6. па̄сара̄сисуттаван̣н̣ана̄

272. са̄дхумайанти еттха са̄дху-саддо а̄йа̄чанаттхо, на ‘‘са̄дха̄вусо’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 182) вийа абхинандана̄диаттхоти а̄ха ‘‘а̄йа̄чанта̄’’ти. тена̄ха па̄л̣ийам̣ ‘‘лабхеййа̄ма̄’’тиа̄ди вуттам̣. на сакконти, касма̄? буддха̄ хи гарӯ хонти, парамагарӯ уттамам̣ га̄рават̣т̣ха̄нам̣, на йатха̄ татха̄ упасан̇каманӣйа̄. тена̄ха ‘‘екача̄рико сӣхо’’тиа̄ди.

‘‘па̄кат̣акирийа̄йа̄’’ти сан̇кхепена вуттам̣ виваритум̣ ‘‘йам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. бхагава̄ саббака̄лам̣ кимевамака̄сӣти? на саббака̄ламевамака̄си. йада̄ пана ака̄си, там̣ дассетум̣ ‘‘бхагава̄ пат̣хамабодхийа’’нтиа̄ди вуттам̣. мануссаттабха̄вети имина̄ пурисаттабха̄вам̣ уллин̇гети. дханапаричча̄го като на̄ма наттхи бхагавато дхарама̄нака̄лети адхиппа̄йо.

ма̄ла̄качаваранти мила̄тама̄ла̄качаварам̣. раджоджаллам̣ на упалимпати аччхатарачхавибха̄вато. вуттан̃хетам̣ ‘‘сукхуматта̄ чхавийа̄ ка̄йе раджоджаллам̣ на лимпатӣ’’ти. йади евам̣ касма̄ бхагава̄ наха̄йатӣти а̄ха ‘‘утуггахан̣аттха’’нти.

виха̄роти джетаванавиха̄ро. вӣсатиусабхам̣ га̄вутасса чатуттхо бха̄готи ваданти. када̄чӣти касмин̃чи буддхуппа̄де. ачаламева̄ти апариваттамева анан̃н̃абха̄вато, ман̃ча̄нам̣ пана аппамахантата̄хи па̄да̄нам̣ патит̣т̣хитат̣т̣ха̄насса ха̄нивад̣д̣хийо хонтийева.

йантана̄л̣ика̄хи парипун̣н̣асуван̣н̣арасадха̄ра̄хи. нха̄наваттанти ‘‘паббаджитена на̄ма евам̣ нха̄йитабба’’нти наха̄нача̄риттам̣ дассетва̄. йасма̄ бхагавато сарӣрам̣ судхантача̄мӣкарасама̄наван̣н̣ам̣ супарисодхитапава̄л̣аручиракарачаран̣а̄варам̣ сувисуддханӣларатана̄вал̣исадисакесатанурухам̣, тасма̄ тахам̣ тахам̣ виниссатаджа̄тихин̇гулакарасӯпасобхитам̣ упари махаггхаратана̄вал̣исан̃чха̄дитам̣ джан̇гамамива канакагирисикхарам̣ вирочиттха. тасмин̃ча самайе дасабаласса сарӣрато никкхамитва̄ чхаббан̣н̣арасмийо самантато асӣтихаттхаппама̄н̣е падесе а̄дха̄вантӣ видха̄вантӣ ратана̄вал̣иратанада̄ма-ратаначун̣н̣а-виппакин̣н̣ам̣ вийа, паса̄ритаратаначиттакан̃чанапат̣т̣амива, а̄син̃чама̄нала̄кха̄расадха̄ра̄-читамива, укка̄сатанипа̄тасама̄куламива, нирантарам̣ виппакин̣н̣а-кан̣ика̄ра-кин̇кин̣ика-пуппхамива, ва̄йувегасамуддхата-чинапит̣т̣хачун̣н̣а-ран̃джитамива, индадхану-виджджулата̄-вита̄насантхатамива, гаганаталам̣ там̣ т̣ха̄нам̣ паванан̃ча самма̄ пхаранти. тена вуттам̣ ‘‘ван̣н̣абхӯми на̄меса̄’’тиа̄ди. аттханти упамеййаттхам̣. упама̄йоти ‘‘ӣдисо ча хотӣ’’ти йатха̄рахам̣ тадануччхавика̄ упама̄. ка̄ран̣а̄нӣти упамупамеййасамбандхавибха̄вана̄ни ка̄ран̣а̄ни. пӯретва̄ти ван̣н̣анам̣ парипун̣н̣ам̣ катва̄. тха̄мо ведитаббо ‘‘атиттхе паккхандо’’ти аваттаббатта̄.

273. кан̣н̣ика̄ти сарӣрагатабиндуката̄ни ман̣д̣ала̄ни. париккха̄рабхан̣д̣анти уттара̄сан̇гам̣ сан̇гха̄т̣ин̃ча сандха̄йа вадати. ким̣ пана̄йам̣ найо буддха̄нампи сарӣре хотӣти? на хоти, ваттадассанаттхам̣ панетам̣ катанти дассетум̣ ‘‘буддха̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. гаманавасена ка̄йасса̄бхинӣхаран̣ам̣ гамана̄бхиха̄ро. йатха̄дхиппа̄йа̄ваттанам̣ адхиппа̄йакопанам̣.

ан̃н̃атара̄йа па̄рамийа̄ти неккхаммапа̄рамийа̄. вӣрийапа̄рамийа̄ти апаре. маха̄бхиниккхаманасса̄ти махантасса чаримабхаве абхиниккхаманасса. тан̃хи махантам̣ бхогаккхандхам̣ махантан̃ча н̃а̄типариват̣т̣ам̣ махантан̃ча чаккаваттисирим̣ паджахитва̄ садевакасса локасса сама̄ракасса ча ачинтеййа̄паримеййабхедасса махато аттха̄йа хита̄йа сукха̄йа паваттатта̄ маханӣйата̄йа ча махантам̣ абхиниккхамананти вуччати.

пуримоти ‘‘катама̄йа ну катха̄йа саннисинна̄ бхаватха̄’’ти евам̣ вуттааттхо. ка̄ ча пана воти еттха ча-саддо бйатиреке. тена йатха̄пуччхита̄йа катха̄йа ваккхама̄нам̣ виппакатабха̄вам̣ джотети. пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре. йа̄йа хи катха̄йа те бхиккхӯ саннисинна̄, са̄ ева антара̄катха̄бхӯта̄ виппаката̄ висесена пуна пуччхӣйати. ан̃н̃а̄ти антара̄-саддасса аттхама̄ха. ан̃н̃аттхо хи айам̣ антара̄-саддо ‘‘бхӯмантарам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) самайантара’’нтиа̄дӣсу вийа, антара̄ти ва̄ вемаджджхети аттхо. дасакатха̄ваттхуниссита̄ти ‘‘ким̣ сӣлам̣ на̄ма, катхан̃ча пӯретаббам̣, ка̄ни часса сам̣килесавода̄на̄нӣ’’тиа̄дина̄ аппиччха̄диниссита̄ сӣла̄диниссита̄ ча катха̄. арийоти ниддосо. атха ва̄ аттхака̄мехи аран̣ӣйоти арийо, арийа̄нам̣ айанти ва̄ арийоти. бха̄вана̄манасика̄равасена тун̣хӣ бхаванти, на екаччаба̄хиракапаббаджита̄ вийа мӯгаббатасама̄да̄нена. дутийаджджха̄нампи арийо тун̣хӣбха̄во вачӣсан̇кха̄рапаха̄нато. мӯлакаммат̣т̣ха̄нанти па̄риха̄рийа каммат̣т̣ха̄нампи. джха̄нанти дутийаджджха̄нам̣.

274. ‘‘саннипатита̄нам̣ во, бхиккхаве, двайа’’нти (ма. ни. 1.273; уда̄. 12, 28, 29) ат̣т̣хуппаттивасена десана̄ паватта̄ти тасса̄ упаридесана̄йа самбандхам̣ дассетум̣ ‘‘двема̄, бхиккхаве, парийесана̄ти ко анусандхӣ’’ти анусандхим̣ пуччхати. айам̣ тумха̄кам̣ парийесана̄ти йа̄ маха̄бхиниккхаманапат̣ибаддха̄ дхаммӣ катха̄, са̄ тумха̄кам̣ дхаммапарийесана̄ дхаммавича̄ран̣а̄ арийапарийесана̄ на̄ма. апа̄йамагганти анаттха̄вахам̣ маггам̣. уддеса̄нуккамам̣ бхиндитва̄ти уддеса̄нупуббим̣ лан̇гхитва̄. дхамма-саддо ‘‘амосадхаммам̣ нибба̄на’’нтиа̄дӣсу вийа пакатипарийа̄йо. джа̄йанасабха̄воти джа̄йанапакатикоти аттхо. сесападесупи есева найо.

саббаттха̄ти йатха̄ ‘‘путтабхарийа’’нти двандасама̄савасена екаттам̣, еса найо саббаттха ‘‘да̄сида̄са’’нтиа̄дӣсу саббападесу. парато вика̄рам̣ ана̄паджджитва̄ саббада̄ джа̄тарӯпамева хотӣти джа̄тарӯпам̣, суван̣н̣ам̣. дхаваласабха̄вата̄йа ран̃джӣйатӣти раджатам̣, рӯпийам̣. идха пана суван̣н̣ам̣ т̣хапетва̄ йам̣ кин̃чи упабхогапарибхога̄рахам̣ раджатам̣тева гахитам̣. упадхӣйати еттха дуккханти упадхайо. чутӣсан̇кха̄там̣ маран̣анти екабхавапарийа̄паннам̣ кхандханиродхасан̇кха̄там̣ маран̣ама̄ха. кхан̣иканиродхо пана кхан̣е кхан̣е. тена̄ха ‘‘сатта̄нам̣ вийа̄’’ти. сам̣килиссатӣти дӯсависена вийа атта̄нам̣ дӯсиссати. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, джа̄тарӯпасса упаккилеса̄ айо лоха’’нтиа̄ди (а. ни. 5.23). малам̣ гахетва̄ти йехи сахайогато малинам̣ хоти, тесам̣ малинабха̄вапаччайа̄нам̣ васена малам̣ гахетва̄. джӣран̣ато джара̄дхаммава̄ре джа̄тарӯпам̣ гахитанти йоджана̄. йе пана джа̄тидхаммава̄репи джа̄тарӯпам̣ на пат̣ханти, тесам̣ итаресам̣ вийа джӣран̣адхаммава̄ре сарӯпато ана̄гатампи упадхиггахан̣ена гахитамева̄ти дат̣т̣хаббам̣. париггахе т̣хита̄нам̣ пана васена вуччама̄не апа̄кат̣а̄нампи джа̄тиджара̄маран̣а̄нам̣ васена йоджана̄ лаббхатева. джа̄тарӯпасӣсена четтха саббассапи аниндрийабаддхасса гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, путтабхарийа̄диггахан̣ена вийа митта̄мачча̄диггахан̣ам̣.

275. арийехи парийесана̄, арийа̄нам̣ парийесана̄ти ва̄ арийапарийесана̄ти сама̄садвайам̣ дассети ‘‘айам̣, бхиккхаве’’тиа̄дина̄.

276. мӯлато пат̣т̣ха̄йа̄ти йам̣ маха̄бхиниккхаманасса мӯлабха̄весуа̄дӣнавадассанам̣, тато пат̣т̣ха̄йа. йасма̄ те бхиккхӯ таттха маха̄бхиниккхаманакатха̄йа саннисинна̄, са̄ ча несам̣ антара̄катха̄ виппаката̄, тасма̄ бхагава̄ тесам̣ мӯлато пат̣т̣ха̄йа маха̄бхиниккхаманакатхам̣ катхетум̣ а̄рабхи. ахампи пуббети висесавачанам̣ апарипаккан̃а̄н̣ена сайам̣ чаримабхаве тӣсу па̄са̄десу тивидхана̄т̣акапарива̄расса диббасампаттисадиса̄йа маха̄сампаттийа̄ анубхаванам̣, абхиниккхамитва̄ падха̄нападаханавасена аттакиламатха̄нуйоган̃ча сандха̄йа̄ха. анарийапарийесанам̣ парийесинти еттха̄пи есева найо. пан̃чаваггийа̄пӣти йатха̄сакам̣ гихибхогам̣ ануйутта̄ там̣ паха̄йа паббаджитва̄ аттакиламатха̄нуйоге т̣хита̄ саттху дхаммачаккапаваттанадесана̄йа (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 13; пат̣и. ма. 2.30) тампи паха̄йа арийапарийесанам̣ парийесим̣сӯти.

277. ка̄мам̣ дахара-саддо ‘‘дахарам̣ кума̄рам̣ мандам̣ утта̄насеййака’’нти (ма. ни. 1.496) еттха ба̄лада̄раке а̄гато, ‘‘бхадрена йоббанена саманна̄гато’’ти пана ваккхама̄натта̄ йува̄ваттха̄ идха дахара-саддена вутта̄ти а̄ха ‘‘тарун̣ова сама̄но’’ти. пат̣хамавайена екӯнатим̣савайатта̄. джа̄тийа̄ хи йа̄ва теттим̣савайа̄ пат̣хамавайо. ана̄дараттхе са̄мивачанам̣ йатха̄ ‘‘девадаттасса рудантасса паббаджӣ’’ти. ка̄мам̣ ассумуччанам̣ роданам̣, там̣ ассумукха̄нанти имина̄ пака̄ситам̣, там̣ пана ватва̄ ‘‘руданта̄на’’нти вачанам̣ балавасокасамут̣т̣ха̄нам̣ а̄роданаваттхум̣ пака̄сетӣти а̄ха ‘‘кандитва̄ родама̄на̄на’’нти. ким̣ кусаланти гавесама̄ноти кинти саббасо аваджджарахитам̣ еканта ниййа̄никам̣ парийесама̄но. варападанти ват̣т̣адуккханиссаран̣аттхикехи екантена варан̣ӣйат̣т̣хена варам̣, паджджитаббат̣т̣хена падам̣. тун̇гасарӣрата̄йа дӣгхо, пин̇галачаккхута̄йа пин̇галоти дӣгхапин̇гало. дхаммоти винайо, самайоти аттхо. сутва̄ва угган̣хинти тена вуччама̄насса саванаматтенева угган̣хим̣ ва̄чуггатам̣ ака̄сим̣.

пат̣илапанаматтакена̄ти пуна лапанаматтакена. джа̄на̄тӣти н̃а̄н̣о, н̃а̄н̣оти ва̄до н̃а̄н̣ава̄до, там̣ н̃а̄н̣ава̄дам̣. ‘‘вада̄мӣ’’ти а̄гататта̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘джа̄на̄мӣ’’ти уттамапурисавасена аттхо вутто. ан̃н̃епи бахӯти ан̃н̃епи бахӯ мама татха̄бха̄вам̣ джа̄нанта̄ ‘‘айам̣ имам̣ дхаммам̣ джа̄на̄тӣ’’ти, ‘‘акампанӣйата̄йа тхиро’’ти ва̄ евам̣ ваданти. ла̄бхӣти ан̃н̃а̄сӣти дхаммасса уддисанена маха̄пан̃н̃ата̄йа ‘‘айам̣ аттана̄ гатамаггам̣ паведети, на ануссутико’’ти ан̃н̃а̄си. асса̄ти бодхисаттасса. етадахосӣти етам̣ ‘‘на кхо а̄л̣а̄ро ка̄ла̄мо’’тиа̄ди манаси ахоси, чинтесӣти аттхо.

хет̣т̣химасама̄паттӣхи вина̄ упаримасама̄паттӣнам̣ сампа̄данасса асамбхавато ‘‘сатта сама̄паттийо мам̣ джа̄на̄песӣ’’ти а̄ха. пайогам̣ кареййанти бха̄ванам̣ ануйун̃джеййанти аттхо. евама̄ха̄ти евам̣ ‘‘ахам̣, а̄вусо’’тиа̄дима̄ха, саттаннам̣ сама̄паттӣнам̣ адхигамам̣ паччан̃н̃а̄сӣти аттхо.

анусӯйакоти аниссукӣ. тена маха̄пурисе паса̄дам̣ паведеси. бодхисаттасса та̄ сама̄паттийо ниббаттетва̄ т̣хитасса пуримаджа̄типаричайена н̃а̄н̣асса ча махантата̄йа та̄сам̣ гати ча абхисампара̄йо ча упат̣т̣ха̄си. тена ‘‘ват̣т̣апарийа̄панна̄ евета̄’’ти ниччхайо удапа̄ди. тена̄ха ‘‘на̄йам̣ дхаммо ниббида̄йа̄’’тиа̄ди. екачча̄нам̣ вира̄габха̄вана̄саматиккама̄вахопи нева тесампи аччанта̄йа саматиккама̄вахо, сайан̃ча ват̣т̣апарийа̄паннойева, тасма̄ нева ват̣т̣е ниббинданаттха̄йа, йадаггена на ниббида̄йа, тадаггена на вираджджанаттха̄йа, ра̄га̄дӣнам̣ па̄падхамма̄нам̣ на нируджджханаттха̄йа, на упасаматтха̄йа, тасма̄ там̣ абхин̃н̃еййадхаммам̣ на абхиджа̄нанаттха̄йа…пе… сам̣ваттатӣти йоджана̄.

йа̄вадева а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанупапаттийа̄ти саттасу сама̄паттӣсу уккат̣т̣хам̣ гахетва̄ вадати. ут̣т̣ха̄йа самут̣т̣ха̄йа ачутидхаммам̣ парийеситум̣ йуттатта̄ тан̃ча анатиккантаджа̄тидхаммамева̄ти маха̄сатто паджахатӣти а̄ха ‘‘йан̃ча т̣ха̄нам̣ па̄петӣ’’тиа̄ди. тато пат̣т̣ха̄йа̄ти йада̄ сама̄паттидхаммасса гатин̃ча абхисампара̄йан̃ча аббхан̃н̃а̄си, тато пат̣т̣ха̄йа. маккхика̄васена̄ти бходжанасса маккхика̄миссата̄васена. манам̣ на уппа̄дети бхун̃джитунти адхиппа̄йо. махантена усса̄хена̄ти идам̣ катипа̄хам̣ таттха бха̄вана̄нуйогаматтам̣ сандха̄йа вуттам̣, на ан̃н̃есам̣ вийа касин̣апарикамма̄дикаран̣ам̣. на хи антимабхавикабодхисатта̄нам̣ сама̄паттиниббаттане бха̄рийам̣ на̄ма. аналан̇каритва̄ти ану ану алам̣катва̄ пунаппунам̣ ‘‘имина̄ на кин̃чи пайоджана’’нти катва̄.

278. ва̄ча̄йа уггахитаматтова̄ти еттха пуббе вуттанайа̄нуса̄рена аттхо ведитаббо.

279. маха̄вела̄ вийа маха̄вела̄, випулава̄ликапун̃джата̄йа маханто вела̄тат̣о вийа̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘маха̄ва̄ликара̄сӣти аттхо’’ти. уру мару сиката̄ ва̄лука̄ ван̣н̣у ва̄лика̄ти име садда̄ сама̄наттха̄, бйан̃джанамева на̄нам̣.

сена̄ нигаччхи нивиси еттха̄ти сена̄нигамо, сена̄йа нивит̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣. сена̄нига̄моти пана айам̣ саман̃н̃а̄ апарака̄лика̄. гочарага̄манидассанан̃четам̣. упарисуттасминти маха̄саччакасутте. идха пана бодхипаллан̇ко адхиппето арийапарийесана̄йа вуччама̄натта̄.

280. ‘‘н̃а̄н̣адассана’’нти ча екаджджхам̣ гахитапададвайависайависесасса ана̄мат̣т̣хатта̄ ‘‘ме’’ти ча гахитатта̄ анавасесан̃еййа̄вабодханасаматтхамева н̃а̄н̣ависесам̣ бодхети, на н̃а̄н̣аматтам̣, на дассанаматтанти а̄ха ‘‘саббадхаммадассанасаматтхан̃ча ме саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ удапа̄дӣ’’ти. акуппата̄йа̄ти вимоккхантата̄йа саббасо пат̣ипаккхадхаммехи асан̇кхобханӣйата̄йа. тена̄ха ‘‘ра̄га̄дӣхи на куппатӣ’’ти. а̄рамман̣асантата̄йапи тада̄рамман̣а̄нам̣ аттхи висесо йатха̄ там̣ ‘‘а̄нен̃джавиха̄ре’’ти а̄ха ‘‘акуппа̄рамман̣ата̄йа ча̄’’ти. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампӣти на кевалам̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева, атха кхо йатха̄дхигате пат̣иведхасаддхамме екӯнавӣсативидхапаччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампи.

281. пат̣ивиддхоти (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.64; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.172; са̄раттха. т̣ӣ. маха̄вагга 3.7) сайамбхун̃а̄н̣ена ‘‘идам̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ пат̣имукхам̣ ниббиджджханавасена патто, йатха̄бхӯтам̣ авабуддхоти аттхо. гамбхӣроти маха̄самуддо вийа макасатун̣д̣асӯчийа̄ ан̃н̃атра самупачитапарипаккан̃а̄н̣асамбха̄рехи ан̃н̃есам̣ н̃а̄н̣ена алаббханеййапатит̣т̣хо. тена̄ха ‘‘утта̄набха̄вапат̣иккхепавачанамета’’нти. йо алаббханеййапатит̣т̣хо, со ога̄хитумасаккун̣еййата̄йа сарӯпато ча пасситум̣ на сакка̄ти а̄ха ‘‘гамбхӣратта̄ва дуддасо’’ти. дуккхена дат̣т̣хабботи киччхена кеначидева дат̣т̣хаббо. йам̣ пана дат̣т̣хумева на сакка̄, тасса ога̄хетва̄ ану ану буджджхане катха̄ ева наттхӣти а̄ха ‘‘дуддасатта̄ва дуранубодхо’’ти. дуккхена авабуджджхитаббо авабодхасса дуккарабха̄вато. имасмим̣ т̣ха̄не – ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве, катамам̣ ну кхо дуккаратарам̣ ва̄ дурабхисамбхаватарам̣ ва̄’’ти суттападам̣ (сам̣. ни. 5.1115) ваттаббам̣. санта̄рамман̣ата̄йа ва̄ санто. ниббутасаббапарил̣а̄хата̄йа ниббуто. падха̄набха̄вам̣ нӣтоти ва̄ пан̣ӣто. атиттикарат̣т̣хена атаппако са̄дурасабходжанам̣ вийа. еттха ча ниродхасаччам̣ сантам̣ а̄рамман̣анти санта̄рамман̣ам̣, маггасаччам̣ сантам̣ санта̄рамман̣ан̃ча̄ти санта̄рамман̣ам̣. анупасантасабха̄ва̄нам̣ килеса̄нам̣ сан̇кха̄ра̄нан̃ча абха̄вато ниббутасаббапарил̣а̄хата̄йа сантапан̣ӣтабха̄венева ча асечанаката̄йа атаппаката̄ дат̣т̣хабба̄. тена̄ха ‘‘идам̣ двайам̣ локуттарамева сандха̄йа вутта’’нти. уттаман̃а̄н̣ависайатта̄ на таккена авачаритаббо, тато ева нипун̣ан̃а̄н̣агочарата̄йа ча сан̣хо. сукхумасабха̄ватта̄ ча нипун̣о, ба̄ла̄нам̣ ависайатта̄ пан̣д̣итехи ева ведитабботи пан̣д̣итаведанӣйо. а̄лӣйанти абхирамитаббат̣т̣хена севӣйантӣти а̄лайа̄, пан̃ча ка̄магун̣а̄. а̄лайанти аллӣйантӣ абхираман̣авасена севантӣти а̄лайа̄, тан̣ха̄вичарита̄ни. рамантӣти ратим̣ винданти кӣл̣анти лал̣анти. а̄лайарата̄ти а̄лайанирата̄.

т̣ха̄нам̣ сандха̄йа̄ти т̣ха̄на-саддам̣ сандха̄йа. аттхато пана т̣ха̄нанти ча пат̣иччасамуппа̄до ева адхиппето. тит̣т̣хати пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти т̣ха̄нам̣, сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайабхӯта̄ авиджджа̄дайо. имесам̣ сан̇кха̄ра̄дӣнам̣ паччайа̄ти идаппаччайа̄, авиджджа̄дайова. идаппаччайа̄ ева идаппаччайата̄ йатха̄ ‘‘дево ева девата̄’’ти, идаппаччайа̄нам̣ ва̄ авиджджа̄дӣнам̣ аттано пхалам̣ пати паччайабха̄во уппа̄данасаматтхата̄ идаппаччайата̄. тена саматтхапаччайалаккхан̣о пат̣иччасамуппа̄до дассито хоти. пат̣ичча самуппаджджати пхалам̣ етасма̄ти пат̣иччасамуппа̄до. пададвайенапи дхамма̄нам̣ паччайат̣т̣хо ева вибха̄вито. тена̄ха ‘‘сан̇кха̄ра̄дипаччайа̄нам̣ етам̣ адхивачана’’нти. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимаггасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ (висуддхи. маха̄т̣ӣ. 2.572-573) вуттанайена ведитаббо.

саббасан̇кха̄расаматхотиа̄ди саббанти саббасан̇кха̄расаматха̄дисадда̄бхидхеййам̣ саббам̣ аттхато нибба̄намева. ида̄ни тасса нибба̄набха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘йасма̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. нти нибба̄нам̣. а̄гамма̄ти пат̣ичча арийамаггасса а̄рамман̣апаччайабха̄вахету. саммантӣти аппат̣исандхикӯпасамавасена самманти. татха̄ санта̄ сависесам̣ упасанта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘вӯпасаммантӣ’’ти. етена ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ самманти еттха̄ти саббасан̇кха̄расаматхо, нибба̄на’’нти дассети. саббасан̇кхатависам̣йутте ча нибба̄не саббасан̇кха̄равӯпасамапарийа̄йо хет̣т̣ха̄ вуттанайенева ведитаббо. сесападесупи есева найо. пат̣иниссат̣т̣ха̄ти самуччхедавасена париччатта̄ хонти. сабба̄ тан̣ха̄ти ат̣т̣хасатаппабхеда̄ сабба̄пи тан̣ха̄. саббе килесара̄га̄ти ка̄мара̄гарӯпара̄га̄дибхеда̄ саббепи килесабхӯта̄ ра̄га̄, саббепи ва̄ килеса̄ идха ‘‘килесара̄га̄’’ти ведитабба̄, на лобхависеса̄ ева читтасса випарин̣атабха̄ва̄па̄данато. йатха̄ха ‘‘раттампи читтам̣ випарин̣атам̣, дут̣т̣хампи читтам̣ випарин̣атам̣, мӯл̣хампи читтам̣ випарин̣ата’’нти (па̄ра̄. 271). вираджджантӣти палуджджанти.

чиранисаджджа̄чирабха̄санехи пит̣т̣хиа̄гила̄йаната̄лугаласоса̄дивасена ка̄йакиламатхо чева ка̄йавихеса̄ ча ведитабба̄. са̄ ча кхо десана̄йа аттхам̣ аджа̄нанта̄нам̣ васена вутта̄, джа̄нанта̄нам̣ пана десана̄йа ка̄йапариссамопи саттху апариссамова. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘на ча мам̣ дхамма̄дхикаран̣ам̣ вихесесӣ’’ти (уда̄. 10). тенева̄ха ‘‘йа̄ аджа̄нанта̄нам̣ десана̄ на̄ма, со мама киламатхо асса̄’’ти. убхайанти читтакиламатхо чева читтавихеса̄ ча̄ти убхайампетам̣ буддха̄нам̣ наттхи бодхимӯлейева самуччхиннатта̄.

анубрӯханам̣ сампин̣д̣анам̣. соти ‘‘аписсӯ’’ти нипа̄то. манти пат̣и-саддайогена са̄миаттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘мама̄’’ти. вуддхиппатта̄ ва̄ аччхарийа̄ аначчхарийа̄. вуддхиаттхопи хи а-ка̄ро хоти йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 11.тикама̄тика̄). каппа̄нам̣ сатасахассам̣ чатта̄ри ча асан̇кхйеййа̄ни садевакасса локасса дхаммасам̣вибха̄гакаран̣аттхамева па̄рамийо пӯретва̄ ида̄ни адхигатадхаммараджджасса таттха аппоссукката̄паттидӣпаната̄, га̄тха̄ттхасса аччхарийата̄, тасса вуддхиппатти ча̄ти ведитаббам̣. аттхадва̄рена хи га̄тха̄нам̣ аначчхарийата̄. гочара̄ ахесунти упат̣т̣хахесум̣. упат̣т̣ха̄нан̃ча витаккетаббата̄ти а̄ха ‘‘паривитаккайитаббатам̣ па̄пун̣им̣сӯ’’ти.

йади сукха̄пат̣ипада̄ва, катхам̣ киччхата̄ти а̄ха ‘‘па̄рамӣпӯран̣ака̄ле пана̄’’тиа̄ди. евама̄дӣни дуппариччаджа̄ни дентасса. ха-ити ва̄ ‘‘бйатта’’нти етасмим̣ аттхе нипа̄то. екам̣саттхети кечи. ха бйаттам̣, екам̣сена ва̄ алам̣ ниппайоджанам̣ евам̣ киччхена адхигатасса дхаммасса деситанти йоджана̄. халанти ва̄ ‘‘ала’’нти имина̄ сама̄наттхам̣ падам̣ ‘‘халанти вада̄мӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. т̣ӣ. 2.65; сам̣. ни. т̣ӣ. 1.1.172) вийа. ра̄гадосапарипхут̣т̣хехӣти пхут̣т̣хависена вийа саппена ра̄гена досена ча сампхут̣т̣хехи абхибхӯтехи. ра̄гадоса̄нугатехӣти ра̄гена ча досена ча анубандхехи.

ка̄мара̄гаратта̄ бхавара̄гаратта̄ ча нӣваран̣ехи нивутата̄йа, дит̣т̣хира̄гаратта̄ випарӣта̄бхинивесена. на даккхантӣти йа̄тха̄вато дхаммам̣ на пат̣ивиджджхиссанти. евам̣ га̄ха̄петунти ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ сабха̄вена йа̄тха̄вато дхаммам̣ джа̄на̄петум̣. ра̄гадосапаретата̄пи несам̣ саммӯл̣хабха̄венева̄ти а̄ха ‘‘тамокхандхена а̄вут̣а̄’’ти.

282. дхаммадесана̄йа аппоссукката̄паттийа̄ ка̄ран̣ам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄дина̄ сайамева чоданам̣ самут̣т̣ха̄пети. таттха ан̃н̃а̄тавесена̄ти имасса бхагавато са̄вакабха̄вӯпагаманена ан̃н̃а̄тарӯпена. та̄пасавесена̄ти кечи. со пана арахатта̄дхигаменева вигаччхеййа. тивидхам̣ ка̄ран̣ам̣ аппоссукката̄паттийа̄ пат̣ипаккхасса балавабха̄во, дхаммасса гамбхӣрата̄, таттха ча са̄тисайам̣ га̄раванти, та дассетум̣ ‘‘тасса хӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. (таттха пат̣ипаккха̄ на̄ма ра̄га̄дайо килеса̄ самма̄пат̣ипаттийа̄ антара̄йакаратта̄. тесам̣ балавабха̄вато чирапарибха̄вана̄йа саттасанта̄нато дуббисодхийата̄йа те сатте маттахаттхино вийа дуббалапурисам̣ адхибхавитва̄ аджджхоттхаритва̄ анайабйасанам̣ а̄па̄дента̄ анекасатайоджана̄йа̄мавиттха̄рам̣ суничитам̣ гханасаннивесам̣ кан̣т̣акадуггампи адхисенти. дӯраппабхедадуччхеджджата̄хи дуббисодхийатам̣ пана дассетум̣ ‘‘атхасса̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ча анто амат̣т̣хата̄йа кан̃джийапун̣н̣а̄ ла̄бу. чирапа̄рива̄сиката̄йа таккабхарита̄ ча̄т̣и. снехатинтадуббалабха̄вена васа̄пӣтапилотика̄. теламисситата̄йа ан̃джанамаккхитахаттхо дуббисодханӣйа̄ вутта̄, хӣнӯпама̄ чета̄ рӯпапабандхабха̄вато ачирака̄ликатта̄ ча малӣната̄йа, килесасам̣килесо ева пана дуббисодханӣйатаро ана̄дика̄ликатта̄ анусайитатта̄ ча. тена̄ха ‘‘атисам̣килит̣т̣ха̄’’ти. йатха̄ ча дуббисодханӣйатарата̄йа, евам̣ гамбхӣрадуддасадуранубодха̄нампи вуттаупама̄ хӣнӯпама̄ва).

пат̣ипаккхавигаманена гамбхӣропи дхаммо супа̄кат̣о бхавеййа. пат̣ипаккхавигаманам̣ пана самма̄пат̣ипаттипат̣ибаддхам̣, са̄ саддхаммассавана̄дхӣна̄. там̣ саттхари дхамме ча паса̄да̄йаттам̣, со гарут̣т̣ха̄нийа̄нам̣ аджджхесанахетукоти пана̄л̣ика̄йа сатта̄нам̣ дхаммасампат̣ипаттийа̄ брахмайа̄чана̄нимиттанти там̣ дассенто ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.

упаккилесабхӯтам̣ аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ етасса̄ти аппараджам̣, аппараджам̣ аккхи пан̃н̃а̄чаккху йесам̣ те там̣сабха̄ва̄ти катва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти айаматтхо вибха̄вито ‘‘пан̃н̃а̄майе’’тиа̄дина̄. аппам̣ ра̄га̄дираджам̣ йесам̣ там̣сабха̄ва̄ аппараджаккхаджа̄тика̄ти евампи саддаттхо самбхавати. да̄на̄дидасапун̃н̃акирийаваттхӯни саран̣агаманапарахитапарин̣а̄манехи саддхим̣ (два̄даса хонтӣти) ‘‘два̄дасапун̃н̃акирийавасена̄’’ти вуттам̣.

ра̄га̄дималена самалехи пӯран̣а̄дӣхи чхахи саттха̄рехи саттхупат̣ин̃н̃ехи каббарачана̄васена чинта̄кавиа̄дибха̄ве т̣хатва̄ таккапарийа̄хатам̣ вӣмам̣са̄нучаритам̣ сайам̣пат̣ибха̄нам̣ чинтито. те кира буддхакола̄хала̄нуссавена сан̃джа̄такутӯхалам̣ локам̣ ван̃четва̄ кохан̃н̃е т̣хатва̄ саббан̃н̃утам̣ пат̣иджа̄нанта̄ йам̣ кин̃чи адхаммам̣йева дхаммоти дӣпесум̣. тена̄ха ‘‘те хи пуретарам̣ уппаджджитва̄’’тиа̄ди. апа̄пуретанти етам̣ кассапасса бхагавато са̄санантарадха̄нато пабхути пихитам̣ нибба̄нанагарасса маха̄два̄рам̣ арийамаггам̣ саддхаммадесана̄хаттхена апа̄пура вивара.

селапаббато уччо хоти тхиро ча, на пам̣супаббато миссакапаббато ча̄ти а̄ха ‘‘селе йатха̄ паббатамуддханӣ’’ти. дхаммамайам̣ па̄са̄данти локуттарадхаммама̄ха. со хи саббасо паса̄да̄вахо, саббадхамме атиккамма аббхуггатат̣т̣хена па̄са̄дасадисо ча. пан̃н̃а̄парийа̄йо ва̄ идха дхамма-саддо. са̄ хи аббхуггатат̣т̣хена ‘‘па̄са̄до’’ти абхидхамме (дха. са. ат̣т̣ха. 16) ниддит̣т̣ха̄. татха̄ ча̄ха –

‘‘пан̃н̃а̄па̄са̄дама̄руйха, асоко сокиним̣ паджам̣;

паббатат̣т̣хова бхӯмат̣т̣хе, дхӣро ба̄ле авеккхатӣ’’ти. (дха. па. 28);

ут̣т̣хехӣти ва̄ дхаммадесана̄йа аппоссукката̄сан̇кха̄тасан̇коча̄паттито кила̄субха̄вато ут̣т̣хаха.

283. гарут̣т̣ха̄нийам̣ пайирупа̄ситва̄ гарутарам̣ пайоджанам̣ уддисса абхипаттхана̄ аджджхесана̄, са̄пи аттхато йа̄чана̄ва хотӣти а̄ха ‘‘аджджхесананти йа̄чана’’нти. падесависайам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ ахутва̄ буддха̄нам̣йева а̄вен̣икабха̄вато идам̣ н̃а̄н̣адвайам̣ ‘‘буддхачаккхӯ’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘имесан̃хи двиннам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ буддхачаккхӯти на̄ма’’нти. тин̣н̣ам̣ магган̃а̄н̣а̄нанти хет̣т̣хима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ магган̃а̄н̣а̄нам̣ ‘‘дхаммачаккхӯ’’ти на̄мам̣ чатусаччадхаммадассанаматтабха̄вато. йато та̄ни н̃а̄н̣а̄ни виджджӯпамабха̄вена вутта̄ни, аггамагган̃а̄н̣ам̣ пана н̃а̄н̣акиччасса сикха̄ппаттийа̄ на дассанаматтам̣ хотӣти ‘‘дхаммачаккхӯ’’ти на вуччати, тато там̣ ваджирӯпамабха̄вена вуттам̣. вуттанайена̄ти ‘‘аппараджаккха̄’’ти еттха вуттанайена. йасма̄ мандакилеса̄ ‘‘аппараджаккха̄’’ти вутта̄, тасма̄ бахалакилеса̄ ‘‘маха̄раджаккха̄’’ти ведитабба̄. пат̣ипаккхавидхаманасаматтхата̄йа тиккха̄ни сӯра̄ни висада̄ни, вуттавипарийа̄йена мудӯни. саддха̄дайо а̄ка̄ра̄ти саддахана̄диппака̄ре вадати. сундара̄ти калйа̄н̣а̄. саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 814) пана ‘‘йесам̣ а̄сайа̄дайо кот̣т̣ха̄са̄ сундара̄, те сва̄ка̄ра̄, випарӣта̄ два̄ка̄ра̄’’ти вуттам̣, там̣ има̄йа аттхаван̣н̣ана̄йа ан̃н̃адаттху сам̣сандати саметӣти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ран̣ам̣ на̄ма паччайа̄ка̄ро, сачча̄ни ва̄.

айам̣ панеттха па̄л̣ӣти еттха аппараджаккха̄дипада̄нам̣ аттхавибха̄ване айам̣ тассаттхасса вибха̄ванӣ па̄л̣и. саддха̄дӣнам̣ вимуттипарипа̄чакадхамма̄нам̣ балавабха̄во таппат̣ипаккха̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ дуббалабха̄венева хоти, тесан̃ча балавабха̄во саддха̄дӣнам̣ дуббалабха̄вена̄ти вимуттипарипа̄чакадхамма̄нам̣ аттхита̄наттхита̄васена аппараджаккхамаха̄раджаккхата̄дайо па̄л̣ийам̣ вибхаджитва̄ дассита̄. кхандха̄дайо ева луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо. сампаттибхавабхӯто локо сампаттибхавалоко, сугатисан̇кха̄то упапаттибхаво. сампатти самбхавати етена̄ти сампаттисамбхавалоко. сугатисам̣ваттанийо каммабхаво. дуггати сан̇кха̄таупапаттибхавадуггати сам̣ваттанийакаммабхава̄ випаттибхавалокавипаттисамбхавалока̄.

пуна екакадука̄дивасена локам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘еко локо’’тиа̄ди вуттам̣. а̄ха̄ра̄дайо вийа хи а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ сан̇кха̄ра̄ луджджанапалуджджанат̣т̣хена локоти. еттха еко локо саббе сатта̄ а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти йа̄йам̣ пуггала̄дхит̣т̣ха̄на̄йа катха̄йа саббасан̇кха̄ра̄нам̣ паччайа̄йаттавутти, та̄йа саббе сан̇кха̄ра̄ екова локо екавидхо пака̄рантарасса абха̄вато. две лока̄тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. на̄маггахан̣ена четтха нибба̄насса аггахан̣ам̣ тасса алокасабха̄ватта̄. нану ча а̄ха̄рат̣т̣хитика̄ти еттха паччайа̄йаттавуттита̄йа маггапхала̄нампи локата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати парин̃н̃еййа̄нам̣ дуккхасаччадхамма̄нам̣ идха ‘‘локо’’ти адхиппетатта̄. атха ва̄ на луджджати на палуджджатӣти йо гахито татха̄ на хоти, со локоти там̣-гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. упа̄да̄на̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄. даса̄йатана̄нӣти даса рӯпа̄йатана̄ни. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

виват̣т̣аджджха̄сайасса адхиппетатта̄ тасса ча саббам̣ тебхӯмакакаммам̣ гарахитаббам̣ ваджджитаббан̃ча хутва̄ упат̣т̣ха̄тӣти вуттам̣ ‘‘саббе абхисан̇кха̄ра̄ ваджджам̣, саббе бхавага̄микамма̄ ваджджа’’нти. аппараджаккхамаха̄раджаккха̄дӣсу пан̃часу дукесу екекасмим̣ даса даса катва̄ ‘‘пан̃н̃а̄са̄йа а̄ка̄рехи има̄ни пан̃чиндрийа̄ни джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. атха ва̄ анвайато бйатирекато ча саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ паропарийаттам̣ джа̄на̄тӣти катва̄ татха̄ вуттам̣. еттха ча аппараджаккха̄дибхабба̄дивасена а̄ваджджентасса бхагавато те сатта̄ пун̃джапун̃джа̄ва хутва̄ упат̣т̣хаханти, на екека̄.

уппала̄ни еттха сантӣти уппалинӣ, гаччхопи джала̄сайопи, идха пана джала̄сайо адхиппетоти а̄ха ‘‘уппалаване’’ти. йа̄ни удакасса анто нимугга̄нева хутва̄ пусанти вад̣д̣ханти, та̄ни антонимуггапосӣни. дӣпита̄нӣти ат̣т̣хакатха̄йам̣ пака̄сита̄ни, идхева ва̄ ‘‘ан̃н̃а̄нипӣ’’тиа̄дина̄ бха̄сита̄ни.

уггхат̣итан̃н̃ӯти уггхат̣итам̣ на̄ма н̃а̄н̣уггхат̣анам̣, н̃а̄н̣е уггхат̣итаматте ева джа̄на̄тӣти аттхо. випан̃читам̣ виттха̄ритамева аттхам̣ джа̄на̄тӣти випан̃читан̃н̃ӯ. уддеса̄дӣхи нетабботи неййо. саха уда̄хат̣авела̄йа̄ти уда̄ха̄ре уда̄хат̣аматтейева. дхамма̄бхисамайоти чатусаччадхаммасса н̃а̄н̣ена саддхим̣ абхисамайо. айам̣ вуччатӣти айам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дина̄ найена сам̣кхиттена ма̄тика̄йа т̣хапийама̄на̄йа десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ арахаттам̣ ган̣хитум̣ саматтхо пуггало ‘‘уггхат̣итан̃н̃ӯ’’ти вуччати. айам̣ вуччатӣти айам̣ сам̣кхиттена ма̄тикам̣ т̣хапетва̄ виттха̄рена аттхе вибхаджийама̄не арахаттам̣ па̄пун̣итум̣ саматтхо пуггало ‘‘випан̃читан̃н̃ӯ’’ти вуччати. уддесатоти уддесахету, уддисантасса, уддиса̄пентасса ва̄ти аттхо. парипуччхатоти аттхам̣ парипуччхантасса. анупуббена дхамма̄бхисамайо хотӣти ануккамена арахаттаппатти хоти. на та̄йа джа̄тийа̄ дхамма̄бхисамайо хотӣти тена аттабха̄вена маггам̣ ва̄ пхалам̣ ва̄ антамасо джха̄нам̣ ва̄ випассанам̣ ва̄ ниббаттетум̣ на саккоти. айам̣ вуччати пуггало падапарамоти айам̣ пуггало бйан̃джанападамева парамам̣ асса̄ти падапарамоти вуччати.

камма̄варан̣ена̄ти (вибха. ат̣т̣ха. 826) пан̃чавидхена а̄нантарийакаммена. випа̄ка̄варан̣ена̄ти ахетукапат̣исандхийа̄. йасма̄ пана духетука̄нампи арийамаггапат̣иведхо наттхи, тасма̄ духетука̄ пат̣исандхипи ‘‘випа̄ка̄варан̣амева̄’’ти ведитабба̄. килеса̄варан̣ена̄ти нийатамиччха̄дит̣т̣хийа̄. ассаддха̄ти буддха̄дӣсу саддха̄рахита̄. аччхандика̄ти каттукамйата̄кусалаччхандарахита̄. уттаракурука̄ манусса̄ аччхандикат̣т̣ха̄нам̣ павит̣т̣ха̄. дуппан̃н̃а̄ти бхаван̇гапан̃н̃а̄йа парихӣна̄. бхаван̇гапан̃н̃а̄йа пана парипун̣н̣а̄йапи йасса бхаван̇гам̣ локуттарасса паччайо на хоти, сопи дуппан̃н̃о ева на̄ма. абхабба̄ нийа̄мам̣ оккамитум̣ кусалесу дхаммесу самматтанти кусалесу дхаммесу самматтанийа̄масан̇кха̄там̣ маггам̣ оккамитум̣ адхигантум̣ абхабба̄. на камма̄варан̣ена̄тиа̄дӣни вуттавипарийа̄йена ведитабба̄ни.

нибба̄насса два̄рам̣ пависанамагго. виваритва̄ т̣хапито маха̄карун̣ӯпаниссайена сайамбхун̃а̄н̣ена адхигататта̄. саддхам̣ памун̃чантӯти аттано саддхам̣ павесенту, саддахана̄ка̄рам̣ упат̣т̣хапентӯти аттхо. сукхена акиччхена паваттанӣйата̄йа суппаваттитам̣. на бха̄сим̣ на бха̄сисса̄мӣти чинтесим̣.

284. дхаммам̣ десесса̄мӣти евам̣ паваттитадхаммадесана̄пат̣исам̣йуттасса витаккасса саттамасатта̄хато парам̣ ат̣т̣хамасатта̄хейева уппаннатта̄ вуттам̣ ‘‘ат̣т̣хаме сатта̄хе’’ти. на итарасатта̄ха̄ни вийа пат̣инийатакиччалаккхитасса ат̣т̣хамасатта̄хасса на̄ма паваттитасса саббха̄ва̄.

виват̣анти девата̄виггахена виват̣аан̇гапаччан̇ганидда̄йа джана̄нам̣ па̄кат̣ам̣ виппака̄ранти аттхо. ‘‘буддхаттам̣ анадхигантва̄ на пачча̄гамисса̄мӣ’’ти уппаннавитакка̄тисайахетукена патхавӣпариваттаначетийам̣ на̄ма дассетва̄. са̄кийаколийамаллараджджавасена тӣн̣и раджджа̄ни. руккхамӯлети нигродхамӯле. ватва̄ пакка̄ми, паккамантийа̄ часса̄ маха̄сатто а̄ка̄рам̣ дассеси суван̣н̣атха̄лаггахан̣а̄йа, са̄ ‘‘тумха̄кам̣ там̣ париччаттамева̄’’ти пакка̄ми.

дива̄виха̄рам̣ катва̄ти на̄на̄сама̄паттийо сама̄паджджанена дива̄виха̄рам̣ вихаритва̄. ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча, ат̣т̣хи ча авасиссату, упасуссату сарӣре мам̣салохита’’нтиа̄дина̄ сутте (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.237; а. ни. 2.5; 8.13; маха̄ни. 17, 196) а̄гатанайена чатуран̇гавӣрийам̣ адхит̣т̣хахитва̄.

навайоджананти уббедхато вуттам̣, путхулато два̄дасайоджана̄, дӣгхато йа̄ва чаккава̄л̣а̄ а̄йата̄ти ваданти. аджджхоттхаранто упасан̇камитва̄ – ‘‘ут̣т̣хехи со, сиддхаттха, ахам̣ имасса паллан̇касса ануччхавико’’ти ватва̄ таттха саккхим̣ ота̄ренто аттано парисам̣ ниддиси. екаппаха̄ренева – ‘‘айамева ануччхавико, айамева ануччхавико’’ти кола̄халамака̄си, там̣ сутва̄ маха̄сатто…пе… хаттхам̣ паса̄рети. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ –

‘‘ачетана̄йам̣ патхавӣ, авин̃н̃а̄йа сукхам̣ дукхам̣;

са̄пи да̄набала̄ майхам̣, саттаккхаттум̣ пакампатха̄’’ти. (чарийа̄. 1.124);

пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣ висодхетва̄ти а̄нетва̄ самбандхо сӣха̄валоканан̃а̄йена. ват̣т̣авиват̣т̣ам̣ саммаситва̄ти чатусаччаманасика̄рам̣ сандха̄йа̄ха. имасса паллан̇касса аттха̄йа̄ти паллан̇касӣсена адхигатависесам̣ дассети. таттха хи сикха̄ппаттавимуттисукхам̣ авиджаханто антарантара̄ ча пат̣иччасамуппа̄дан̇гам̣ манасикаронто екапаллан̇кена нисӣди. екачча̄нанти йа̄ адхигатамагга̄ саччхикатаниродха̄ екадесена ча буддхагун̣е джа̄нанти, та̄ т̣хапетва̄ тадан̃н̃есам̣ девата̄нам̣. ан̃н̃епи буддхаттакара̄ти виса̄кха̄пун̣н̣амато пат̣т̣ха̄йа раттиндивам̣ евам̣ ниччасама̄хитабха̄вахетука̄нам̣ буддхагун̣а̄нам̣ упари ан̃н̃епи буддхаттаса̄дхака̄, ‘‘айам̣ буддхо’’ти буддхабха̄васса паресам̣ вибха̄вана̄ дхамма̄ ким̣ ну кхо аттхӣти йоджана̄.

анимисехӣти дхаммапӣтивиппха̄равасена паса̄давикаситаниччалата̄йа нимесарахитехи. ратаначан̇камети девата̄хи ма̄пите ратанамайачан̇каме. ратанабхӯта̄нам̣ саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ таттха ча анантанайасса дхаммаратанасса саммасанена там̣ т̣ха̄нам̣ ратанагхарачетийам̣ на̄ма джа̄тантипи ваданти. еванти ваккхама̄на̄ка̄рена. чхаббан̣н̣а̄нам̣ расмӣнам̣ дантехи никкхаманато чхаддантана̄гакулам̣ вийа̄ти нидассанам̣ вуттам̣.

хет̣т̣ха̄ лохапа̄са̄даппама̄н̣оти навабхӯмакасса саббапат̣хамасса лохапа̄са̄дасса хет̣т̣ха̄ лохапа̄са̄даппама̄н̣о. кхандхакат̣т̣хакатха̄йам̣ (маха̄ва. ат̣т̣ха. 5) пана таттха ‘‘бхан̣д̣а̄га̄рагаббхаппама̄н̣а’’нти вуттам̣.

паччаггхети абхинаве. паччекам̣ махаггхата̄йа паччаггхети кечи, там̣ на сундарам̣. на хи буддха̄ бхагаванто махаггхам̣ пат̣игган̣ханти парибхун̃джанти ва̄. пин̣д̣апа̄танти еттха мантхан̃ча мадхупин̣д̣икан̃ча сандха̄йа вадати. айам̣ витаккоти – ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десеййа’’нти айам̣ паривитакко.

пан̣д̣иччена̄ти сама̄паттипат̣ила̄бхасам̣сиддхена адхигамаба̄хусаччасан̇кха̄тена пан̣д̣итабха̄вена. веййаттийена̄ти сама̄паттипат̣ила̄бхапаччайена па̄риха̄рийапан̃н̃а̄сан̇кха̄тена бйаттабха̄вена. медха̄вӣти тихетукапат̣исандхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа там̣там̣итикаттаббата̄пан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄йа ча медха̄йа саманна̄гатоти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо. маха̄джа̄нийоти маха̄париха̄нико. а̄гаманапа̄да̄пи наттхӣти идам̣ пат̣хамам̣ ваттаббам̣, атха̄хам̣ таттха гаччхеййам̣, гантва̄ десийама̄нам̣ дхаммамписса сотум̣ сотапаса̄допи наттхӣти йоджана̄. ким̣ пана бхагавата̄ аттано буддха̄нубха̄вена те дхаммам̣ н̃а̄петум̣ на сакка̄ти? а̄ма, на сакка̄. на хи парато гхосам̣ антарена са̄вака̄нам̣ дхамма̄бхисамайо самбхавати, ан̃н̃атха̄ итарапаччайарахитассапи дхамма̄бхисамайена бхавитаббам̣, на ча там̣ аттхи. вуттан̃хетам̣ – ‘‘двеме, бхиккхаве, паччайа̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ уппа̄да̄йа парато ча гхосо аджджхаттан̃ча йонисоманасика̄ро’’ти (а. ни. 2.127). па̄л̣ийам̣ ра̄массева сама̄паттила̄бхита̄ а̄гата̄, на удакасса, там̣ тасса бодхисаттена сама̄гатака̄лавасена вуттам̣. со хи пуббепи таттха йуттаппайутто вихаранто маха̄пурисена кхиппан̃н̃ева сама̄паттӣнам̣ ниббаттитабха̄вам̣ сутва̄ сам̣вегаджа̄то маха̄сатте тато ниббиджджа пакканте гхат̣енто ва̄йаманто начирассева ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттеси. тена вуттам̣ ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатане ниббаттоти аддаса̄’’ти. ете ат̣т̣ха бра̄хман̣а̄ти самбандхо. чхал̣ан̇гава̄ти чхал̣ан̇гавидуно. мантанти мантападам̣. ‘‘ниджджха̄йитва̄’’ти вачанасесо, мантетва̄ти аттхо. вийа̄карим̣сӯти катхесум̣.

йатха̄мантападанти лаккхан̣амантасан̇кха̄таведавачана̄нурӯпам̣. гата̄ти пат̣ипанна̄. ‘‘двева гатийо бхаванти анан̃н̃а̄’’ти (дӣ. ни. 2.33; 3.199-200; ма. ни. 2.384, 398) вуттанийа̄мена ниччхинитум̣ асакконта̄ бра̄хман̣а̄ вуттамева пат̣ипаджджим̣су, на маха̄пурисасса буддхабха̄ваппаттим̣ пачча̄сӣсим̣су. име пана кон̣д̣ан̃н̃а̄дайо пан̃ча ‘‘екам̣сато буддхо бхависсатӣ’’ти джа̄таниччхайатта̄ мантападам̣ атикканта̄. пун̣н̣апаттанти тут̣т̣хида̄нам̣. ниббитакка̄ти ниббикаппа̄, на дведха̄ такка̄.

ваппака̄лети вапанака̄ле. вапанаттхам̣ бӣджа̄ни нӣхаран̣антена таттха аггам̣ гахетва̄ да̄нам̣ бӣджаггада̄нам̣ на̄ма. ла̄йанагга̄дӣсупи есева найо. дхан̃н̃апхаласса на̄типарин̣атака̄ле путхукака̄ле. ла̄йанети сассала̄йане. йатха̄ лӯнам̣ хаттхакам̣ катва̄ вен̣ивасена бандханам̣ вен̣икаран̣ам̣. вен̣ийо пана пурисабха̄равасена бандханам̣ кала̄по. кхале кала̄па̄нам̣ т̣хапанадивасе аггам̣ гахетва̄ да̄нам̣ кхалаггам̣. маддитва̄ вӣхӣнам̣ ра̄сикаран̣адивасе аггам̣ гахетва̄ да̄нам̣ бхан̣д̣аггам̣. кот̣т̣ха̄га̄ре дхан̃н̃асса паккхипанадивасе да̄нам̣ кот̣т̣хаггам̣. уддхаритва̄ти кхалато дхан̃н̃асса уддхаритва̄. наваннам̣ аггада̄на̄нам̣ диннатта̄ти идам̣ тасса раттан̃н̃ӯнам̣ аггабха̄ваттха̄йа ката̄бхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ паваттитаса̄вакапа̄рамийа̄ чин̣н̣анте паваттитатта̄ вуттам̣. тин̣н̣ампи хи бодхисатта̄нам̣ там̣там̣па̄рамийа̄ сикха̄ппаттака̄ле паваттитам̣ пун̃н̃ам̣ апун̃н̃ам̣ ва̄ гарутаравипа̄камева хоти, дхаммасса ча саббапат̣хамам̣ саччхикирийа̄йа вина̄ катхам̣ раттан̃н̃ӯнам̣ аггабха̄васиддхӣти. бахука̄ра̄ кхо име пан̃чаваггийа̄ти идам̣ пана упака̄ра̄нуссаран̣аматтакамева паричайавасена а̄л̣а̄рудака̄нуссаран̣ам̣ вийа.

285. виварети маджджхе. тена̄ха ‘‘тига̄вутантаре т̣ха̄не’’ти. айоджийама̄не упайогавачанам̣ на па̄пун̣а̄ти са̄мивачанасса пасан̇ге антара̄-саддайогена упайогавачанасса иччхитатта̄. тена̄ха ‘‘антара̄саддена пана йуттатта̄ упайогавачанам̣ ката’’нти.

саббам̣ тебхӯмакадхаммам̣ абхибхавитва̄ парин̃н̃а̄бхисамайавасена атиккамитва̄. чатубхӯмакадхаммам̣ анавасесам̣ н̃еййам̣ саббасо н̃еййа̄варан̣асса пахӣнатта̄ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена аведим̣. раджджанадуссанамуйхана̄дина̄ килесена. аппаха̄таббампи кусала̄бйа̄катам̣ таппат̣ибаддхакилесаматханена пахӣнатта̄ на хотӣти а̄ха ‘‘саббам̣ тебхӯмакадхаммам̣ джахитва̄ т̣хито’’ти. а̄рамман̣атоти а̄рамман̣акаран̣авасена.

кин̃ча̄пи локийадхамма̄нампи йа̄дисо локана̄тхасса адхигамо, на та̄дисо адхигамо парӯпадесо аттхи, локуттарадхамме панасса лесопи наттхӣти а̄ха ‘‘локуттарадхамме майхам̣ а̄чарийо на̄ма наттхӣ’’ти. пат̣ибха̄гапуггалоти сӣла̄дӣхи гун̣ехи пат̣инидхибхӯто пуггало. сахетуна̄ти сахадхаммена сапа̄т̣ихӣраката̄йа. найена̄ти абхиджа̄наната̄дивидхина̄. чатта̄ри сачча̄нӣти идам̣ таббинимуттасса н̃еййасса абха̄вато вуттам̣. сайам̣ буддхоти сайамева сайамбхун̃а̄н̣ена буддхо. вигатапарил̣а̄хата̄йа сӣтибхӯто. тато ева ниббуто. а̄хан̃чханти а̄ханисса̄ми. венеййа̄нам̣ амата̄дхигама̄йа уггхосана̄дим̣ катва̄ саттху дхаммадесана̄ аматадундубхӣти вутта̄.

анантан̃а̄н̣о джитакилесоти анантаджино. евампи на̄ма бхавеййа̄ти евам̣видхе на̄ма рӯпаратане ӣдисена н̃а̄н̣ена бхавитаббанти адхиппа̄йо. айам̣ хисса паббаджджа̄йа паччайо джа̄то, ката̄дхика̄ро чеса. татха̄ хи бхагава̄ тена сама̄гаматтхам̣ падаса̄ва там̣ маггам̣ пат̣ипаджджи.

кот̣т̣ха̄сасампанна̄ти ан̇гапаччан̇гасан̇кха̄таавайавасампанна̄. ат̣т̣ӣйатӣти ат̣т̣о хоти, доманассам̣ а̄паджджатӣти аттхо.

авихам̣ упапанна̄сети авихесу ниббатта̄. вимутта̄ти аггапхалавимуттийа̄ вимутта̄. те хитва̄ ма̄нусам̣ дехам̣, диббайогам̣ упаджджхагунти те упака̄ дайо ма̄нусам̣ аттабха̄вам̣ джахитва̄ орамбха̄гийасам̣йоджанаппаха̄нена авихесу ниббаттаматта̄ва аггамагга̄дхигамена диббайогам̣ уддхамбха̄гийасам̣йоджанам̣ саматиккамим̣су.

286. сан̣т̣хапесунти ‘‘нева абхива̄детаббо’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 12) сан̣т̣хам̣ кирийа̄ка̄рам̣ акам̣су. тена̄ха ‘‘катикам̣ акам̣сӯ’’ти. падха̄натоти пуббе анут̣т̣хитадуккарачаран̣ато. пабха̄витанти ва̄ча̄самут̣т̣ха̄нам̣, вачӣниччха̄ран̣анти аттхо. ‘‘айам̣ на кин̃чи висесам̣ адхигамиссатӣ’’ти ануккан̣т̣ханаттхам̣. ‘‘майам̣ йаттха каттхачи гамисса̄ма̄’’ти ма̄ витаккайиттха. обха̄соти випассанобха̄со. нимиттанти каммат̣т̣ха̄нанимиттам̣. екападенева̄ти екавачаненева. ‘‘анена пуббепи на кин̃чи миччха̄ вуттапубба’’нти сатим̣ лабхитва̄. йатха̄бхӯтава̄дӣти уппаннага̄рава̄.

антовиха̄рейева ахоси дахаракума̄ро вийа техи бхиккхӯхи парихарито. малети сам̣килесе. га̄мато бхиккхӯхи нӣхат̣ам̣ упанӣтам̣ бхаттам̣ етасса̄ти нӣхат̣абхатто, тена нӣхат̣абхаттена бхагавата̄. еттакам̣ катха̄магганти – ‘‘двема̄, бхиккхаве, парийесана̄’’ти а̄рабхитва̄ йа̄ва – ‘‘наттхи да̄ни пунаббхаво’’ти падам̣, еттакам̣ десана̄маггам̣. ка̄ман̃четтха – ‘‘тумхепи маман̃чева пан̃чаваггийа̄нан̃ча маггам̣ а̄рӯл̣ха̄, арийапарийесана̄ тумха̄кам̣ парийесана̄’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣. тена пана – ‘‘со кхо ахам̣, бхиккхаве, аттана̄ джа̄тидхаммо сама̄но…пе… асам̣килит̣т̣хам̣ ануттарам̣ йогаккхемам̣ нибба̄нам̣ аджджхагаманти, атха кхо, бхиккхаве, пан̃чаваггийа̄ бхиккхӯ майа̄ евам̣ овадийама̄на̄…пе… ануттарам̣ йогаккхемам̣ нибба̄нам̣ аджджхагамам̣су…пе… наттхи да̄ни пунаббхаво’’ти имассева суттападасса аттхо вибха̄витоти катва̄ вуттам̣ ‘‘бхагава̄ йам̣ пуббе авача тумхепи маман̃чева пан̃чаваггийа̄нан̃ча маггам̣ а̄рул̣ха̄, арийапарийесана̄ тумха̄кам̣ парийесана̄ти. имам̣ екамева анусандхим̣ дассенто а̄харӣ’’ти.

287. анага̄рийа̄нампӣти паббаджита̄нампи. пан̃чака̄магун̣авасена анарийапарийесана̄ хоти гадхита̄дибха̄вена парибхун̃джанато. миччха̄джӣвавасенапи анарийапарийесана̄ хотӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘пан̃чака̄магун̣авасена̄’’ти вуттам̣ саччхандара̄гапарибхогасса адхиппетатта̄. ида̄ни чатӯсу паччайесу ка̄магун̣е ниддха̄ретум̣ ‘‘таттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. парибхогарасоти парибхогапаччайапӣтисоманассам̣. айам̣ пана расасама̄ната̄васена гахан̣ам̣ упа̄да̄йа ‘‘расо’’ти вутто, на сабха̄вато. сабха̄вена гахан̣ам̣ упа̄да̄йа пӣтисоманассам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ сийа̄, на раса̄рамман̣ам̣. аппаччавеккхан̣апарибхоготи паччавеккхан̣арахито парибхого, идаматтхитам̣ анисса̄йа гадхита̄дибха̄вена парибхоготи аттхо. гадхита̄ти тан̣ха̄йа баддха̄. муччхита̄ти муччхам̣ мохам̣ пама̄дам̣ а̄панна̄. аджджхога̄л̣ха̄ти адхиога̄л̣ха̄, там̣ там̣ а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ т̣хита̄. а̄дӣнавам̣ апассанта̄ти саччхандара̄гапарибхоге досам̣ аджа̄нанта̄. апаччавеккхитапарибхогахетуа̄дӣнавам̣ ниссарати атиккамати етена̄ти ниссаран̣ам̣, паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣.

па̄сара̄синти па̄сасамуда̄йам̣. луддако хи па̄сам̣ од̣д̣енто на екам̣йева, на ча екасмим̣йева т̣ха̄не од̣д̣ети, атха кхо там̣там̣мига̄нам̣ а̄гаманамаггам̣ саллаккхетва̄ таттха таттха од̣д̣енто бахӯйева од̣д̣ети, тасма̄ те читтена екато гахетва̄ ‘‘па̄сара̄сӣ’’ти вуттам̣. ва̄гурасса ва̄ па̄сападеса̄нам̣ бахубха̄вато ‘‘па̄сара̄сӣ’’ти вуттам̣.

па̄сара̄сисуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.