49. чатура̄раккханиддесаван̣н̣ана̄
461-2. буддха̄нуссати …пе… маран̣ассатӣти има̄ чатура̄раккха̄ на̄ма̄ти сесо. а̄ракатта̄дина̄ти а̄ракабха̄во а̄ракаттам̣, там̣ а̄ди йасса ‘‘арӣнам̣ хататта̄’’тиа̄дикасса там̣ а̄ракатта̄ди. тена тена маггена сава̄сана̄нам̣ ара̄нам̣ хататта̄ а̄рака̄ саббакилесехи сувидӯравидӯре т̣хитоти а̄-ка̄расса рассаттам̣, ка-ка̄расса ха-ка̄рам̣ са̄нуна̄сикам̣ катва̄ ‘‘араха’’нти падасиддхи ведитабба̄. ‘‘а̄рака̄’’ти ча вутте са̄ман̃н̃аджотана̄йа висесе ават̣т̣ха̄нато, висесаттхина̄ ча висесасса ануппайоджитаббатта̄ ‘‘килесехӣ’’ти лаббхати.
самма̄ти авипарӣтам̣. са̄манти сайамева, апаранеййо хутва̄ти аттхо. ‘‘самбуддхо’’ти хи еттха сам̣-саддо ‘‘сайа’’нти етасса аттхасса бодхако дат̣т̣хаббо. буддхатоти бха̄ваппадха̄нойам̣ ниддесо, буддхатта̄ти аттхо. ‘‘арахам̣’’ ити ва̄ ‘‘самма̄самбуддхо’’ ити ва̄ бхагавато навабхеде гун̣е йа̄ пунаппунам̣ ануссати, са̄ буддха̄нуссатӣти йоджана̄. ‘‘самма̄самбуддхо итӣ’’ти ваттаббе а-ка̄ро сандхивасена а̄гато. ити-саддо панеттха а̄диаттхо, ичча̄дӣти аттхо. навабхедети ‘‘ануттаро пурисадаммаса̄ратхӣ’’ти екато гахетва̄. еттха пана упача̄ро уппаджджати, на аппана̄, татха̄ маран̣ассатийам̣. итаресу пана убхайампи уппаджджатӣти ведитаббам̣. буддха̄нуссати.
463-4. ‘‘сӣмат̣т̣ха̄’’тиа̄дина̄ метта̄бха̄ванам̣ дассети. сӣмат̣т̣хасан̇гхети сӣма̄йам̣ тит̣т̣хатӣти сӣмат̣т̣хо, сова сан̇гхо. гочарага̄мамхи иссаре джанети самбандхо. таттха ма̄нусе упа̄да̄йа саббасаттесӯти йоджетаббам̣. таттха̄ти тасмим̣ га̄ме. сукхита̄ хонту авера̄ти падаччхедо. а̄дина̄ти ‘‘абйа̄паджджа̄ хонту, анӣгха̄ хонту, сукхӣ атта̄нам̣ парихарантӯ’’ти имина̄. париччхиджджа париччхиджджа̄ти ‘‘имасмим̣ виха̄ре саббе бхиккхӯ’’тиа̄дина̄ евампи париччхиндитва̄ париччхиндитва̄. метта̄бха̄вана̄.
465-6. ида̄ни асубхам̣ ниддисанто саббапат̣хамам̣ са̄дхетаббам̣ саттавидхамуггахакосаллам̣ ‘‘ван̣н̣е’’чча̄дина̄ дассети. саттавидхан̃хи там̣ найато а̄гатам̣ ва̄ча̄саджджха̄йаманаса̄саджджха̄йехи саддхим̣. таттха пат̣хамам̣ ва̄ча̄йа саджджха̄йантена чатта̄ри тачапан̃чака̄дӣни париччхиндитва̄ ануломаппат̣иломавасена ка̄таббам̣. йатха̄ пана вачаса̄, татхева манаса̄пи саджджха̄йо ка̄таббо. вачаса̄ саджджха̄йо хи манаса̄ саджджха̄йасса паччайо. со пана лаккхан̣аппат̣иведхасса паччайо. таттха ван̣н̣о на̄ма кеса̄дӣнам̣ ван̣н̣о. сан̣т̣ха̄нам̣ тесам̣йева сан̣т̣ха̄нам̣. ока̄со тесам̣йева патит̣т̣хока̄со. диса̄ на̄бхито уддхам̣ упаримадиса̄, адхо хет̣т̣хима̄. париччхедо на̄ма ‘‘айам̣ кот̣т̣ха̄со хет̣т̣ха̄ ча упари ча тирийан̃ча имина̄ на̄ма париччхинно’’ти евам̣ сабха̄гапариччхедо чева ‘‘кеса̄ на лома̄, лома̄ на кеса̄’’ти евам̣ амиссаката̄васена висабха̄гапариччхедо ча. кеса̄дикот̣т̣ха̄се ваваттхапетва̄ти самбандхо. ваваттхапетва̄ти вуттанайена ваваттхапетва̄.
евам̣ ваваттхапентена йатха̄вуттам̣ саттавидхам̣ уггахакосаллам̣ сампа̄детва̄ ат̣т̣ха̄расавидхам̣ манасика̄ракосаллам̣ сампа̄детаббанти дассетум̣ ‘‘анупуббато’’тиа̄дима̄ха. таттха аппана̄то тайо ча суттанта̄ти име чатта̄ропи найатова̄гате на̄тисӣгха̄дӣсу паккхипитва̄ дасавидхата̄ ведитабба̄. анупуббатоти саджджха̄йакаран̣ато пат̣т̣ха̄йа анупат̣ипа̄т̣ийа̄. на̄тисӣгхам̣ на̄тисан̣икам̣ катва̄ти кирийа̄висесанам̣. виккхепам̣ пат̣иба̄хайанти каммат̣т̣ха̄нам̣ виссаджджетва̄ бахиддха̄ путхутта̄рамман̣е четасо виккхепам̣ пат̣иба̄ханто. пан̣н̣аттим̣ саматиккамма̄ти йа̄йам̣ ‘‘кеса̄ лома̄’’ти пан̣н̣атти, там̣ атиккамитва̄, ‘‘пат̣иккӯла’’нти читтам̣ т̣хапетва̄ти адхиппа̄йо. анупуббато мун̃чантасса̄ти йо йо кот̣т̣ха̄со на упат̣т̣ха̄ти, там̣ там̣ ануккамена мун̃чато, тасса ‘‘бха̄вана̄’’ти имина̄ самбандхо ведитаббо.
467. евам̣ убхайакосаллам̣ сампа̄детва̄ саббакот̣т̣ха̄се ван̣н̣а̄дивасена ваваттхапетва̄ ван̣н̣а̄дивасенева пан̃чадха̄ пат̣иккӯлата̄ ваваттхапетабба̄ти дассетум̣ ‘‘ван̣н̣а̄’’тиа̄дима̄ха. ван̣н̣а…пе… ока̄сехи кот̣т̣ха̄се пат̣иккӯла̄ти бха̄вана̄ асубханти йоджана̄. татра кеса̄ та̄ва пакативан̣н̣ена ка̄л̣ака̄ адда̄рит̣т̣хакаван̣н̣а̄, сан̣т̣ха̄нато дӣгхават̣т̣атула̄дан̣д̣асан̣т̣ха̄на̄, дисато упаримадиса̄йа джа̄та̄, ока̄сато убхосу пассесу кан̣н̣ачӯл̣ика̄хи, пурато нал̣а̄т̣антена, паччхато гал̣ава̄т̣акена париччхинна̄, сӣсакат̣а̄хавет̣ханааллачаммам̣ кеса̄нам̣ ока̄со. париччхедато кеса̄ сӣсавет̣ханачамме вӣхаггаматтам̣ пависитва̄ патит̣т̣хитена хет̣т̣ха̄ аттано мӯлаталена, упари а̄ка̄сена, тирийам̣ ан̃н̃аман̃н̃ена париччхинна̄. две кеса̄ екато наттхӣти айам̣ сабха̄гапариччхедо. ‘‘кеса̄ на лома̄, лома̄ на кеса̄’’ти евам̣ авасесаекатим̣ сакот̣т̣ха̄сехи амиссӣката̄ кеса̄ на̄ма па̄т̣ийекко еко кот̣т̣ха̄соти айам̣ висабха̄гапариччхедо. идам̣ кеса̄нам̣ ван̣н̣а̄дито ниччхайанам̣. идам̣ пана несам̣ ван̣н̣а̄дивасена пан̃чадха̄ пат̣иккӯлато ниччхайанам̣ – кеса̄ на̄мете ван̣н̣атопи пат̣иккӯла̄ а̄сайатопи сан̣т̣ха̄натопи гандхатопи ока̄сатопи пат̣иккӯла̄ти евам̣ сесакот̣т̣ха̄са̄нампи йатха̄йогам̣ ведитаббам̣.
уддхума̄та̄диваттхӯсӯти уддхума̄такавинӣлакавипуббакавиччхиддакавиккха̄йитакавиккхиттакахатави- ккхиттакалохитакапул̣авакаат̣т̣хикасан̇кха̄тесу дасесу авин̃н̃а̄н̣акаасубхаваттхӯсу асубха̄ка̄рам̣ гахетва̄ паватта̄ бха̄вана̄ ва̄ асубханти самбандхо. асубхабха̄вана̄.
468. ‘‘маран̣ам̣ ме бхависсатӣ’’ти ва̄ ‘‘джӣвитам̣ ме упаруджджхатӣ’’ти ва̄ ‘‘маран̣ам̣ маран̣а’’нти ва̄ йонисо бха̄вайитва̄на̄ти йоджана̄. джӣвитанти рӯпаджӣвитиндрийан̃ча арӯпаджӣвитиндрийан̃ча. йонисоти упа̄йена. евам̣ паваттайатойева хи екаччасса нӣваран̣а̄ни виккхамбханти, маран̣а̄рамман̣а̄ сати сан̣т̣ха̄ти, упача̄раппаттамева каммат̣т̣ха̄нам̣ хоти.
469-470. йасса пана етта̄вата̄ на хоти, тена вадхакапаччӯпат̣т̣ха̄на̄дӣхи ат̣т̣хаха̄ка̄рехи маран̣ам̣ ануссаритаббанти дассетум̣ ‘‘вадхакассева̄’’тиа̄дима̄ха. вадхакасса ива упат̣т̣ха̄на̄ти ‘‘имасса сӣсам̣ чхиндисса̄мӣ’’ти асим̣ гахетва̄ гӣва̄йа сан̃ча̄райама̄насса вадхакасса вийа маран̣асса упат̣т̣ха̄нато. сампаттӣнам̣ випаттитоти бхогасампаттийа̄ джӣвитасампаттийа̄ ча вина̄самаран̣асан̇кха̄тавипаттито. упасам̣харатоти йасамахаттато пун̃н̃амахаттато тха̄мамахаттато иддхимахаттато пан̃н̃а̄махаттато паччекабуддхато самма̄самбуддхатоти имехи саттаха̄ка̄рехи аттано упасам̣харан̣ато. ка̄йабахуса̄дха̄ран̣а̄ти асӣтийа̄ кимикула̄нам̣, анекасата̄нам̣ рога̄нам̣, ба̄хира̄нан̃ча ахивиччхика̄дӣнам̣ маран̣асса паччайа̄нам̣ са̄дха̄ран̣ато. а̄йудуббалатоти асса̄сапасса̄сӯпанибаддхаттаирийа̄патхӯпанибаддхатта̄дина̄ а̄йуно дуббалато. ка̄лававаттха̄насса абха̄ватоти ‘‘имасмим̣йева ка̄ле маритаббам̣, на ан̃н̃асми’’нти евам̣ ка̄лававаттха̄насса абха̄вато. аддха̄насса париччхеда̄ти ‘‘манусса̄нам̣ джӣвитасса париччхедо на̄ма етарахи паритто, аддха̄ йо чирам̣ джӣвати, со вассасатам̣ джӣватӣ’’ти евам̣ аддха̄насса ка̄ласса париччхедато.
еттха пана каммат̣т̣ха̄нам̣ бха̄ветва̄ випассана̄йа саха пат̣исамбхида̄хи арахаттам̣ паттука̄мена буддхапуттена йам̣ ка̄таббам̣, там̣ а̄дикаммикасса кулапуттасса васена а̄дито пат̣т̣ха̄йа сан̇кхепенопадисса̄ма. чатуббидхам̣ та̄ва сӣлам̣ содхетаббам̣. таттха тивидха̄ висуджджхана̄ ана̄паджджанам̣, а̄паннавут̣т̣ха̄нам̣, килесехи ча аппат̣ипӣл̣анам̣. евам̣ висуддхасӣласса хи бха̄вана̄ сампаджджати. йампидам̣ четийан̇ган̣аватта̄дӣнам̣ васена а̄бхисама̄ча̄рикасӣлам̣ вуччати, тампи са̄дхукам̣ парипӯретаббам̣. тато –
‘‘а̄ва̄со ча кулам̣ ла̄бхо, ган̣о камман̃ча пан̃чамам̣;
аддха̄нам̣ н̃а̄ти а̄ба̄дхо, гантхо иддхӣти те даса̄’’ти. (висуддхи. 1.41) –
евам̣ вуттесу дасасу палибодхесу йо палибодхо, йо упаччхиндитаббо. евам̣ упаччхиннапалибодхена –
‘‘пийо гару бха̄ванӣйо, ватта̄ ча вачанаккхамо;
гамбхӣран̃ча катхам̣ катта̄, но ча̄т̣т̣ха̄не нийоджако’’ти. (а. ни. 7.37) –
евам̣ вутталаккхан̣ам̣ а̄чарийам̣ упасан̇камитва̄ каммат̣т̣ха̄нам̣ уггахетаббам̣. там̣ дувидхам̣ хоти саббаттхакакаммат̣т̣ха̄нан̃ча па̄риха̄рийакаммат̣т̣ха̄нан̃ча. таттха саббаттхакакаммат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма бхиккхусан̇гха̄дӣсу метта̄, маран̣ассати ча, ‘‘асубхасан̃н̃а̄’’типи еке. етам̣ пана тайам̣ саббаттха аттхайитаббам̣ иччхитаббанти катва̄, адхиппетасса ча йога̄нуйогакаммасса падат̣т̣ха̄натта̄ ‘‘саббаттхакакаммат̣т̣ха̄на’’нти вуччати. ат̣т̣хатим̣са̄рамман̣есу пана йам̣ йасса чарита̄нукӯлам̣, там̣ тасса ниччам̣ парихаритаббатта̄ йатха̄вуттенева найена ‘‘па̄риха̄рийакаммат̣т̣ха̄на’’нти вуччати, тато –
‘‘маха̄ва̄сам̣ нава̄ва̄сам̣, джара̄ва̄сан̃ча пантханим̣;
сон̣д̣им̣ пан̣н̣ан̃ча пуппхан̃ча, пхалам̣ паттхитамева ча.
‘‘нагарам̣ да̄руна̄ кхеттам̣, висабха̄гена пат̣т̣анам̣;
паччантасӣма̄саппа̄йам̣, йаттха митто на лаббхати.
‘‘ат̣т̣ха̄расета̄ни т̣ха̄на̄ни, ити вин̃н̃а̄йа пан̣д̣ито;
а̄рака̄ париваджджеййа, маггам̣ саппат̣ибхайам̣ йатха̄’’ти. (висуддхи. 1.52) –
вуттаат̣т̣ха̄расасена̄санадосаваджджитам̣ ‘‘идха, бхиккхаве, сена̄санам̣ на̄тидӯрам̣ хоти начча̄саннам̣ гамана̄гаманасампаннам̣ дива̄ аппа̄кин̣н̣ам̣ раттим̣ аппасаддам̣ аппаниггхосам̣ аппад̣ам̣самакасава̄та̄тапасарӣсапасампхассам̣. тасмим̣ кхо пана сена̄сане вихарантасса аппакасиренева уппаджджанти чӣварапин̣д̣апа̄тасена̄санагила̄напаччайабхесаджджапариккха̄ра̄. тасмим̣ кхо пана сена̄сане тхера̄ бхиккхӯ вихаранти бахуссута̄ а̄гата̄гама̄ дхаммавинайадхара̄ ма̄тика̄дхара̄. те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхати парипан̃хати ‘идам̣ бханте катхам̣, имасса ко аттхо’ти. тасса те а̄йасманто авиват̣ан̃чева виваранти, анутта̄нӣкатан̃ча утта̄ним̣ каронти, анекавихитесу ча кан̇кха̄т̣ха̄нӣйесу дхаммесу кан̇кхам̣ пат̣ивиноденти. евам̣ кхо, бхиккхаве, сена̄санам̣ пан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ хотӣ’’ти (а. ни. 10.11) вуттапан̃чан̇гасаманна̄гатам̣ сена̄санам̣ упагамма таттха васантена ‘‘дӣгха̄ни кесаломанакха̄ни чхиндитабба̄ни, джин̣н̣ачӣваресу аггал̣аанува̄тапарибхан̣д̣ада̄на̄дина̄ дал̣хӣкаммам̣ ва̄ тантаччхеда̄дӣсу туннакаммам̣ ва̄ ка̄таббам̣, килит̣т̣ха̄ни раджитабба̄ни, саче патте малам̣ хоти, патто пачитаббо, ман̃чапӣт̣ха̄дӣни содхетабба̄нӣ’’ти евам̣ вуттаупаччхиннакхуддакапалибодхена катабхаттакиччена бхаттасаммадам̣ винодетва̄ ратанаттайагун̣а̄нуссаран̣ена читтам̣ сампахам̣сетва̄ а̄чарийуггахато екападампи асаммуйхантена манаси ка̄таббанти.
чатура̄раккханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.