7. чӯл̣ахаттхипадопамасуттаван̣н̣ана̄
288. сетапарива̄роти сетапат̣иччхадо, сетаван̣н̣а̄лан̇ка̄роти аттхо. пуббе пана ‘‘сета̄лан̇ка̄ра̄’’ти асса̄лан̇ка̄ро гахито, идха чаккапан̃джаракуббара̄диратха̄вайавесу ка̄табба̄лан̇ка̄ро. евам̣ вуттена̄ти евам̣ ‘‘сета̄йа суда’’нтиа̄дина̄ пака̄рена сам̣йуттамаха̄вагге (сам̣. ни. 5.4) вуттена. на̄тимаха̄ йуддхаман̣д̣але сан̃ча̄расукхаттхам̣. йодхо са̄ратхӣти двиннам̣, пахаран̣ада̄йакена саддхим̣ тин̣н̣ам̣ ва̄.
нагарам̣ падаккхин̣ам̣ кароти нагарасобханаттхам̣. идам̣ кира тасса бра̄хман̣асса джа̄н̣уссон̣ит̣т̣ха̄нантарам̣ джа̄тисиддхам̣ парампара̄гатам̣ ча̄риттам̣. тена̄ха ‘‘ито еттакехи дивасехӣ’’тиа̄ди. ча̄риттавасена нагарава̄синопи татха̄ татха̄ пат̣ипаджджанти. пун̃н̃ава̄диман̇галакатхане нийутта̄ ма̄н̇галика̄. суваттхипаттана̄йа соваттхика̄. а̄ди-саддена вандӣа̄дӣнам̣ сан̇гахо. йасасирисампаттийа̄ти йасасампаттийа̄ сирисампаттийа̄ ча, парива̄расампаттийа̄ чева вибхавасобха̄сампаттийа̄ ча̄ти аттхо.
нагара̄бхимукхо па̄йа̄си аттано бхиккха̄ча̄равела̄йа. пан̣д̣ито ман̃н̃ети еттха ман̃н̃ети идам̣ ‘‘ман̃н̃атӣ’’ти имина̄ сама̄наттхам̣ нипа̄тападам̣. тасса ити-саддам̣ а̄нетва̄ аттхам̣ дассенто ‘‘пан̣д̣итоти ман̃н̃атӣ’’ти а̄ха. ануматипуччха̄васена четам̣ вуттам̣. тенева̄ха ‘‘уда̄ху но’’ти. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃ати бхавам̣ ваччха̄йано саман̣асса готамасса пан̃н̃а̄веййаттийа’’нти хи вуттамеваттхам̣ пуна ган̣ханто ‘‘пан̣д̣ито ман̃н̃е’’ти а̄ха. тасма̄ вуттам̣ ‘‘бхавам̣ ваччха̄йано, саман̣ам̣ готамам̣ пан̣д̣итоти ман̃н̃ати, уда̄ху но’’ти, йатха̄ те кхамеййа, татха̄ нам̣ катхехӣти адхиппа̄йо.
ахам̣ ко на̄ма, мама ависайо есоти дассети. ко ча̄ти хетуниссакке паччаттавачананти а̄ха ‘‘куто ча̄’’ти. татха̄ ча̄ха ‘‘кена ка̄ран̣ена джа̄нисса̄мӣ’’ти, йена ка̄ран̣ена саман̣асса готамасса пан̃н̃а̄веййаттийам̣ джа̄неййам̣, там̣ ка̄ран̣ам̣ майи наттхӣти адхиппа̄йо. буддхойева бхавеййа, абуддхасса саббатха̄ буддхан̃а̄н̣а̄нубха̄вам̣ джа̄нитум̣ на сакка̄ти. вуттан̃хетам̣ – ‘‘аппаматтакам̣ кхо панетам̣, бхиккхаве, ораматтакам̣ сӣламаттакам̣, йена путхуджджано татха̄гатасса ван̣н̣ам̣ вадама̄но вадеййа (дӣ. ни. 1.7), аттхи, бхиккхаве, ан̃н̃ева дхамма̄ гамбхӣра̄ дуддаса̄ дуранубодха̄ …пе… йехи татха̄гатасса йатха̄бхуччам̣ ван̣н̣ам̣ самма̄ вадама̄но вадеййа̄’’ти (дӣ. ни. 1.28) ча. еттха̄ти ‘‘сопи нӯнасса та̄дисова̄’’ти етасмим̣ паде. пасаттха пасаттхоти пасаттхехи аттано гун̣ехева со пасаттхо, на тасса киттина̄, пасам̣са̄сабха̄венева па̄сам̣соти аттхо. тена̄ха ‘‘саббагун̣а̄на’’нтиа̄ди. ман̣иратананти чаккаваттино ман̣иратанам̣. садеваке локе па̄сам̣са̄нампи па̄сам̣соти дассетум̣ ‘‘пасаттхехи ва̄’’ти дутийавикаппо гахито.
аран̣ӣйато аттхо, со ева васатӣти васоти аттхавасо, тасса тасса пайогасса а̄нисам̣сабхӯтам̣ пхаланти а̄ха ‘‘аттхавасанти аттха̄нисам̣са’’нти. аттхо ва̄ вутталаккхан̣о васо етасса̄ти аттхавасо, ка̄ран̣ам̣. на̄гаванава̄сикоти хаттхина̄га̄нам̣ вичаран̣аване тесам̣ гахан̣аттхам̣ васанако. ануггахитасиппоти асиккхитахаттхисиппо а̄йатавиттхатасса падаматтасса дассанена ‘‘маха̄ вата, бхо на̄го’’ти нит̣т̣ха̄гаманато. парато пана бхагавата̄ вуттат̣т̣ха̄не. уггахитасиппо пурисо на̄гаваникоти а̄гато а̄йатавиттхатасса падасса уччасса ча нисевитасса бйабхича̄рабха̄вам̣ н̃атва̄ таттакена нит̣т̣хам̣ агантва̄ маха̄хаттхим̣ дисва̄ва нит̣т̣ха̄гаманато. н̃а̄н̣ам̣ паджджати еттха̄ти н̃а̄н̣апада̄ни, кхаттийапан̣д̣ита̄дӣнам̣ дхаммавинайе винӣтатта̄ винайехи адхигатаджджха̄на̄дӣни. та̄ни хи татха̄гатагандхахаттхино десана̄н̃а̄н̣ена аккантат̣т̣ха̄на̄ни. чатта̄рӣти пана винеййа̄нам̣ идха кхаттийапан̣д̣ита̄дивасена чатуббидха̄нам̣йева гахитатта̄.
289. пуггалесу пан̃н̃а̄йа ча нипун̣ата̄ пан̣д̣итасаман̃н̃а̄ нипун̣аттхасса дассанасаматтхата̄васенева̄ти а̄ха ‘‘сукхумааттхантарапат̣ивиджджханасаматтхе’’ти. ката-саддо идха ниппханнапарийа̄йо. паре паваданти еттха, етена̄ти параппава̄до, парасамайо. парехи паваданам̣ параппава̄до, вигга̄хикакатха̄йа парава̄дамадданам̣. тадубхайампи екато катва̄ па̄л̣ийам̣ вуттанти а̄ха ‘‘вин̃н̃а̄тапараппава̄де чева парехи саддхим̣ катава̄дапаричайе ча̄’’ти, парасамайесу парава̄дамадданесу ча ниппханнети аттхо. ва̄лаведхирӯпети ва̄лаведхипатирӯпе. тена̄ха ‘‘ва̄лаведхидхануггахасадисе’’ти. ва̄ланти анекадха̄ бхиннасса ва̄ласса ам̣сусан̇кха̄там̣ ва̄лам̣. бхинданта̄ вийа̄ти гхат̣а̄дим̣ савиггахам̣ муггара̄дина̄ бхинданта̄ вийа, дит̣т̣хигата̄ни екам̣сато бхинданта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘аттхам̣ гуйхам̣ пат̣иччханнам̣ катва̄ пуччхисса̄ма̄’’ти сан̇кхатам̣ падапан̃хам̣ пуччхантӣти дассетум̣ ‘‘дупадампӣ’’тиа̄ди вуттам̣. ваданти етена̄ти ва̄до, досо. пуччхӣйатӣти пан̃хо, аттхо. пуччхати етена̄ти пан̃хо, саддо. тадубхайам̣ екато гахетва̄ а̄ха ‘‘еварӯпе пан̃хе’’тиа̄ди. ‘‘евам̣ пуччхеййа, евам̣ виссаджджеййа̄’’ти ча пуччха̄виссаджджана̄нам̣ сикха̄вагаманам̣ дассети. сеййоти уттамо, парамо ла̄бхоти адхиппа̄йо.
евам̣ аттано ва̄давидхаманабхайенапи паре бхагавантам̣ пан̃хам̣ пуччхитум̣ на висахантӣти ватва̄ ида̄ни ва̄давидхаманена вина̄пи на висаханти ева̄ти дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. читтам̣ пасӣдати паре аттано аттабха̄вампи виссаттхам̣ ниййа̄детука̄ма̄ хонти одхисакаметта̄пхаран̣асадисатта̄ тасса метта̄йанасса. дассанасампанна̄ти дат̣т̣хаббата̄йа сампанна̄ дассана̄нуттарийабха̄вато, ативийа дассанӣйа̄ти аттхо.
саран̣агаманавасена са̄вака̄ти локийасаран̣агаманена са̄вака̄, локуттарасаран̣агаманена пана са̄вакаттам̣ парато а̄гамиссати, тан̃ча паббаджитавасена вуччати, идха гахат̣т̣хавасена, убхайаттха̄пи саран̣агаманена са̄вакаттам̣ ведитаббам̣. те хи паралокаваджджабхайадасса̄вино кулапутта̄, а̄ча̄ракулапутта̄пи та̄диса̄ бхаванти. тхокена̄ти имина̄ ‘‘манам̣ анасса̄ма̄’’ти падассаттхам̣ вадати.
290. уда̄харӣйати уббегапӣтивасена̄ти, татха̄ ва̄ уда̄харан̣ам̣ уда̄нам̣. тена̄ха ‘‘уда̄ха̄рам̣ уда̄харӣ’’ти. асса дхаммасса̄ти асса пат̣ипаттисаддхаммапуббакасса пат̣иведхасаддхаммасса. соти хаттхипадопамо хаттхипадопамабха̄вена вуччама̄но дхаммо. етта̄вата̄ти еттакена парибба̄джакена вуттакатха̄маггаматтена. ка̄мам̣ тена вуттакатха̄маггенапи хаттхипадопамабха̄вена вуччама̄но дхаммо парипун̣н̣ова арахаттам̣ па̄петва̄ паведитатта̄, со ча кхо сан̇кхепато, на виттха̄ратоти а̄ха ‘‘на етта̄вата̄ виттха̄рена парипӯро хотӣ’’ти. йади йатха̄ виттха̄рена хаттхипадопамо парипӯро хоти, татха̄ десана̄ а̄раддха̄, атха касма̄ кусалоти на вуттоти чодана̄.
291. а̄йа̄матопӣти пи-саддена уббедхенапи расса̄ти дассети. нӣчака̄йа̄ хи та̄ хонти. учча̄ти уччака̄. нисеванам̣, нисевати еттха̄ти ва̄ нисевитам̣. нисеванан̃четтха кан̣д̣уйитавиноданаттхам̣ гхам̣санам̣. тена̄ха ‘‘кхандхаппадесе гхам̣ситат̣т̣ха̄на’’нти. учча̄ти анӣча̄, уббедхавантийоти аттхо. ка̄л̣а̄рика̄ти вирал̣аданта̄, висан̇гатаданта̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘данта̄на’’нтиа̄ди. кал̣а̄рата̄йа̄ти вирал̣ата̄йа. а̄ран̃джита̄нӣти ран̃джита̄ни, виликхита̄нӣти аттхо. кан̣ерута̄йа̄ти кут̣умаласан̣т̣ха̄ната̄йа. айам̣ ва̄ти еттха ва̄-саддо сам̣сайитаниччхайаттхо йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи ‘‘айам̣ ва̄ имесам̣ саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ саббаба̄ло саббамӯл̣хо’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.181).
на̄гаванам̣ вийа̄ти маха̄хаттхино ва̄маника̄дӣнан̃ча пададассанат̣т̣ха̄набхӯтам̣ на̄гаванам̣ вийа. а̄дито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва нӣваран̣аппаха̄на̄ дхаммадесана̄ татха̄гатасса ба̄хирапарибба̄джака̄дӣнан̃ча пададассанабха̄вато. а̄дито пат̣т̣ха̄йа̄ти ча ‘‘там̣ сун̣а̄хӣ’’ти падато пат̣т̣ха̄йа. кусало на̄гаванико вийа йога̄вачаро парийесанавасена пама̄н̣аггахан̣ато. маттхаке т̣хатва̄ти имасса суттасса парийоса̄не т̣хатва̄. имасмимпи т̣ха̄нети ‘‘евамева кхо бра̄хман̣а̄’’тиа̄дина̄ упамеййасса аттхасса упан̃н̃а̄санат̣т̣ха̄непи.
сва̄йанти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.190) идха-саддаматтам̣ ган̣ха̄ти, на йатха̄висеситаббам̣ идха-саддам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘каттхачи падапӯран̣аматтамева̄’’ти. локам̣ упа̄да̄йа вуччати лока-саддена сама̄на̄дхикаран̣абха̄вена вуттатта̄. сесапададвайе пана саддантарасаннидха̄наматтена там̣ там̣ упа̄да̄йа вуттата̄ дат̣т̣хабба̄. ока̄санти кан̃чи падесам̣ индаса̄лагуха̄йа адхиппетатта̄. падапӯран̣аматтамева ока̄са̄падисанассапи асамбхавато.
татха̄гата-садда̄дӣнам̣ аттхависесо мӯлапарийа̄йат̣т̣хакатха̄(ма. ни. ат̣т̣ха. 1.12) висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄су вутто ева. татха̄гатасса саттаника̄йантогадхата̄йа ‘‘идха пана сатталоко адхиппето’’ти ватва̄ таттха̄йам̣ йасмим̣ саттаника̄йе, йасмин̃ча ока̄се уппаджджати, там̣ дассетум̣ ‘‘сатталоке уппаджджама̄нопи ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха имасмим̣йева чаккава̄л̣ети имисса̄ ева локадха̄туйа̄. ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддхо апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййу’’нти (дӣ. ни. 3.161; ма. ни. 3.129; а. ни. 1.278; нетти. 57; ми. па. 5.1.1) еттха джа̄тикхеттабхӯта̄ дасасахассилокадха̄ту ‘‘екисса̄ локадха̄туйа̄’’ти вутта̄. идха пана имам̣йева локадха̄тум̣ сандха̄йа ‘‘имасмим̣йева чаккава̄л̣е’’ти вуттам̣. тиссо хи сан̇гӣтийо а̄рул̣хе тепит̣аке буддхавачане висайакхеттам̣ а̄н̣а̄кхеттам̣ джа̄тикхеттанти тивидхе кхетте т̣хапетва̄ имам̣ чаккава̄л̣ам̣ ан̃н̃асмим̣ чаккава̄л̣е буддха̄ уппаджджантӣти суттам̣ наттхи, на уппаджджантӣти пана аттхи. катхам̣? ‘‘на ме а̄чарийо аттхи, садисо ме на виджджати (ма. ни. 1.285; 2.341; маха̄ва. 11; катха̄. 405; ми. па. 4.5.11), екомхи самма̄самбуддхо’’ти (ма. ни. 1.285; 2.341; катха̄. 405; маха̄ва. 11) евама̄дӣни имисса̄ локадха̄туйа̄ т̣хатва̄ вадантена бхагавата̄ – ‘‘ким̣ пана̄вусо, са̄рипутта, аттхетарахи ан̃н̃о саман̣о ва̄ бра̄хман̣о ва̄ бхагавата̄ самасамо самбодхийанти евам̣ пут̣т̣ха̄хам̣, бханте, ноти вадеййа’’нти ватва̄ тасса ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддха̄’’ти имам̣ суттам̣ дассентена дхаммасена̄патина̄ ча буддха̄нам̣ уппаттит̣т̣ха̄набхӯтам̣ имам̣ локадха̄тум̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃аттха ануппатти вутта̄ хотӣти.
суджа̄та̄йа̄тиа̄дина̄ вуттесу чатӯсу викаппесу пат̣хамо викаппо буддхабха̄ва̄йа а̄саннатарапат̣ипаттидассанавасена вутто. а̄саннатара̄йа хи пат̣ипаттийам̣ т̣хито ‘‘уппаджджатӣ’’ти вуччати уппа̄дасса екантикатта̄, пагева пат̣ипаттийа̄ маттхаке т̣хито. дутийо буддхабха̄ва̄вахапаббаджджато пат̣т̣ха̄йа а̄саннапат̣ипаттидассанавасена, татийо буддхакарадхаммапа̄рипӯрито пат̣т̣ха̄йа буддхабха̄ва̄йа пат̣ипаттидассанавасена. на хи маха̄сатта̄нам̣ туситабхавӯпапаттито пат̣т̣ха̄йа бодхисамбха̄расамбхаран̣ам̣ на̄ма аттхи. чатуттхо буддхакарадхаммасама̄рамбхато пат̣т̣ха̄йа. бодхийа̄ нийатабха̄ва̄паттито пабхути хи вин̃н̃ӯхи ‘‘буддхо уппаджджатӣ’’ти ваттум̣ сакка̄ уппа̄дасса екантикатта̄, йатха̄ пана ‘‘тит̣т̣ханти паббата̄, санданти надийо’’ти тит̣т̣ханасанданакирийа̄нам̣ авиччхедамупа̄да̄йа ваттама̄напайого, евам̣ уппа̄даттха̄йа пат̣ипаджджанакирийа̄йа авиччхедамупа̄да̄йа чатӯсу викаппесу ‘‘уппаджджати на̄ма̄’’ти вуттам̣. саббапат̣хамам̣ уппаннабха̄ванти саббехи упари вуччама̄нехи висесехи пат̣хамам̣ татха̄гатасса уппанната̄сан̇кха̄там̣ аттхита̄висесам̣.
со бхагава̄ти (а. ни. т̣ӣ. 2.3.64) йо ‘‘татха̄гато араха’’нтиа̄дина̄ киттитагун̣о, со бхагава̄. имам̣ локанти найидам̣ маха̄джанасса саммукха̄маттам̣ локам̣ сандха̄йа вуттам̣, атха кхо анавасесам̣ парийа̄да̄йа̄ти дассетум̣ ‘‘садевака’’нтиа̄ди вуттам̣. тена̄ха ‘‘ида̄ни ваттаббам̣ нидассетӣ’’ти. паджа̄татта̄ти йатха̄сакам̣ каммакилесехи ниббаттатта̄. пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ па̄рисесан̃а̄йена итаресам̣ падантарехи сан̇гахитатта̄. садеваканти ча авайавена виггахо самуда̄йо сама̄саттхо. чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ пачча̄саттин̃а̄йена. таттха хи со джа̄то таннива̄сӣ ча. брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣анти еттха̄пи есева найо. паччаттхикапачча̄миттасаман̣абра̄хман̣аггахан̣анти нидассанаматтаметам̣ апаччаттхика̄нам̣ асамита̄ба̄хитапа̄па̄нан̃ча саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ сассаман̣абра̄хман̣ивачанена гахитатта̄. ка̄мам̣ ‘‘садевака’’нтиа̄дивисесана̄нам̣ васена саттависайо лока-саддоти вин̃н̃а̄йати тулйайогависайатта̄ тесам̣, ‘‘саломако сапаккхако’’тиа̄дӣсу пана атулйайогепи айам̣ сама̄со лаббхатӣти бйабхича̄радассанато паджа̄гахан̣анти а̄ха ‘‘паджа̄вачанена сатталокаггахан̣а’’нти.
арӯпино сатта̄ аттано а̄нен̃джавиха̄рена вихаранта̄ ‘‘диббантӣти дева̄’’ти имам̣ ниббачанам̣ лабхантӣти а̄ха ‘‘садевакаггахан̣ена арӯпа̄вачарадевалоко гахито’’ти. тенева̄ха ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанӯпага̄нам̣ дева̄нам̣ сахабйата’’нти (а. ни. 3.117). сама̄ракаггахан̣ена чхака̄ма̄вачарадевалоко гахито тасса сависесам̣ ма̄расса васе ваттанато. рӯпӣ брахмалоко гахито арӯпӣбрахмалокасса висум̣ гахитатта̄. чатупарисавасена̄ти кхаттийа̄дичатупарисавасена. итара̄ пана чатассо париса̄ сама̄рака̄диггахан̣ена гахита̄ ева̄ти. авасесасаббасатталоко на̄гагарул̣а̄дибхедо.
етта̄вата̄ бха̄гасо локам̣ гахетва̄ йоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни тена тена висесена абха̄гасова локам̣ гахетва̄ йоджанам̣ дассетум̣ ‘‘апичеттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха уккат̣т̣хапариччхедатоти уккам̣сагабхивиджа̄нанена. пан̃часу хи гатӣсу девалокова сет̣т̣хо. таттха̄пи арӯпино ‘‘дӯрасамусса̄ритакилесадуккхата̄йа, сантапан̣ӣтаа̄нен̃джавиха̄расаман̇гита̄йа, ативийа дӣгха̄йуката̄йа̄’’ти евама̄дӣхи висесехи ативийа итарехи уккат̣т̣ха̄. брахма̄ маха̄нубха̄вотиа̄дим̣ дасасахассийам̣ маха̄брахмуно васена вадати. ‘‘уккат̣т̣хапариччхедато’’ти хи вуттам̣. ануттаранти сет̣т̣хам̣ навалокуттарам̣. бха̄ва̄нуккамо бха̄вавасена паресам̣ аджджха̄сайавасена ‘‘садевака’’нтиа̄дӣнам̣ пада̄нам̣ ануккамо. тӣха̄ка̄рехӣти девама̄рабрахмасахитата̄сан̇кха̄техи тӣхи пака̄рехи. тӣсу падесӯти ‘‘садевака’’нтиа̄дӣсу тӣсу падесу. тена тена̄ка̄рена̄ти садевакатта̄дина̄ тена тена пака̄рена. тедха̄тукамева парийа̄диннанти пора̄н̣а̄ пана̄хӯти йоджана̄.
абхин̃н̃а̄ти йа-ка̄ралопена̄йам̣ ниддесо, абхиджа̄нитва̄ти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘абхин̃н̃а̄йа, адхикена н̃а̄н̣ена н̃атва̄’’ти. анума̄на̄дипат̣иккхепоти анума̄наупама̄нааттха̄паттиа̄дипат̣иккхепо екаппама̄н̣атта̄. саббаттха аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ча̄рата̄йа хи саббапаччаккха̄ буддха̄ бхагаванто. ануттарам̣ вивекасукханти пхаласама̄паттисукхам̣. тена вӣтимисса̄пи када̄чи бхагавато дхаммадесана̄ хотӣти а̄ха ‘‘хитва̄пӣ’’ти. бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто йасмим̣ кхан̣е париса̄ са̄дхука̄рам̣ ва̄ дети, йатха̄сутам̣ ва̄ дхаммам̣ паччавеккхати, там̣ кхан̣ам̣ пуббабха̄гена париччхиндитва̄ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджати, йатха̄париччхедан̃ча сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа т̣хитат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа дхаммам̣ десети.
десака̄йаттена а̄н̣а̄дивидхина̄ атисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄ти са̄ парийаттидхаммавасена ведитабба̄ти а̄ха ‘‘десана̄йа та̄ва чатуппадика̄йапи га̄тха̄йа̄’’тиа̄ди. са̄ситаббапуггалагатена йатха̄пара̄дха̄диса̄ситаббабха̄вена ануса̄санам̣ тадан̇гавинайа̄дивасена винайанам̣ са̄сананти там̣ пат̣ипаттидхаммавасена ведитаббанти а̄ха ‘‘сӣласама̄дхивипассана̄’’тиа̄ди. кусала̄нанти маггакусала̄нам̣, кусала̄нанти ва̄ анаваджджа̄нам̣. тена пхаладхамма̄нампи сан̇гахо сиддхо хоти. а̄дибха̄во сӣладит̣т̣хӣнам̣ таммӯлакатта̄ уттаримануссадхамма̄нам̣. тасмим̣ тасмим̣ аттхе катха̄вадхисаддаппабандхо га̄тха̄васена суттавасена ча ваваттхито парийаттидхаммо, йо идхева ‘‘десана̄’’ти вутто. тасса пана аттхо висесена сӣла̄ди ева̄ти а̄ха ‘‘бхагава̄ хи дхаммам̣ десенто…пе… нибба̄нам̣ дассетӣ’’ти. таттха сӣлам̣ дассетва̄ти сӣлаггахан̣ена сасамбха̄рам̣ сӣлам̣ гахитам̣. татха̄ маггаггахан̣ена сасамбха̄ро магготи тадубхайена анавасесато парийаттиаттхам̣ парийа̄дийати. тена̄ти сӣла̄дидассанена. аттхавасена хи идха десана̄йа а̄дикалйа̄н̣а̄дибха̄во адхиппето. катхикасан̣т̣хитӣти катхикасса сан̣т̣ха̄нам̣ катханавасена самават̣т̣ха̄нам̣.
на со са̄ттхам̣ десети ниййа̄наттхавирахато тасса̄ десана̄йа. екабйан̃джана̄дийутта̄ ва̄ти ситхила̄дибхедесу бйан̃джанесу екаппака̄ренева, двиппака̄ренева ва̄ бйан̃джанена йутта̄ ва̄ дамил̣абха̄са̄ вийа. саббаттха нирот̣т̣хам̣ катва̄ ваттаббата̄йа саббанирот̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ кира̄табха̄са̄ вийа. саббаттхева виссаджджанӣйайуттата̄йа саббависсат̣т̣хабйан̃джана̄ ва̄ йаванабха̄са̄ вийа. саббаттхева са̄нуса̄рата̄йа саббаниггахитабйан̃джана̄ ва̄ па̄расика̄димилаккхабха̄са̄ вийа. сабба̄песа̄ екадесабйан̃джанавасенева паваттийа̄ апарипун̣н̣абйан̃джана̄ти катва̄ ‘‘абйан̃джана̄’’ти вутта̄. амаккхетва̄ти апаличчхетва̄ авина̄сетва̄, аха̄петва̄ти ва̄ аттхо.
бхагава̄ йаматтхам̣ н̃а̄петум̣ екага̄тхампи екава̄кйампи десети, таматтхам̣ та̄йа десана̄йа саббасо парипун̣н̣амева катва̄ десети, евам̣ саббаттха̄ти а̄ха ‘‘екадесана̄пи апарипун̣н̣а̄ наттхӣ’’ти. уллумпанасабха̄васан̣т̣хитена̄ти сам̣килесапаккхато ват̣т̣адуккхато ча уддхаран̣асабха̄ва̄ват̣т̣хитена читтена. тасма̄ти йасма̄ сиккха̄ттайасан̇гахам̣ сакалам̣ са̄санам̣ идха ‘‘брахмачарийа’’нти адхиппетам̣, тасма̄. брахмачарийанти имина̄ сама̄на̄дхикаран̣а̄ни саббапада̄ни йоджетва̄ аттхам̣ дассенто ‘‘со дхаммам̣ десети…пе… пака̄сетӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо’’ти а̄ха.
дӯрасамусса̄ритама̄нассева са̄сане самма̄пат̣ипатти самбхавати, на ма̄на джа̄тикасса̄ти а̄ха ‘‘нихатама̄натта̄’’ти. уссаннатта̄ти бахулабха̄вато. бхога̄рогйа̄диваттхука̄ мада̄ суппахеййа̄ хонти нимиттасса анават̣т̣ха̄нато’ на татха̄ кулавиджджа̄мада̄ти кхаттийабра̄хман̣акулӣна̄нам̣ паббаджита̄нампи джа̄тивиджджа̄ нисса̄йа ма̄наджаппанам̣ дуппаджаханти а̄ха ‘‘йебхуййена хи…пе… ма̄нам̣ каронтӣ’’ти. виджа̄тита̄йа̄ти нихӣнаджа̄тита̄йа. патит̣т̣ха̄тум̣ на сакконтӣти сувисуддхим̣ катва̄ сӣлам̣ раккхитум̣ на сакконти. сӣлавасена хи са̄сане патит̣т̣ха̄ти. патит̣т̣ха̄тунти ва̄ саччапат̣иведхена локуттара̄йа патит̣т̣ха̄йа патит̣т̣ха̄тум̣. йебхуййена хи упаниссайасампанна̄ суджа̄та̄ ева хонти, на дуджджа̄та̄.
парисуддханти ра̄га̄дӣнам̣ аччантамева паха̄надӣпанато нирупаккилесата̄йа саббасо висуддхам̣. саддхам̣ пат̣илабхатӣти потхуджджаникасаддха̄васена саддахати. вин̃н̃уджа̄тика̄нан̃хи дхаммасампаттигахан̣апуббика̄ саддха̄сиддхи дхаммапама̄н̣адхаммаппасаннабха̄вато. джа̄йампатика̄ васантӣти ка̄мам̣ ‘‘джа̄йампатика̄’’ти вутте гхараса̄микагхараса̄минивасена двиннам̣йева гахан̣ам̣ вин̃н̃а̄йати. йасса пана пурисасса анека̄ паджа̄патийо хонти, таттха ким̣ ваттаббам̣? ека̄йапи та̄йа ва̄со самба̄дхоти дассанаттхам̣ ‘‘две’’ти вуттам̣. ра̄га̄дина̄ сакин̃чанат̣т̣хена, кхеттаваттхуа̄дина̄ сапалибодхат̣т̣хена. ра̄гараджа̄дӣнам̣ а̄гаманапатхата̄пи уппаджджанат̣т̣ха̄ната̄ ева̄ти двепи ван̣н̣ана̄ екаттха̄, бйан̃джанамева на̄нам̣. алагганат̣т̣хена̄ти асаджджанат̣т̣хена аппат̣ибаддхабха̄вена. евам̣ акусалакусалаппаваттӣнам̣ т̣ха̄набха̄вена гхара̄ва̄сапаббаджджа̄нам̣ самба̄дхаббхока̄сатам̣ дассетва̄ ида̄ни кусалаппаваттийа̄ ева ат̣т̣ха̄нат̣ха̄набха̄вена тесам̣ там̣ дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди вуттам̣.
сан̇кхепакатха̄ти висум̣ висум̣ падуддха̄рам̣ акатва̄ сан̇кхепато аттхаван̣н̣ана̄. екампи дивасанти екадивасаматтампи. акхан̣д̣ам̣ катва̄ти дуккат̣аматтассапи ана̄паджджанена акхан̣д̣итам̣ катва̄. килесамалена амалӣнанти тан̣ха̄сам̣килеса̄дивасена асам̣килит̣т̣хам̣ катва̄. паридахитва̄ти нива̄сетва̄ чева па̄рупитва̄ ча. ага̄рава̄со ага̄рам̣ уттарападалопена, тасса вад̣д̣хиа̄вахам̣ ага̄расса хитам̣. бхогаккхандхоти бхогара̄си бхогасамуда̄йо. а̄бандханат̣т̣хена̄ти ‘‘путто натта̄’’тиа̄дина̄ пемавасена сапариччхедам̣ самбандханат̣т̣хена. ‘‘амха̄камете’’ти н̃а̄йантӣти н̃а̄тӣ. пита̄махапитупутта̄дивасена париваттанат̣т̣хена париват̣т̣о.
292. са̄ман̃н̃ава̄чӣпи сиккха̄-саддо са̄джӣва-саддасаннидха̄нато упари вуччама̄нависеса̄пеккха̄йа ча висесанивит̣т̣хова хотӣти вуттам̣ ‘‘йа̄ бхиккхӯнам̣ адхисӣласан̇кха̄та̄ сиккха̄’’ти. сиккхитаббат̣т̣хена сиккха̄. саха а̄джӣванти еттха̄ти са̄джӣво. сиккханабха̄вена̄ти сиккха̄йа са̄джӣве ча сиккханабха̄вена. сиккхам̣ парипӯрентоти сӣласам̣варам̣ парипӯренто. са̄джӣван̃ча авӣтиккамантоти – ‘‘на̄мака̄йо падака̄йо нируттика̄йо бйан̃джанака̄йо’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 39) вуттасиккха̄падам̣ бхагавато вачанам̣ авӣтиккаманто хутва̄ти аттхо. идамева ча двайам̣ ‘‘сиккхана’’нти вуттам̣. таттха са̄джӣва̄натиккамо сиккха̄па̄рипӯрийа̄ паччайо. тато хи йа̄ва магга̄ сиккха̄па̄рипӯрӣ хотӣти.
паджахитва̄ти сама̄да̄навасена париччаджитва̄. пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа…пе… виратова̄ти етена паха̄насса виратийа̄ ча сама̄нака̄латам̣ дассети. йади евам̣ ‘‘паха̄йа̄’’ти катхам̣ пуримака̄ланиддесоти? татха̄ гахетаббатам̣ упа̄да̄йа. дхамма̄нан̃хи паччайапаччайуппаннабха̄ве апеккхите сахаджа̄та̄нампи паччайапаччайуппаннабха̄вена гахан̣ам̣ пуримапаччхимабха̄венева хотӣти гахан̣апаваттиа̄ка̄равасена паччайабхӯтесу хироттаппан̃а̄н̣а̄дӣсу паха̄накирийа̄йа пуримака̄лавоха̄ро, паччайуппанна̄су ча виратӣсу вираман̣акирийа̄йа апарака̄лавоха̄ро ча хотӣти ‘‘паха̄йа пат̣ивирато хотӣ’’ти вуттам̣. паха̄йа̄ти ва̄ сама̄да̄нака̄лавасена вуттам̣, паччха̄ вӣтиккамитаббаваттхусама̄йогавасена пат̣ивиратоти. паха̄йа̄ти ва̄ –
‘‘нихантва̄на тамокхандхам̣, удитойам̣ дива̄каро;
ван̣н̣апабха̄йа бха̄сети, обха̄сетва̄ самуггато’’ти ча. (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.578) –
евама̄дӣсу вийа сама̄нака̄лавасена ведитаббо. атха ва̄ па̄н̣о атипа̄тӣйати етена̄ти па̄н̣а̄типа̄то, па̄н̣агха̄тахетубхӯто ахирика̄ноттаппадосамохавихим̣ са̄дико четана̄падха̄но сам̣килесадхаммо, там̣ сама̄да̄навасена паха̄йа. тато…пе… виратова хотӣти авадха̄ран̣ена тасса̄ виратийа̄ ка̄ла̄дивасена апарийантатам̣ дассети. йатха̄ хи ан̃н̃е сама̄диннавиратика̄пи анават̣т̣хитачиттата̄йа ла̄бхаджӣвика̄дихету сама̄да̄нам̣ бхиндантева, на евамайам̣. айам̣ пана пахӣнака̄лато пат̣т̣ха̄йа орато виратоти. адинна̄да̄нам̣ паха̄йа̄тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо.
дан̣д̣анам̣ дан̣д̣анипа̄танам̣ дан̣д̣о. муггара̄дипахаран̣ависесопи идха пахаран̣ависесоти адхиппето. тена̄ха ‘‘т̣хапетва̄ дан̣д̣ам̣ саббампи авасесам̣ упакаран̣а’’нти. дан̣д̣анасан̇кха̄тасса паравихет̣ханасса париваджджитабха̄вадӣпанаттхам̣ дан̣д̣асаттха̄нам̣ никкхепавачананти а̄ха ‘‘парӯпагха̄таттха̄йа̄’’тиа̄ди. вихим̣санабха̄ватоти виба̄дханабха̄вато. ладжджӣти еттха вутталаджджа̄йа оттаппампи вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи па̄паджигуччханапа̄путта̄сарахитам̣, па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ аттхи. йасса ва̄ дхаммагарута̄йа дхаммасса ча атта̄дхӣнатта̄ атта̄дхипатибхӯта̄ ладжджа̄киччака̄рӣ, тасса лока̄дхипатибхӯтам̣ оттаппам̣ киччакаранти ваттаббамева наттхӣти ‘‘ладжджӣ’’иччева вуттам̣. дайам̣ меттачиттатам̣ а̄панноти касма̄ вуттам̣, нану дайа̄-саддо ‘‘адайа̄панно’’тиа̄дӣсу карун̣а̄йа ваттатӣти? саччаметам̣, айам̣ пана дайа̄-саддо анураккхан̣аттхам̣ антонӣтам̣ катва̄ паваттама̄но метта̄йа ча карун̣а̄йа ча паваттатӣти идха метта̄йа паваттама̄но вутто. миджджати синийхатӣти метта̄, са̄ етасса аттхӣти меттам̣, меттам̣ читтам̣ етасса аттхӣти меттачитто, тасса бха̄во меттачиттата̄, метта̄иччева аттхо.
саббапа̄н̣абхӯтахита̄нукампӣти етена тасса̄ виратийа̄ саттавасена апарийантатам̣ дассети. па̄н̣абхӯтети па̄н̣аджа̄те. анукампакоти карун̣а̄йанако. йасма̄ пана метта̄ карун̣а̄йа висесапаччайо хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘та̄йа ева дайа̄панната̄йа̄’’ти. евам̣ йехи дхаммехи па̄н̣а̄типа̄та̄ вирати сампаджджати, техи ладжджа̄метта̄карун̣а̄дхаммехи саман̇гибха̄во дассито, саддхим̣ пит̣т̣хиват̣т̣акадхаммехӣти дат̣т̣хаббам̣. еттха̄ха – касма̄ ‘‘па̄н̣а̄типа̄там̣ паха̄йа̄’’ти екавачананиддесо като, нану ниравасеса̄нам̣ па̄н̣а̄нам̣ атипа̄тато вирати идха̄дхиппета̄? татха̄ хи вуттам̣ ‘‘саббапа̄н̣абхӯтахита̄нукампӣ вихаратӣ’’ти. тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘саббе па̄н̣абхӯте хитена анукампако’’ти путхувачананиддесоти? саччаметам̣, па̄н̣абха̄васа̄ман̃н̃авасена панеттха па̄л̣ийам̣ а̄дито екавачананиддесо като, саббасаддасаннидха̄нена путхуттам̣ вин̃н̃а̄йама̄намева̄ти са̄ман̃н̃аниддесам̣ акатва̄ бхедавачаниччха̄васена дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ бахувачанавасена аттхо вутто. кин̃ча бхиййо – са̄ман̃н̃ато сам̣варасама̄да̄нам̣, таббисесато сам̣варабхедоти имасса висесасса дассанаттхам̣ айам̣ вачанабхедо катоти ведитаббам̣. вихаратӣти вуттаппака̄ро хутва̄ екасмим̣ ирийа̄патхе уппаннам̣ дуккхам̣ ан̃н̃ена ирийа̄патхена виччхиндитва̄ аттабха̄вам̣ харати паваттетӣти аттхо. тена̄ха ‘‘ирийати па̄летӣ’’ти.
на кевалам̣ ка̄йавачӣпайогавасена а̄да̄намева, атха кхо а̄кан̇кхаписса париччаттаваттхувисайа̄ва̄ти дассетум̣ ‘‘читтенапӣ’’тиа̄ди вуттам̣. тхенети тхеййам̣ каротӣти тхено, чоро. сучибхӯтена̄ти еттха сучибха̄во адхика̄рато саддантарасаннидха̄нато ча тхеййасам̣килесавираман̣анти а̄ха ‘‘атхенатта̄йева сучибхӯтена̄’’ти. ка̄ман̃четтха ‘‘ладжджӣ дайа̄панно’’тиа̄ди на вуттам̣, адхика̄равасена пана аттхато ва̄ вуттамева̄ти ведитаббам̣. йатха̄ хи ладжджа̄дайо па̄н̣а̄типа̄тапаха̄насса висесапаччайо, евам̣ адинна̄да̄напаха̄нассапӣти, тасма̄ са̄пи па̄л̣и а̄нетва̄ ваттабба̄. еса найо ито паресупи. атха ва̄ сучибхӯтена̄ти етена хироттаппа̄дӣхи саманна̄гамо, ахирика̄дӣнан̃ча паха̄нам̣ вуттамева̄ти ‘‘ладжджӣ’’тиа̄ди на вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
асет̣т̣хачарийанти асет̣т̣ха̄нам̣ чарийам̣, асет̣т̣хам̣ ва̄ чарийам̣. митхуна̄нам̣ вутта̄ка̄рена садисабхӯта̄нам̣ айанти митхуно, йатха̄вутто дура̄ча̄ро. а̄ра̄ча̄рӣ метхуна̄ти етена – ‘‘идха бра̄хман̣а, екаччо…пе… на хева кхо ма̄туга̄мена саддхим̣ двайам̣двайасама̄паттим̣ сама̄паджджати, апича кхо ма̄туга̄масса уччха̄данапаримаддананха̄панасамба̄ханам̣ са̄дийати, со тадасса̄дети, там̣ ника̄мети, тена ча виттим̣ а̄паджджатӣ’’тиа̄дина̄ (а. ни. 7.50) вутта̄ саттавидхаметхунасам̣йога̄пи пат̣ивирати дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
саччена саччанти пуримена вачӣсаччена паччхимам̣ вачӣсаччам̣ сандахати асаччена анантарикатта̄. тена̄ха ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди. халиддира̄го вийа на тхиракато хотӣти еттха катха̄йа анават̣т̣хитабха̄вена халиддира̄гасадисата̄ ведитабба̄, на пуггаласса. па̄са̄н̣алекха̄ вийа̄ти еттха̄пи есева найо. саддха̄ айати паваттати еттха̄ти саддха̄йо, саддха̄йо ева саддха̄йико йатха̄ ‘‘венайико’’ти (ма. ни. 1.246; а. ни. 8.11; па̄ра̄. 8), саддха̄йа ва̄ айитаббо саддха̄йико, саддхеййоти аттхо. ваттаббатам̣ а̄паджджативисам̣ва̄данатоти адхиппа̄йо.
ануппада̄та̄ти (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.9; а. ни. т̣ӣ. 2.4.198) анубалаппада̄та̄, ануваттанавасена ва̄ пада̄та̄. касса пана ануваттанам̣ пада̄нан̃ча̄ти? ‘‘сахита̄на’’нти вуттатта̄ сандха̄насса̄ти вин̃н̃а̄йати. тена̄ха ‘‘сандха̄на̄нуппада̄та̄’’ти. йасма̄ пана ануваттанавасена сандха̄насса пада̄нам̣ а̄дха̄нам̣, раккхан̣ам̣ ва̄ дал̣хӣкаран̣ам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘две джане самагге дисва̄’’тиа̄ди. а̄раманти еттха̄ти а̄ра̄мо, рамитаббат̣т̣ха̄нам̣. йасма̄ пана а̄-ка̄рена вина̄пи айаматтхо лаббхати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘самаггара̄мотипи па̄л̣и, айамеветтха аттхо’’ти.
еттха̄ти –
‘‘нелан̇го сетапаччха̄до, ека̄ро ваттатӣ ратхо;
анӣгхам̣ пасса а̄йантам̣, чхиннасотам̣ абандхана’’нти. (сам̣. ни. 4.347; уда̄. 65; пет̣ако. 25;дӣ. ни. т̣ӣ. 1.9) –
имисса̄ га̄тха̄йа. сӣлан̃хеттха ‘‘нелан̇га’’нти вуттам̣. тенева̄ха – читто гахапати, ‘‘нелан̇ганти кхо, бханте, сӣла̄наметам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.347; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.9). сукума̄ра̄ти апхарусата̄йа мудука̄. пурасса еса̄ти еттха пура-саддо таннива̄сӣва̄чако дат̣т̣хаббо ‘‘га̄мо а̄гато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. т̣ӣ. 1.9) вийа. тенева̄ха ‘‘нагарава̄сӣна’’нти. манам̣ аппа̄йати вад̣д̣хетӣти мана̄па̄. тена вуттам̣ ‘‘читтавуддхикара̄’’ти.
ка̄лава̄дӣтиа̄ди сампхаппала̄па̄пат̣ивиратасса пат̣ипаттидассанам̣. аттхасам̣хита̄пи хи ва̄ча̄ айуттака̄лапайогена аттха̄ваха̄ на сийа̄ти анаттхавин̃н̃а̄панава̄чам̣ ануломети, тасма̄ сампхаппала̄пам̣ паджахантена ака̄лава̄дита̄ парихаритабба̄ти вуттам̣ ‘‘ка̄лава̄дӣ’’ти. ка̄ле вадантенапи убхайа̄наттхаса̄дханато абхӯтам̣ париваджджетаббанти а̄ха ‘‘бхӯтава̄дӣ’’ти. бхӯтан̃ча вадантена йам̣ идхалока-паралока-хитасампа̄дакам̣, тадева ваттаббанти дассетум̣ ‘‘аттхава̄дӣ’’ти вуттам̣. аттхам̣ вадантенапи локийадхаммасаннисситамева аватва̄ локуттарадхаммасаннисситам̣ катва̄ ваттаббанти дассанаттхам̣ ‘‘дхаммава̄дӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ ча аттхо локуттарадхаммасанниссито хоти, там̣дассанаттхам̣ ‘‘винайава̄дӣ’’ти вуттам̣. пан̃чаннан̃хи сам̣варавинайа̄нам̣, пан̃чаннан̃ча паха̄навинайа̄нам̣ васена вуччама̄но аттхо нибба̄на̄дхигамахетубха̄вато локуттарадхаммасанниссито хотӣти. евам̣ гун̣ависесайуттова аттхо вуччама̄но десана̄косалле сати собхати, киччакаро ча хоти, на ан̃н̃атха̄ти дассетум̣ ‘‘нидха̄наватим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄’’ти вуттам̣. ида̄ни там̣ десана̄косаллам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ка̄лена̄’’тиа̄дима̄ха. пуччха̄дивасена хи отин̣н̣ава̄ча̄ваттхусмим̣ екам̣са̄дибйа̄каран̣авибха̄гам̣ саллаккхетва̄ т̣хапана̄хетууда̄харан̣ам̣ сам̣сандана̄дим̣ там̣там̣ка̄ла̄нурӯпам̣ вибха̄вентийа̄ паримитапариччхиннарӯпа̄йа випулатара-гамбхӣрода̄ра-параматтха-виттха̄расан̇га̄хика̄йа катха̄йа н̃а̄н̣абала̄нурӯпам̣ паре йа̄тха̄вато дхамме патит̣т̣ха̄пенто ‘‘десана̄кусало’’ти вуччатӣти еваметтха аттхайоджана̄ ведитабба̄.
293. евам̣ пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта мӯласиккха̄пада̄ни вибха̄ветва̄ сатипи абхиджджха̄дипаха̄наиндрийасам̣варасатисампаджан̃н̃аджа̄гарийа̄нуйога̄дике уттарадесана̄йам̣ вибха̄ветум̣ там̣ парихаритва̄ а̄ча̄расӣлассева вибхаджанавасена па̄л̣и паватта̄ти тадаттхам̣ виваритум̣ ‘‘бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха бӣджа̄нам̣ га̄мо самӯхо бӣджага̄мо. бхӯта̄нам̣ джа̄та̄нам̣ ниббатта̄нам̣ руккхагаччхалата̄дӣнам̣ самӯхо бхӯтага̄мо. нану ча руккха̄дайо читтарахитата̄йа на джӣва̄, читтарахитата̄ ча париппханда̄бха̄вато чхинне вируханато висадисаджа̄тикабха̄вато чатуйониапарийа̄паннато ча ведитабба̄, вуд̣д̣хи пана пава̄л̣асила̄лаван̣а̄нампи виджджатӣти на тесам̣ джӣвабха̄ве ка̄ран̣ам̣, висайаггахан̣ан̃ча несам̣ парикаппана̄маттам̣ супанам̣ вийа чин̃ча̄денам̣, татха̄ дохал̣а̄дайо, таттха касма̄ бӣджага̄мабхӯтага̄масама̄рамбха̄ пат̣ивирати иччхита̄ти? саман̣аса̄руппато таннива̄сисатта̄нураккхан̣ато ча. тенева̄ха – ‘‘джӣвасан̃н̃ино хи могхапуриса манусса̄ руккхасми’’нтиа̄ди (па̄чи. 89).
мӯламева бӣджам̣ мӯлабӣджам̣, мӯлабӣджам̣ етасса̄типи мӯлабӣджам̣. сесесупи есева найо. пхал̣убӣджанти паббабӣджам̣. паччайантарасамава̄йе садисапхалуппаттийа̄ висесака̄ран̣абха̄вато вирухан̣асаматтхе са̄рапхале нирул̣хо бӣджасаддо тадаттхасам̣сиддхийа̄ мӯла̄дӣсупи кесучи паваттатӣти мӯла̄дито ниваттанаттхам̣ екена бӣджа-саддена висесетва̄ вуттам̣ ‘‘бӣджабӣджа’’нти ‘‘рӯпарӯпам̣ (висуддхи. 2.449), дуккхадуккха’’нти (сам̣. ни. 4.327; 5.165; нетти. 11) ча йатха̄. касма̄ панеттха бӣджага̄мабхӯтага̄мам̣ уддхаритва̄ бӣджага̄мо ева ниддит̣т̣хоти? на кхо панетам̣ евам̣ дат̣т̣хаббам̣, нану авочумха – ‘‘мӯламева бӣджам̣ мӯлабӣджам̣, мӯлабӣджам̣ етасса̄типи мӯлабӣджа’’нти. таттха пуримена бӣджага̄мо ниддит̣т̣хо, дутийена бхӯтага̄мо, дувидхопеса мӯлабӣджан̃ча мӯлабӣджан̃ча мӯлабӣджанти са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ уддит̣т̣хоти ведитаббо. тенева̄ха ‘‘пан̃чавидхасса̄’’тиа̄ди. нӣлатин̣аруккха̄дикасса̄ти аллатин̣асса чева алларуккха̄дикасса ча. а̄ди-саддена осадхигаччхалата̄дӣнам̣ сан̇гахо.
екам̣ бхаттам̣ екабхаттам̣, там̣ асса аттхӣти екабхаттико. со пана раттибходжаненапи сийа̄ти танниваттанаттхам̣ а̄ха ‘‘раттӯпарато’’ти. евампи апаран̣хабходжӣпи сийа̄ екабхаттикоти танниваттанаттхам̣ ‘‘вирато вика̄лабходжана̄’’ти вуттам̣. арун̣уггаманака̄лато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва маджджханхика̄ айам̣ буддха̄дӣнам̣ арийа̄нам̣ а̄чин̣н̣асама̄чин̣н̣о бходжанасса ка̄ло на̄ма, тадан̃н̃о вика̄ло. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана дутийападена раттибходжанасса пат̣иккхиттатта̄ ‘‘атикканте маджджханхике йа̄ва сӯрийаттхан̇гамана̄ бходжанам̣ вика̄лабходжанам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣.
‘‘саббапа̄пасса акаран̣а’’нтиа̄динайаппаваттам̣ (дӣ. ни. 2.90; дха. па. 183; нетти. 30, 50, 116, 124) бхагавато са̄санам̣ аччантара̄гуппаттийа̄ начча̄дидассанам̣ на анулометӣти а̄ха ‘‘са̄санасса анануломатта̄’’ти. аттана̄ пайоджийама̄нам̣, парехи пайоджа̄пийама̄нан̃ча наччам̣ наччабха̄васа̄ман̃н̃ена па̄л̣ийам̣ екенева начча-саддена гахитам̣, татха̄ гӣтава̄дита-саддена ча̄ти а̄ха ‘‘наччананачча̄пана̄дивасена̄’’ти. а̄ди-саддена га̄йанага̄йа̄панава̄данава̄да̄пана̄ни сан̇гайханти. дассанена четтха саванампи сан̇гахитам̣ вирӯпекасесанайена. йатха̄сакам̣ висайасса а̄лочанасабха̄вата̄йа ва̄ пан̃чаннам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ саванакирийа̄йапи дассанасан̇кхепасаббха̄вато ‘‘дассана̄’’иччева вуттам̣. тена̄ха ‘‘пан̃чахи вин̃н̃а̄н̣ехи на кан̃чи дхаммам̣ пат̣ивиджа̄на̄ти ан̃н̃атра абхинипа̄таматта̄’’ти. ависӯкабхӯтасса гӣтасса саванам̣ када̄чи ват̣т̣атӣти а̄ха ‘‘висӯкабхӯта̄ дассана̄’’ти. татха̄ хи вуттам̣ параматтхаджотика̄йам̣ кхуддакат̣т̣хакатха̄йам̣ (кху. па̄. ат̣т̣ха. 2.паччхимапан̃часиккха̄падаван̣н̣ана̄) ‘‘дхаммӯпасам̣хитам̣ гӣтам̣ ват̣т̣ати, гӣтӯпасам̣хито дхаммо на ват̣т̣атӣ’’ти. йам̣ кин̃чӣти гантхитам̣ ва̄ агантхитам̣ ва̄ йам̣ кин̃чи пуппхам̣. гандхаджа̄танти гандхаджа̄тикам̣. тассапи ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’ти вачанато писитасса аписитассапи йасса кассачи вилепана̄ди на ват̣т̣атӣти дассети.
учча̄ти учча-саддена сама̄наттхам̣ екам̣ саддантарам̣. сети еттха̄ти сайанам̣. учча̄сайанам̣ маха̄сайанан̃ча саман̣аса̄руппарахитам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘пама̄н̣а̄тиккантам̣ акаппийаттхаран̣а’’нти. а̄санан̃четтха сайаненева сан̇гахитанти дат̣т̣хаббам̣. йасма̄ пана а̄дха̄ре пат̣иккхитте тада̄дха̄ра̄ кирийа̄ пат̣иккхитта̄ва хоти, тасма̄ ‘‘учча̄сайанамаха̄сайана̄’’иччева вуттам̣, аттхато пана тадупабхогабхӯтанисаджджа̄нипаджджанехи вирати дассита̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ учча̄сайанамаха̄сайанан̃ча учча̄сайанамаха̄сайанан̃ча учча̄сайанамаха̄сайананти етасмим̣ аттхе екасесена айам̣ ниддесо като йатха̄ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти (ма. ни. 3.126; сам̣. ни. 2.1; уда̄. 1), а̄санакирийа̄пуббакатта̄ ва̄ сайанакирийа̄йа сайанаггахан̣ена а̄санампи гахитанти ведитаббам̣.
да̄рума̄сакоти йе воха̄рам̣ гаччхантӣти ити-саддена евам̣пака̄ре дассети. ан̃н̃ехи га̄ха̄пане упаниккхиттаса̄дийане ча пат̣иггахан̣аттхо лаббхатӣти а̄ха ‘‘нева нам̣ угган̣ха̄ти, на угган̣ха̄пети, на упаниккхиттам̣ са̄дийатӣ’’ти. атха ва̄ тивидхам̣ пат̣иггахан̣ам̣ ка̄йена ва̄ча̄йа манаса̄ти. таттха ка̄йена пат̣иггахан̣ам̣ угган̣ханам̣, ва̄ча̄йа пат̣иггахан̣ам̣ уггаха̄панам̣, манаса̄ пат̣иггахан̣ам̣ са̄дийананти тивидхампи пат̣иггахан̣ам̣ екаджджхам̣ гахетва̄ ‘‘пат̣иггахан̣а̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘нева нам̣ угган̣ха̄тӣ’’тиа̄ди. еса найо а̄макадхан̃н̃апат̣иггахан̣а̄тиа̄дӣсупи. нӣва̄ра̄диупадхан̃н̃асса са̄лиа̄димӯладхан̃н̃антогадхатта̄ вуттам̣ ‘‘саттавидхасса̄’’ти. ‘‘ануджа̄на̄ми, бхиккхаве, пан̃ча васа̄ни бхесаджджа̄ни аччхавасам̣ маччхавасам̣ сусука̄васам̣ сукаравасам̣ гадрабхаваса’’нти (маха̄ва. 262) вуттатта̄ идам̣ одисса анун̃н̃а̄там̣ на̄ма, тасса пана ‘‘ка̄ле пат̣иггахита’’нти (маха̄ва. 262) вуттатта̄ пат̣иггахан̣ам̣ ват̣т̣ати. сати паччайети а̄ха ‘‘ан̃н̃атра одисса анун̃н̃а̄та̄’’ти.
сарӯпена ван̃чанам̣ рӯпакӯт̣ам̣, патирӯпена ван̃чана̄ти аттхо. ан̇гена аттано сарӣра̄вайавена ван̃чанам̣ ан̇гакӯт̣ам̣. гахан̣авасена ван̃чанам̣ гахан̣акӯт̣ам̣. пат̣иччханнам̣ катва̄ ван̃чанам̣ пат̣иччханнакӯт̣ам̣. аккаматӣти ниппӣл̣ети, пуббабха̄ге аккаматӣти самбандхо.
хадайанти на̄л̣иа̄дӣнам̣ ма̄набха̄джана̄нам̣ аббхантарам̣. тила̄дӣнам̣ на̄л̣иа̄дӣхи минанака̄ле усса̄питасикха̄йева сикха̄. сикха̄бхедо тасса̄ха̄панам̣.
кечӣти са̄расама̄са̄чарийа̄, уттаравиха̄рава̄сино ча. вадхоти мут̣т̣хипаха̄ракаса̄та̄л̣ана̄дӣхи вихесанам̣, виба̄дхананти аттхо. вихет̣ханаттхопи хи вадха-саддо диссати ‘‘атта̄нам̣вадхитва̄ вадхитва̄ родатӣ’’тиа̄дӣсу (па̄чи. 879, 881). йатха̄ хи апариггахабха̄васа̄ман̃н̃е сатипи паббаджитехи аппат̣иггахитаббаваттхувибха̄гасандассанаттхам̣ иттхикума̄рида̄сида̄са̄дайо вибха̄гена вутта̄. евам̣ парасса харан̣абха̄вато адинна̄да̄набха̄васа̄ман̃н̃е сатипи тула̄кӯт̣а̄дайо адинна̄да̄нависесабха̄вадассанаттхам̣ вибха̄гена вутта̄, на евам̣ па̄н̣а̄типа̄тапарийа̄йасса вадхасса пуна гахан̣е пайоджанам̣ аттхи, таттха сайам̣ка̄ро, идха парам̣ка̄роти ча на сакка̄ ваттум̣ ‘‘ка̄йавачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ чхаппайога̄’’ти вачанато. тасма̄ йатха̄вутто еветтха аттхо йутто. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘вадхоти ма̄ран̣а’’нти вуттам̣, тампи потханамева сандха̄йа̄ти ча сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ ма̄ран̣а-саддассапи вихим̣сане диссанато.
294. чӣварапин̣д̣апа̄та̄нам̣ йатха̄ккамам̣ ка̄йакуччхипарихаран̣аматтаджотана̄йам̣ ависесато ат̣т̣ханнам̣ париккха̄ра̄нам̣ антаре таппайоджаната̄ самбхаватӣти дассенто ‘‘те саббепӣ’’тиа̄дима̄ха. етепӣти навапариккха̄рика̄дайопи аппиччха̄ва сантут̣т̣ха̄ва. на хи таттхакена махиччхата̄, асантут̣т̣хита̄ ва̄ хотӣти.
чатӯсу диса̄су сукхам̣ вихарати, тато ева сукхавиха̄рат̣т̣ха̄набхӯта̄ чатассо диса̄ асса сантӣти ва̄ ча̄туддисо. таттха ча̄йам̣ сатте ва̄ сан̇кха̄ре ва̄ бхайена на пат̣ихан̃н̃атӣти аппат̣игхо. два̄дасавидхасса сантосасса васена сантуссанако сантуссама̄но. итарӣтарена̄ти учча̄вачена. париссайа̄нам̣ ба̄хира̄нам̣ сӣхабйаггха̄дӣнам̣, аббхантара̄нан̃ча ка̄маччханда̄дӣнам̣ ка̄йачиттупаддава̄нам̣ абхибхаванато париссайа̄нам̣ сахита̄. тхаддхабха̄вакарабхайа̄бха̄вена аччхамбхӣ. еко асаха̄йо. тато ева кхаггамигасин̇гасадисата̄йа кхаггависа̄н̣акаппо чареййа̄ти аттхо.
чхиннапаккхо, асан̃джа̄тапаккхо ва̄ сакун̣о гантум̣ на саккотӣти ‘‘паккхӣ сакун̣о’’ти паккхи-саддена висесетва̄ сакун̣о па̄л̣ийам̣ вуттоти а̄ха ‘‘паккхайутто сакун̣о’’ти. йасса саннидхика̄рапарибхого кин̃чи т̣хапетаббам̣ са̄пеккха̄йа т̣хапанан̃ча наттхи, та̄дисо айам̣ бхиккхӯти дассенто ‘‘айам̣ панеттха сан̇кхепаттхо’’тиа̄дима̄ха. арийанти апенти тато доса̄, техи ва̄ а̄рака̄ти арийоти а̄ха ‘‘арийена̄ти ниддосена̄’’ти. аджджхаттанти аттани. ниддосасукханти нира̄мисасукхам̣ килесаваджджарахитатта̄.
295. йатха̄вутте сӣласам̣варе патит̣т̣хитассева индрийасам̣варо иччхитаббо тададхит̣т̣ха̄нато, тасса ча парипа̄лакабха̄ватоти вуттам̣ ‘‘со имина̄ арийена сӣлаккхандхена саманна̄гато бхиккхӯ’’ти. сесападесӯти ‘‘на нимиттагга̄хӣ хотӣ’’тиа̄дӣсу падесу. йасма̄ висуддхимагге (висуддхи. 1.15) вуттам̣, тасма̄ тасса лӣнаттхаппака̄синийам̣ сам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 1.15) вуттанайенева ведитаббам̣. рӯпа̄дӣсу нимитта̄дигга̄хапариваджджаналаккхан̣атта̄ индрийасам̣варасса килесехи анаваситтасукхата̄ авикин̣н̣асукхата̄ часса вутта̄.
296. паччайасампаттинти паччайапа̄рипӯрим̣. име чатта̄роти сӣласам̣варо сантосо индрийасам̣варо сатисампаджан̃н̃анти име чатта̄ро аран̃н̃ава̄сасса самбха̄ра̄. тираччха̄нагатехи ваттаббатам̣ а̄паджджати исисин̇гасса питуа̄дайо вийа. ваначаракехӣти ваначаракама̄туга̄мехи. бхеравасаддам̣ са̄венти, та̄вата̄ апала̄йанта̄нам̣ хаттхехи сӣсам̣…пе… каронти. пан̣н̣аттивӣтиккамасан̇кха̄там̣ ка̄л̣акам̣ ва̄. миччха̄витаккасан̇кха̄там̣ тилакам̣ ва̄. танти пӣтим̣ вибхӯтабха̄вена упат̣т̣ха̄нато кхайато саммасанто.
вивиттанти джанавивиттам̣. тена̄ха ‘‘сун̃н̃а’’нти. са̄ ча вивиттата̄ ниссаддабха̄вена лаккхитабба̄ти а̄ха ‘‘аппасаддам̣ аппаниггхоса’’нти. а̄васатхабхӯтам̣ сена̄санам̣ вихаритаббат̣т̣хена виха̄расена̄санам̣. маса̄рака̄ди ман̃чапӣт̣хам̣ таттха аттхаритаббам̣ бхисиупадха̄нан̃ча ман̃чапӣт̣хасамбандхито ман̃чапӣт̣хасена̄санам̣. чимилика̄ди бхӯмийам̣ сантхаритаббата̄йа сантхатасена̄санам̣. руккхамӯла̄ди пат̣иккамитаббат̣т̣ха̄нам̣ чан̇камана̄дӣнам̣ ока̄сабха̄вато ока̄сасена̄санам̣.
‘‘ануччхавикам̣ дассенто’’ти ватва̄ тамева ануччхавикабха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘таттха хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. аччханнанти ит̣т̣хакачхадана̄дина̄ антамасо руккхаса̄кха̄хипи на чханнам̣.
бхаттасса паччхатоти бхаттабхун̃джанасса паччхато. ӯрубаддха̄сананти ӯрӯнам̣ адхобандханавасена нисаджджам̣. хет̣т̣химака̄йасса ануджукат̣т̣хапанам̣ нисаджджа̄вачаненева бодхитанти. уджум̣ ка̄йанти еттха ка̄йа-саддо упаримака̄йависайоти а̄ха ‘‘упаримам̣ сарӣрам̣ уджукам̣ т̣хапетва̄’’ти. там̣ пана уджукат̣т̣хапанам̣ сарӯпато пайоджанато ча дассетум̣ ‘‘ат̣т̣ха̄раса̄’’тиа̄ди вуттам̣. на пан̣амантӣти на он̣аманти. на парипататӣти на вигаччхати, вӣтхим̣ на вилан̇гхети. тато ева пуббена̄парам̣ висесаппаттийа̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ вуддхим̣ пха̄тим̣ упагаччхати. мукхасамӣпети мукхасса самӣпе на̄сикагге ва̄ уттарот̣т̣хе ва̄. идха пари-саддо абхи-саддена сама̄наттхоти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄бхимукха’’нти, бахиддха̄ путхутта̄рамман̣ато нива̄ретва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣йева пураккхатва̄ти аттхо. парӣти париггахат̣т̣хо ‘‘парин̣а̄йика̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 16) вийа. ниййа̄нат̣т̣хо пат̣ипаккхато ниггаманат̣т̣хо, тасма̄ париггахитаниййа̄насатинти саббатха̄ гахита̄саммосам̣ париччаттасаммосам̣ сатим̣ катва̄, парамам̣ сатинепаккам̣ упат̣т̣хапетва̄ти аттхо.
виккхамбханавасена̄ти еттха виккхамбханам̣ ануппа̄данам̣ аппаваттанам̣ на пат̣ипаккхена суппахӣната̄. пахӣнатта̄ти ча пахӣнасадисатам̣ сандха̄йа вуттам̣ джха̄насса анадхигатата̄. татха̄пи найидам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сабха̄вато вигата̄бхиджджхам̣, атха кхо бха̄вана̄васена. тена̄ха ‘‘на чаккхувин̃н̃а̄н̣асадисена̄’’ти. есева найоти йатха̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ сабха̄вена вигата̄бхиджджхам̣ абйа̄паннан̃ча, на бха̄вана̄йа виккхамбхитатта̄, на евамидам̣. идам̣ пана читтам̣ бха̄вана̄йа парисодхитатта̄ абйа̄паннам̣ вигататхинамиддхам̣ ануддхатам̣ ниббичикиччхан̃ча̄ти аттхо. идам̣ убхайанти сатисампаджан̃н̃ама̄ха.
297. уччхиндитва̄ па̄тентӣти еттха уччхинданам̣ па̄танан̃ча та̄сам̣ пан̃н̃а̄нам̣ ануппанна̄нам̣ уппаджджитум̣ аппада̄намева. ити махаггата̄нуттарапан̃н̃а̄нам̣ екачча̄йа ча париттапан̃н̃а̄йа ануппаттихетубхӯта̄ нӣваран̣а̄ дхамма̄ итара̄йа ча саматтхатам̣ виханантийева̄ти пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄ вутта̄. идампи пат̣хамаджджха̄нам̣ венеййасанта̄не патит̣т̣ха̄пийама̄нам̣ н̃а̄н̣ам̣ паджджати еттха̄ти н̃а̄н̣ападам̣. н̃а̄н̣ам̣ вал̣ан̃джети еттха̄ти н̃а̄н̣авал̣ан̃джам̣.
299. на та̄ва нит̣т̣хам̣ гато ба̄хирака̄нам̣ н̃а̄н̣ена аккантат̣т̣ха̄на̄нипи сийунти. йади евам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣е магган̃а̄н̣ападе катхам̣ на нит̣т̣хан̇гатоти а̄ха ‘‘маггаккхан̣епӣ’’тиа̄ди. тӣсу ратанесу нит̣т̣хам̣ гато хотӣти буддхасубуддхатам̣ дхаммасудхамматам̣ сан̇гхасуппат̣ипаттитан̃ча а̄раббха н̃а̄н̣ена нит̣т̣хам̣ ниччхайам̣ упагато хоти. ка̄ман̃четтха пат̣хамамаггенева саббасо вичикиччха̄йа пахӣнатта̄ саббассапи арийаса̄вакасса кан̇кха̄ ва̄ вимати ва̄ наттхи, таттха пана йатха̄ пан̃н̃а̄вепуллаппаттасса арахато сависайе н̃а̄н̣ам̣ сависесам̣ ога̄хати, на татха̄ ана̄га̄миа̄дӣнанти ратанаттайе са̄тисайам̣ н̃а̄н̣аниччхайагаманам̣ сандха̄йа ‘‘аггамаггавасена таттханит̣т̣ха̄гаманам̣ вутта’’нти вуттам̣. йам̣ панеттха авибхаттам̣, там̣ сувин̃н̃еййамева̄ти.
чӯл̣ахаттхипадопамасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.