8. мадхупин̣д̣икасуттаван̣н̣ана̄
199. джа̄тивананти сайам̣джа̄там̣ ванам̣. тена̄ха ‘‘аропима’’нти. пат̣исалла̄наттха̄йа̄ти екӣбха̄ваттха̄йа, путхутта̄рамман̣ато ва̄ читтам̣ пат̣иниваттетва̄ аччантасанте нибба̄не пхаласама̄паттивасена аллӣйа̄панаттхам̣. дан̣д̣о па̄н̣имхи асса̄ти дан̣д̣апа̄н̣и. йатха̄ со ‘‘дан̣д̣апа̄н̣ӣ’’ти вуччати, там̣ дассетум̣ ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. дан̣д̣авиттата̄йа̄ти дан̣д̣е сон̣д̣ата̄йа. со хи дан̣д̣апасуто дан̣д̣асиппе ча сукусало таттха па̄кат̣о пан̃н̃а̄то, тасма̄ дан̣д̣ам̣ гахетва̄ва вичарати. джан̇гха̄киламатхавиноданаттханти ра̄джасабха̄йа чиранисаджджа̄йа уппаннаджан̇гха̄париссамасса апанайанаттхам̣. адхиччаниккхаманоти йа̄диччхаканиккхамано, на абхин̣ханиккхамано. олуббха̄ти саннирумбхитва̄ т̣хито. йатха̄ со ‘‘олуббха̄’’ти вутто, там̣ дассетум̣ ‘‘гопа̄лакада̄рако вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣.
200. ваданти етена̄ти ва̄до, дит̣т̣хӣти а̄ха ‘‘ким̣ ва̄дӣти, ким̣ дит̣т̣хико’’ти? кимаккха̄йӣти кима̄чиккхако, кӣдисадхаммакатхо? ачиттӣка̄рена̄ти ана̄дарена. татха̄пуччхане ка̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘касма̄’’тиа̄дима̄ха. нассатетанти нассату етам̣ кулам̣.
аттхам̣ на джа̄на̄тӣти аттхам̣ че екадесена джа̄неййа, там̣ миччха̄ гахетва̄ пат̣иппхаритва̄пи тит̣т̣хеййа. тасса дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа̄ти тадасса аттха̄джа̄нанам̣ бхагавата̄ иччхитам̣. вигга̄хикакатханти виггахакатхам̣, са̄рамбхакатханти аттхо. нану бхагавата̄ саддхим̣ локе путхӯ саман̣абра̄хман̣а̄ на̄на̄ва̄да̄ сантӣти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘татха̄гато хӣ’’тиа̄ди. на вивадати вива̄дахетука̄нам̣ ка̄мадит̣т̣хиджджхоса̄на̄нам̣ маггенева самуггха̄титатта̄, тадабха̄вато пана локо татха̄гатена вивадати. дхаммава̄дӣ йатха̄бхӯтава̄дӣ дхаммава̄дӣхи на вивадати тесам̣ вивадитука̄мата̄йа ева абха̄вато, адхаммава̄дӣ пана тин̣а̄йапи наман̃н̃ама̄но техи кин̃чи вивадати. тена̄ха ‘‘на, бхиккхаве, дхаммава̄дӣ кеначи локасмим̣ вивадатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.94). адхаммава̄дӣ пана асамуччхиннавива̄дахетукатта̄ вивадатева. татха̄ ча̄ха ‘‘адхаммава̄дӣва кхо, бхиккхаве, вивадатӣ’’ти.
йатха̄ ча пана̄ти еттха йатха̄-саддо ‘‘йатха̄ ча ануппаннасса ка̄маччхандасса уппа̄до хоти, тан̃ча паджа̄на̄тӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.122) вийа ка̄ран̣аттхоти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’ти. ка̄ран̣а̄ка̄ро ва̄ идха йатха̄-саддена вутто, со пана аттхато ка̄ран̣амева̄ти вуттам̣ ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’ти. ‘‘идам̣ катхам̣ идам̣ катхам̣’’ти паваттанато катхам̣катха̄, вичикиччха̄. са̄ йасса наттхи, со акатхам̣катхӣ, там̣ акатхам̣катхим̣. виппат̣иса̄ракуккуччам̣ бхагавата̄ ана̄га̄мимаггенева чхиннам̣, хаттхапа̄дакуккуччам̣ аггамаггена а̄вен̣икадхамма̄дхигамато. апара̄парам̣ уппаджджанакабхаво ‘‘бхава̄бхаво’’ти идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘пунаппунаббхаве’’ти. сам̣вара̄сам̣варо пхала̄пхалам̣ вийа кхуддакамаханто бхаво ‘‘бхава̄бхаво’’ти вуттоти а̄ха ‘‘хӣнапан̣ӣте ва̄ бхаве’’ти. бхаво вуд̣д̣хиппатто ‘‘абхаво’’ти вуччати йатха̄ ‘‘асеккха̄ дхамма̄’’ти (дха. са. 11.тикама̄тика̄). килесасан̃н̃а̄ти ка̄масан̃н̃а̄дике вадати. килеса̄ ева ва̄ сан̃н̃а̄на̄мена вутта̄ ‘‘сан̃н̃а̄ паха̄йа аматам̣ ева па̄пун̣а̄тӣ’’тиа̄дӣсу вийа. аттано кхӣн̣а̄савабха̄вам̣ дӣпетӣти имина̄ва паресан̃ча татхатта̄йа дхаммам̣ десетӣти айампи аттхо вибха̄витоти дат̣т̣хаббам̣. нӣхаритва̄ кӣл̣а̄петва̄ти нӣхаритва̄ чева кӣл̣а̄петва̄ ча, нӣхаран̣авасена ва̄ кӣл̣а̄петва̄. тивиса̄кханти тибхан̇габха̄кут̣и вийа нала̄т̣е джа̄татта̄ нала̄т̣икам̣.
201. кинти ну кхоти ким̣ ка̄ран̣ена̄ти аттхо. анусандхим̣ гахетва̄ти пуччха̄нусандхим̣ ут̣т̣хапетва̄. йатонида̄нанти йам̣нида̄нам̣, йам̣ка̄ран̣а̄ти вуттам̣ хоти. пуримападе хи вибхатти алопам̣ катва̄ ниддесо, чхааджджхаттикаба̄хира̄йатана̄динида̄нанти айамева аттхо. сан̇кха̄йанти сан̇кха̄бха̄вена н̃а̄йантӣти сан̇кха̄ти а̄ха ‘‘сан̇кха̄ти кот̣т̣ха̄са̄’’ти. ка̄ман̃четтха ма̄нопи папан̃чо, абхинанданасабха̄ве ева пана ган̣ханто ‘‘тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипапан̃часампайутта̄’’ти а̄ха. татха̄ хи ваккхати ‘‘абхинандитабба’’нтиа̄ди. самуда̄чарантӣти саббасо уддхам̣ уддхам̣ парийа̄да̄йа паваттанти. марийа̄даттхо хи айама̄ка̄ро, тена ча йогена пурисанти упайогавачанам̣ йатха̄ ‘‘татха̄гатам̣, бхиккхаве, арахантам̣ самма̄самбуддхам̣ две витакка̄ самуда̄чарантӣ’’ти (итиву. 38). тан̣ха̄дайо ча йатха̄сакам̣ паваттиа̄ка̄рам̣ авилан̇гхантийо а̄севанавасена упарӯпари паваттанти. татха̄ хи та̄ ‘‘папан̃часан̇кха̄’’ти вутта̄.
ка̄ран̣ети паваттипаччайе. ека̄йатанампи …пе… наттхӣти чаккха̄йатана̄ди екампи а̄йатанам̣ абхинандитаббам̣ абхивадитаббам̣ аджджхоситаббан̃ча наттхи че, нану наттхи ева, касма̄ ‘‘наттхи че’’ти вуттанти? саччам̣ наттхи, аппахӣна̄бхинандана̄бхиваданааджджхоса̄на̄нам̣ пана путхуджджана̄нам̣ абхинандитабба̄диппака̄ра̄ни а̄йатана̄ни хонтӣти тесам̣ на сакка̄ наттхӣти ватту, пахӣна̄бхинандана̄дӣнам̣ пана саббатха̄ наттхӣти ‘‘наттхи че’’ти вуттам̣. ахам̣ маманти абхинандитаббанти дит̣т̣ха̄бхинандана̄йа ‘‘аха’’нти тан̣ха̄бхинандана̄йа ‘‘мама’’нти рочетаббам̣. абхивадитаббанти абхинивисанасамут̣т̣ха̄панавасена ваттаббам̣. тена̄ха ‘‘ахам̣ маманти ваттабба’’нти. аджджхоситва̄ти дит̣т̣хи тан̣ха̄ ваттхум̣ анупависитва̄ га̄хадвайам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ вийа катва̄. тена̄ха ‘‘гилитва̄ паринит̣т̣хапетва̄’’ти. етена̄ти ‘‘еттха че наттхӣ’’тиа̄дивачанена. еттха̄ти а̄йатанесу. тан̣ха̄дӣнам̣ аваттхубха̄вадассанамукхена тан̣ха̄дӣнам̣йева аппаваттим̣ килесапаринибба̄нам̣ катхитанти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘есеванто’’тиа̄ди, айамева абхинандана̄дӣнам̣ наттхибха̄вакаро магго, таппат̣иппассаддхибхӯтам̣ пхалам̣, там̣ниссаран̣ам̣ ва̄ нибба̄нам̣ ра̄га̄нусайа̄дӣнам̣ анто аваса̄нам̣ аппаваттӣти аттхо. тена̄ха ‘‘айам̣ …пе… анто’’ти. саббаттха̄ти ‘‘есеванто пат̣игха̄нусайа̄нам̣’’тиа̄дӣсу саббападесу.
а̄дийатӣти паха̄рада̄на̄дивасена гайхати. маттхакаппаттам̣ калаханти бхан̣д̣ана̄диматте ат̣т̣хатва̄ мукхасаттӣхи витудана̄дивасена маттхакаппаттам̣ калахам̣. йа̄йа каротӣти самбандхо. сесападесупи есева найо. вируддхагга̄хавасена на̄на̄га̄хаматтам̣, татха̄ вируддхава̄давасена на̄на̄ва̄даматтам̣. евам̣ паваттанти гарука̄таббесупи га̄равам̣ акатва̄ ‘‘тувам̣ тува’’нти евам̣ паваттам̣ са̄рамбхакатхам̣, йа̄йа четана̄йа йам̣ кароти, са̄ тувам̣ тувам̣. нисса̄йа̄ти пат̣ичча, ниссайа̄дипаччайе катва̄ти аттхо. килеса̄нам̣ уппаттинимиттата̄ та̄ва а̄йатана̄нам̣ хоту таббха̄ве бха̄вато, ниродханимиттата̄ пана катхам̣. на хеттха локуттарадхамма̄нам̣ сан̇гахо локийа̄нам̣йева адхиппетатта̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘нируджджхама̄на̄пӣ’’тиа̄ди. на̄маматтена нимиттатам̣ сандха̄йа вуттоти дассенто ‘‘йаттхуппанна̄, таттхева нируддха̄ хонтӣ’’ти ватва̄ таматтхам̣ суттантарена са̄дхенто ‘‘сва̄йаматтхо’’тиа̄дима̄ха.
таттха самудайасаччапан̃хена̄ти маха̄сатипат̣т̣ха̄не самудайасаччаниддесена. со хи ‘‘каттха уппаджджама̄на̄’’тиа̄дина̄ пуччха̄васена паваттатта̄ пан̃хоти вутто. нану таттха тан̣ха̄йа уппаттиниродха̄ вутта̄, на саббакилеса̄нанти ӣдисӣ чодана̄ анавака̄са̄ти дассенто ‘‘йатхева ча̄’’тиа̄дима̄ха. ладдхавоха̄рети имина̄ ра̄га̄дӣнам̣ аппаваттинимиттата̄йа антоти саман̃н̃а̄ нибба̄насса̄ти дассети. етенева абхинандана̄дӣнам̣ абха̄воти ча идам̣ сам̣ван̣н̣итанти дат̣т̣хаббам̣. катхам̣ пана саббасан̇кхатавиниссат̣е нибба̄не акусаладхамма̄нам̣ ниродхасамбхавоти а̄ха ‘‘йан̃хи йаттха наттхи, там̣ таттха нируддхам̣ на̄ма хотӣ’’ти. йва̄йам̣ аппаваттийам̣ ниродхавоха̄ро вутто, сва̄йаматтхо ниродхапан̃хена дӣпетаббо. на хи таттха уппаджджитва̄ нируддха̄ витаккавича̄ра̄ пат̣иппассаддха̄ти вутта̄, атха кхо аппаватта̄ ева̄ти.
203. евам̣сампаданти евам̣сампаджджанакам̣ евам̣ пасситаббам̣ идам̣ мама аджджхесанам̣. тена̄ха ‘‘ӣдисанти аттхо’’ти. джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти (а. ни. т̣ӣ. 3.10.113-116) саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣ саббам̣ джа̄на̄ти. уккат̣т̣ханиддесена хи ависесаггахан̣ена ча ‘‘джа̄на’’нти имина̄ ниравасесам̣ н̃еййаджа̄там̣ паригган̣ха̄тӣти таббисайа̄йа джа̄нанакирийа̄йа саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева каран̣ам̣ бхавитум̣ йуттам̣. атха ва̄ пакаран̣авасена ‘‘бхагава̄’’ти саддантарасаннидха̄нена ча̄йаматтхо вибха̄ветаббо. пасситаббамева пассатӣти диббачаккху-пан̃н̃а̄чаккху-дхаммачаккху-буддхачаккху-самантачаккху-сан̇кха̄техи н̃а̄н̣ачаккхӯхи пасситаббам̣ пассати ева. атха ва̄ джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти йатха̄ ан̃н̃е савипалла̄са̄ ка̄марӯпапарин̃н̃а̄ва̄дино джа̄нанта̄пи випалла̄савасена джа̄нанти, на евам̣ бхагава̄. бхагава̄ пана пахӣнавипалла̄сатта̄ джа̄нанто джа̄на̄ти ева, дит̣т̣хидассанасса ча абха̄ва̄ пассанто пассатийева̄ти аттхо. дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хена̄ти йатха̄ чаккху сатта̄нам̣ дассанаттхам̣ парин̣ети, евам̣ локасса йа̄тха̄вадассанаса̄дханато дассанакиччапарин̣а̄йакат̣т̣хена чаккхубхӯто, пан̃н̃а̄чаккхумайатта̄ ва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена пан̃н̃а̄чаккхум̣ бхӯто паттоти ва̄ чаккхубхӯто. н̃а̄н̣абхӯтоти етасса ча евамева аттхо дат̣т̣хаббо. дхамма̄ ва̄ бодхипаккхийа̄ техи уппаннатта̄ локасса ча тадуппа̄данато, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ ва̄ дхаммам̣ паттоти дхаммабхӯто. брахма̄ вуччати магго тена уппаннатта̄ локасса ча тадуппа̄данатта̄, тан̃ча сайамбхун̃а̄н̣ена паттоти брахмабхӯто. чатусаччадхаммам̣ вадатӣти ватта̄. чирам̣ саччапат̣иведхам̣ паваттенто вадатӣти паватта̄. аттхам̣ нӣхаритва̄ти дуккха̄диаттхам̣ таттха̄пи пӣл̣ана̄диаттхам̣ уддхаритва̄. параматтхам̣ ва̄ нибба̄нам̣ па̄пайита̄, аматасаччхикирийам̣ саттесу уппа̄денто аматам̣ дада̄тӣти аматасса да̄та̄. бодхипаккхийадхамма̄нам̣ тада̄йаттабха̄вато дхаммасса̄мӣ.
204. со ва̄ уддесо аттанопи хотӣти тхеро ‘‘йам̣ кхо но’’ти а̄ха. саббалокаса̄дха̄ран̣а̄ хи буддха̄нам̣ десана̄ти. ида̄ни йехи два̄ра̄рамман̣ехи пурисам̣ папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ самуда̄чаранти, та̄ни та̄ва дассенто папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ дассетум̣ йена сал̣а̄йатанавибхан̇гена ниддесо като, тасса аттхам̣ дассетум̣ ‘‘чаккхун̃ча̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. таттха ниссайабха̄вена̄ти ниссайапаччайабха̄вена. ниссайапаччайо ча паса̄дачаккхуйева хоти, на чуддасасамбха̄рам̣, чатучатта̄лӣсасамбха̄рам̣ ва̄ сасамбха̄рачаккхунти а̄ха ‘‘чаккхупаса̄дан̃ча пат̣ичча̄’’ти. а̄рамман̣абха̄вена̄ти а̄рамман̣апаччайабха̄вена. а̄рамман̣апаччайо ча чатусамут̣т̣ха̄никарӯпесу йам̣ кин̃чи хотӣти а̄ха ‘‘чатусамут̣т̣ха̄никарӯпе ча пат̣ичча̄’’ти.
еттха чаккху екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпа̄йатанам̣ пана анекамева сам̣хатанти имасса висесасса дассанаттхам̣ ниссайабха̄вена ‘‘чаккхупаса̄дан̃ча а̄рамман̣абха̄вена чатусамут̣т̣ха̄никарӯпе ча̄’’ти вачанабхедо като. ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ чаккху екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпам̣ пана анекамева̄ти? паччайабха̄вависесато. чаккху хи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттапаччайехи паччайо хонтам̣ аттхибха̄венева хоти тасмим̣ сати тасса бха̄вато, асати абха̄вато, йато там̣ аттхиавигатапаччайехисса паччайо хотӣти вуччати, таннисситата̄ часса на екадесена аллӣйанавасена иччхитабба̄ арӯпабха̄вато. атха кхо гарура̄джа̄дӣсу сиссара̄джапуриса̄дӣнам̣ вийа таппат̣ибаддхавуттита̄йа, итаре пана паччайа̄ тена тена висесена ведитабба̄.
сача̄йам̣ паччайабха̄во на екасмим̣ на самбхаватӣти екампи чаккху чаккхувин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘чаккхун̃ча̄вусо, пат̣ичча̄’’ти екавачанавасена вуттам̣. рӯпам̣ пана йадипи чаккху вийа пуреджа̄тааттхи-авигатапаччайехи паччайо хоти пуретарам̣ уппаннам̣ хутва̄ виджджама̄наккхан̣е ева упака̄ракатта̄ татха̄пи анекамева сам̣хатам̣ хутва̄ паччайо хоти а̄рамман̣абха̄вато. йан̃хи паччайадхаммам̣ сабха̄вабхӯтам̣, парикаппита̄ка̄раматтам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вентам̣ паваттати, тадан̃н̃есан̃ча сатипи паччайабха̄ве со тасса са̄рамман̣асабха̄вата̄йа йам̣ кин̃чи ана̄ламбхитва̄ паваттитум̣ асаматтхасса олуббхапаваттика̄ран̣абха̄вена а̄ламбанӣйато а̄рамман̣ам̣ на̄ма, тасса йасма̄ йатха̄ татха̄ сабха̄вӯпаладдхи вин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайала̄бхо, тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпам̣ а̄раббха паваттама̄нам̣ тасса сабха̄вам̣ вибха̄вентамева паваттати. са̄ часса индрийа̄дхӣнавуттикасса а̄рамман̣асабха̄вӯпаладдхи на екадвикала̄пагатаван̣н̣авасена хоти, на̄пи катипайакала̄пагатаван̣н̣авасена, атха кхо а̄бхога̄нурӯпам̣ а̄па̄тхагатаван̣н̣авасена̄ти анекамева рӯпам̣ сам̣хаччака̄рита̄йа вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассенто ‘‘рӯпе ча уппаджджати чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти бахувачанавасена̄ха.
йам̣ пана пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 1.1.2 паччайаниддеса) ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти вуттам̣, там̣ йа̄дисам̣ рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, та̄дисам̣ сандха̄йа вуттам̣. кӣдисам̣ пана танти? самудитанти па̄кат̣ойаматтхо. еван̃ча катва̄ йадеке ваданти ‘‘а̄йатанасаллаккхан̣авасена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо саллаккхан̣ависайа̄, на драбйасаллаккхан̣авасена̄’’ти, тампи сувуттамева хоти. на четтха самуда̄йа̄рамман̣ата̄ а̄сан̇китабба̄ самуда̄йа̄бхогассева абха̄вато, самудита̄ пана ван̣н̣адхамма̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти. катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄ самудита̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти. на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄ андха̄ самудита̄ пассантӣти? найидамекантикам̣ висум̣ висум̣ асаматтха̄нампи сивика̄вахана̄дӣсу саматтхата̄йа дассанато. кеса̄дӣнан̃ча йасмим̣ т̣ха̄не т̣хита̄нам̣ паччекам̣ ван̣н̣ам̣ гахетум̣ на сакка̄, тасмим̣йева т̣ха̄не самудита̄нам̣ там̣ гахетум̣ сакка̄ти бхиййопи тесам̣ сам̣хаччака̄рита̄ парибйатта̄. етена ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса парама̄н̣урӯпам̣ а̄рамман̣ам̣, уда̄ху там̣самуда̄йотиа̄дика̄ чодана̄ пат̣иккхитта̄ти ведитабба̄. ‘‘сотан̃ча, а̄вусо, пат̣ичча̄’’тиа̄дӣсупи имина̄ найена аттхо ведитаббо. чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма̄ти чаккхунисситарӯпавиджа̄наналаккхан̣ам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄ма уппаджджати.
тин̣н̣ам̣ сан̇гатийа̄ти чаккху, рӯпам̣, чаккхувин̃н̃а̄н̣анти имесам̣ тин̣н̣ам̣ сан̇гатийа̄ самодха̄нена. пхассо на̄ма̄ти арӯпадхаммопи сама̄но а̄рамман̣е пхусана̄ка̄ренева паваттанато пхусаналаккхан̣о пхассо на̄ма дхаммо уппаджджати. сахаджа̄та̄дивасена̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣асампайутта̄йа сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃а̄дивасена, анантара̄йа анантара̄дивасена, итара̄йа упаниссайавасена паччайабха̄вато пхассапаччайа̄ пхассака̄ран̣а̄ ведана̄ уппаджджати. анубхаванасамака̄ламева а̄рамман̣асса сан̃джа̄нанам̣ хотӣти ‘‘та̄йа ведана̄йа йам̣ а̄рамман̣ам̣ ведети, тадева сан̃н̃а̄ сан̃джа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣. чаккхудва̄рика̄ дхамма̄ идха̄дхиппета̄ти тадануса̄рена пана апара̄паруппанна̄нам̣ ведана̄дӣнам̣ гахан̣е сати, йанти ва̄ ка̄ран̣авачанам̣, йасма̄ а̄рамман̣ам̣ ведети, тасма̄ там̣ сан̃джа̄на̄тӣти аттхо. на хи асати ведайите када̄чи сан̃н̃уппатти аттхи. сесападесупи есева найо. сан̃н̃а̄йа хи йатха̄сан̃н̃а̄там̣ виджджама̄нам̣, авиджджама̄нам̣ ва̄ а̄рамман̣ам̣ витаккавасена парикаппети, йатха̄парикаппитан̃ча там̣ дит̣т̣хитан̣ха̄ма̄наман̃н̃ана̄хи ман̃н̃ама̄но папан̃четӣти вутто. тенева̄ха ‘‘патхавим̣ патхавито сан̃джа̄на̄’’ти, ‘‘патхавим̣ патхавито сан̃н̃атва̄ патхавим̣ ман̃н̃атӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.2), ‘‘таккан̃ча дит̣т̣хӣсу пакаппайитва̄, саччам̣ муса̄ти двайадхаммама̄хӯ’’ти (су. ни. 892; маха̄ни. 121) ча. балаппаттапапан̃чавасенева̄йаматтхаван̣н̣ана̄ ката̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана паридуббалавасена.
чаккхурӯпа̄дӣхи ка̄ран̣ехӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣апхассаведана̄сан̃н̃а̄витаккехи ка̄ран̣абхӯтехи. ака̄ран̣абхӯта̄нампи тесам̣ аттхита̄йа ка̄ран̣аггахан̣ам̣. парин̃н̃а̄та̄ хи те ака̄ран̣ам̣. тена̄ха ‘‘апарин̃н̃а̄така̄ран̣а’’нти. тӣхипи парин̃н̃а̄хи апарин̃н̃а̄таваттхукам̣. абхибхавантӣти аджджхоттхаранти. сахаджа̄та̄ хонтӣти еттха ‘‘чаккхусампхассапаччайа̄ ведана̄ккхандхо аттхи кусало’тиа̄дивачанато ведана̄сан̃н̃а̄ асахаджа̄та̄пи гахетабба̄. йади еванти ‘‘папан̃четӣ’’ти еттха йади пан̃чадва̄раджаванасахаджа̄та̄ папан̃часан̇кха̄ адхиппета̄ та̄сам̣ паччуппаннависайатта̄, касма̄ атӣта̄на̄гатаггахан̣ам̣ катанти чодети. итаро ‘‘татха̄ уппаджджанато’’тиа̄дина̄ парихарати. таттха татха̄ уппаджджанатоти йатха̄ ваттама̄нака̄ле, евам̣ атӣтака̄ле ана̄гатака̄ле ча чаккхудва̄ре папан̃часан̇кха̄нам̣ уппаджджанато атӣта̄на̄гатаггахан̣ам̣ катам̣, на атӣтесу, ана̄гатесу ва̄ чаккхурӯпесу чаккхудва̄рика̄нам̣ та̄сам̣ уппаджджанато.
манан̃джа̄вусо, пат̣ичча̄ти еттха дувидхам̣ манам̣ кевалам̣ бхаван̇гам̣, са̄ваджджанам̣ ва̄. дувидха̄ хи катха̄. уппаттидва̄ракатха̄йам̣ двиккхаттум̣ чалитам̣ бхаван̇гам̣ манодва̄рам̣ на̄ма, чаккха̄ди вийа рӯпа̄дина̄ йена там̣ гхат̣т̣итам̣ таттха упари вин̃н̃а̄н̣уппаттийа̄ два̄рабха̄вато. паччайакатха̄йам̣ са̄ваджджанабхаван̇гам̣, ‘‘маносампхассапаччайа̄ аттхи кусало’’тиа̄дӣсу хи са̄ваджджанаманосампхассо иччхито, на бхаван̇гаманосампхассо асамбхавато. таттха пат̣хаманайам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘мананти бхаван̇гачитта’’нти. дхаммети тебхӯмакадхамма̄рамман̣анти имина̄ сабха̄вадхаммесу ева килесуппаттӣти кечи, тадайуттам̣ тадупа̄да̄на̄йапи пан̃н̃аттийа̄ дхамма̄рамман̣ата̄йа вуттатта̄. идха пана тебхӯмака̄пи дхамма̄ лаббхантӣти дассанаттхам̣ ‘‘тебхӯмакадхамма̄рамман̣а’’нти вуттам̣, на пан̃н̃аттийа̄ ана̄рамман̣атта̄. еван̃четам̣ сампат̣иччхитаббам̣, ан̃н̃атха̄ акусалачиттуппа̄да̄ ана̄рамман̣а̄ на̄ма сийум̣. уппаттидва̄ракатха̄йам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄ди вийа а̄ваджджанампи два̄рапаккхикамева̄ти вуттам̣ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣анти а̄ваджджанам̣ ва̄’’ти. паччайакатха̄йам̣ пана а̄ваджджанам̣ гахитанти ‘‘джаванам̣ ва̄’’ти вуттам̣. найадвайе дхамма̄нам̣ сахаджа̄тавибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘а̄ваджджане гахите’’тиа̄ди вуттам̣. йуттамева̄ти ниппарийа̄йато йуттамева.
со йа̄ва на паччайапат̣иведхо самбхавати, та̄ва пан̃н̃аттимукхенева сабха̄вадхамма̄ пан̃н̃а̄йанти паччекам̣ апан̃н̃а̄панети а̄ха ‘‘пхассо на̄ма еко дхаммо уппаджджатӣ’’ти. евам̣ пхассапан̃н̃аттим̣ пан̃н̃апессатӣти пан̃н̃апетва̄ таббисайадассанам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппа̄дессати. имасмим̣ сати идам̣ хотӣти имасмим̣ чаккхуа̄дике паччайе сати идам̣ пхасса̄дикам̣ паччайуппаннам̣ хоти. два̄даса̄йатанавасена̄ти два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ васена а̄гатена пат̣иччасамуппа̄данайавасена. два̄даса̄йатанапат̣иккхепавасена̄ти ‘‘имасмим̣ асати идам̣ на хотӣ’’ти паччайа̄бха̄вапаччайуппанна̄бха̄вадассанаккаме два̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ пат̣иккхепавасена.
са̄вакена пан̃хо катхитоти айам̣ пан̃хо са̄вакена катхито, ити имина̄ ка̄ран̣ена ма̄ никкан̇кха̄ ахуваттха. атха ва̄ сам̣кхиттена вуттаматтхам̣ виттха̄рена вибхаджантена етадагге т̣хапитена маха̄са̄вакена пан̃хо катхитоти имина̄ ка̄ран̣ена етасмим̣ пан̃хе ма̄ никкан̇кха̄ ахуваттха, херан̃н̃ике сати каха̄пан̣ам̣ сайам̣ ниччхинанта̄ вийа ахутва̄ бхагавато ева сантике никкан̇кха̄ хотха.
205. а̄каронти пхалам̣ та̄йа та̄йа марийа̄да̄йа ниббаттентӣти а̄ка̄ра̄, ка̄ран̣а̄ни. па̄т̣ийеккака̄ран̣ехӣти чханнам̣ два̄ра̄нам̣ васена висум̣ висум̣ папан̃чака̄ран̣асса ниддит̣т̣хатта̄ вуттам̣. атха ва̄ йадипи йаттакехи дхаммехи йам̣ пхалам̣ ниббаттати, тесам̣ самудита̄нам̣йева ка̄ран̣абха̄во са̄маггийа̄ва пхалуппаттито, татха̄пи паччекам̣ тасса ка̄ран̣амева̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘па̄т̣ийеккака̄ран̣ехӣ’’ти. падехӣти на̄ма̄дипадехи чева там̣самуда̄йабхӯтехи ва̄кйехи ча. тена̄ха ‘‘аккхарасампин̣д̣анехӣ’’ти. аккхара̄нийева хи аттхесу йатха̄ваччам̣ падава̄кйабха̄вена париччхиджджанти. бйан̃джанехӣти аттхасса абхибйан̃джанато бйан̃джанасан̃н̃итехи ван̣н̣ехи. та̄ни пана йасма̄ парийа̄йасса аккхаран̣ато ‘‘аккхара̄нӣ’’ти вуччанти, тасма̄ а̄ха ‘‘аккхарехӣ’’ти. еттха ча имехи а̄ка̄рехи имехи падабйан̃джанехи папан̃часамуда̄ча̄расса ват̣т̣асса ча виват̣т̣асса ча дассанааттхо вибхаттоти йоджана̄. пан̣д̣иччена̄ти пан̃н̃а̄йа. ‘‘китта̄вата̄ ну кхо, бханте, пан̣д̣ито хоти? йато кхо бхиккху дха̄тукусало ча хотӣ’’ти (ма. ни. 3.124) а̄дисуттападавасена пан̣д̣италаккхан̣ам̣ дассенто ‘‘чатӯхи ва̄ ка̄ран̣ехӣ’’тиа̄дима̄ха. саччапат̣иведхавасена пан̣д̣иччам̣ дасситанти пат̣исамбхида̄васена маха̄пан̃н̃атам̣ дассетум̣ ‘‘маханте аттхе’’тиа̄ди вуттам̣.
гул̣апӯванти гул̣е мисситва̄ катапӯвам̣. баддхасаттугул̣аканти мадхусаккхара̄хи пин̣д̣ӣкатам̣ саттупин̣д̣ам̣. асечитаббакам̣ мадхуа̄дина̄ пагева техи самайоджитаббатта̄. чинтакаджа̄тикоти дхаммачинта̄йа чинтакасабха̄во. саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣еневасса̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣енева асса суттасса гун̣ам̣ париччхинда̄петва̄ на̄мам̣ ган̣ха̄песса̄ми.
мадхупин̣д̣икасуттаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ саматта̄.