̄н̣ӣтвева вуччати йатха̄ да̄насӣло паресам̣ да̄наттхам̣ адхотахаттхопи ‘‘пайатапа̄н̣ӣ’’твева вуччати. пахаран̣ам̣ паха̄рада̄наматтам̣ хатам̣, павуддхам̣ пахаран̣ам̣ парасса ма̄ран̣ам̣ пахатанти дассенто ‘‘хате’’тиа̄дима̄ха. таттха нивит̣т̣хоти абхинивит̣т̣хо пасуто.
йасса васена ‘‘парасса̄’’ти са̄миниддесо, там̣ са̄патеййам̣. йан̃хи са̄ман̃н̃ато гахитам̣, там̣ тенева са̄миниддесена пака̄ситанти а̄ха ‘‘парасса сантака’’нти. парассапаравиттӯпакаран̣анти ва̄ екамеветам̣ сама̄сападам̣, йам̣ кин̃чи парасантакам̣ висесато парасса виттӯпакаран̣ам̣ ва̄ти аттхо. техи парехӣти йесам̣ сантакам̣, техи. йасса васена пурисо ‘‘тхено’’ти вуччати, там̣ тхеййанти а̄ха ‘‘авахаран̣ачиттассетам̣ адхивачана’’нти. тхеййасан̇кха̄тена, на висса̄сата̄вака̄лика̄дивасена̄ти аттхо.
мате ва̄ти ва̄-саддо авуттавикаппаттхо. тена паббаджита̄дибха̄вам̣ сан̇ган̣ха̄ти. етенупа̄йена̄ти йам̣ ма̄тари мата̄йа, нат̣т̣ха̄йа ва̄ пита̄ раккхати, са̄ питураккхита̄. йам̣ убхосу асантесу бха̄та̄ раккхати, са̄ бха̄тураккхита̄ти евама̄дим̣ сандха̄йа̄ха. сабха̄гакула̄нӣти а̄ва̄хакирийа̄йа сабха̄га̄ни кула̄ни. дассукавидхим̣ ва̄ уддисса т̣хапитадан̣д̣а̄ра̄джа̄дӣхи. самма̄дит̣т̣хисутте (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.89) ‘‘асаддхамма̄дхиппа̄йена ка̄йадва̄раппаватта̄ агаманӣйат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄’’ти евам̣ вуттамиччха̄ча̄ралаккхан̣авасена.
хаттхапа̄да̄дихетӯти хаттхапа̄да̄дибхеданахету. дханахетӯти дханасса ла̄бхахету джа̄нихету ча. ла̄бхоти гха̄саччха̄дана̄ни лаббхатӣти ла̄бхо. кин̃чиккханти кин̃чиматтакам̣ а̄мисаджа̄там̣. тена̄ха ‘‘йам̣ ва̄’’тиа̄ди. джа̄нантойева̄ти муса̄бха̄вам̣ тасса ваттхуно аттхи, там̣ джа̄нанто ева.
ан̣д̣ака̄ти вуччати руккхе ан̣д̣асадиса̄ ган̣т̣хийо. йатха̄ тхаддха̄ висама̄ дуббинӣта̄ ча хонти, евамевам̣ кхум̣санавамбханавасена паваттава̄ча̄пи хи ‘‘ан̣д̣ака̄’’ти вутта̄. тена̄ха ‘‘йатха̄ садосе руккхе’’тиа̄ди. каккаса̄ти пхаруса̄ ева, со панасса̄ каккасабха̄во бйа̄па̄данимиттата̄йа тато пӯтика̄ти. тена̄ха ‘‘йатха̄ на̄ма̄’’тиа̄ди. кат̣ука̄ти анит̣т̣ха̄. амана̄па̄ти на манавад̣д̣ханӣ, тато ева досаджананӣ, читтасандосуппаттика̄рика̄. маммесӯти гхат̣т̣анена дуккхуппаттито маммасадисесу джа̄тиа̄дӣсу. лагганака̄рӣти евам̣ вадантасса евам̣ вада̄мӣти аттха̄дхиппа̄йена лагганака̄рӣ, на бйан̃джанавасена. кодхасса а̄санна̄ тасса ка̄ран̣абха̄вато. садосава̄ча̄йа̄ти аттано самут̣т̣ха̄пакадосасса васена садосава̄ча̄йа вевачана̄ни.
ака̄лена̄ти айуттака̄лена. ака̄ран̣анисситанти ниппхалам̣. пхалан̃хи ка̄ран̣анисситам̣ на̄ма тадавина̄бха̄вато. ака̄ран̣анисситам̣ ниппхалам̣, сампханти аттхо. асабха̄ваватта̄ти айа̄тха̄вава̄дӣ. асам̣варавинайапат̣исам̣йуттасса̄ти сам̣варавинайарахитасса, аттано сун̣антасса ча на сам̣варавинайа̄вахасса ватта̄. хадайаман̃джӯса̄йам̣ нидхетунти ахитасам̣хитатта̄ читтам̣ ануппависетва̄ нидхетум̣. айуттака̄лети дхаммам̣ катхентена йо аттхо йасмим̣ ка̄ле ваттаббо, тато пуббе паччха̄ тасса ака̄ло, тасмим̣ айуттака̄ле ватта̄ хоти. анападесанти бхагавата̄ асукасутте евам̣ вуттанти сутта̄падесавирахитам̣. апариччхеданти париччхедарахитам̣. йатха̄ пана ва̄ча̄ париччхедарахита̄ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘суттам̣ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. упалаббханти ануйогам̣. ба̄хиракатхам̣йева̄ти йам̣ суттам̣, джа̄такам̣ ва̄ никкхиттам̣, тасса сарӣрабхӯтам̣ катхам̣ ана̄маситва̄ тато бахибхӯтам̣йева катхам̣. сампаджджитва̄ти вирул̣хам̣ а̄паджджитва̄. павен̣иджа̄така̄ва̄ти ануджа̄тапа̄рохамӯла̄нийева тит̣т̣ханти. а̄харитва̄ти никкхиттасуттато ан̃н̃ампи ануйогаупама̄ваттхувасена таданупайогинам̣ а̄харитва̄. джа̄на̄петунти етадаттхамидам̣ вуттанти джа̄на̄петум̣ йо саккоти. тасса катхетунти тасса татха̄рӯпасса дхаммакатхикасса бахумпи катхетум̣ ват̣т̣ати. на аттханисситанти аттано паресан̃ча на хита̄вахам̣.
абхиджджха̄йанам̣ йебхуййена парасантакасса дассанавасена хотӣти ‘‘абхиджджха̄йа олокета̄ хотӣ’’ти вуттам̣. абхиджджха̄йанто ва̄ абхиджджха̄йитам̣ ваттхум̣ йаттха каттхачи т̣хитампи паччаккхато пассанто вийа абхиджджха̄йатӣти вуттам̣ ‘‘абхиджджха̄йа олокета̄ хотӣ’’ти. каммапатхабхедо на хоти, кевалам̣ лобхаматтова хоти парин̣а̄манавасена аппаваттатта̄. йатха̄ пана каммапатхабхедо хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘йада̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. парин̣а̄метӣти аттано сантакабха̄вена париггайха на̄мети.
випанначиттоти бйа̄па̄дена випаттим̣ а̄па̄дитачитто. тена̄ха ‘‘пӯтибхӯтачитто’’ти. бйа̄па̄до хи висам̣ вийа лохитасса читтам̣ пӯтибха̄вам̣ джанети. досена дут̣т̣хачиттасан̇каппоти висена вийа саппиа̄дикопена дӯситачиттасан̇каппо. гха̄тӣйантӯти ханӣйанту. вадхам̣ па̄пун̣антӯти маран̣ам̣ па̄пун̣анту. ма̄ ва̄ ахесунти саббена саббам̣ на хонту. тена̄ха ‘‘кин̃чипи ма̄ ахесу’’нти, анавасесавина̄сам̣ па̄пун̣антӯти аттхо. хан̃н̃антӯти а̄дичинтаненева̄ти екантато вина̄сачинта̄йа ева.
миччха̄дит̣т̣хикоти айонисо уппаннадит̣т̣хико. со ча екантато кусалапат̣ипаккхадит̣т̣хикоти а̄ха ‘‘акусаладассано’’ти. випаллаттхадассаноти дхаммата̄йа випарийа̄сагга̄хӣ. наттхи диннанти деййадхаммасӣсена да̄нам̣ вуттанти а̄ха ‘‘диннасса пхала̄бха̄вам̣ сандха̄йа вадатӣ’’ти. диннам̣ пана анна̄диваттхум̣ катхам̣ пат̣иккхипати. еса найо ‘‘йит̣т̣хам̣ хута’’нти еттха̄пи. маха̄йа̄готи саббаса̄дха̄ран̣ам̣ маха̄да̄нам̣. пахен̣акасакка̄роти па̄хунака̄нам̣ каттаббасакка̄ро. пхаланти а̄нисам̣сапхалан̃ча ниссандапхалан̃ча. випа̄коти садисам̣ пхалам̣. паралоке т̣хитасса айам̣ локо наттхӣти паралоке т̣хитасса каммуна̄ ладдхаббо айам̣ локо на хоти. идхалоке т̣хитассапи паралоко наттхӣти идхалоке т̣хитасса каммуна̄ ладдхаббо паралоко на хоти. таттха ка̄ран̣ама̄ха ‘‘саббе таттха таттхева уччхиджджантӣ’’ти. име сатта̄ йаттха йаттха бхавайонигатиа̄дӣсу т̣хита̄ таттха таттхева уччхиджджанти нирудайавина̄савасена винассанти. пхала̄бха̄вавасена̄ти ма̄та̄питӯсу самма̄пат̣ипаттимиччха̄пат̣ипаттӣнам̣ пхаласса абха̄вавасена ‘‘наттхи ма̄та̄, наттхи пита̄’’ти вадати, на ма̄та̄питӯнам̣, на̄пи тесу самма̄пат̣ипаттимиччха̄пат̣ипаттӣнам̣ абха̄вавасена тесам̣ локапаччаккхатта̄. буббул̣акасса вийа имесам̣ сатта̄нам̣ уппа̄до на̄ма кевалова, на чавитва̄ а̄гаманапуббакоти дассанаттхам̣ ‘‘наттхи сатта̄ опапа̄тика̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘чавитва̄ упападжджанакасатта̄ на̄ма наттхӣти вадатӣ’’ти. саман̣ена на̄ма йа̄тха̄вато джа̄нантена кассачи кин̃чи акатхетва̄ сан̃н̃атена бхавитаббам̣, ан̃н̃атха̄ ахопурисика̄ на̄ма сийа̄, ким̣ паро парасса кариссати, татха̄ аттано сампа̄данасса кассачи авасаро ева наттхи таттха таттхева уччхиджджанатоти а̄ха ‘‘йе иман̃ча…пе… паведентӣ’’ти. етта̄вата̄ти ‘‘наттхи динна’’нтиа̄дина̄ бйападесена. дасаваттхука̄ти пат̣иккхипитабба̄ни даса ваттхӯни етисса̄ти дасаваттхука̄.
441. анабхиджджха̄дайо хет̣т̣ха̄ аттхато пака̄ситатта̄ утта̄наттха̄йева.
442. саха бйайати гаччхатӣти сахабйо, сахаваттанако, тасса бха̄во сахабйата̄, сахапаваттӣти а̄ха ‘‘сахабха̄вам̣ упагаччхеййа’’нти. брахма̄нам̣ ка̄йо самӯхоти брахмака̄йо, таппарийа̄панната̄йа таттха гата̄ти брахмака̄йика̄. ка̄мам̣ чета̄йа саббассапи брахманика̄йасса саман̃н̃а̄йа бхавитаббам̣, ‘‘а̄бха̄на’’нтиа̄дина̄ пана дутийаджджха̄набхӯмика̄дӣнам̣ упари гахитатта̄ гобалӣбаддан̃а̄йена тадавасеса̄нам̣ айам̣ саман̃н̃а̄ти а̄ха ‘‘брахмака̄йика̄нам̣ дева̄нанти пат̣хамаджджха̄набхӯмидева̄на’’нти. а̄бха̄ на̄ма висум̣ дева̄ наттхи, паритта̄бха̄дӣнам̣йева пана а̄бха̄вантата̄са̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ гахетва̄ паваттам̣ етам̣ адхивачанам̣, йадидам̣ ‘‘а̄бха̄’’ти йатха̄ ‘‘брахмапа̄рисаджджабрахмапурохитамаха̄брахма̄нам̣ брахмака̄йика̄’’ти. паритта̄бха̄нантиа̄ди пана̄ти а̄ди-саддена аппама̄н̣а̄бха̄нам̣ дева̄нам̣ а̄бхассара̄нам̣ дева̄нанти имам̣ па̄л̣им̣ сан̇ган̣ха̄ти. екато аггахетва̄ти а̄бха̄ти ва̄, екаттака̄йана̄наттасан̃н̃а̄ти ва̄ екато аггахетва̄. тесам̣йева̄ти а̄бха̄ти вуттадева̄нам̣йева. бхедато гахан̣анти ка̄ран̣асса хӣна̄дибхедабхинната̄дассанавасена паритта̄бха̄диггахан̣ам̣. ити бхагава̄ а̄саваккхайам̣ дассетва̄ти евам̣ бхагава̄ дхаммачарийам̣, самачарийам̣, ват̣т̣анисситам̣ сугатига̄мипат̣ипадам̣, виват̣т̣анисситам̣ а̄саваккхайага̄мипат̣ипадам̣ катва̄ тибхавабхан̃джанато а̄саваккхайам̣ дассетва̄ арахаттаникӯт̣ена десанам̣ нит̣т̣хапеси.
идха т̣хатва̄ти имасмим̣ дхаммачарийа̄самачарийа̄йа ниддесе т̣хатва̄. девалока̄ сама̄нетабба̄ти чхаббӣсатипи девалока̄ самодха̄нетабба̄. вӣсати брахмалока̄ти там̣там̣бхавапарийа̄паннаника̄йавасена вӣсати брахмалока̄, вӣсати брахманика̄йа̄ти аттхо. дасакусалакаммапатхехӣти йатха̄рахам̣ дасакусалакаммапатхехи каммӯпаниссайапаччайабхӯтехи кевалам̣ упаниссайабхӯтехи ча ниббатти дассита̄.
тин̣н̣ам̣ сучарита̄нанти тин̣н̣ам̣ ка̄ма̄вачарасучарита̄нам̣. ка̄ма̄вачараггахан̣ан̃четтха маносучарита̄пеккха̄йа. випа̄кенева̄ти имина̄ випа̄куппа̄денева ниббатти хоти, на упаниссайата̄маттена̄ти дассети. ‘‘упаниссайавасена̄’’ти вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘даса кусалакаммапатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. дутийа̄дӣни бха̄ветва̄тиа̄дӣсупи ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа̄’’ти падам̣ а̄нетва̄ самбандхитаббам̣. касма̄ панеттха ‘‘упаниссайавасена̄’’ти вуттам̣, нану пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.41) – ‘‘пат̣хамена джха̄нена нӣваран̣а̄нам̣ паха̄нам̣ сӣлам̣, вераман̣и сӣлам̣, четана̄ сӣлам̣, сам̣варо сӣлам̣, авӣтиккамо сӣла’’нтиа̄дина̄ саббесупи джха̄несу сӣлам̣ уддхат̣анти тасса васена упаридевалока̄нампи випа̄кена ниббатти ваттабба̄ти? на, тасса парин̃н̃а̄йа десанатта̄, парин̃н̃а̄йа десаната̄ часса ‘‘йаттха ча паха̄на’’нтиа̄дина̄ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.837, 839) пака̄сита̄ ева. татха̄ хи идха̄пи ‘‘даса кусалакаммапатха̄ хи сӣла’’нтиа̄дина̄ сӣласса рӯпа̄рӯпабхава̄нам̣ упаниссайата̄ вибха̄вита̄, на ниббаттаката̄йа. касма̄ панеттха бха̄вана̄лаккхан̣а̄йа дхаммачарийа̄йа бхавависесе вибхаджийама̄не асан̃н̃абхаво на гахитоти а̄ха ‘‘асан̃н̃абхаво пана…пе… на ниддит̣т̣хо’’ти. ба̄хирака̄ хи айатха̄бхӯтадассита̄йа асан̃н̃абхавам̣ бхававиппамоккхам̣ ман̃н̃ама̄на̄ тадупагаджджха̄нам̣ бха̄ветва̄ асан̃н̃есу ниббаттанти. айаметтха сан̇кхепо, йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ брахмаджа̄лат̣т̣хакатха̄йам̣ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.68-73; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.68-73) вуттанайенева ведитаббам̣.
са̄леййакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.
2. веран̃джакасуттаван̣н̣ана̄
444. веран̃джава̄синоти веран̃джага̄мава̄сино. кечи пана ‘‘вивидхарат̣т̣хава̄сино веран̃джака̄’’ти етаматтхам̣ ваданти, тесам̣ матена ‘‘вераджджака̄’’ти па̄л̣ийа̄ бхавитаббанти. анийамитакиччена̄ти ‘‘имина̄ на̄ма̄’’ти евам̣ на нийамитена киччена. айам̣ висесоти айам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄надхамма̄дхит̣т̣ха̄накато имесу двӣсу суттесу десана̄йа висесо, аттхо пана десана̄найо ча маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа ависит̣т̣хоти дассети. касма̄ пана бхагава̄ каттхачи пуггала̄дхит̣т̣ха̄надесанам̣ десети, каттхачи дхамма̄дхит̣т̣ха̄нанти? десана̄вила̄сато венеййаджджха̄сайато ча. десана̄вила̄саппатта̄ хи буддха̄ бхагаванто, те йатха̄ручи каттхачи пуггала̄дхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄, каттхачи дхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ дхаммам̣ десенти. йе пана венеййа̄ са̄санаккамам̣ анотин̣н̣а̄, тесам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄надесанам̣ десенти. йе отин̣н̣а̄, тесам̣ дхамма̄дхит̣т̣ха̄нам̣. саммутисаччависайа̄ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄, итара̄ параматтхасаччависайа̄. пурима̄ карун̣а̄нукӯла̄, итара̄ пан̃н̃а̄нукӯла̄. саддха̄нуса̄риготта̄нам̣ ва̄ пурима̄. те хи пуггалаппама̄н̣а̄, паччхима̄ дхамма̄нуса̄рӣнам̣. саддха̄чаритата̄йа ва̄ лока̄дхипатӣнам̣ васена пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄, пан̃н̃а̄чаритата̄йа дхамма̄дхипатӣнам̣ васена дхамма̄дхит̣т̣ха̄на̄. пурима̄ ча неййаттха̄, паччхима̄ нӣтаттха̄. ити бхагава̄ там̣ там̣ висесам̣ авеккхитва̄ таттха таттха дувидхам̣ десанам̣ десетӣти ведитаббам̣.
веран̃джакасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.
3. маха̄ведалласуттаван̣н̣ана̄
449. гарубха̄во га̄равам̣, па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукаран̣ӣйата̄. саха га̄равена̄ти сага̄раво, гаруна̄ кисмин̃чи вутте га̄рававасена патиссаванам̣ патиссаво, саха патиссавена саппатиссаво, патиссавабхӯтам̣ там̣сабха̄ган̃ча йам̣ кин̃чи гарукаран̣ам̣. сага̄раве саппатиссавачанам̣ сага̄равасаппатиссавачанам̣. гарукаран̣ам̣ ва̄ га̄раво, сага̄равасса саппатиссавачанам̣ сага̄равасаппатиссавачанам̣. етена сабха̄венева сага̄равасса татха̄паваттам̣ вачананти дассети. ан̃н̃аттха ду-саддо гарахаттхопи хоти ‘‘дуккхам̣ дуппутто’’тиа̄дӣсу вийа, идха пана со на самбхавати куччхита̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄ватоти а̄ха ‘‘пан̃н̃а̄йа дут̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти. ‘‘дуссӣло’’тиа̄дӣсу вийа абха̄ваттхо ду-саддоти вуттам̣ ‘‘аппан̃н̃о ниппан̃н̃оти аттхо’’ти. киттакена̄ти кена парима̄н̣ена. там̣ пана парима̄н̣ам̣ йасма̄ паримеййасса аттхасса париччхинданам̣ хоти, ну-саддо ча пуччха̄йа джотако, тасма̄ ‘‘китта̄вата̄ ну кхоти ка̄ран̣апариччхедапуччха̄’’ти ватва̄ ‘‘киттакена ну кхо евам̣ вуччатӣти аттхо’’ти а̄ха. ‘‘ка̄ран̣апариччхедапуччха̄’’ти имина̄ ‘‘китта̄вата̄’’ти са̄ман̃н̃ато пуччха̄бха̄во дассито, на висесато, тасса пуччха̄висесабха̄ван̃а̄панаттхам̣ маха̄ниддесе а̄гата̄ сабба̄ва пуччха̄ аттхуддха̄ранайена дассети ‘‘пуччха̄ ча на̄ма̄’’тиа̄дина̄. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄, пуччха̄. дит̣т̣хасам̣сандана̄ са̄каччха̄васена виниччхайакаран̣ам̣. вимати чхиджджати ета̄йа̄ти виматиччхедана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ким̣ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетум̣ камйата̄йа пуччха̄ катхетукамйата̄пуччха̄.
лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ иччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вам̣ а̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена паччаккхам̣ вийа адит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти туланабхӯтена атулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯтена акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣. идха дит̣т̣хасам̣сандана̄пуччха̄ адхиппета̄, на адит̣т̣хаджотана̄ виматиччхедана̄ ча̄ти.
катхамайам̣ аттхо вин̃н̃а̄йатӣти а̄ха ‘‘тхеро хӣ’’тиа̄ди. сайам̣ виниччхинантоти сайамева тесам̣ пан̃ха̄нам̣ аттхам̣ висесена ниччхинанто. идам̣ суттанти идам̣ пан̃чавӣсатипан̃хапат̣иман̣д̣итасуттам̣, на йам̣ кин̃чи анавасесенева маттхакам̣ па̄песӣти. ‘‘сайамева пан̃хам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ сайам̣ виниччхинанто’’ти еттха чатуккот̣икам̣ бхаватӣти дассенто ‘‘екаччо хӣ’’тиа̄дима̄ха. пан̃хам̣ самут̣т̣ха̄петум̣йева саккотӣти пуччханавидхим̣йева джа̄на̄ти. на ниччхетунти ниччхетум̣ на саккоти, виссаджджанавидхим̣ на джа̄на̄тӣти аттхо. висесат̣т̣ха̄нанти ан̃н̃ехи асадисат̣т̣ха̄нам̣. тхерена садисоти тхерена садисо са̄вако наттхи.
сам̣сандитва̄ти сам̣йоджетва̄ сама̄нам̣ катва̄, йатха̄ таттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ паваттам̣, татха̄ там̣ авилометва̄ти аттхо. лӣл̣а̄йантоти лӣл̣ам̣ каронто. дхаммакатхиката̄йа аггабха̄ваппаттийа̄ таттха аппат̣ихатан̃а̄н̣ата̄йа буддхалӣл̣а̄йа вийа чатуннам̣ париса̄нам̣ гаманам̣ ган̣ханто дхаммакатхам̣ катхети.
ито ва̄ етто ва̄ ануккамитва̄ти уггахитакатха̄маггато йаттха каттхачи ӣсакампи ануккамитва̄ уггахитанийа̄менева̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘йат̣т̣хикот̣и’’нтиа̄ди. екападиканти екападаниккхепаматтам̣. дан̣д̣акасетунти екадан̣д̣акамайам̣ сетум̣. хет̣т̣ха̄ ча упари ча суттапада̄нам̣ а̄харан̣ена тепит̣акам̣ буддхавачанам̣ хет̣т̣хупарийам̣ каронто. джа̄тассарасадисан̃ча га̄тхам̣, суттападам̣ ва̄ никкхипитва̄ таттха на̄на̄упама̄ка̄ран̣а̄ни а̄харанто та̄ни ча техи суттападехи бодхенто самут̣т̣ха̄пенто ‘‘джа̄тассаре пан̃чаван̣н̣а̄ни кусума̄ни пхулла̄пенто вийа синеруматтхаке ват̣т̣исахассам̣ джа̄ленто вийа̄’’ти вутто.
екападуддха̄рети екасмим̣ падуддха̄ран̣аккхан̣е. падавасена сат̣т̣хи падасатасахасса̄ни га̄тха̄васена паннараса га̄тха̄сахасса̄ни. а̄кад̣д̣хитва̄ ган̣ханто вийа̄ти паччекам̣ пуппха̄ни аночинитва̄ валлимева а̄кад̣д̣хитва̄ екаджджхам̣ пуппха̄ни катва̄ ган̣ханто вийа. тена̄ха ‘‘екаппаха̄ренева̄’’ти. гатиманта̄нанти атисайа̄йа н̃а̄н̣агатийа̄ йутта̄нам̣. дхитиманта̄нанти дха̄ран̣абалена йутта̄нам̣.
анантанайуссаданти паччайуппаннабха̄ситаттханибба̄навипа̄какирийа̄дивасена анантапабхеде висайе паваттийа̄ анантанайехи уссаннам̣ упачитам̣. чатурогханиттхаран̣аттхика̄нам̣ титтхе т̣хапитана̄ва̄ вийа̄ти йоджана̄. сахассайуттаа̄джан̃н̃аратхоти веджайантаратхам̣ сандха̄йа вадати.
йасма̄ пуччха̄йам̣ бйа̄паниччха̄найена ‘‘дуппан̃н̃о дуппан̃н̃о’’ти а̄мед̣итавасена вуттам̣, тасма̄ дхаммасена̄пати пуччхитаматтхам̣ виссадждженто пуччха̄сабха̄гена ‘‘наппаджа̄на̄ти наппаджа̄на̄тӣ’’ти а̄мед̣итавасенева̄ха. таттха ити-саддо ка̄ран̣аттхоти дассенто ‘‘йасма̄ наппаджа̄на̄ти, тасма̄ дуппан̃н̃оти вуччатӣ’’ти а̄ха. идам̣ дуккханти идам̣ упа̄да̄наккхандхапан̃чакам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣. тан̃ча кхо руппанам̣ ведийанам̣ сан̃джа̄нанам̣ абхисан̇кхаран̣ам̣ виджа̄нананти сан̇кхепато еттакам̣. ито уддхам̣ кин̃чи дхаммаджа̄там̣ дуккхам̣ арийасаччам̣ на̄ма наттхӣти йа̄тха̄васарасалаккхан̣ато паваттиккамато чева пӣл̣анасан̇кхатасанта̄павипарин̣а̄малаккхан̣ато ча йатха̄бхӯтам̣ арийамаггапан̃н̃а̄йа наппаджа̄на̄ти. авасесапаччайасама̄гаме удайати уппаджджати, сва̄йам̣ самудайо сам̣са̄рапаваттибха̄вена̄ти а̄ха ‘‘паваттидуккхапабха̄вика̄’’ти, дуккхасаччасса уппа̄дика̄ти аттхо. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ анупаччхедакаран̣арасато чева сампин̣д̣ананида̄насам̣йогапалибодхалаккхан̣ато ча.
идам̣ на̄ма т̣ха̄нам̣ патва̄ти идам̣ на̄ма аппаваттика̄ран̣ам̣ а̄гамма. нируджджхатӣти ануппа̄даниродхавасена нируджджхати, тена̄ха ‘‘убхиннам̣ аппаваттӣ’’ти. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ аччутирасато чева ниссаран̣авивека̄сан̇кхата̄маталаккхан̣ато ча. айам̣ пат̣ипада̄ти айам̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дика̄ самодха̄налаккхан̣а̄ пат̣ипаджджати ета̄йа̄ти пат̣ипада̄. дуккханиродхам̣ гаччхатӣти дуккханиродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена гаччхати а̄раббха паваттати. йа̄тха̄васарасалаккхан̣атоти йатха̄бхӯтам̣ килесаппаха̄накаран̣асарасато чева ниййа̄нахетудассана̄дхипатеййалаккхан̣ато ча наппаджа̄на̄ти. анантарава̄рети дутийава̄ре. имина̄ва найена̄ти ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттакам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ пат̣хамава̄ре вуттанайена. таттха хи дуппан̃н̃аниддесатта̄ паджа̄нанапат̣иккхепавасена десана̄ а̄гата̄, идха пан̃н̃авантаниддесатта̄ паджа̄нанавасена̄ти айамева висесо. еттха̄ти дутийава̄ре.
саванатоти каммат̣т̣ха̄насса саванато угган̣ха̄ти. гантхасаванамукхена хи тадаттхасса уггахан̣ам̣. т̣хапетва̄ тан̣хантиа̄ди тасса уггахан̣а̄ка̄ранидассанам̣. абхинивисатӣти випассана̄бхинивесавасена абхинивисати випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ пат̣т̣хапети. но виват̣т̣ети виват̣т̣е абхинивесо на хоти ависайатта̄. айанти чатусаччакаммат̣т̣ха̄нико.
пан̃чаккхандха̄ти пан̃чупа̄да̄наккхандха̄. кхандхавасена випассана̄бхинивесасса чаккха̄дивасена ведана̄дивасена ча сатипи анекавидхатте сукарам̣ сувин̃н̃еййанти чатудха̄тумукхена там̣ дассетум̣ ‘‘дха̄тукаммат̣т̣ха̄навасена отаритва̄’’ти а̄ха. рӯпанти ваваттхапетӣти руппанат̣т̣хена рӯпанти асан̇карато париччхиндати. тада̄рамман̣а̄ти там̣ рӯпам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанака̄. на̄манти ведана̄дичатуккам̣ наманат̣т̣хена на̄манти ваваттха̄пети. йамаката̄лаккхандхам̣ бхинданто вийа йамакам̣ бхиндитва̄ ‘‘арӯпам̣, рӯпан̃ча̄’’ти двева име дхамма̄, на еттха кочи атта̄ ва̄ аттанийам̣ ва̄ти на̄марӯпам̣ ваваттхапети париччхиндати паригган̣ха̄ти. етта̄вата̄ дит̣т̣хивисуддхи дассита̄. там̣ панетам̣ на̄марӯпам̣ на ахетукам̣. йасма̄ саббам̣ саббаттха саббада̄ ча наттхи, тасма̄ сахетукам̣. кӣдисена хетуна̄? на иссара̄дивисамахетуна̄. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.447) вуттанайена гахетаббам̣. сахетукатта̄ ева сапаччайам̣. авиджджа̄дайоти авиджджа̄тан̣хупа̄да̄накамма̄ха̄ра̄дайо. еванти ‘‘там̣ панета’’нтиа̄дина̄ вуттаппака̄рена авиджджа̄дике паччайе чева рӯпаведана̄дике паччайуппаннадхамме ча ваваттхапетва̄ париччхиндитва̄ париггахетва̄. вуттан̃хетам̣ ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайо, тан̣ха̄самудайа̄ рӯпасамудайо’’ти (пат̣и. ма. 1.50). етта̄вата̄ кан̇кха̄витаран̣ависуддхим̣ дассети.
хутва̄ти хетупаччайасамава̄йе уппаджджитва̄. абха̄ват̣т̣хена̄ти таданантарамева винассанат̣т̣хена. аничча̄ти аничча̄ аддхува̄. аниччалаккхан̣ам̣ а̄ропетӣти тесу пан̃часу кхандхесу аниччата̄сан̇кха̄там̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ ниропети. татоти аниччалаккхан̣а̄ропанато парам̣, тато ва̄ аниччабха̄вато. удайаббайаппат̣ипӣл̣ана̄ка̄рена̄ти уппа̄даниродхехи пати пати абхиккхан̣ам̣ пӣл̣ана̄ка̄рена хетуна̄ дуккха̄ анит̣т̣ха̄, дуккхама̄ ва̄. авасаваттана̄ка̄рена̄ти кассачи васена авасаваттана̄ка̄рена. анатта̄ти на сайам̣ атта̄, на̄пи несам̣ кочи атта̄ аттхӣти анатта̄ти. тилаккхан̣ам̣а̄ропетва̄ти евам̣ аниччасса дуккхабха̄вато, дуккхасса ча анаттабха̄вато кхандхапан̃чаке тивидхампи са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ а̄ропетва̄. саммасантоти удайаббайан̃а̄н̣уппаттийа̄ уппанне випассанупаккилесе паха̄йа магга̄маггам̣ ваваттхапетва̄ удайаббайан̃а̄н̣а̄дивипассана̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ сан̇кха̄ре саммасанто готрабхун̃а̄н̣а̄нантарам̣ локуттарамаггам̣ па̄пун̣а̄ти.
екапат̣иведхена̄ти екенева н̃а̄н̣ена пат̣ивиджджханена. пат̣иведхо пат̣игха̄та̄бха̄вена висайе ниссан̇гача̄расан̇кха̄там̣ ниббиджджханам̣. абхисамайо авираджджхитва̄ адхигаманасан̇кха̄то авабодхо. ‘‘идам̣ дуккхам̣, еттам̣ дуккхам̣, на ито бхиййо’’ти париччхиндитва̄ йа̄тха̄вато джа̄нанамева вуттанайена пат̣иведхоти парин̃н̃а̄пат̣иведхо, идан̃ча йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ дуккхасса сарӯпа̄дипариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вуттам̣, на пана магган̃а̄н̣асса ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ паваттанато. тена̄ха ‘‘тасмин̃часса кхан̣е’’тиа̄ди. пахӣнасса пуна апаха̄таббата̄йа пакат̣т̣хам̣ ха̄нам̣ чаджанам̣ самуччхинданам̣ паха̄нам̣, паха̄намева вуттанайена пат̣иведхоти паха̄напат̣иведхо. айампи йена килесена аппахӣйама̄нена маггабха̄вана̄йа на бхавитаббам̣, асати ча маггабха̄вана̄йа йо уппаджджеййа, тасса падагха̄там̣ каронтасса ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дентасса н̃а̄н̣асса татха̄паваттийа̄ пат̣игха̄та̄бха̄вена ниссан̇гача̄рам̣ упа̄да̄йа евам̣ вутто. саччхикирийа̄ паччаккхакаран̣ам̣ ануссава̄ка̄рапаривитакка̄дике мун̃читва̄ва сарӯпато а̄рамман̣акаран̣ам̣ ‘‘идам̣ та’’нти йа̄тха̄васабха̄вато гахан̣ам̣, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти саччхикирийа̄пат̣иведхо. айампи йасса а̄варан̣асса асамуччхинданато н̃а̄н̣ам̣ ниродхам̣ а̄ламбитум̣ на саккоти, тасса самуччхинданато там̣ сарӯпато вибха̄витамева паваттатӣти евам̣ вутто.
бха̄вана̄ уппа̄дана̄ вад̣д̣хана̄ ча. таттха пат̣хамамагге уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄, дутийа̄дӣсу вад̣д̣ханат̣т̣хена, убхайаттха̄пи ва̄ убхайам̣ ведитаббам̣. пат̣хамамаггопи хи йатха̄рахам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минийам̣ паваттам̣ париджа̄нана̄дим̣ вад̣д̣хенто паваттоти таттха̄пи вад̣д̣ханат̣т̣хена бха̄вана̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. дутийа̄дӣсупи аппахӣнакилесаппаха̄нато пуггалантараса̄дханато ча уппа̄данат̣т̣хена бха̄вана̄, са̄ ева вуттанайена пат̣иведхоти бха̄вана̄пат̣иведхо. айампи йатха̄ н̃а̄н̣е паватте паччха̄ маггадхамма̄нам̣ сарӯпапариччхеде саммохо на хоти, татха̄ паваттим̣ гахетва̄ вутто. тит̣т̣ханту та̄ва йатха̄дхигата̄ маггадхамма̄, йатха̄паваттесу пхалесупи айам̣ йатха̄дхигатасаччадхаммесу вийа вигатасаммохова хоти секкхопи сама̄но. тена вуттам̣ – ‘‘дит̣т̣хадхаммо паттадхаммо видитадхаммо парийога̄л̣хадхаммо’’ти (маха̄ва. 27). йатха̄ часса дхамма̄ та̄сам̣ джотита̄ йатха̄дхигатасаччадхамма̄валамбинийо маггавӣтхито парато маггапхалапахӣна̄васит̣т̣хакилесанибба̄на̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ паваттанти. дуккхасаччадхамма̄ хи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дайо. айан̃ча аттхаван̣н̣ана̄ парин̃н̃а̄бхисамайена̄тиа̄дӣсупи вибха̄ветабба̄. киччатоти асаммохато. ниродхам̣ а̄рамман̣атоти еттха ‘‘а̄рамман̣атопӣ’’ти пи-саддо луттаниддит̣т̣хо дат̣т̣хаббо ниродхепи асаммохапат̣иведхасса лаббханато. етасса̄ти чатусаччакаммат̣т̣ха̄никасса пуггаласса.
пан̃н̃ава̄ти ниддит̣т̣хо ниппарийа̄йато пан̃н̃авантата̄йа идха адхиппетатта̄. па̄л̣итоти дхаммато. аттхатоти ат̣т̣хакатха̄то. анусандхитоти тасмим̣ тасмим̣ сутте там̣там̣анусандхито. пубба̄паратоти пуббена̄парасса сам̣санданато. сан̇гӣтиккамена четтха пубба̄парата̄ ведитабба̄. там̣там̣десана̄йамева ва̄ пуббабха̄гена апарабха̄гасса сам̣санданато. вин̃н̃а̄н̣ачаритоти виджа̄наначарито вӣмам̣саначарито тепит̣аке буддхавачане вича̄ран̣а̄ча̄равепуллато. пан̃н̃ава̄ти на ваттаббо маггена̄гата̄йа пан̃н̃а̄йа абха̄вато. аджджа аджджева арахаттанти иттарам̣ атикхиппамева̄ти адхиппа̄йо. пан̃н̃ава̄паккхам̣ бхаджати секкхапарийа̄йасаббха̄вато. сутте пана пат̣иведхова катхито сачча̄бхисамайавасена а̄гататта̄.
еса̄ти анантаре вутто арийапуггало. каммака̄ракачиттанти бха̄вана̄каммасса паваттанакачиттам̣. сукхаведанампи виджа̄на̄тӣти ко ведийати, касса ведана̄, ким̣ка̄ран̣а̄ ведана̄, сопи кассачи абха̄ваггахан̣амукхена сукхам̣ веданам̣ сабха̄вато самудайато аттхан̇гамато асса̄дато а̄дӣнавато ча йатха̄бхӯтам̣ париччхинданто паригган̣ханто сукхам̣ веданам̣ виджа̄на̄ти на̄ма. сесапададвайепи есева найо. йасма̄ ‘‘сатипат̣т̣ха̄не’’ти имина̄ сатипат̣т̣ха̄накатхам̣ упалаккхети. та̄йа хи тадаттхо ведитаббо, тасма̄ там̣сам̣ван̣н̣ана̄йампи (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.380) вуттанайена тассаттхо ведитаббо. ка̄ман̃четам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ ведана̄то ан̃н̃ампи а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄ти, анантарава̄ре пана рӯпамукхена випассана̄бхинивесасса дасситатта̄ идха арӯпамукхена дассетум̣ ‘‘сукхантипи виджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ ниддит̣т̣хам̣, пуччхантасса ва̄ аджджха̄сайавасена.
сам̣сат̣т̣ха̄ти сампайутта̄. тена̄ха ‘‘екуппа̄да̄дилаккхан̣ена сам̣йогат̣т̣хена̄’’ти. висам̣сат̣т̣ха̄ти виппайутта̄. бхиндитва̄ти ан̃н̃абхӯмикасса ан̃н̃абхӯмидассаненева вина̄сетва̄, сам̣бхиндитва̄ ва̄. сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ пуччхатӣти там̣читтуппа̄дапарийа̄панна̄нам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ пуччхати. йади евам̣ катхам̣ пуччха̄йа авасаро висам̣сат̣т̣хабха̄ва̄сан̇ка̄йа ева абха̄вато? на, читтуппа̄дантарагата̄нам̣ маггапан̃н̃а̄маггавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ випассана̄пан̃н̃а̄випассана̄вин̃н̃а̄н̣а̄нан̃ча вомиссакасам̣сат̣т̣хабха̄васса лаббхама̄натта̄. виниват̣т̣етва̄ти ан̃н̃аман̃н̃ато вивечетва̄. на̄на̄каран̣ам̣ дассетум̣ на сакка̄ти идам̣ кевалам̣ сам̣сат̣т̣хабха̄вамева сандха̄йа вуттам̣, на сабха̄вабхедам̣, сабха̄вабхедато пана на̄на̄каран̣ам̣ несам̣ па̄кат̣амева. тена̄ха ‘‘а̄рамман̣ато ва̄ ваттхуто ва̄ уппа̄дато ва̄ ниродхато ва̄’’ти. ида̄ни тамева сабха̄вабхедам̣ висайабхедена сут̣т̣ху па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. висайоти паваттит̣т̣ха̄нам̣ иссарийабхӯми, йена читтапан̃н̃а̄нам̣ таттха таттха пуббан̇гамата̄ вуччати.
ка̄ман̃ча випассана̄пи пан̃н̃а̄васенева киччака̄рӣ, маггопи вин̃н̃а̄н̣асахитова, на кевало, йатха̄ пана локийадхаммесу читтам̣ падха̄нам̣ таттхасса дхорайхабха̄вена паваттисаббха̄вато. татха̄ хи там̣ ‘‘чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.181) вуччати, евам̣ локуттарадхаммесу пан̃н̃а̄ падха̄на̄ пат̣ипаккхавидхаманасса висесато тададхӣнатта̄. татха̄ хи маггадхамме самма̄дит̣т̣хи ева пат̣хамам̣ гахита̄. айан̃ча несам̣ висайавасена паваттибхедо, татха̄ ча пан̃н̃а̄панавидхи на кевалам̣ тхерехева дассито, апича кхо бхагавата̄пи дасситоти вибха̄венто ‘‘самма̄самбуддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. йаттха пан̃н̃а̄ на лаббхати, таттха читтавасена пуччхане ваттаббамева наттхи йатха̄ ‘‘ким̣читто твам̣ бхиккхӯ’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 132-135). йаттха пана пан̃н̃а̄ лаббхати, таттха̄пи читтавасена джотана̄ хоти йатха̄ – ‘‘аджджхаттамева читтам̣ сан̣т̣хапети санниса̄дети екодим̣ кароти сама̄дахати (сам̣. ни. 4.332), йасмим̣ самайе ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 1). ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана локийадхаммесу читтавасена, локуттарадхаммесу пан̃н̃а̄васена чоданам̣ бйатирекамукхена дассетум̣ ‘‘катама̄ те бхиккху пан̃н̃а̄ адхигата̄’’тиа̄ди вуттам̣. йебхуййавасена четам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи каттхачи локийадхамма̄ пан̃н̃а̄сӣсенапи ниддисӣйанти – ‘‘пат̣хамасса джха̄насса ла̄бхино ка̄масахагата̄ сан̃н̃а̄манасика̄ра̄ самуда̄чаранти ха̄набха̄гинӣ пан̃н̃а̄’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.1). сан̃н̃а̄сӣсенапи – ‘‘уддхума̄такасан̃н̃а̄ти ва̄ сесарӯпа̄рӯпасан̃н̃а̄ти ва̄ име дхамма̄ екаттха̄, уда̄ху на̄наттха̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 45.падабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄). татха̄ локуттарадхамма̄пи каттхачи читтасӣсена ниддисӣйанти – ‘‘йасмим̣ самайе локуттарам̣ читтам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 277), татха̄ пхасса̄дисӣсенапи – ‘‘йасмим̣ самайе локуттарам̣ пхассам̣ бха̄вети, веданам̣ сан̃н̃ам̣ четанам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 277).
чатӯсу сота̄паттийан̇гесӯти саппурисасевана̄, саддхаммассаванам̣, йонисоманасика̄ро, дхамма̄нудхаммапат̣ипаттӣти имесу чатӯсу сота̄паттимаггасса ка̄ран̣есу. ка̄мам̣ четесу сатиа̄дайопи дхамма̄ иччхитабба̄ва техи вина̄ тесам̣ асамбхавато, татха̄пи четтха саддха̄ висесато киччака̄рӣти ведитабба̄. саддо ева хи саппурисе пайирупа̄сати, саддхаммам̣ сун̣а̄ти, йонисо ча манаси кароти, арийамаггасса ча анудхаммам̣ пат̣ипаджджати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘еттха саддхиндрийам̣ дат̣т̣хабба’’нти. имина̄ найена сесиндрийесупи аттхо дат̣т̣хаббо. чатӯсу саммаппадха̄несӯти чатуббидхасаммаппадха̄набха̄вана̄йа. чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несӯтиа̄дӣсупи есева найо. еттха ча сота̄паттийан̇гесу саддха̄ вийа саммаппадха̄набха̄вана̄йа вӣрийам̣ вийа ча сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа – ‘‘сатима̄ винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.106; сам̣. ни. 5.384, 407) вачанато пуббабха̄ге киччато сати адхика̄ иччхитабба̄. евам̣ сама̄дхикаммикасса сама̄дхи, ‘‘арийасаччабха̄вана̄ пан̃н̃а̄бха̄вана̄’’ти катва̄ таттха пан̃н̃а̄ пуббабха̄ге адхика̄ иччхитабба̄ти па̄кат̣ойаматтхо, адхигамаккхан̣е пана сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ вийа саббесампи индрийа̄нам̣ саддха̄дӣнам̣ самарасата̄ва иччхитабба̄. татха̄ хи ‘‘еттха саддхиндрийа’’нтиа̄дина̄ таттха таттха еттхаггахан̣ам̣ катам̣. еванти йам̣ т̣ха̄нам̣, там̣ индрийасаматта̄дим̣ пачча̄масати. сависайасмим̣йева̄ти аттано аттано висайе ева. локийалокуттара̄ дхамма̄ катхита̄ти локийадхамма̄ локуттарадхамма̄ ча тена тена паваттивисесена катхита̄. идам̣ вуттам̣ хоти – саддха̄пан̃чамесу индрийесу саха паваттама̄несу таттха таттха висайе саддха̄дӣнам̣ кичча̄дхиката̄йа тасса тассева дат̣т̣хаббата̄ вутта̄, на саббесам̣. евам̣ ан̃н̃епи локийалокуттара̄ дхамма̄ йатха̄сакам̣ висайе паваттивисесавасена бодхита̄ти.
ида̄ни саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ таттха таттха атирекакиччатам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. татридам̣ упама̄сам̣санданам̣ ра̄джапан̃чама̄ саха̄йа̄ вийа вимуттипарипа̄чака̄ни пан̃чиндрийа̄ни. несам̣ кӣл̣анаттхам̣ екаджджхам̣ вӣтхиотаран̣ам̣ вийа индрийа̄нам̣ екаджджхам̣ випассана̄вӣтхиотаран̣ам̣. саха̄йесу пат̣хама̄дӣнам̣ йатха̄сакагехева вича̄ран̣а̄ вийа саддха̄дӣнам̣ сота̄паттиан̇га̄дӣни патва̄ пуббан̇гамата̄. саха̄йесу итаресам̣ таттха таттха тун̣хӣбха̄во вийа сесиндрийа̄нам̣ таттха таттха таданвайата̄. тасса пуббан̇гамабхӯтасса индрийасса кичча̄нугатата̄. на хи тада̄ тесам̣ сасамбха̄рапатхавӣа̄дӣсу а̄па̄дӣнам̣ вийа киччам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, саддха̄дӣнам̣йева пана киччам̣ вибхӯтам̣ хутва̄ тит̣т̣хати пуретарам̣ татха̄паччайехи читтасанта̄насса абхисан̇кхататта̄. еттха ча випассана̄каммикасса бха̄вана̄ висесато пан̃н̃уттара̄ти дассанаттхам̣ ра̄джа̄нам̣ нидассанам̣ катва̄ пан̃н̃индрийам̣ вуттам̣. итӣтиа̄ди йатха̄дхигатасса аттхасса нигаманам̣.
маггавин̃н̃а̄н̣ампӣти арийамаггасахагатам̣ апачайага̄мивин̃н̃а̄н̣ампи. татхева там̣ виджа̄на̄тӣти саччадхаммам̣ ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ найенева виджа̄на̄ти екачиттуппа̄дапарийа̄паннатта̄ магга̄нукӯлатта̄ ча. йам̣ виджа̄на̄тӣти еттха виджа̄нанападжа̄нана̄ни випассана̄читтуппа̄дапарийа̄панна̄ни адхиппета̄ни, на ‘‘йам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти еттха вийа маггачиттуппа̄дапарийа̄панна̄ти а̄ха ‘‘йам̣ сан̇кха̄рагата’’нтиа̄ди. татхева̄ти ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ найена. екачиттуппа̄дапарийа̄паннатта̄ випассана̄бха̄вато ча сама̄напаччайехи саха паваттиката̄ екуппа̄дата̄, тато ева екаджджхам̣ сахева нируджджханам̣ еканиродхата̄, екам̣йева ваттхум̣ нисса̄йа паватти екаваттхуката̄, екам̣йева а̄рамман̣ам̣ а̄раббха паватти ека̄рамман̣ата̄. хетумхи четам̣ каран̣авачанам̣. тена екуппа̄да̄дита̄йа сам̣сат̣т̣хабха̄вам̣ са̄дхети. анавасесапарийа̄да̄нан̃четам̣, ито тӣхипи сампайутталаккхан̣ам̣ хотийева.
маггапан̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣, са̄ хи екантато бха̄ветабба̄, на парин̃н̃еййа̄, пан̃н̃а̄йа пана бха̄ветаббата̄йа там̣сампайуттадхамма̄пи таггатика̄ва хонтӣти а̄ха ‘‘там̣сампайуттам̣ пана̄’’тиа̄ди. кин̃ча̄пи випассана̄пан̃н̃а̄йа бха̄вана̄васена паваттанато там̣сампайуттавин̃н̃а̄н̣ампи татхева паваттати, тасса пана парин̃н̃еййабха̄ва̄нативаттанато парин̃н̃еййата̄ вутта̄. тенева̄ха – ‘‘йампи там̣ дхаммат̣т̣хитин̃а̄н̣ам̣, тампи кхайадхаммам̣ вайадхаммам̣ вира̄гадхаммам̣ ниродхадхамма’’нти.
450. евам̣ сантепӣти ведана̄ти евам̣ са̄ман̃н̃аггахан̣е сатипи. тебхӯмикасаммасанача̄раведана̄ва̄ти бхӯмиттайапарийа̄панна̄, тато ева саммасанан̃а̄н̣асса гочарабхӯта̄ ведана̄ ева адхиппета̄ сабрахмача̄рӣнам̣ упака̄ра̄вахабха̄вена десана̄йа а̄раддхатта̄. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘чатурогханиттхаран̣аттхика̄на’’нтиа̄ди. еса найо пан̃н̃а̄йапи. идха сукха̄дисадда̄ тада̄рамман̣ависайа̄ти имаматтхам̣ суттена са̄дхетум̣ ‘‘рӯпан̃ча хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. екантадуккханти екантенева анит̣т̣хам̣, тато ева дуккхамата̄йа дуккхам̣. а̄рамман̣акаран̣авасена дуккхаведана̄йа анупатитам̣, отин̣н̣ан̃ча̄ти дуккха̄нупатитам̣, дуккха̄ваккантам̣. сукхена анаваккантам̣ абхависса̄ти йоджана̄. найиданти еттха иданти нипа̄таматтам̣. са̄раджджеййунти са̄ра̄гам̣ уппа̄деййум̣. сукханти сабха̄вато ча ит̣т̣хам̣. са̄ра̄га̄ сам̣йуджджантӣти бахалара̄гахету йатха̄рахам̣ дасахипи сам̣йоджанехи сам̣йуджджанти. сам̣йога̄ сам̣килиссантӣти татха̄ сам̣йуттата̄йа тан̣ха̄сам̣килеса̄дивасена сам̣килиссанти, виба̄дхӣйанти упата̄пӣйанти ча̄ти аттхо. а̄рамман̣анти ит̣т̣хам̣, анит̣т̣хам̣, маджджхаттан̃ча а̄рамман̣ам̣ йатха̄ккамам̣ сукхам̣, дуккхам̣, адуккхамасукханти катхитам̣. евам̣ ависесена пан̃чапи кхандхе сукха̄диа̄рамман̣абха̄вена дассетва̄ ида̄ни ведана̄ ева сукха̄диа̄рамман̣абха̄вена дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣. па̄катикапачураджанавасена̄йам̣ катхита̄ти катва̄ ‘‘пуримам̣ сукхам̣ веданам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’ти вуттам̣. висесала̄бхӣ пана ана̄гатампи сукхам̣ веданам̣ а̄рамман̣ам̣ каротева. вуттаметам̣ сатипат̣т̣ха̄наван̣н̣ана̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.380; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.79). ведана̄йа хи а̄рамман̣ам̣ ведийантийа̄ там̣саман̇гӣпуггало ведетӣти воха̄раматтам̣ хоти.
саббасан̃н̃а̄йа̄ти сабба̄йапи чатубхӯмикасан̃н̃а̄йа. саббаттхакасан̃н̃а̄йа̄ти саббасмим̣ читтуппа̄де паваттанакасан̃н̃а̄йа. ваттхе ва̄ти ва̄-саддена ван̣н̣адха̄тум̣ сан̇ган̣ха̄ти. па̄пентоти бха̄ванам̣ упача̄рам̣ ва̄ аппанам̣ ва̄ упаненто. уппаджджанакасан̃н̃а̄пӣти ‘‘нӣлам̣ рӯпам̣, рӯпа̄рамман̣ам̣ нӣла’’нти уппаджджанакасан̃н̃а̄пи.
асаббасан̇га̄хикатта̄ти саббесам̣ ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ асан̇гахитатта̄. таккагатанти суттакантанакатаккамхи, суттаваттанакатаккамхи ва̄ вет̣ханавасена т̣хитам̣. париват̣т̣ака̄дигатанти суттавет̣ханапариват̣т̣ака̄дигатам̣. виссат̣т̣хатта̄ва на гахита̄, йадаггена пан̃н̃а̄ вин̃н̃а̄н̣ена саддхим̣ сампайогам̣ лабха̄пита̄, тадаггена ведана̄сан̃н̃а̄хипи сампайогам̣ лабха̄пита̄ ева̄ти. тадева сан̃джа̄на̄ти сам̣сат̣т̣хабха̄вато.
сан̃джа̄на̄ти виджа̄на̄тӣти еттха ‘‘паджа̄на̄тӣ’’ти падам̣ а̄нетва̄ ваттаббам̣ паджа̄нанавасенапи висесасса ваккхама̄натта̄. джа̄на̄тӣти айам̣ саддо ча ладдатойеветтха ависесо, аттхато пана висесато иччхитаббо. анекаттхатта̄ хи дха̄тӯнам̣ тена а̄кхйа̄тападена на̄мападена ча вуттаматтхам̣ упасаггападам̣ джотакабха̄вена висесети, на ва̄чакабха̄вена. тена̄ха ‘‘тассапи джа̄нанаттхе висесо ведитаббо’’ти. етена сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄пада̄ни антогадхаджа̄нанаттхе йатха̄сакам̣ висит̣т̣хависайе ча нит̣т̣ха̄нӣти дассети. тенева̄ха ‘‘сан̃н̃а̄ хӣ’’тиа̄ди. сан̃джа̄нанаматтамева̄ти еттха матта-саддена висесаниваттиаттхена виджа̄нанападжа̄нана̄ка̄ре ниваттети, ева-саддена када̄чипи имисса̄ те висеса̄ наттхева̄ти авадха̄рети. тенева̄ха ‘‘аниччам̣ дуккха’’нтиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣акиччампи ка̄тум̣ асакконтӣ сан̃н̃а̄ куто пан̃н̃а̄киччам̣ кареййа̄ти ‘‘лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петум̣ на саккоти’’ччева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘маггапа̄тубха̄ва’’нти.
а̄рамман̣е паваттама̄нам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на сан̃н̃а̄ вийа нӣлапӣта̄диматтасан̃джа̄нанавасена паваттати, атха кхо таттха ан̃н̃ампи та̄дисам̣ висесам̣ джа̄нантамева паваттатӣти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄н̣а’’нтиа̄ди. катхам̣ пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ лаккхан̣апат̣иведхам̣ па̄петӣти? пан̃н̃а̄йа дасситамаггена. лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа хи анекава̄рам̣ лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхитва̄ паваттама̄на̄йа пагун̣абха̄вато паричайавасена н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи випассана̄ самбхавати, йатха̄ там̣ пагун̣асса гантхасса аджджхайане таттха таттха гата̄пи ва̄ра̄ на упадха̄рӣйанти. ‘‘лаккхан̣апат̣иведха’’нти ча лаккхан̣а̄нам̣ а̄рамман̣акаран̣аматтам̣ сандха̄йа вуттам̣, на пат̣ивиджджханам̣. уссаккитва̄ти удайаббайан̃а̄н̣а̄дин̃а̄н̣апат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄рабхитва̄. маггапа̄тубха̄вам̣ па̄петум̣ на саккоти асамбодхасабха̄ватта̄. а̄рамман̣ампи сан̃джа̄на̄ти авабуджджханавасенева, на сан̃джа̄нанаматтена. татха̄ лаккхан̣апат̣иведхампи па̄пети, на виджа̄нанаматтена, аттано пана ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣ена а̄нубха̄вена уссаккитва̄ маггапа̄тубха̄вампи па̄пети.
ида̄ни йатха̄вуттаматтхам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха аджа̄табуддхӣти асан̃джа̄табйаваха̄рабуддхи. упабхогапарибхоганти упабхогапарибхога̄рахам̣, упабхогапарибхогаваттхӯнам̣ пат̣ила̄бхайогганти аттхо. кӯт̣оти каха̄пан̣апатирӯпако тамбакам̣са̄димайо. чхекоти маха̄са̄ро. каратоти ад̣д̣хаса̄ро. сан̣хоти мудуджа̄тико самаса̄ро. ити-саддо а̄диаттхо. тена па̄даса̄рапаропа̄даса̄раад̣д̣хаса̄ра̄дӣнам̣ сан̇гахо. джа̄нанто ча пана нам̣ рӯпам̣ дисва̄пи…пе… асука̄чарийена катотипи джа̄на̄ти татха̄ херан̃н̃икагантхасса суггахитатта̄. евамевантиа̄ди упама̄сам̣санданам̣. сан̃н̃а̄вибха̄гам̣ акатва̄ пин̣д̣авасенева а̄рамман̣асса гахан̣ато да̄ракасса каха̄пан̣адассанасадиса̄ вутта̄. татха̄ хи са̄ йатха̄упат̣т̣хитависайападат̣т̣ха̄на̄ вуччати. вин̃н̃а̄н̣ам̣ а̄рамман̣е екаччависесаггахан̣асаматтхабха̄вато га̄микапурисакаха̄пан̣адассанасадисам̣ вуттам̣. пан̃н̃а̄ пана а̄рамман̣е анавасеса̄вабодхато херан̃н̃икакаха̄пан̣адассанасадиса̄ вутта̄. несанти сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣апан̃н̃а̄нам̣. висесоти сабха̄вависесо. дуппат̣ивиджджхо пакатипан̃н̃а̄йа. имина̄ва несам̣ аччантасукхуматам̣ дассети.
ека̄рамман̣е паваттама̄на̄нанти екасмим̣йева а̄рамман̣е паваттама̄на̄нам̣. тена абхиннависайа̄бхиннака̄лата̄дассанена авиниббхогавуттитам̣ вибха̄венто дуппат̣ивиджджхатам̣йева уллин̇гети. ваваттха̄нанти асан̇карато т̣хапанам̣. айам̣ пхассо…пе… идам̣ читтанти нидассанаматтаметам̣. ити-саддо ва̄ а̄диаттхо. тена сесадхамма̄нампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. иданти арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ ваваттха̄накаран̣ам̣. татоти йам̣ вуттам̣ тилатела̄диуддхаран̣ам̣, тато. йади дуккаратарам̣, катхам̣ танти а̄ха ‘‘бхагава̄ пана̄’’тиа̄ди.
451. ниссат̣ена̄ти никкхантена атам̣самбандхена. париччаттена̄ти париччаттасадисена паччайабха̄ва̄нупагаманена паччайуппаннасамбандха̄бха̄вато. ниссаккавачанам̣ апа̄да̄надӣпанато. каран̣авачанам̣ каттуаттхадӣпанато. ка̄ма̄вачарамановин̃н̃а̄н̣ам̣ на нийамато ‘‘идам̣ на̄ма пан̃чадва̄рика̄самбандха̄’’ти сакка̄ ваттум̣, рӯпа̄вачаравин̃н̃а̄н̣ам̣ пана на татха̄ти, тассева пан̃чахи индрийехи ниссат̣ата̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄начиттена̄’’ти. чатуттхаджджха̄наггахан̣ам̣ тассева арӯпа̄вачарасса падат̣т̣ха̄набха̄вато. парисуддхена̄ти висесато асам̣килесикатта̄ва. тан̃хи вигатӯпаккилесата̄йа висесато парисуддхам̣. тена̄ха ‘‘нирупаккилесена̄’’ти. джа̄нитаббам̣ неййам̣, сапарасанта̄несу идам̣ атисайам̣ джа̄нитаббато буджджхитаббам̣ бодхетаббам̣ ва̄ти аттхо. неййанти ва̄ аттано санта̄не нетаббам̣ паваттетаббанти аттхо. тена̄ха ‘‘ниббаттетум̣ сакка̄ хоти. еттха т̣хитасса хи са̄ иджджхатӣ’’ти. па̄т̣ийекканти висум̣ висум̣, анупададхаммавасена̄ти аттхо. абхинивеса̄бха̄ватоти випассана̄бхинивесасса асамбхавато. кала̄пато найатоти кала̄пасаммасанасан̇кха̄тато найавипассанато. бхиккхуноти са̄вакасса. са̄вакассева хи татра анупададхаммавипассана̄ на самбхавати, на саттху. тена̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. виссаджджесӣти таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена паджахати.
хаттхагататта̄ти хаттхагатасадисатта̄, а̄саннатта̄ти аттхо. йада̄ хи локана̄тхо бодхимӯле апара̄джитапаллан̇ке нисинно – ‘‘киччхам̣ вата̄йам̣ локо а̄панно’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.57; сам̣. ни. 2.4, 10) пат̣иччасамуппа̄дамукхена випассана̄бхинивесам̣ катва̄ адхигантаббасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄нурӯпам̣ чхаттим̣сакот̣исахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ на̄ма маха̄бодхисаттасаммасанам̣ паваттенто анека̄ка̄расама̄паттидхаммасаммасане анупадамева невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанадхаммепи апара̄парам̣ саммаси. тена̄ха ‘‘бхагава̄ пана̄’’тиа̄ди. паропан̃н̃а̄са̄ти двепан̃н̃а̄сам̣. ка̄ман̃четтха кечи дхамма̄ ведана̄дайо пхассапан̃чамака̄дӣсу вутта̄пи джха̄накот̣т̣ха̄са̄дӣсупи сан̇гахита̄, там̣там̣паччайабха̄вависит̣т̣хена пана аттхависесена дхаммантара̄ни вийа хонтӣти евам̣ вуттам̣. татха̄ хи локуттарачиттуппа̄десу навиндрийата̄ вуччати. ан̇гуддха̄рена̄ти таттха лаббхама̄наджха̄нан̇габоджджхан̇гамагган̇га̄нам̣ уддхаран̣ена. ан̇га-саддо ва̄ кот̣т̣ха̄сапарийа̄йо, тасма̄ ан̇гуддха̄рена̄ти пхассапан̃чамака̄дикот̣т̣ха̄са̄нам̣ самуддхаран̣ена. йа̄вата̄ сан̃н̃а̄сама̄паттийоти йаттака̄ сан̃н̃а̄сахагата̄ джха̄насама̄паттийо, та̄хи вут̣т̣ха̄йа адхигандхаббатта̄ та̄ватика̄ венеййа̄нам̣ ан̃н̃а̄пат̣иведхо арахаттасамадхигамо.
дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена̄ти андхасса йат̣т̣хикот̣им̣ гахетва̄ маггадесако вийа дхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄вадассанасан̇кха̄тена парин̣а̄йакабха̄вена. йатха̄ ва̄ со тасса чаккхубхӯто, евам̣ сатта̄нам̣ пан̃н̃а̄. тена̄ха ‘‘чаккхубхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа̄’’ти. сама̄дхисампайутта̄ пан̃н̃а̄ сама̄дхипан̃н̃а̄. сама̄дхи четтха а̄руппасама̄дхӣти ваданти, саммасанапайого пана кочи джха̄насама̄дхӣти йуттам̣. випассана̄бхӯта̄ пан̃н̃а̄ випассана̄пан̃н̃а̄. сама̄дхипан̃н̃а̄йа антосама̄паттийам̣ киччато паджа̄на̄ти, ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти пана вачанато (сам̣. ни. 3.5; 4.99-100; 3.5.1071-1072; нетти. 40; ми. па. 2.1.14) асаммохато паджа̄на̄ти. таттха киччатоти гочараджджхатте а̄рамман̣акаран̣акиччато. асаммохатоти сампайуттадхаммесу саммохавидхаманато йатха̄ пӣтипат̣исам̣ведана̄дӣсу. киматтхийа̄ти ким̣пайоджана̄ти а̄ха ‘‘ко етисса̄ аттхо’’ти. абхин̃н̃еййе дхаммети йа̄тха̄васарасалаккхан̣а̄вабодхавасена абхимукхам̣ н̃еййе джа̄нитаббе кхандха̄йатана̄дидхамме. абхиджа̄на̄тӣти салаккхан̣ато са̄ман̃н̃алаккхан̣ато ча абхимукхам̣ авираджджханавасена джа̄на̄ти. етена н̃а̄тапарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. парин̃н̃еййети аничча̄типи дуккха̄типи анатта̄типи париччхиджджа джа̄нитаббе. париджа̄на̄тӣти ‘‘йам̣ кин̃чи рӯпам̣…пе… аниччам̣ кхайат̣т̣хена̄’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.48) париччхиндитва̄ джа̄на̄ти. имина̄ тӣран̣апарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. паха̄таббе дхаммети ниччасан̃н̃а̄дике йа̄ва арахаттамаггаваджджха̄ саббе па̄падхамме. паджахати пакат̣т̣хато джахати, виккхамбхети чева самуччхиндати ча̄ти аттхо. имина̄ паха̄напарин̃н̃а̄бйа̄па̄рама̄ха. са̄ панеса̄ пан̃н̃а̄ локийа̄пи типпака̄ра̄ локуттара̄пи, та̄сам̣ висесам̣ сайамева̄ха. киччатоти абхиджа̄нанавасена а̄рамман̣акиччато. асаммохатоти йатха̄балам̣ абхин̃н̃еййа̄дӣсу саммохавидхаманато. нибба̄нама̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттанато абхин̃н̃еййа̄дӣсу вигатасаммохато ева̄ти а̄ха ‘‘локуттара̄ асаммохато’’ти.
452. каммассаката̄ самма̄дит̣т̣хи ча ват̣т̣анисситатта̄ идха на̄дхиппета̄, виват̣т̣акатха̄ хеса̄ти вуттам̣ ‘‘випассана̄самма̄дит̣т̣хийа̄ ча маггасамма̄дит̣т̣хийа̄ ча̄’’ти. парато гхосоти парато саттхуто, са̄вакато ва̄ лаббхама̄но дхаммагхосо. тена̄ха ‘‘саппа̄йадхаммассавана’’нти. тан̃хи самма̄дит̣т̣хийа̄ паччайо бхавитум̣ саккоти, на йо кочи паратогхосо. упа̄йаманасика̄роти йена на̄марӯпапариггаха̄ди сиджджхати, та̄дисо патхаманасика̄ро. айан̃ча самма̄дит̣т̣хийа̄ паччайоти нийамапаккхико, на саббасам̣га̄хакоти дассенто ‘‘паччекабуддха̄нам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. йонисоманасика̄расмим̣йева̄ти авадха̄ран̣ена паратогхосамева ниваттети, на падат̣т̣ха̄нависесам̣ пат̣ийогӣниваттанаттхатта̄ ева-саддасса.
ладдхупака̄ра̄ти (а. ни. т̣ӣ. 3.5.25) йатха̄рахам̣ ниссайа̄дивасена ладдхапаччайа̄. випассана̄самма̄дит̣т̣хийа̄ ануггахитабха̄вена гахитатта̄ маггасамма̄дит̣т̣хӣсу ча арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи, анантарасса хи видхи, пат̣иседхо ва̄. аггапхаласама̄дхимхи таппариккха̄радхаммесуйева ча кевало четопарийа̄йо нирул̣хоти самма̄дит̣т̣хӣти арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи. пхалаккхан̣ети анантаре ка̄лантаре ча̄ти дувидхе пхалаккхан̣е. пат̣иппассаддхивасена саббасам̣килесехи чето вимуччати ета̄йа̄ти четовимутти, аггапхалапан̃н̃ам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ пхаладхамма̄. тена̄ха ‘‘четовимутти пхалам̣ асса̄ти. четовимуттисан̇кха̄там̣ пхалам̣ а̄нисам̣со’’ти, саббасам̣килесехи четасо вимуччанасан̇кха̄там̣ пат̣иппассамбханасан̃н̃итам̣ паха̄нам̣ пхалам̣ а̄нисам̣со ча̄ти йоджана̄. идха ча четовимутти-саддена паха̄наматтам̣ гахитам̣, пуббе паха̄йакадхамма̄, ан̃н̃атха̄ пхаладхамма̄ ева а̄нисам̣соти гайхама̄не пунавачанам̣ нираттхакам̣ сийа̄.
пан̃н̃а̄вимуттипхала̄нисам̣са̄ти еттха̄пи евамева аттхо ведитаббо. самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ сӣласабха̄ватта̄ висесато сама̄дхисса упака̄ра̄, татха̄ самма̄сан̇каппо джха̄насабха̄ватта̄. татха̄ хи со ‘‘аппана̄’’ти ниддит̣т̣хо. самма̄сатисамма̄ва̄йа̄ма̄ пана сама̄дхипаккхийа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘авасеса̄ дхамма̄ четовимуттӣти ведитабба̄’’ти. чатупа̄рисуддхисӣланти арийамагга̄дхигамасса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ чатупа̄рисуддхисӣлам̣. сута̄дӣсупи есева найо. аттано читтаппаваттиа̄рочанавасена саха катханам̣ сам̣катха̄, сам̣катха̄ва са̄каччха̄. идха пана каммат̣т̣ха̄напат̣ибаддха̄ти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄не…пе… катха̄’’ти. таттха каммат̣т̣ха̄насса екава̄рам̣ вӣтхийа̄ аппат̣ипаджджанам̣ кхаланам̣, анекава̄рам̣ паккхаланам̣, тадубхайасса виччхеданӣкатха̄ кхаланапаккхаланачхеданакатха̄. пӯрентасса̄ти виват̣т̣анисситам̣ катва̄ па̄лентасса брӯхентасса ча. сун̣антасса̄ти ‘‘йатха̄уггахитакаммат̣т̣ха̄нам̣ пха̄тим̣ гамиссатӣ’’ти евам̣ сун̣антасса. тенева хи ‘‘саппа̄йадхаммассавана’’нти вуттам̣. каммам̣ каронтасса̄ти бха̄вана̄нуйогакаммам̣ каронтасса.
пан̃часупи т̣ха̄несу анта-саддо хетуаттхаджотано дат̣т̣хаббо. еван̃хи ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ вуччама̄на̄ амбупама̄ ча йуджджеййа. удакакот̣т̣хаканти а̄лава̄лам̣. тхирам̣ катва̄ бандхатӣти аситхилам̣ дал̣хам̣ на̄тимахантам̣ на̄тикхуддакам̣ катва̄ йоджети. тхирам̣ каротӣти удакасин̃чанака̄ле тато тато виссаритва̄ удакасса аниккхаманаттхам̣ а̄лава̄лам̣ тхиратарам̣ кароти. суккхадан̣д̣акоти тассева амбагаччхакасса суккхо са̄кха̄сӣсако. кипилликапут̣оти тамбакипилликакут̣аджам̣. кхан̣иттинти куда̄лам̣. кот̣т̣хакабандханам̣ вийа сӣлам̣ самма̄дит̣т̣хийа̄ вад̣д̣ханупа̄йасса мӯлабха̄вато. удакасин̃чанам̣ вийа дхаммассаванам̣ бха̄вана̄йа парибрӯханато. марийа̄да̄йа тхирабха̄вакаран̣ам̣ вийа саматхо йатха̄вуттабха̄вана̄дхит̣т̣ха̄на̄йа сӣламарийа̄да̄йа дал̣хабха̄ва̄па̄данато. сама̄хитасса хи сӣлам̣ тхиратарам̣ хоти. самӣпе валлиа̄дӣнам̣ харан̣ам̣ вийа каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланаччхеданам̣ иджджхитаббабха̄вана̄йа вибандха̄панайанато. мӯлакхан̣анам̣ вийа саттаннам̣ анупассана̄нам̣ бха̄вана̄ тасса̄ вибандхасса мӯлака̄нам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ паликхан̣анато. еттха ча йасма̄ супарисуддхасӣласса каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джантасса саппа̄йадхаммассаванам̣ иччхитаббам̣, тато йатха̄суте аттхе са̄каччха̄сама̄паджджанам̣, тато каммат̣т̣ха̄нависодханена саматханиппхатти, тато сама̄хитасса а̄раддхавипассакасса випассана̄па̄рипӯри. парипун̣н̣авипассано маггасамма̄дит̣т̣хим̣ парибрӯхетӣти еваметесам̣ ан̇га̄нам̣ парампара̄йа саммукха̄ ча анугган̣ханато айама̄нупуббӣ катхита̄ти ведитаббам̣.
453. идха ким̣ пуччхатӣти идха евам̣ арахаттапхалам̣ па̄пита̄йа десана̄йа ‘‘кати пана̄вусо, бхава̄’’ти бхавам̣ пуччханто кӣдисам̣ анусандхим̣ упа̄да̄йа пуччхатӣти аттхо. тенева хи ‘‘мӯламева гато анусандхӣ’’ти ватва̄ адхиппа̄йам̣ пака̄сенто ‘‘дуппан̃н̃о’’тиа̄дима̄ха. дуппан̃н̃оти хи идха аппат̣ивиддхасаччо адхиппето, на джал̣о ева. ка̄мабхавотиа̄дӣсу каммопапаттибхедато дувидхопи бхаво адхиппетоти дассенто ‘‘ка̄мабхавӯпагам̣ камма’’нтиа̄дима̄ха. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ висуддхимаггетам̣сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. 2.647; висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.646-647) вуттанайена ведитаббам̣. пунаббхавасса̄ти пунаппунам̣ апара̄парам̣ бхаванато джа̄йанато пунаббхавоти ладдхана̄масса ват̣т̣апабандхасса. тена̄ха ‘‘идха ват̣т̣ам̣ пуччхисса̄мӣ’’ти. абхиниббаттӣти бхавайонигатиа̄дивасена ниббатти. тахим̣ тахим̣ тасмим̣ тасмим̣ бхава̄дике. абхинандана̄ти тан̣ха̄абхинанданахету. гамана̄гаманам̣ хотӣтиа̄дина̄ бхава̄дӣсу сатта̄нам̣ апара̄парам̣ чутипат̣исандхийо дассети. кхайаниродхена̄ти аччантакхайасан̇кха̄тена ануппа̄даниродхена. убхайаметам̣ на ваттаббам̣ паха̄на̄бхисамайабха̄вана̄бхисамайа̄нам̣ ачча̄саннака̄латта̄. ваттаббам̣ там̣ хетупхаладхаммӯпача̄равасена. йатха̄ хи падӣпуджджаланахетуко андхака̄равигамо, евам̣ виджджуппа̄дахетуко авиджджа̄ниродхо, хетупхаладхамма̄ ча сама̄нака̄ла̄пи пубба̄парака̄ла̄ вийа вохарӣйанти йатха̄ – ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти (ма. ни. 1.204, 400; ма. ни. 3.420, 425, 426; сам̣. ни. 2.43-45; 2.4.60; катха̄. 465, 467) паччайапаччайуппаннакирийа̄. гаманам̣ упаччхиджджати идха ка̄мабхаве паринибба̄нена. а̄гаманам̣ упаччхиджджати таттха рӯпа̄рӯпесу паринибба̄нена. гамана̄гаманам̣ упаччхиджджати саббасо апара̄паруппаттийа̄ абха̄вато.
454. виват̣т̣акатха̄йа парато джотитам̣ пат̣хамам̣ джха̄нам̣ виват̣т̣ам̣ патва̄ т̣хитасса уккат̣т̣ханиддесена убхатобха̄гавимуттасса ниродхаса̄дхакам̣ вибха̄витум̣ йуттанти а̄ха ‘‘катамам̣ пана̄вусоти идха ким̣ пуччхатӣ’’тиа̄ди. татха̄ хи анантарам̣ ниродхасама̄паджджанакена бхиккхуна̄ джа̄нитабба̄ни пат̣хамасса джха̄насса сампайогапаха̄нан̇га̄ни пуччхита̄ни. ан̇гававаттха̄нанти джха̄нан̇гававаттха̄нам̣. кот̣т̣ха̄сапариччхедоти таттха лаббхама̄напхассапан̃чамака̄дидхаммакот̣т̣ха̄сапариччхедо джа̄нитаббо. имасмим̣ джха̄не еттака̄ дхамма̄ сам̣виджджанти, еттака̄ ниродхита̄ти джа̄нитаббам̣. упака̄ра̄нупака̄ра̄ни ан̇га̄нӣти ниродхасама̄паттийа̄ упака̄ра̄ни ча анупака̄ра̄ни ча ан̇га̄ни. ниродхасама̄паттийа̄ хи сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хи навахи сама̄дхичарийа̄хи ча паттаббатта̄ там̣там̣н̃а̄н̣асса сама̄дхичарийа̄хи саматиккамитабба̄ дхамма̄ анупака̄ракан̇га̄ни, саматиккамака̄ упака̄ракан̇га̄ни. тесан̃хи васена йатха̄нупуббам̣ упасантупасантаол̣а̄рикабха̄ва̄йа бхаваггасама̄паттийа̄ сан̇кха̄ра̄васесасукхуматам̣ патта̄ читтачетасика̄ йатха̄париччхиннам̣ ка̄лам̣ нируджджханти, аппаваттим̣ гаччханти. тасса̄ти ниродхасса. анантарапаччайанти анантарапаччайасадисам̣. на хи ниродхасса кочи дхаммо анантарапаччайо на̄ма аттхи. йан̃хи тада̄ читтачетасика̄нам̣ татха̄ нируджджханам̣, там̣ йатха̄вуттапубба̄бхисан̇кха̄рахетука̄йа невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ ахосӣти са̄ тасса анантарапаччайо вийа хотӣти там̣ вуттам̣. чха сама̄паттийоти суттантанайена вуттасуттантапит̣акасам̣ван̣н̣ана̄ти катва̄. ‘‘сатта сама̄паттийо’’ти пана ваттаббам̣, ан̃н̃атха̄ идам̣ ‘‘чатуран̇гика’’нти на ваттаббам̣ сийа̄. найам̣ ва̄ дассетва̄ти а̄диантадассанавасена найадассанам̣ катва̄.
455. евам̣ ниродхасса па̄дакам̣ вибха̄ветва̄ ида̄ни антониродхе анупабандхабха̄вато пан̃чаннам̣ паса̄да̄нам̣ паччайапуччхане пат̣хамам̣ та̄ва те сарӯпато а̄вен̣икато а̄вен̣икависайато пат̣иссаран̣ато ча пуччханавасена па̄л̣и паватта̄ти дассенто ‘‘вин̃н̃а̄н̣аниссайе пан̃ча паса̄де пуччханто’’ти а̄ха. гочарависайанти еттха ка̄мам̣ таббахулача̄рита̄пеккхам̣ гочараггахан̣ам̣, анан̃н̃аттхабха̄ва̄пеккхам̣ висайаггахан̣анти аттхева гочарависайабха̄ва̄нам̣ висесо, виварийама̄нам̣ пана убхайампи а̄рамман̣асабха̄вамева̄ти а̄ха ‘‘гочарабхӯтам̣ висайа’’нти. екекасса̄ти еко екасса, ан̃н̃о ан̃н̃асса̄ти аттхо. ан̃н̃аттхо хи айам̣ ека-саддо ‘‘иттхеке абхивадантӣ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.27) вийа. саче хӣтиа̄ди абхӯтапарикаппанавачанаметам̣. таттха самодха̄нетва̄ти екаджджхам̣ катва̄. вина̄пи мукхена̄тиа̄дина̄ аттхасалла̄пиканидассанам̣ на̄ма дассети. йатха̄ вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитамева чаккху рӯпам̣ пассати, на кевалам̣, евам̣ чаккхуниссайамева вин̃н̃а̄н̣ам̣ там̣ пассати, на итаранти а̄ха ‘‘чаккхупаса̄де упанехӣ’’ти. тена тесам̣ таттха сам̣хаччака̄ритам̣ дассети. йади ва̄ нӣлам̣ йади ва̄ пӣтаканти идам̣ нӣлапӣта̄дисабха̄ваджа̄нанаматтам̣ сандха̄йа̄ха. нӣлам̣ пӣтаканти паджа̄нанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса наттхева авикаппакабха̄вато. етесам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣. ниссайасӣсена нисситапуччха̄ хеса̄, еван̃хи висайа̄нубхаваначодана̄ саматтхита̄ хоти. тена̄ха ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ хӣ’’тиа̄ди. йатха̄сакам̣ висайам̣ раджджана̄дивасена анубхавитум̣ асаматтха̄ни чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни, таттха саматтхата̄йева ча наттхи, на кин̃чи аттхато пат̣исаранта̄ни вийа хонтӣти вуттам̣ ‘‘ким̣ ета̄ни пат̣исарантӣ’’ти. джаванамано пат̣исаран̣анти пан̃чадва̄рикам̣ итаран̃ча са̄дха̄ран̣ато ватва̄ пуна йа̄йа’сса раджджана̄дипаваттийа̄ пат̣исаран̣ата̄, са̄ сависеса̄ йаттха лаббхати, там̣ дассенто ‘‘манодва̄рикаджаванамано ва̄’’ти а̄ха. етасмим̣ пана два̄рети чаккхудва̄ре джаванам̣ раджджати ва̄ дуссати ва̄ муйхати ва̄, йато таттха ан̃н̃а̄н̣а̄диасам̣варо паваттати.
татра̄ти тасмим̣ джаванаманассева пат̣исаран̣абха̄ве. дуббалабходжака̄ти хӣнаса̄маттхийа̄ ра̄джабхогга̄. севака̄нам̣ ган̣ана̄йа йоджитадивасе лаббхама̄накаха̄пан̣о йуттикаха̄пан̣о. андубандханена баддхасса виссаджджанена лаббхама̄накаха̄пан̣о бандхакаха̄пан̣о. кин̃чи пахаранте ма̄ пахарантӯти пат̣иккхипато да̄таббадан̣д̣о ма̄паха̄ракаха̄пан̣о. со саббопи париттакесу га̄микамануссесу татха̄ лаббхама̄но еттако хотӣти а̄ха ‘‘ат̣т̣хакаха̄пан̣о ва̄’’тиа̄ди. сатаваттхуканти сатакарӣсаваттхукам̣. еса найо сесапададвайепи. таттха̄тиа̄ди упама̄сам̣сандханам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
456. антониродхасмим̣ пан̃ча паса̄дети ниродхасама̄паннасса паваттама̄не пан̃ча паса̄де. кирийамайапаваттасминти джавана̄дикирийа̄ниббаттакадхаммаппаваттийам̣. балавапаччайа̄ хонтӣти паччха̄джа̄тавиппайуттааттхиавигатапаччайехи паччайа̄ хонти, упаттхамбхакабха̄вена балавапаччайа̄ хонти. джӣвитиндрийам̣ пат̣ичча̄ти индрийааттхиавигатапаччайавасена паччайабхӯтам̣ джӣвитиндрийам̣ пат̣ичча пан̃чавидхопи паса̄до тит̣т̣хати. джӣвитиндрийена вина̄ на тит̣т̣хати джӣвитиндрийарахитасса каммасамут̣т̣ха̄нарӯпакала̄пасса абха̄вато. тасма̄ти йасма̄ анупа̄ланалаккхан̣ена джӣвитена анупа̄лита̄ ева усма̄ паваттати, на тена ананупа̄лита̄, тасма̄ усма̄ а̄йум̣ пат̣ичча тит̣т̣хати. джа̄ласикхам̣ пат̣ичча а̄бха̄ пан̃н̃а̄йатӣти джа̄ласикха̄сан̇кха̄табхӯтасан̇гха̄там̣ сахева паваттама̄нам̣ нисса̄йа ‘‘а̄бха̄’’ти ладдхана̄ма̄ ван̣н̣адха̄ту ‘‘уджджалати, андхака̄рам̣ видхамати, рӯпагата̄ни ча видам̣сетӣ’’тиа̄дӣхи пака̄рехи н̃а̄йати. там̣ а̄локам̣ пат̣ичча̄ти там̣ вуттаппака̄рам̣ а̄локам̣ паччайам̣ лабхитва̄. джа̄ласикха̄ пан̃н̃а̄йатӣти ‘‘аппика̄, махатӣ, уджу, кут̣ила̄’’тиа̄дина̄ па̄кат̣а̄ хоти.
джа̄ласикха̄ вийа каммаджатеджо ниссайабха̄вато. а̄локо вийа джӣвитиндрийам̣ таннисситабха̄вато. ида̄ни упамопамитабба̄нам̣ самбандхам̣ дассетум̣ ‘‘джа̄ласикха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. а̄локам̣ гахетва̄ва уппаджджатӣти имина̄ йатха̄ джа̄ласикха̄йа сахева а̄локо уппаджджати, евам̣ каммаджусмана̄ сахева джӣвитиндрийам̣ уппаджджатӣти дассети. джа̄ласикха̄санниссайо тасса̄ сатийева хонто а̄локо та̄йа уппа̄дито вийа хотӣти а̄ха ‘‘аттана̄ джанитаа̄локенева̄’’ти. усма̄ на̄меттха каммасамут̣т̣ха̄на̄ теджодха̄ту таннисситан̃ча джӣвитиндрийам̣ таданупа̄лакан̃ча̄ти а̄ха ‘‘каммаджамаха̄бхӯтасамбхавена джӣвитиндрийена усма̄йа анупа̄лана’’нти. на кевалам̣ кхан̣ат̣т̣хитийа̄ ева, атха кхо пабандха̄нупаччхедассапи джӣвитиндрийам̣ ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘вассасатампи каммаджатеджапаваттам̣ па̄летӣ’’ти. усма̄ а̄йуно паччайо хонто сесабхӯтасахито ева хотӣти а̄ха ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти. татха̄ а̄йупи сахаджа̄тарӯпам̣ па̄лентамева усма̄йа паччайо хотӣти вуттам̣ ‘‘маха̄бхӯта̄ни па̄летӣ’’ти.
457. а̄йу ева индрийапаччайа̄дивасена сахаджа̄тадхамма̄нам̣ анупа̄ланавасена сан̇кхаран̣ато а̄йусан̇кха̄ро. бахувачананиддесо пана анекасатасахассабхедесу рӯпакала̄песу паваттийа̄ анекабхеданти катва̄. а̄рамман̣арасам̣ анубхавантӣти веданийа̄ йатха̄ ‘‘ниййа̄ника̄’’ти. тена̄ха ‘‘ведана̄ дхамма̄ва̄’’ти. сукха̄дибхедабхиннатта̄ бахувачананиддесо. имесам̣ а̄йусан̇кха̄раведана̄нам̣ екантаниродхам̣ сама̄паннасса маран̣ена бхавитаббам̣ ведана̄йа нируддхатта̄. а̄йусан̇кха̄ра̄нам̣ татха̄ анируддхатта̄ ниродхасса сама̄паджджанамева на сийа̄, куто вут̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘те ча ха̄вусо’’тиа̄ди. вут̣т̣ха̄нам̣ пан̃н̃а̄йати сан̃н̃а̄ведана̄дӣнам̣ уппаттийа̄. ида̄ни таматтхам̣ виттха̄рато упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. уккан̣т̣хитва̄ти на̄на̄рамман̣а̄па̄тато ниббиндитва̄. йатха̄париччхиннака̄лавасена̄ти йатха̄париччхинне ка̄ле сампатте. рӯпаджӣвитиндрийапаччайа̄ти индрийапаччайабхӯта̄. джа̄ла̄паваттам̣ вийа арӯпадхамма̄ теджуссадабха̄вато висайобха̄санато ча. удакаппаха̄ро вийа ниродхасама̄паттийа̄ пубба̄бхисан̇кха̄ро. пихитаан̇га̄ра̄ вийа рӯпаджӣвитиндрийам̣ усма̄маттата̄йа анобха̄санато. йатха̄париччхиннака̄ла̄гамананти йатха̄париччхиннака̄ласса упагаманам̣. анурӯпапаттивасенева рӯпапаваттиггахан̣ам̣. имам̣ рӯпака̄йам̣ джахантӣти имасма̄ рӯпака̄йа̄ кал̣евара̄ вигаччханти наппаваттанти.
ка̄йена сан̇кхарӣйантӣти ка̄йасан̇кха̄ра̄ таппат̣ибаддхавуттита̄йа. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти вачӣсан̇кха̄ра̄. витаккетва̄ вича̄ретва̄ хи ва̄чам̣ бхиндати катхети. читтена сан̇кхарӣйантӣти читтасан̇кха̄ра̄ таппат̣ибаддхавуттито. читтасан̇кха̄раниродхачодана̄йа рӯпаниродхо вийа читтаниродхо ачодито тесам̣ тато ан̃н̃атта̄ти на читтасампайуттаниродхо екантико витакка̄диниродхе тадабха̄вато. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘ва̄ча̄ анируддха̄ хотӣ’’ти, тампи на. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти хи вачӣсан̇кха̄ра̄, тесу нируддхесу катхам̣ ва̄ча̄йа аниродхо. читтам̣ пана нируддхесупи читтасан̇кха̄ресу техи анабхисан̇кхататта̄ витакка̄диниродхо вийа паваттатийева̄ти айаметтха парасса адхиппа̄йо. а̄нантарийакаммам̣ катам̣ бхавеййа, читтасса анируддхатта̄ там̣ нисса̄йа ча рӯпадхамма̄нам̣ анапагататта̄ те джӣванти ева на̄ма̄ти. бйан̃джане абхинивесам̣ акатва̄ти ‘‘читтасан̇кха̄ра̄ нируддха̄’’ти вачанато тева нируддха̄, на читтанти евам̣ неййаттхам̣ суттам̣ ‘‘нӣтаттха’’нти абхинивесам̣ акатва̄. а̄чарийа̄нам̣ найе т̣хатва̄ти парампара̄гата̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ адхиппа̄йе т̣хатва̄ти аттхо. упапариккхитабботи суттантара̄гамато суттантарападасса авипарӣто аттхо вӣмам̣ситаббо. йатха̄ хи ‘‘асан̃н̃абхаво’’ти вачанато ‘‘сан̃н̃а̄ва таттха наттхи, итаре пана читтачетасика̄ сантӣ’’ти айаметтха аттхо на гайхати. йатха̄ ча ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатана’’нти вачанато ‘‘сан̃н̃а̄ва таттха та̄дисӣ, на пхасса̄дайо’’ти айаметтха аттхо на гайхати сан̃н̃а̄сӣсена десана̄ти катва̄, евамидха̄пи ‘‘читтасан̇кха̄ра̄ нируддха̄’’ти, ‘‘сан̃н̃а̄ведайитаниродхо’’ти ча десана̄сӣсамева. саббепи пана читтачетасика̄ таттха нируджджхантева̄ти айаметтха авипарӣто аттхо ведитаббо, татха̄пубба̄бхисан̇кха̄рена саббесам̣йева читтачетасика̄нам̣ таттха нируджджханато. етена йам̣ пуббе ‘‘ан̃н̃атта̄, тадабха̄вато’’ти ча йуттивачанам̣, тадайуттам̣ адхиппа̄йа̄навабодхатоти дасситам̣ хоти. тена̄ха ‘‘аттхо хи пат̣исаран̣ам̣, на бйан̃джана’’нти.
упахата̄нӣти ба̄дхита̄ни. маккхита̄нӣти дхам̣сита̄ни. а̄рамман̣агхат̣т̣ана̄йа индрийа̄нам̣ киламатхо чаккхуна̄ бха̄сурарӯпасукхумараджадассанена вибха̄ветаббо. татха̄ хи ун̣хака̄ле пурато аггимхи джаланте кхарассаре ча пан̣аве а̄кот̣ите аккхӣни бхеда̄ни вийа на саханти сота̄ни ‘‘сикхарена вийа абхихан̃н̃антӣ’’ти ватта̄ро хонти.
458. рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄намева рӯпавира̄габха̄вана̄васена паваттам̣ арӯпаджджха̄нанти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ виссадждженто дхаммасена̄пати ‘‘сукхасса ча паха̄на̄’’тиа̄дина̄ виссаджджеси. апагаманена вигамена паччайа̄ апагаманапаччайа̄ сукха̄диппаха̄на̄ни. адхигамапаччайа̄ пана касин̣есу рӯпа̄вачарачатуттхаджджха̄нам̣ хет̣т̣хима̄ тайо ча а̄руппа̄. на хи сакка̄ та̄ни анадхигантва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанамадхигантум̣. ниродхато вут̣т̣ха̄накапхаласама̄паттинти ниродхато вут̣т̣ха̄набхӯтам̣ аничча̄нупассана̄самуда̄гатапхаласама̄паттим̣. са̄ хи ‘‘анимитта̄ четовимуттӣ’’ти вуччати. йатха̄ саматханиссандо абхин̃н̃а̄, метта̄карун̣а̄мудита̄брахмавиха̄раниссандо упеккха̄брахмавиха̄ро, касин̣аниссандо а̄руппа̄, саматхавипассана̄ниссандо ниродхасама̄патти, евам̣ випассана̄йа ниссандапхалабхӯтам̣ са̄ман̃н̃апхаланти а̄ха ‘‘випассана̄ниссанда̄йа пхаласама̄паттийа̄’’ти. а̄рамман̣а̄ на̄ма са̄рамман̣адхамма̄нам̣ висесато уппаттинимиттанти а̄ха ‘‘саббанимитта̄нанти рӯпа̄дӣнам̣ сабба̄рамман̣а̄на’’нти. наттхи еттха кин̃чи сан̇кха̄ранимиттанти анимитта̄, асан̇кхата̄ дха̄тӯти а̄ха ‘‘саббанимитта̄пагата̄йа нибба̄надха̄туйа̄’’ти. пхаласама̄паттисахаджа̄там̣ манасика̄рам̣ сандха̄йа̄ха, на а̄ваджджанаманасика̄рам̣. на хеттха тасса самбхаво анулома̄нантарам̣ уппаджджанато.
имасмим̣ т̣ха̄нети идха вуттаниродхасса а̄димаджджхапарийоса̄на̄нам̣ гахита̄нам̣ имасмим̣ парийоса̄насса гахитат̣т̣ха̄не. двӣхи балехӣти саматхавипассана̄балехи. тайо ча сан̇кха̄ра̄нанти ка̄йасан̇кха̄ра̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сан̇кха̄ра̄нам̣. сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хӣти аничча̄нупассана̄, дуккха̄, анатта̄, ниббида̄, вира̄га̄, ниродха̄, пат̣иниссагга̄, виват̣т̣а̄нупассана̄, сота̄паттимагго…пе… арахаттапхаласама̄паттӣти има̄хи сол̣асахи н̃а̄н̣ачарийа̄хи. навахи сама̄дхичарийа̄хӣти пат̣хамаджджха̄насама̄дхиа̄дӣхи навахи сама̄дхичарийа̄хи. йо йатха̄вутта̄су чарийа̄су пуггаласса васӣбха̄во, са̄ васӣбха̄вата̄пан̃н̃а̄. асса̄ са̄ катхита̄ти йоджана̄. виниччхайакатха̄ти виниччхайавасена паватта̄ ат̣т̣хакатха̄ катхита̄. тасма̄ висуддхимагге (висуддхи. 2.868-869) там̣сам̣ван̣н̣ана̄йан̃ча (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.868) вуттанайена ведитабба̄.
валан̃джанасама̄патти арийавиха̄равасена вихаран̣асама̄патти. т̣хитийа̄ти еттха пабандхат̣т̣хити адхиппета̄, на кхан̣ат̣т̣хити. касма̄? сама̄паджджанатта̄. тена̄ха ‘‘т̣хитийа̄ти чират̣т̣хитаттха’’нти. аддха̄напариччхедоти еттакам̣ ка̄лам̣ сама̄паттийа̄ вӣтина̄месса̄мӣти пагева ка̄лапариччхедо. рӯпа̄динимиттавасена̄ти каммакамманимиттагатинимиттесу йатха̄рахам̣ лаббхама̄нарӯпа̄динимиттавасена. таттха йасма̄ камманимитте чхаббидхампи а̄рамман̣ам̣ лаббхати, тасма̄ ‘‘саббанимитта̄на’’нти вуттам̣, на саббесам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ екаджджхам̣, екантато ва̄ манасика̄таббато. лаккхан̣авачанан̃хетам̣ йатха̄ ‘‘да̄таббаметам̣ бхесаджджам̣, йади ме бйа̄дхита̄ сийу’’нти.
459. нӣлампи сан̃джа̄на̄тӣтиа̄дина̄ нӣла̄диггахан̣амукхена там̣ван̣н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ сан̃джа̄нанам̣ авера̄дибха̄ваманасикаран̣ам̣ джотитанти а̄ха ‘‘етасмин̃хи т̣ха̄не аппама̄н̣а̄ четовимутти катхита̄’’ти. еттха а̄кин̃чан̃н̃ам̣ катхитанти самбандхо. ‘‘еттха сун̃н̃ата̄’’ти, ‘‘еттха анимитта̄’’ти еттха̄пи есева найо. нти ‘‘идха ан̃н̃ам̣ абхинавам̣ на̄ма наттхӣ’’тиа̄дина̄ вуттам̣ аттхавачанам̣. ета̄ти аппама̄н̣ачетовимуттиа̄дайо. екана̄мака̄ти екекана̄мака̄, йе на̄на̄бйан̃джана̄ти адхиппета̄. еко дхаммоти арахаттапхаласама̄патти. чатуна̄макоти аппама̄н̣ачетовимуттиа̄дина̄мако. етанти етаматтхам̣. аппама̄н̣а̄ти анодхисо, одхисопи ва̄ ‘‘еттака̄’’ти апаримита̄. асесетва̄ти асубхасама̄патти вийа екассева аггахан̣ато.
кин̃ча̄пи асубханимитта̄рамман̣ампи кин̃чанам̣ хоти, а̄рамман̣асан̇гхат̣т̣анасса кин̃чанасса асубхасама̄паттӣнампи пат̣ибха̄ганимиттасан̇кха̄там̣ а̄рамман̣ам̣ сабимбам̣ вийа виггахам̣ кин̃чанам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, на татха̄ имасса̄ти. нану брахмавиха̄рапат̣хама̄руппа̄нампи пат̣ибха̄ганимиттабхӯтам̣ кин̃чи а̄рамман̣ам̣ наттхӣти? саччам̣ наттхи, айам̣ пана пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа на пат̣ибха̄ганимиттабхӯтаа̄рамман̣ата̄йа евам̣ вутта̄. аттена̄ти аттана̄. бхавати етена атта̄ти абхидха̄нам̣ буддхи ча̄ти бха̄во, атта̄. бха̄ва-саддопи аттапарийа̄йоти а̄ха ‘‘бха̄вапосапуггала̄дисан̇кха̄тена̄’’ти. несам̣ аппама̄н̣асама̄дхиа̄дӣнам̣ чатуннам̣. ‘‘на̄ната̄ па̄кат̣а̄ва̄’’ти вуттам̣ на̄наттам̣ бхӯмито а̄рамман̣ато ча дассетум̣ ‘‘аттхо пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. паритта̄дибха̄вена атӣта̄дибха̄вена аджджхатта̄дибха̄вена ча на ваттаббам̣ а̄рамман̣ам̣ етисса̄ти наваттабба̄рамман̣а̄ нибба̄на̄рамман̣апхаласама̄паттибха̄вато.
еттакоти ра̄га̄дӣхи сам̣килит̣т̣хата̄йа еттакаппама̄н̣о, утта̄но париттачетасоти аттхо. нибба̄нампи аппама̄н̣амева пама̄н̣акаран̣а̄нам̣ абха̄вена̄ти а̄нетва̄ самбандхо. акуппа̄ти арахаттапхалачетовимутти пат̣ипаккхехи акопанӣйата̄йа. кин̃чатӣти каттари пат̣хито дха̄ту мадданаттхоти а̄ха ‘‘кин̃чати маддатӣ’’ти. тасса пайогам̣ дассетум̣ ‘‘манусса̄ кира̄’’тиа̄ди вуттам̣.
самӯха̄дигханавасена сакиччапариччхедата̄йа ча савиггаха̄ вийа упат̣т̣хита̄ сан̇кха̄ра̄ ничча̄дигга̄хасса ваттхута̄йа ‘‘ниччанимиттам̣ сукха̄динимитта’’нти ча вуччати. випассана̄ пана таттха гханавиниббхогам̣ каронтӣ ничча̄дигга̄хам̣ видхаментӣ ‘‘нимиттам̣ самуггха̄тетӣ’’ти вутта̄ гхананимиттасса а̄рамман̣абхӯтасса абха̄ва̄. на гахита̄ти екаттхападаниддесе па̄л̣ийам̣ касма̄ на гахита̄? са̄ти сун̃н̃ата̄ четовимутти. саббаттха̄ти аппама̄н̣а̄четовимуттиа̄диниддесесу. а̄рамман̣авасена̄ти а̄рамман̣авасенапи екаттха̄, на кевалам̣ сабха̄васарасатова. имина̄ парийа̄йена̄ти аппама̄н̣атотиа̄дина̄ а̄рамман̣ато ладдхапарийа̄йена. ан̃н̃асмим̣ пана т̣ха̄нети а̄кин̃чан̃н̃а̄дисаддапаваттихетуто ан̃н̃ена хетуна̄ аппама̄н̣а̄тисаддаппаваттийам̣ етасса четовимуттийа̄ хонти. еса найо сесесупи. имина̄ парийа̄йена̄ти имина̄ та̄йа та̄йа саман̃н̃а̄йа вохаритаббата̄парийа̄йена. сачча̄нам̣ дассанамукхена ват̣т̣авасена ут̣т̣хитадесанам̣ арахаттена кӯт̣ам̣ ган̣ханто йатха̄нусандхина̄ва десанам̣ нит̣т̣хапеси. йам̣ панеттха аттхато авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева.
маха̄ведалласуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.
4. чӯл̣аведалласуттаван̣н̣ана̄
460. айам̣ десана̄ йасма̄ пуччха̄виссаджджанавасена паватта̄, тасма̄ пуччхакависсаджджаке пуччха̄нимиттан̃ча самуда̄йато вибха̄ветум̣ ‘‘ко пана̄йа’’нтиа̄ди вуттам̣. упа̄сакаттанти амагга̄гатам̣ упа̄сакаттам̣. тесанти ека̄дасанахута̄нам̣. магга̄гатена упасамена сантиндрийо сантама̄насо.
‘‘ким̣ ну кхо аджджа бхависсати аййапутто’’ти вӣтхим̣ олокайама̄на̄. оламбанаттханти тасса хаттха̄валамбанаттхам̣ пубба̄чин̣н̣авасена аттано хаттхам̣ паса̄реси. бахиддха̄ти аттана̄ ан̃н̃ам̣ висабха̄гаваттхум̣ сандха̄йа вадати. парибхедакена̄ти песун̃н̃ава̄дина̄.
адхигамаппиччхата̄йа ‘‘на пака̄сетаббо’’ти чинтеси. пуна там̣ анукампанто ‘‘саче кхо пана̄ха’’нтиа̄дим̣ чинтеси. есо дхаммоти есо локуттарадхаммо. виват̣т̣ам̣ уддисса упачитам̣ ниббедхабха̄гийам̣ кусалам̣ упаниссайо. ‘‘йади ме упаниссайо аттхи, сакка̄ етам̣ пат̣иладдхум̣. сачепи наттхи, а̄йатим̣ упаниссайо бхависсатӣ’’ти чирака̄лапарибха̄вита̄йа гхат̣е падӣпаджа̄ла̄ вийа аббхантаре диппама̄на̄йа хетусампаттийа̄ чодийама̄на̄ а̄ха ‘‘евам̣ санте майхам̣ паббаджджам̣ ануджа̄на̄тха̄’’ти.
ла̄бхасакка̄ро уппаджджи сучирака̄лам̣ катӯпачитапун̃н̃ата̄йа. абхинӣха̄расампаннатта̄ти суджа̄таттхерасса падумуттарасса бхагавато аггаса̄вакасса нипаччака̄рам̣ катва̄ – ‘‘тумхехи дит̣т̣хадхаммасса бха̄гӣ асса’’нти ниббедхабха̄гийам̣ да̄нам̣ датва̄ катапаттхана̄сан̇кха̄тасампанна̄бхинӣха̄ратта̄. на̄тичирам̣ киламиттха̄ти каммат̣т̣ха̄нам̣ бха̄вентӣ випассана̄йа парипа̄кавасена чирам̣ на киламиттха. вуттамеваттхам̣ виваритум̣ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. дутийагаманена̄ти пабба̄джанаттхам̣ гаманато дутийагаманена.
упанетва̄ти пан̃хасса аттхабха̄вена упанетва̄. сакка̄йанти сака̄йам̣. упаниккхиттам̣ кин̃чи ваттхум̣ сампат̣иччхама̄на̄, вийа сампат̣иччхантӣ вийа. еко ева па̄со етисса̄ти екапа̄сака̄, ган̣т̣хи. са̄ хи сумочийа̄, анекапа̄са̄ пана думмочийа̄, екапа̄саггахан̣ам̣ виссаджджанасса сукарабха̄вадассанаттхам̣. пат̣исамбхида̄висайе т̣хатва̄ти етена тхерийа̄ пабхиннапат̣исамбхидатам̣ дассети. паччайабхӯта̄ти а̄рамман̣а̄дивасена паччайабхӯта̄.
тхерийа̄ висеса̄дхигамасса аттано ависайата̄йа виса̄кхо ‘‘на сакка̄’’тиа̄дина̄ чинтесӣти дат̣т̣хаббам̣. саччавиниббхогапан̃хабйа̄каран̣ена̄ти саччапарийа̄паннасса дхаммасса дассанато ан̃н̃а̄нан̃н̃аттханиддха̄ран̣абхедана̄сан̇кха̄тасса виниббхогапан̃хасса виссаджджанена. две сачча̄нӣти дуккхасамудайасачча̄ни. пат̣иниваттетва̄ти париваттетва̄. ган̣т̣хипан̃ханти дуббиниббедхата̄йа ган̣т̣хибхӯтам̣ пан̃хам̣.
на там̣йева упа̄да̄нам̣ те пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ екадесасса самуда̄йата̄бха̄вато, самуда̄йасса ча екадесата̄бха̄вато. на̄пи ан̃н̃атра пан̃чахи упа̄да̄наккхандхехи упа̄да̄нам̣ тасса тадекадесабха̄вато. на хи екадесо самуда̄йавинимутто хоти. йади хи тан̃н̃ева̄тиа̄дина̄ убхайапаккхепи досам̣ дассети. рӯпа̄дисабха̄вампӣти рӯпаведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣асабха̄вампи, пхассачетана̄дисабха̄вампи упа̄да̄нам̣ сийа̄. ан̃н̃атра сийа̄ти пан̃чахи упа̄да̄наккхандхехи висум̣йева упа̄да̄нам̣ йади сийа̄. парасамайети ника̄йава̄де. читтавиппайутто анусайоти нидассанаматтаметам̣ ника̄йава̄де читтасабха̄ва̄бха̄вавин̃н̃а̄н̣а̄дӣнампи читтавиппайуттабха̄вапат̣иджа̄нанато. евам̣ бйа̄ка̄сӣти ‘‘на кхо, а̄вусо’’тиа̄дина̄ кхандхагатачхандара̄габха̄вена бйа̄ка̄си. аттхадхамманиччхайасамбхавато асамбандхена. тесу каттхачипи асаммуйханато авиттха̄йантена. пуччха̄висайе мохандхака̄равигаманена падӣпасахассам̣ джа̄лентена вийа. саупа̄да̄нупа̄да̄нат̣т̣ха̄нам̣ анутта̄ната̄йа пачураджанасса гӯл̣хо. аггахитасан̇кета̄нам̣ кесан̃чи пат̣иччха̄дитасадисатта̄ пат̣иччханно. тилаккхан̣аббха̄хатадхаммависайата̄йа тилаккхан̣а̄хато. гамбхӣран̃а̄н̣агочарата̄йа гамбхӣро. ладдхапатит̣т̣ха̄ арийасаччасампат̣иведханато. евам̣ дит̣т̣хадхамма̄дибха̄вато веса̄раджджаппатта̄. саббасо нивуттхабрахмачарийата̄йа тин̣н̣ам̣ бхава̄нампи апарабха̄ге нибба̄не нивуттхаватӣти бхаваматтхаке т̣хита̄.
461. ‘‘рӯпам̣ аттато саманупассатӣ’’ти падуддха̄рам̣ катва̄ ‘‘идхекаччо’’тиа̄дина̄ (пат̣и. ма. 1.130) пат̣исамбхида̄па̄т̣хена тадаттхам̣ виварати. таттха аттато саманупассатӣти атта̄ти саманупассати, аттабха̄вена саманупассати. аханти атта̄нам̣ ниддисати. ахам̣буддхинибандханан̃хи атта̄нам̣ аттава̄дӣ пан̃н̃апети, тасма̄ йам̣ рӯпам̣ со аханти йадетам̣ мама рӯпам̣ на̄ма, со аханти вуччама̄но мама атта̄ там̣ мама рӯпанти рӯпан̃ча аттан̃ча адвайам̣ анан̃н̃ам̣ саманупассати. татха̄ пассато ча атта̄ вийа рӯпам̣, рӯпам̣ вийа ва̄ атта̄ аниччоти а̄паннамева. аччӣти джа̄ласикха̄. са̄ че ван̣н̣о, чаккхувин̃н̃еййа̄ва сийа̄, на ка̄йавин̃н̃еййа̄, ван̣н̣опи ва̄ ка̄йа̄дивин̃н̃еййо аччийа̄ анан̃н̃атта̄ти упамеййам̣ вийа упама̄пи дит̣т̣хигатикасса айутта̄ва. дит̣т̣хипассана̄йа̄ти миччха̄дит̣т̣хисан̇кха̄та̄йа пассана̄йа пассати, на тан̣ха̄ма̄напан̃н̃а̄нупассана̄йа. арӯпам̣ ведана̄дим̣ атта̄ти гахетва̄ чха̄йа̄йа руккха̄дхӣната̄йа чха̄йа̄вантам̣ руккхам̣ вийа, рӯпасса сантакабха̄вена атта̄дхӣната̄йа рӯпавантам̣ атта̄нам̣ саманупассати. пуппха̄дхӣната̄йа пуппхасмим̣ гандхам̣ вийа а̄дхеййабха̄вена атта̄дхӣната̄йа рӯпасса аттани рӯпам̣ саманупассати. йатха̄ каран̣д̣о ман̣ино а̄дха̄ро, евам̣ рӯпампи аттано а̄дха̄роти катва̄ атта̄нам̣ рӯпасмим̣ саманупассати. есева найоти имина̄ аттано ведана̄дӣхи анан̃н̃аттам̣ тесан̃ча̄дха̄ран̣атам̣ нисситатан̃ча йатха̄вуттам̣ атидисати.
арӯпам̣ атта̄ти катхитам̣ ‘‘ведана̄ванта’’нтиа̄дӣсу вийа рӯпена вомиссаката̄йа абха̄вато. рӯпа̄рӯпамиссако атта̄ катхито рӯпена саддхим̣ сеса̄рӯпадхамма̄нам̣ атта̄ти гахитатта̄. уччхедадит̣т̣хи катхита̄ рӯпа̄дӣнам̣ вина̄садассанато. тенева̄ха ‘‘рӯпам̣ атта̄ти йо вадеййа, там̣ на упападжджати, атта̄ ме уппаджджати ча вети ча̄ти иччасса евама̄гатам̣ хотӣ’’тиа̄ди. авасесесӯти паннарасасу т̣ха̄несу. сассатадит̣т̣хи катхита̄ рӯпаванта̄дибха̄вена гахитасса аниддха̄ритарӯпатта̄.
дит̣т̣хигатико йам̣ ваттхум̣ атта̄ти саманупассати, йебхуййена там̣ ниччам̣ сукханти ча саманупассатева. са̄вако пана таппат̣иккхепена саббе дхамма̄ анатта̄ти судит̣т̣хатта̄ рӯпам̣ атта̄ти на саманупассати, татха̄бхӯто ча аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄ти саманупассати, татха̄ ведана̄дайоти дассенто ‘‘на рӯпам̣ аттато’’тиа̄дима̄ха. евам̣ бхавадит̣т̣хипи авиджджа̄бхаватан̣ха̄ вийа ват̣т̣асса самудайойева̄ти дит̣т̣хикатха̄йам̣ ‘‘еттакена гаманам̣ хотӣ’’тиа̄ди. дит̣т̣хиппаха̄накатха̄йан̃ча ‘‘еттакена гаманам̣ на хотӣ’’тиа̄ди вуттам̣.
462. хет̣т̣ха̄ вуттаматтхамева пуччхитатта̄ ‘‘тхерийа̄ пат̣ипуччхитва̄ виссаджджетаббо’’ти ватва̄ пат̣ипуччханавидхим̣ дассетум̣ ‘‘упа̄сака̄’’тиа̄ди вуттам̣. пат̣ипаттивасена̄ти сакка̄йаниродхага̄минипат̣ипада̄бха̄вена. сан̇кхата̄сан̇кхатавасена локийалокуттаравасена сан̇гахита̄сан̇гахитавасена̄ти ‘‘васена̄’’ти падам̣ паччекам̣ йоджетаббам̣. таттха ка̄мам̣ асан̇кхато на̄ма магго наттхи, ким̣ сан̇кхато, уда̄ху асан̇кхатоти пана пуччха̄васена татха̄ вуттам̣? ‘‘арийо’’ти вачаненева маггасса локуттарато сиддха̄, сан̇га̄хакакхандхапарийа̄панна̄нам̣ пана маггадхамма̄нампи сийа̄ локийата̄ти идха локийаггахан̣ам̣. кин̃ча̄пи сан̇гахитападамева па̄л̣ийам̣ а̄гатам̣, на асан̇гахитападам̣, йе пана сан̇га̄хакабха̄вена вутта̄, те сан̇гахита̄ на хонтӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ асан̇гахитаггахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. сан̇кхатотиа̄дӣсу самечча самбхуййа паччайехи катоти сан̇кхато. татха̄бхӯто ча там̣саман̇гино пуггаласса пуббабха̄гачетана̄ти майхам̣ магго ат̣т̣хан̇гико хоту саттан̇гико ва̄ти четитабха̄вена четито. сахаджа̄тачетана̄йапи четитова тасса̄ сахака̄рӣка̄ран̣абха̄вато, тато ева пакаппито а̄йӯхито. паччайехи ниппха̄дитатта̄ като ниббаттито ча. сама̄паджджантена аттано санта̄не саммадева а̄паджджантена уппа̄дентена. ити саттахипи падехи паччайаниббаттитам̣йева арийамаггасса дассети.
асан̇гахито кхандха̄нам̣ падесо етасса аттхӣти магго саппадесо. наттхи етесам̣ падеса̄ти кхандха̄ ниппадеса̄. падиссати етена самуда̄йоти хи падесо, авайаво. айанти магго. саппадесатта̄ екадесатта̄. ниппадесехи самуда̄йабха̄вато ниравасесападесехи. йатха̄ нагарам̣ раджджекадесабхӯтам̣ тадантогадхатта̄ раджджена сан̇гахитам̣, евам̣ арийамагго кхандхаттайекадесабхӯто тадантогадхатта̄ тӣхи кхандхехи сан̇гахитоти дассети ‘‘нагарам̣ вийа раджджена̄’’ти имина̄. саджа̄титоти сама̄наджа̄тита̄йа, сама̄насабха̄ватта̄ ева̄ти аттхо. еттха ча сӣлаккхандхо ‘‘нава кот̣исахасса̄нӣ’’тиа̄дина̄ (висуддхи. 1.20; апа. ат̣т̣ха. 2.55.55; пат̣и. ма. ат̣т̣ха. 1.1.37) вуттапабхедавасена чева сампаттасама̄да̄навиратиа̄дивасена ча гайхама̄но ниппадесо, маггасӣлам̣ пана а̄джӣват̣т̣хамакамева самуччхедавиратиматтамева̄ти саппадесам̣. сама̄дхиккхандхо париттамахаггата̄дивасена чева упача̄раппана̄сама̄дхивасена ча анекабхедата̄йа ниппадесо, маггасама̄дхи пана локуттарова, аппана̄сама̄дхи ева̄ти саппадесо. татха̄ пан̃н̃а̄ккхандхо париттамахаггата̄дивасена чева сутамайан̃а̄н̣а̄дивасена ча анекабхедата̄йа ниппадесо, маггапан̃н̃а̄ пана локуттара̄ва, бха̄вана̄майа̄ ева̄ти саппадеса̄. аттано дхаммата̄йа̄ти сахака̄рӣка̄ран̣ам̣ анапеккхитва̄ аттано сабха̄вена аттано балена аппетум̣ на саккоти вӣрийена анупаттхамбхитам̣, сатийа̄ ча анупат̣т̣хитам̣. паггахакиччанти йатха̄ косаджджапаккхе на патита̄ читтат̣т̣хити, татха̄ пагган̣ханакиччам̣. апила̄панакиччанти йатха̄ а̄рамман̣е на пилавати, евам̣ апила̄панакиччам̣.
екато джа̄та̄ти сахаджа̄та̄. пит̣т̣хим̣ датва̄ онатасаха̄йо вийа ва̄йа̄мо сама̄дхисса а̄рамман̣е аппана̄йа висесапаччайабха̄вато. ам̣сакӯт̣ам̣ датва̄ т̣хитасаха̄йо вийа сати сама̄дхисса а̄рамман̣е дал̣хапаваттийа̄ паччайабха̄вато. кирийатоти упака̄ракирийато.
а̄кот̣етва̄ти а̄рамман̣ам̣ а̄ханитва̄. татха̄ хи витакко ‘‘а̄хананарасо’’ти, йога̄вачаро ча ‘‘каммат̣т̣ха̄нам̣ такка̄хатам̣ витаккапарийа̄хатам̣ каротӣ’’ти вуччати. идха̄пӣти самма̄дит̣т̣хисан̇каппесу. кирийатоти вуттаппака̄раупака̄ракирийато.
субхасукха̄динимиттагга̄хавидхаманам̣ чатукиччаса̄дханам̣. паччайаттена̄ти сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вена. чатукиччаса̄дханавасенева̄ти идам̣ маггавӣрийассева гахитабха̄вадассанам̣. тан̃хи екам̣йева хутва̄ чатукиччам̣ йатха̄вуттаупака̄ракасабха̄вена ча парива̄рат̣т̣хена париккха̄ро хоти. маггасампайуттадхамма̄нанти имина̄ маггадхамма̄нампи гахан̣ам̣, на там̣сампайуттапхасса̄дӣнам̣йева. екачиттаккхан̣ика̄ти маггачиттуппа̄давасена екачиттаккхан̣ика̄.
саттахи н̃а̄н̣ехӣти парамуккам̣сагатехи саттахи джаванехи сампайуттан̃а̄н̣ехи, саттахи ва̄ анупассана̄н̃а̄н̣ехи. а̄дито севана̄ а̄севана̄, тато парам̣ вад̣д̣хана̄ бха̄вана̄, пунаппунам̣ каран̣ам̣ бахулӣкамманти адхиппа̄йена̄ха ‘‘ан̃н̃ена читтена̄’’тиа̄ди. адхиппа̄йавасена ниддха̄ретва̄ гахетаббаттхам̣ суттам̣ неййаттхам̣. йатха̄рутавасена гахетаббаттхам̣ нӣтаттхам̣. евам̣ сантети йади идам̣ суттам̣ нӣтаттхам̣, а̄севана̄ди ча висум̣ висум̣ читтехи хоти, евам̣ санте. а̄севана̄ди на̄ма читтасса анекава̄рам̣ уппаттийа̄ хоти, на екава̄рамева̄ти а̄ха ‘‘екам̣ читта’’нтиа̄ди. татра̄йам̣ сан̇кхепаттхо – а̄севана̄васена паваттама̄нам̣ читтам̣ сучирампи ка̄лам̣ а̄севана̄васенева паваттеййа, татха̄ бха̄вана̄бахулӣкаммавасена паваттама̄на̄нипи, на четтха еттака̄нева читта̄ни а̄севана̄васена паваттанти, еттака̄ни бха̄вана̄васена, бахулӣкаммавасена̄ти нийамо лаббхати. ити анекачиттаккхан̣икаарийамаггам̣ вадантасса дуннива̄рийова̄йам̣ досо. йатха̄ пана пуббабха̄гепи на̄на̄читтесу паваттапарин̃н̃а̄дикичча̄нам̣ самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ пат̣иведхака̄ле йатха̄рахам̣ чатукиччаса̄дханам̣, екачиттаккхан̣ика̄ ча паватти, евам̣ випассана̄йа паватта̄бхисан̇кха̄равасена а̄севана̄бха̄вана̄бахулӣкамма̄ни пат̣иведхака̄ле екачиттаккхан̣ика̄нева хонтӣти ваданта̄нам̣ а̄чарийа̄нам̣ на кочи досо а̄севана̄дӣхи ка̄таббакиччасса тада̄ екачиттаккхан̣ейева сиджджханато. тена̄ха ‘‘екачиттаккхан̣ика̄ва̄’’тиа̄ди. саче сан̃джа̄на̄тӣти саче сан̃н̃аттим̣ гаччхати. йа̄гум̣ пива̄хӣти уййоджетаббо дхаммаса̄каччха̄йа абхаббабха̄ватоти адхиппа̄йо.
463. пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣсӯти а̄ди-саддена ка̄йасан̃четана̄ди лаккхан̣е ка̄йасан̇кха̄ра̄дикепи сан̇ган̣ха̄ти, на апун̃н̃а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄ре ева. ка̄йапат̣ибаддхатта̄ ка̄йена сан̇кхарӣйати, на ка̄йасамут̣т̣ха̄натта̄. читтасамут̣т̣ха̄на̄ хи те дхамма̄ти. ниббаттӣйатӣти ча идам̣ ка̄йе сати саббха̄вам̣, асати ча абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. ва̄чанти вачӣгхосам̣. сан̇кхаротӣти джанети. тена̄ха ‘‘ниббаттетӣ’’ти. на хи там̣ витаккавича̄рарахитачиттам̣ вачӣгхосам̣ ниббаттетум̣ саккоти. читтапат̣ибаддхатта̄ти етена читтасса ниссайа̄дипаччайабха̄во читтасан̇кха̄расан̇кхаран̣анти дассети. ан̃н̃аман̃н̃амисса̄ти аттхато бхинна̄пи ка̄йасан̇кха̄ра̄дивачанавачанӣйабха̄вена ан̃н̃аман̃н̃амиссита̄ абхинна̄ вийа, тато ева а̄лул̣ита̄ сам̣кин̣н̣а̄ авибхӯта̄ апа̄кат̣а̄ дуддӣпана̄ дувин̃н̃а̄пайа̄. а̄да̄наггахан̣амун̃чаначопана̄нӣти йасса кассачи ка̄йена а̄да̄таббасса а̄да̄насан̇кха̄там̣ гахан̣ам̣, виссаджджанасан̇кха̄там̣ мун̃чанам̣, йатха̄татха̄чаланасан̇кха̄там̣ чопананти има̄ни па̄петва̄ са̄дхетва̄ уппанна̄. ка̄йато паватта̄ сан̇кха̄ра̄, ка̄йена сан̇кхарӣйантӣти ча ка̄йасан̇кха̄ра̄твева вуччанти. ханусам̣чопананти ханусан̃чаланам̣. вачӣбхеданти ва̄ча̄ниччха̄ран̣ам̣. ва̄чам̣ сан̇кхаронтӣти катва̄ идха вачӣсан̇кха̄ра̄твева вуччанти.
464. сама̄паджджиссанти падам̣ ниродхасса а̄санна̄на̄гатабха̄вависайам̣ а̄саннам̣ ваджджетва̄ дӯрасса гахан̣е пайоджана̄бха̄вато. ниродхапа̄дакасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатаначиттасса ча гахан̣ато пат̣т̣ха̄йа ниродхам̣ сама̄паджджати на̄ма̄ти адхиппа̄йена ‘‘пададвайена невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттика̄ло катхито’’ти вуттам̣. татха̄ читтам̣ бха̄витам̣ хотӣти еттха аддха̄напариччхедачиттаггахан̣ам̣ итаресам̣ на̄нантарийабха̄вато. на хи баладвайан̃а̄н̣асама̄дхичарийа̄нам̣ васӣбха̄ва̄па̄даначиттехи вина̄ аддха̄напариччхедачиттам̣ ачиттакабха̄ва̄йа хоти.
сесасан̇кха̄рехӣти ка̄йасан̇кха̄рачиттасан̇кха̄рехи. дутийаджджха̄нейева нируджджхати ануппаттиниродхена. итаресупи есева найо. вут̣т̣хахиссанти падам̣ вут̣т̣хаханасса а̄санна̄на̄гатабха̄вависайам̣ а̄саннам̣ ваджджетва̄ дӯрасса гахан̣е пайоджана̄бха̄вато. ниродхато вут̣т̣ха̄насса ча читтуппа̄дена париччхиннатта̄ тато орамева̄ти а̄ха ‘‘пададвайена антониродхака̄ло катхито’’ти. татха̄ читтам̣ бха̄витам̣ хотӣти йатха̄ йатха̄париччхиннака̄ламева ачиттакабха̄во, тато парам̣ сачиттакабха̄во хоти, татха̄ ниродхасса парикаммачиттам̣ уппа̄дитам̣ хоти.
пат̣исан̇кха̄ти пат̣исан̇кха̄йа идамева ка̄таббам̣ джа̄нитва̄ аппаваттиматтам̣. сама̄паджджантӣти ачиттакабха̄вам̣ сампадева а̄паджджанти. атха касма̄ сатта̄хамева сама̄паджджантӣти? йатха̄ка̄лапариччхедакаран̣ато, тан̃ча йебхуййена а̄ха̄рӯпаджӣвӣнам̣ сатта̄нам̣ упа̄диннакапаваттасса екадивасам̣ бхутта̄ха̄расса сатта̄хамева йа̄панато.
сабба̄ пхаласама̄патти асса̄сапасса̄се на самут̣т̣ха̄петӣти идам̣ наттхӣти а̄ха ‘‘самут̣т̣ха̄петӣ’’ти. йа̄ пана на самут̣т̣ха̄пети, там̣ дассенто ‘‘имасса пана…пе… на самут̣т̣ха̄петӣ’’ти а̄ха. таттха имасса̄ти идха па̄л̣ийам̣ вуттаниродхасама̄паджджанабхиккхуно. тасса пана пхаласама̄патти чатуттхаджджха̄ника̄ва̄ти нийамо наттхӣти а̄ха ‘‘ким̣ ва̄ етена̄’’тиа̄ди. аббоха̄рика̄ти сукхуматтабха̄ваппаттийа̄ ‘‘аттхӣ’’ти вохаритум̣ асаккун̣еййа̄ти кечи. ниродхасса пана па̄дакабхӯта̄йа чатуттхаджджха̄на̄дисама̄дхичарийа̄йа васена ачатуттхаджджха̄ника̄пи ниродха̄нантарапхаласама̄патти асса̄сапасса̄се на самут̣т̣ха̄петӣти абха̄вато ева те аббоха̄рика̄ вутта̄. еван̃ча катва̄ сан̃джӣваттхераваттхумхи а̄нӣтасама̄паттипхаланидассанампи сут̣т̣ху упападжджати. тена̄ха ‘‘бхаван̇гасамайеневетам̣ катхита’’нти. кирийамайапаваттавал̣ан̃джанака̄лети еттха кирийамайапаваттам̣ ка̄йавачӣвин̃н̃аттивиппха̄ро, тасса вал̣ан̃джанака̄ле паваттанасамайе. ва̄чам̣ абхисан̇кха̄тум̣ на сакконти авин̃н̃аттиджанакатта̄ тесам̣ витаккавича̄ра̄нам̣.
сагун̣ена̄ти сарасена, сабха̄вена̄ти аттхо. сун̃н̃ата̄ на̄ма пхаласама̄патти ра̄га̄дӣхи сун̃н̃атта̄. татха̄ ра̄ганимитта̄дӣнам̣ абха̄ва̄ анимитта̄, ра̄гапан̣идхиа̄дӣнам̣ абха̄ва̄ аппан̣ихита̄ти а̄ха ‘‘анимиттааппан̣ихитесупи есева найо’’ти. анимиттам̣ аппан̣ихитан̃ча нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ уппаннапхаласама̄паттийам̣ пхассо анимитто пхассо аппан̣ихито пхассо на̄ма̄ти имаматтхам̣ ‘‘есева найо’’ти имина̄ атидисати.
аттасун̃н̃ата̄дассанато анатта̄нупассана̄ сун̃н̃ата̄, ниччанимиттуггха̄т̣анато аничча̄нупассана̄ анимитта̄, сукхаппан̣идхипат̣иккхепато дуккха̄нупассана̄ аппан̣ихита̄ти а̄ха – ‘‘сун̃н̃ата̄…пе… випассана̄пи вуччатӣ’’ти. аниччато вут̣т̣ха̄тӣти сан̇кха̄ра̄нам̣ аничча̄ка̄рагга̄хинийа̄ вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ парато екатовут̣т̣ха̄наубхатовут̣т̣ха̄нехи нимиттапаваттато вут̣т̣ха̄ти. аниччато париггахетва̄ти ча идам̣ ‘‘на екантикам̣ евампи хотӣ’’ти катва̄ вуттам̣. еса найо сесесупи. аппан̣ихитавипассана̄йа магготиа̄дина̄, сун̃н̃атавипассана̄йа магготиа̄дина̄ ча йоджанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘есева найо’’ти. викаппо а̄паджджеййа а̄гаманасса ваваттха̄насса абха̄вена ававаттха̄накаратта̄. еван̃хи тайо пхасса̄ пхусантӣти евам̣ сагун̣ато а̄рамман̣ато ча на̄мала̄бхе сун̃н̃ата̄дина̄мака̄ тайо пхасса̄ пхусантӣти анийамавачанам̣. самети йуджджати екассева пхассасса на̄маттайайогато.
саббасан̇кхатавивиттата̄йа нибба̄нам̣ вивеко на̄ма упадхививекоти катва̄. нинната̄ таппат̣ипаккхавимукхасса тадабхимукхата̄. пон̣ата̄ онаманам̣, паббха̄рата̄ тато виссат̣т̣хабха̄во.
465. чаккха̄дито рӯпа̄дӣсу паваттарӯпака̄йато уппаджджанато пан̃чадва̄рикам̣ сукхам̣ ка̄йикам̣ на̄ма, манодва̄рикам̣ четопхассаджа̄та̄йа четасикам̣ на̄ма. сабха̄ваниддесо сукхайатӣти катва̄. мадхурабха̄вадӣпаканти ит̣т̣хабха̄ваджотанам̣. ведайитабха̄вадӣпаканти ведакабха̄вавибха̄вакам̣. ведана̄ ева хи параматтхато а̄рамман̣ам̣ ведети, а̄рамман̣ам̣ пана ведитаббанти. дуккханти сабха̄ваниддесотиевама̄диаттхавачанам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘есева найо’’ти. т̣хитисукха̄ти т̣хитийа̄ дхарама̄ната̄йа сукха̄, на т̣хитиккхан̣аматтена. тена̄ха ‘‘аттхибха̄во сукха’’нти. випарин̣а̄мадуккха̄ти випарин̣аманена вигаманена дуккха̄, на ниродхаккхан̣ена. тена̄ха ‘‘наттхибха̄во дуккха’’нти. апарин̃н̃а̄таваттхука̄нан̃хи сукхаведанупарамо дуккхато упат̣т̣ха̄ти. сва̄йаматтхо пийавиппайогена дӣпетаббо. т̣хитидуккха̄ випарин̣а̄масукха̄ти еттха̄пи есева найо. тена̄ха ‘‘аттхибха̄во дуккхам̣, наттхибха̄во сукха’’нти. дуккхаведанупарамо хи сатта̄нам̣ сукхато упат̣т̣ха̄ти. еван̃хи ваданти – ‘‘тасса рогасса вӯпасамена ахо сукхам̣ джа̄та’’нти. джа̄нанабха̄воти йа̄тха̄васабха̄вато авабуджджханам̣. адуккхамасукхан̃хи веданам̣ джа̄нантасса сукхам̣ хоти тасса сукхумабха̄вато, йатха̄ тадан̃н̃е дхамме салаккхан̣ато са̄ман̃н̃алаккхан̣ато ча саммадева авабодхо парамам̣ сукхам̣. тенева̄ха –
‘‘йато йато саммасати, кхандха̄нам̣ удайаббайам̣;
лабхатӣ пӣтипа̄моджджам̣, аматам̣ там̣ виджа̄ната’’нти. (дха. па. 374);
аджа̄нанабха̄воти еттха вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо. дуккхан̃хи саммохавиха̄роти. апаро найо джа̄нанабха̄воти джа̄нанасса н̃а̄н̣асса саббха̄во. н̃а̄н̣асампайутта̄ хи н̃а̄н̣опаниссайа̄ ча адуккхамасукха̄ ведана̄ сукха̄ ит̣т̣ха̄ка̄ра̄. йатха̄ха ‘‘ит̣т̣ха̄ чева ит̣т̣хапхала̄ ча̄’’ти. аджа̄нанабха̄во дуккханти еттха вуттавипарийа̄йена аттхо ведитаббо.
катамо анусайо анусетӣти ка̄мара̄га̄нусайа̄дӣсу саттасу анусайесу катамо анусайо анусайавасена паваттати? аппахӣнабха̄вена хи санта̄не анусайантӣти анусайа̄, анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти аттхо. етена ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджана̄рахата̄ несам̣ дассита̄. аппахӣна̄ хи килеса̄ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджанти. тена̄ха ‘‘аппахӣнат̣т̣хена сайито вийа хотӣ’’ти. те ча ниппарийа̄йато ана̄гата̄ килеса̄ дат̣т̣хабба̄, атӣта̄ паччуппанна̄ ча там̣сабха̄ватта̄ татха̄ вуччанти. на хи дхамма̄нам̣ ка̄лабхедена сабха̄вабхедо аттхи. йади аппахӣнат̣т̣хо анусайат̣т̣хо, нану саббепи килеса̄ аппахӣна̄ анусайа̄ бхавеййунти? на майам̣ аппахӣната̄маттена анусайат̣т̣хам̣ вада̄ма, атха кхо пана аппахӣнат̣т̣хена тха̄магата̄ килеса̄ анусайа̄. идам̣ тха̄магаманан̃ча ра̄га̄дӣнамева а̄вен̣ико сабха̄во дат̣т̣хаббо, йато абхидхамме – ‘‘тха̄магатам̣ анусайам̣ паджахатӣ’’ти вуттам̣. соти ра̄га̄нусайо. аппахӣноти аппахӣнабха̄вамукхена анусайанат̣т̣хама̄ха. со ча апарин̃н̃а̄таккхандхаваттхуто, парин̃н̃а̄тесу патит̣т̣хам̣ на лабхати. тена̄ха ‘‘на сабба̄йа сукха̄йа ведана̄йа со аппахӣно’’ти. а̄рамман̣авасена ча̄йам̣ анусайат̣т̣хо адхиппето. тена̄ха ‘‘на саббам̣ сукхам̣ веданам̣ а̄раббха уппаджджатӣти аттхо’’ти.
ваттхувасенапи пана анусайат̣т̣хо ведитаббо, йо ‘‘бхӯмиладдха’’нти вуччати. тена хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.834) вуттам̣ –
‘‘бхӯмӣти випассана̄йа а̄рамман̣абхӯта̄ тебхӯмака̄ пан̃чаккхандха̄. бхӯмиладдхам̣ на̄ма тесу кхандхесу уппаттирахам̣ килесаджа̄там̣. тена хи са̄ бхӯмиладдха̄ на̄ма хоти, тасма̄ бхӯмиладдханти вуччати, са̄ ча кхо на а̄рамман̣авасена. а̄рамман̣авасена хи саббепи атӣта̄на̄гате парин̃н̃а̄тепи ча кхӣн̣а̄сава̄нам̣ кхандхе а̄раббха килеса̄ уппаджджанти маха̄качча̄науппалаван̣н̣а̄дӣнам̣ кхандхе а̄раббха сореййасет̣т̣хинандама̄н̣авака̄дӣнам̣ вийа. йади ча там̣ бхӯмиладдхам̣ на̄ма сийа̄, тасса аппахеййато на кочи бхавамӯлам̣ паджахеййа, ваттхувасена пана бхӯмиладдхам̣ ведитаббам̣. йаттха йаттха хи випассана̄йа апарин̃н̃а̄та̄ кхандха̄ уппаджджанти, таттха таттха уппа̄дато пабхути тесу ват̣т̣амӯлам̣ килесаджа̄там̣ анусети. там̣ аппахӣнат̣т̣хена бхӯмиладдханти ведитабба’’нтиа̄ди.
еса найо саббаттха̄ти имина̄ ‘‘на сабба̄йа дуккха̄йа ведана̄йа со аппахӣно, на саббам̣ дуккхам̣ веданам̣ а̄раббха уппаджджатӣ’’тиа̄дим̣ атидисати. таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ вуттанайенева ведитаббам̣. ‘‘йо анусайо йаттха анусети, со пахӣйама̄но таттха пахӣно на̄ма хотӣ’’ти таттха таттха паха̄напуччха̄, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ким̣ паха̄таббанти айам̣ паха̄напуччха̄ на̄ма̄’’ти.
екенева бйа̄каран̣ена̄ти ‘‘идха̄вусо, виса̄кха, бхиккху вивиччева ка̄мехӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.374) екенева виссаджджанена. две пуччха̄ти анусайапуччха̄ паха̄напуччха̄ти двепи пуччха̄ виссаджджеси. ‘‘ра̄гам̣ тена паджахатӣ’’ти идамекам̣ виссаджджанам̣, ‘‘на таттха ра̄га̄нусайо анусетӣ’’ти идамекам̣ виссаджджанам̣, пуччха̄нуккаман̃четтха ана̄дийитва̄ паха̄наккамена виссаджджана̄ паватта̄. ‘‘две пуччха̄ виссаджджесӣ’’ти сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виваритум̣ ‘‘идха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха татха̄виккхамбхитамева катва̄ти имина̄ йо ра̄гам̣ виккхамбхетва̄ пуна уппаджджитум̣ аппада̄нато татха̄виккхамбхитамева катва̄ маггена самуггха̄тети, тасса васена ‘‘ра̄гам̣ тена паджахати, на таттха ра̄га̄нусайо анусетӣ’’ти ваттаббанти дассети. ка̄могха̄дӣхи чатӯхи огхехи сам̣са̄рабхавогхенева ва̄ вегаса̄ вуйхама̄несу саттесу там̣ уттаритва̄ паттаббам̣, тасса пана га̄дхабха̄вато патит̣т̣ха̄набхӯтам̣. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘тин̣н̣о па̄ран̇гато тхале тит̣т̣хати бра̄хман̣о’’ти (сам̣. ни. 4.238; итиву. 69; пу. па. 187).
сун̃н̃ата̄дибхедена анекабхедатта̄ па̄л̣ийам̣ ‘‘ануттаресӯ’’ти бахувачананиддесоти ‘‘ануттара̄ вимоккха̄’’ти ватва̄ пуна тесам̣ саббесампи арахаттабха̄васа̄ман̃н̃ена ‘‘арахатте’’ти вуттам̣. висайе четам̣ бхуммам̣. паттханам̣ пат̣т̣хапентасса̄ти ‘‘ахо вата̄хам̣ арахаттам̣ лабхеййа’’нти паттханам̣ упат̣т̣хапентасса, паттхентасса̄ти аттхо. пат̣т̣хапентасса̄ти четтха хетумхи антасаддо. катхам̣ пана арахаттависайа̄ паттхана̄ уппаджджатӣти? на ка̄чи арахаттам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паттхана̄ уппаджджати анадхигататта̄ ависайабха̄вато. парикаппитарӯпам̣ пана там̣ уддисса паттхана̄ уппаджджати. ‘‘уппаджджати пиха̄паччайа̄’’ти вуттам̣ парампарапаччайатам̣ сандха̄йа, уджукам̣ пана паччайабха̄во наттхӣти вуттам̣ ‘‘на паттхана̄йа пат̣т̣хапанамӯлакам̣ уппаджджатӣ’’ти. идам̣ пана севитаббам̣ доманассам̣ акусалаппаха̄насса кусала̄бхивуд̣д̣хийа̄ ча нимиттабха̄вато. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘доманассампа̄хам̣, дева̄наминда, дувидхена вада̄ми севитаббампи асевитаббампӣ’’ти (дӣ. ни. 2.359-362). тӣхи ма̄сехи сампаджджанака̄ тема̄сика̄. сесапададвайепи есева найо. имасмим̣ ва̄рети имасмим̣ пава̄ран̣ава̄ре. висуддхипава̄ран̣анти ‘‘парисуддхо аха’’нти евам̣ паваттам̣ висуддхипава̄ран̣ам̣. араханта̄намева хеса пава̄ран̣а̄.
на када̄чи паха̄таббасса паха̄йаката̄ аттхӣти дассенто ‘‘на доманассена ва̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ парийа̄йенетам̣ вуттам̣, там̣ вибха̄венто ‘‘айам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ парато виттха̄рена а̄гамиссати. пат̣ипадам̣ гахетва̄ паттханам̣ катва̄ паттханам̣ т̣хапетва̄. пат̣исан̃чиккхатӣти ова̄давасена атта̄нам̣ самуттедженто катхети. сӣлена хӣнат̣т̣ха̄нанти ан̃н̃ехи арахатта̄йа пат̣ипаджджантехи сӣлена хӣнат̣т̣ха̄нам̣ ким̣ туйхам̣ аттхӣти адхиппа̄йо. супарисуддханти акхан̣д̣а̄дибха̄вато судхотаджа̄тиман̣и вийа сут̣т̣ху парисуддхам̣. супаггахитанти када̄чипи сан̇коча̄бха̄вато вӣрийам̣ сут̣т̣ху паггахитам̣. пан̃н̃а̄ти випассана̄пан̃н̃а̄ пат̣ипаккхехи анадхибхӯтата̄йа акун̣т̣ха̄ тиккхависада̄ сан̇кха̄ра̄нам̣ саммасане сӯра̄ хутва̄ вахати паваттати. парийа̄йена̄ти тасса доманассасса арахаттупаниссайата̄парийа̄йена. а̄рамман̣авасена анусайанам̣ идха̄дхиппетанти а̄ха ‘‘на там̣ а̄раббха уппаджджатӣ’’ти. ануппаджджанаметтха паха̄нам̣ на̄ма̄ти вуттам̣ ‘‘пахӣнова таттха пат̣игха̄нусайоти аттхо’’ти. татийаджджха̄нена виккхамбхетабба̄ авиджджа̄, са̄ ева арийамаггена самуччхиндӣйатӣти ‘‘авиджджа̄нусайам̣ виккхамбхетва̄’’тиа̄ди вуттам̣, анусайасадисата̄йа ва̄. ‘‘ра̄га̄нусайам̣ виккхамбхетва̄’’ти еттха̄пи есева найо. чатуттхаджджха̄не на̄нусети на̄ма таттха ка̄таббакичча̄каран̣ато.
466. тасма̄ти паччанӣкатта̄ сабха̄вато киччато паччайато ча̄ти адхиппа̄йо. висабха̄гапат̣ибха̄го катхито ‘‘кан̣хасуккасаппат̣ибха̄га̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу вийа. андхака̄ра̄ти андхака̄расадиса̄ аппака̄ сабха̄вато. авибхӯта̄ апа̄кат̣а̄ анол̣а̄рикабха̄вато. тато ева дуддӣпана̄ дувин̃н̃а̄пана̄. та̄диса̄ва̄ти упеккха̄садиса̄ва. йатха̄ упеккха̄ сукхадуккха̄ни вийа на ол̣а̄рика̄, евам̣ авиджджа̄ ра̄гадоса̄ вийа на ол̣а̄рика̄. атха кхо андхака̄ра̄ авибхӯта̄ дуддӣпана̄ дувин̃н̃а̄пана̄ти аттхо. сабха̄гапат̣ибха̄го катхито ‘‘пан̣идхи пат̣игхосо’’тиа̄дӣсу вийа. йаттакесу т̣ха̄несӯти дуккха̄дӣсу йаттакесу т̣ха̄несу, йаттха ва̄ н̃еййат̣т̣ха̄несу. висабха̄гапат̣ибха̄готи андхака̄расса вийа а̄локо вигха̄такапат̣ибха̄го. виджджа̄ти магган̃а̄н̣ам̣ адхиппетам̣, вимуттӣти пхаланти а̄ха ‘‘убхопете дхамма̄ ана̄сава̄’’ти. ана̄сават̣т̣хена̄тиа̄дӣсу пан̣ӣтат̣т̣хена̄типи ваттаббам̣. сопи хи вимуттинибба̄на̄нам̣ са̄дха̄ран̣о, вимуттийа̄ асан̇кхатат̣т̣хена нибба̄насса висабха̄гата̄пи лаббхатева. пан̃хам̣ атиккамитва̄ гатоси, апуччхитаббам̣ пуччхантоти адхиппа̄йо. пан̃ха̄нам̣ париччхедапама̄н̣ам̣ гахетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ат̣т̣хатва̄ тато парам̣ пуччханто на̄саккхи пан̃ха̄нам̣ парийантам̣ гахетум̣. аппат̣ибха̄гадхаммасса̄ти ниппарийа̄йато сабха̄гапат̣ибха̄гена аппат̣ибха̄гадхаммасса. ана̄гата̄дипарийа̄йена нибба̄насса сабха̄гапат̣ибха̄го вутто, висабха̄ге ча аттхева сан̇кхатадхамма̄, тасма̄ ниппарийа̄йато кин̃чи сабха̄гапат̣ибха̄гам̣ сандха̄йа пуччхатӣти катва̄ ‘‘аччайа̄сӣ’’тиа̄ди вуттам̣. асан̇кхатасса хи аппатит̣т̣хасса екантаниччасса сато нибба̄насса куто ниппарийа̄йена сабха̄гасса самбхаво. тена̄ха ‘‘нибба̄нам̣ на̄мета’’нтиа̄ди.
вираддхоти еттха сабха̄гапат̣ибха̄гам̣ пуччхисса̄мӣти ниччхайа̄бха̄вато пуччхитаматтхам̣ вираджджхитва̄ва пуччхи, на аджа̄нитва̄ти аттхо. етена хет̣т̣ха̄ саббапуччха̄ дит̣т̣хасам̣сандананайена джа̄нитва̄ва паватта̄ти дӣпитам̣ хоти. тхерӣ пана там̣ там̣ пуччхитаматтхам̣ сабха̄вато вибха̄вентӣ саттху десана̄н̃а̄н̣ам̣ анугантва̄ва виссаджджеси. нибба̄ногадханти нибба̄нам̣ ога̄хитва̄ т̣хитам̣ нибба̄нантогадхам̣. тена̄ха ‘‘нибба̄наббхантарам̣ нибба̄нам̣ анупавит̣т̣ха’’нти. асса̄ти брахмачарийасса.
467. пан̣д̣иччена саманна̄гата̄ти еттха вуттапан̣д̣иччам̣ дассетум̣ ‘‘дха̄тукусала̄’’тиа̄ди вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, пан̣д̣ито хоти? йато кхо, а̄нанда, бхиккху дха̄тукусало ча хоти, а̄йатанакусало ча пат̣иччасамуппа̄дакусало ча т̣ха̄на̄т̣т̣ха̄накусало ча. етта̄вата̄ ну кхо, а̄нанда, бхиккху пан̣д̣ито хотӣ’’ти (ма. ни. 3.124). пан̃н̃а̄махаттам̣ на̄ма тхерийа̄ асеккхаппат̣исамбхидаппатта̄йа пат̣исамбхида̄йо пӯретва̄ т̣хитата̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘маханте аттхе’’тиа̄ди вуттам̣. ра̄джайуттехӣти ран̃н̃о камме нийуттапурисехи. а̄хаччавачанена̄ти саттха̄ра̄ каран̣а̄дӣни а̄ханитва̄ паваттитавачанена. йадеттха аттхато на вибхаттам̣, там̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева.
чӯл̣аведалласуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.
5. чӯл̣адхаммасама̄да̄насуттаван̣н̣ана̄
468. дхаммоти гахитагахан̣а̄нӣти дхаммо ва̄ хоту итаро ва̄, дхаммоти паггахитагга̄хаппаватта̄ чарийа̄ва. а̄йӯханаккхан̣ети тасса дхаммоти гахитасса паваттанаккхан̣е. сукханти акиччхам̣. тена̄ха ‘‘сукара’’нти. дуккхавипа̄канти анит̣т̣хапхалавипаччанам̣.
469. йатха̄ чаккха̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ индрийа̄нам̣ йатха̄сакам̣ висайаггахан̣ам̣ сабха̄васиддхам̣, евам̣ манасопи. те ча висайа̄ ит̣т̣ха̄ка̄рато гахан̣е на кочи досо, пурисаттабха̄ве на ча те досам̣ паваттентӣти айам̣ тесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ ладдхӣти а̄ха ‘‘ваттхука̄месупи килесака̄месупи досо наттхӣ’’ти, асса̄детва̄ висайапарибхоге наттхи а̄дӣнаво, таппаччайа̄ на кочи антара̄йоти адхиппа̄йо. па̄табйатам̣ а̄паджджантӣти парибхун̃джанакатам̣ упагаччханти. парибхогаттхо хи айам̣ па̄-саддо каттуса̄дхано ча табйа-саддо, йатха̄ручи парибхун̃джантӣти аттхо. килесака̄мопи асса̄дийама̄но ваттхука̄мантогадхойева, килесака̄мавасена пана несам̣ асса̄детаббата̄ти а̄ха ‘‘ваттхука̄месу килесака̄мена па̄табйата’’нти. килесака̄мена̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣. па̄табйатам̣ парибхун̃джитаббатанти еттха̄пи каттувасенева аттхо ведитаббо. мол̣им̣ катва̄ти вен̣ибандхавасена мол̣им̣ катва̄. та̄пасапарибба̄джика̄хӣти та̄пасапаббаджджӯпагата̄хи. парин̃н̃ам̣ пан̃н̃апентӣти идам̣ ‘‘паха̄нама̄хам̣сӯ’’ти падассева вевачананти ‘‘паха̄нам̣ саматиккамам̣ пан̃н̃апентӣ’’ти вуттам̣. тена ка̄ма̄ на̄мете аничча̄ дуккха̄ випарин̣а̄мадхамма̄ти йа̄тха̄вато париджа̄нанам̣ идха ‘‘паха̄на’’нти адхиппетам̣, на вина̄бха̄ваматтанти дассети. ма̄лува̄сипа̄т̣ика̄ти ма̄лува̄видалам̣ ма̄лува̄пхале пот̣т̣алика̄. санта̄сам̣ а̄паджджеййа̄ти са̄ле адхиваттхадевата̄йа паваттим̣ гахетва̄ вуттам̣. тада̄ хи тасса̄ евам̣ хоти. ковил̣а̄рапаттасадисехӣти маха̄ковил̣а̄рапаттасан̣т̣ха̄нехи. сан̣т̣ха̄навасена хетам̣ вуттам̣, ма̄лува̄патта̄ пана ковил̣а̄рапаттехи махантатара̄ни чева гханатара̄ни ча хонти. випулабахугханагарупаттата̄йа махантам̣ бха̄рам̣ джанетва̄. са̄ти ма̄лува̄лата̄. огхананти хет̣т̣хато оламбанахетубхӯтам̣ гханабха̄вам̣.
андхаванасубхагаванаггахан̣ам̣ тесам̣ абхилаккхитабха̄вато. на̄л̣икера̄дӣсу тин̣аджа̄тӣсу. кха̄данупалаккхан̣ам̣ упачика̄нам̣ ут̣т̣хаханаггахан̣анти а̄ха ‘‘ут̣т̣хахеййу’’нти. кел̣им̣ каронтӣ вийа̄ти виламбананадӣ вийа кел̣им̣ каронтӣ. ида̄ни ахам̣ там̣ аджджхоттхаринти памодама̄на̄ вийа ито чито ча виппхандама̄на̄ виламбантӣ. сампхассопи сукхо мудуталун̣акомалабха̄вато. дассанампи сукхам̣ гханабахалапаттасам̣хатата̄йа. соманассаджа̄та̄ти пуббе ануссававасена бхаванавина̄сабхайа̄ санта̄сам̣ а̄паджджи, ида̄ни тасса̄ сампаттидассанена палобхита̄ соманассаджа̄та̄ ахоси.
вит̣абхим̣ кареййа̄ти а̄та̄навита̄навасена джат̣ентӣ джа̄лам̣ кареййа. татха̄бхӯта̄ ча гханапаттасан̃чханната̄йа чхаттасадисӣ хотӣти а̄ха ‘‘чхатта̄ка̄рена тит̣т̣хеййа̄’’ти. сакалам̣ руккханти упари саббаса̄кха̄паса̄кхам̣ саббаруккхам̣. бхассама̄на̄ти паливет̣ханавасенева отарама̄на̄. йа̄ва мӯла̄ отин̣н̣аса̄кха̄хӣти ма̄лува̄ бха̄рена онамитва̄ руккхасса йа̄ва мӯла̄ отин̣н̣аса̄кха̄хи пуна абхирухама̄на̄. саббаса̄кха̄ти хет̣т̣ха̄ маджджхе упари ча̄ти сабба̄пи са̄кха̄йо паливет̣хентӣ. сам̣сиббитва̄ джа̄ласанта̄наканийа̄мена джат̣етва̄. евам̣ апара̄парам̣ сам̣сиббанена аджджхоттхарантӣ. саббаса̄кха̄ хет̣т̣ха̄ катва̄ сайам̣ упари т̣хатва̄ маха̄бха̄рабха̄вена ва̄те ва̄ ва̄йанте деве ва̄ вассанте пада̄леййа. са̄кхат̣т̣хакавима̄нанти са̄кха̄пат̣ибаддхам̣ вима̄нам̣. йасма̄ идха саттха̄ра̄ ‘‘сеййатха̄пи, бхиккхаве’’тиа̄дина̄ бхӯтапуббамева ваттху упама̄бха̄вена а̄хат̣ам̣, тасма̄ ‘‘идам̣ пана вима̄на’’нтиа̄ди вуттам̣.
471. бахалара̄гасабха̄воти паччавеккхан̣а̄хи нӣхаритум̣ асаккун̣еййата̄йа балава̄ хутва̄ абхибхаванара̄гадха̄туко. ра̄гаджанти ра̄ганимиттаджа̄там̣. дит̣т̣хе дит̣т̣хе а̄рамман̣ети дит̣т̣хе дит̣т̣хе висабха̄га̄рамман̣е. нимиттам̣ ган̣ха̄тӣти килесуппаттийа̄ ка̄ран̣абхӯтам̣ анубйан̃джанасо нимиттам̣ ган̣ха̄ти, сиккха̄га̄равена пана килесехи нисситам̣ маггам̣ на пат̣ипаджджати, тато ева а̄чарийупаджджха̄йехи а̄н̣аттам̣ дан̣д̣акаммам̣ каротева. тена̄ха ‘‘на твева вӣтиккамам̣ каротӣ’’ти. хаттхапара̄ма̄са̄дӣнӣти – ‘‘ехи та̄ва тайа̄ вуттам̣ майа̄ вуттан̃ча амутра гантва̄ вӣмам̣сисса̄ма̄’’тиа̄дина̄ хаттхаггахан̣а̄дӣни каронто, на карун̣а̄метта̄нида̄навасена. мохаджа̄тикоти бахаламохасабха̄во.
472. камманийа̄мена̄ти пуримаджа̄тисиддхена лобхуссадата̄динийамитена камманийа̄мена. ида̄ни там̣ лобхуссадата̄дим̣ вибха̄гена дассетум̣ ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха камма̄йӯханаккхан̣ети каммакаран̣авела̄йа. лобхо балава̄ти таджджа̄йа са̄маггийа̄ са̄маттхийато лобхо адхико хоти. алобхо мандоти таппат̣ипаккхо алобхо дуббало хоти. катхам̣ панете лобха̄лобха̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ уджувипаччанӣкабхӯта̄ екаккхан̣е паваттанти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣ ‘‘екаккхан̣е паваттантӣ’’ти, никантиккхан̣ам̣ пана а̄йӯханаккхан̣амева катва̄ евам̣ вуттам̣. еса найо сесесу. парийа̄да̄тунти абхибхавитум̣ на саккоти. йо хи ‘‘евам̣сундарам̣ евам̣випулам̣ евам̣махаггхан̃ча на сакка̄ парасса да̄ту’’нтиа̄дина̄ амуттача̄гата̄дивасена паватта̄йа четана̄йа сампайутто алобхо саммадева лобхам̣ парийа̄да̄тум̣ на саккоти. досамоха̄нам̣ ануппаттийам̣ та̄дисапаччайала̄бхенева адоса̄моха̄ балаванто. тасма̄ти лобха̄доса̄моха̄нам̣ балавабха̄вато алобхадосамоха̄нан̃ча дуббалабха̄ватоти вуттамева ка̄ран̣ам̣ пачча̄масати. соти там̣саман̇гӣ. тена каммена̄ти тена лобха̄диупаниссайавата̄ кусалакаммуна̄. сукхасӣлоти сакхило. тамеваттхам̣ аккодханоти парийа̄йена вадати.
манда̄ алобха̄доса̄ лобхадосе парийа̄да̄тум̣ на сакконти, амохо пана балава̄ мохам̣ парийа̄да̄тум̣ саккотӣти евам̣ йатха̄рахам̣ пат̣хамава̄ре вуттанайенева атидесаттхо ведитаббо. пуриманайенева̄ти пуббе вуттанайа̄нуса̄рена. дут̣т̣хоти кодхано. дандхоти мандаман̃н̃о. сукхасӣлакоти сукхасӣло.
еттха ча лобхавасена, досамоха-лобхадоса-лобхамоха-досамоха-лобхадосамохавасена̄ти тайо екака̄, тайо дука̄, еко тикоти лобха̄диуссадавасена акусалапаккхе ева сатта ва̄ра̄, татха̄ кусалапаккхе алобха̄диуссадавасена̄ти чуддаса ва̄ра̄ лаббханти. таттха алобхадосамоха̄, алобха̄досамоха̄, алобхадоса̄моха̄ балавантоти а̄гатехи кусалапаккхе татийадутийапат̣хамава̄рехи досуссадамохуссададосамохуссадава̄ра̄ гахита̄ ева хонти. татха̄ акусалапаккхе лобха̄доса̄моха̄, лобхадоса̄моха̄, лобха̄досамоха̄ балавантоти а̄гатехи татийадутийапат̣хамава̄рехи адосуссадаамохуссадаадоса̄мохуссадава̄ра̄ гахита̄ ева̄ти акусалакусалапаккхесу тайо тайо ва̄ре антогадхе катва̄ ат̣т̣хева ва̄ра̄ дассита̄. йе пана убхайасаммиссата̄васена лобха̄лобхуссадава̄ра̄дайо апаре екӯнапан̃н̃а̄са ва̄ра̄ ка̄мам̣ дассетабба̄, тесам̣ асамбхавато ева на дассита̄. на хи ‘‘екасмим̣ санта̄не антарена аваттхантарам̣ лобхо ча балава̄ алобхо ча̄’’тиа̄ди йуджджати. пат̣ипаккхавасена ва̄пи етесам̣ балавадуббалабха̄во сахаджа̄тадхаммавасена ва̄. таттха лобхасса та̄ва пат̣ипаккхавасена анабхибхӯтата̄йа балавабха̄во, татха̄ досамоха̄нам̣ адоса̄мохехи. алобха̄дӣнам̣ пана лобха̄дианабхибхаванато. саббесан̃ча сама̄наджа̄тийасамадхибхуййа паваттивасена сахаджа̄тадхаммато балавабха̄во. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 2.472) – ‘‘лобхо балава̄, алобхо мандо. адоса̄моха̄ балаванто, досамоха̄ манда̄’’тиа̄ди, со ча несам̣ мандабалавабха̄во пуримӯпаниссайато татха̄ а̄сайасса парибха̄витата̄йа ведитаббо. тенева̄ха ‘‘камманийа̄мена̄’’ти. сесам̣ вуттанайатта̄ сувин̃н̃еййамева̄ти.
чӯл̣адхаммасама̄да̄насуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.
6. маха̄дхаммасама̄да̄насуттаван̣н̣ана̄
473. евам̣ ида̄ни вуччама̄на̄ка̄ро ка̄мо ка̄манам̣ иччха̄ етесанти евам̣ка̄ма̄. евам̣ чхандо чханданам̣ рочанам̣ аджджха̄сайо етесанти евам̣чханда̄. абхимукхам̣, абхинивисса ва̄ пака̄рехи ети упагаччхатӣти адхиппа̄йо, ладдхи. са̄ хи ладдхаббаваттхум̣ абхимукхам̣ ‘‘евамета’’нти абхинивисантӣ тена тена пака̄рена упагаччхати, хаттхагатам̣ катва̄ тит̣т̣хати на виссаджджети. евам̣ вуччама̄на̄ка̄ро адхиппа̄йо етесанти евам̣адхиппа̄йа̄. бхагава̄ мӯлам̣ ка̄ран̣ам̣ етесам̣ йа̄тха̄вато адхигама̄йа̄ти бхагавам̣мӯлака̄. тена̄ха ‘‘бхагавантан̃хи нисса̄йа майам̣ име дхамме а̄джа̄на̄ма пат̣ивиджджха̄ма̄’’ти. амха̄кам̣дхамма̄ти техи аттана̄ адхигантаббата̄йа вуттам̣. севитабба̄нан̃хи йа̄тха̄вато адхигаман̃а̄н̣а̄ни адхигаччханакасамбандхӣни, та̄ни ча самма̄самбуддхамӯлака̄ни анан̃н̃ависайатта̄. тена̄ха ‘‘пуббе кассапасамбуддхена̄’’тиа̄ди. бхагава̄ нета̄ тесанти бхагавам̣неттика̄. нета̄ти севитаббадхамме винеййасанта̄нам̣ па̄пета̄. винета̄ти асевитаббадхамме винеййасанта̄нато апанета̄. тадан̇гавинайа̄дивасена ва̄ винета̄. анунета̄ти име дхамма̄ севитабба̄, име на севитабба̄ти убхайасампа̄пана̄панайанаттхам̣ пан̃н̃апета̄. тена̄ха ‘‘йатха̄сабха̄вато’’тиа̄ди.