1. паччайачатуккаван̣н̣ана̄
авиджджам̣ ан̇гам̣ аггахетва̄ тато парам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро’’тиа̄дӣни паччайасахита̄ни паччайуппанна̄ни ан̇габха̄вена вутта̄нӣти а̄ха ‘‘на, тасса анан̇гатта̄’’ти. еван̃ча катва̄ ниддесе (вибха. 226) ‘‘таттха катама̄ авиджджа̄’’ти авиджджам̣ висум̣ виссаджджетва̄ ‘‘таттха катамо авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ там̣там̣паччайаванто сан̇кха̄ра̄дайо виссаджджита̄ти. тӣсу пака̄ресу пат̣хамапат̣хамава̄ро дутийава̄ра̄дӣсу пависанто паччайависеса̄дисаббана̄наттаса̄дха̄ран̣атта̄ те ва̄рависесе ган̣ха̄тӣти ‘‘саббасан̇га̄хако’’ти вутто. пат̣хамава̄ро ева хи на кевалам̣ чхат̣т̣ха̄йатанамева, атха кхо на̄ман̃ча пхассасса паччайо, на̄мам̣ ва̄ на кевалам̣ чхат̣т̣ха̄йатанассева, атха кхо пхассасса̄пӣти паччайависесадассанаттхам̣, йена аттхависесена маха̄нида̄насуттадесана̄ паватта̄, там̣дассанаттхан̃ча чхат̣т̣ха̄йатанан̇гам̣ париха̄петва̄ вуттоти тасса дутийава̄ре ча павесо вутто, на саббан̇гасамородхато.
йаттха̄ти ва̄рачатукке екекава̄ре ча. ан̃н̃атха̄ти суттантабха̄джанӣйато ан̃н̃атха̄ сан̇кха̄роти вуттам̣. авуттанти ‘‘рӯпам̣ сал̣а̄йатана’’нти, тесупи ча ва̄ресу чатӯсупи сока̄дайо авутта̄ суттантабха̄джанӣйесу вутта̄. таттха ча вуттамева идха ‘‘чхат̣т̣ха̄йатана’’нти ан̃н̃атха̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
саббат̣т̣ха̄наса̄дха̄ран̣атоти вуттанайена саббава̄раса̄дха̄ран̣ато, саббавин̃н̃а̄н̣апаваттит̣т̣ха̄набхаваса̄дха̄ран̣ато ва̄. вина̄ абха̄вена вин̃н̃а̄н̣асса кхандхаттайампи сама̄нам̣ пхалам̣ паччайо ча̄ти а̄ха ‘‘ависесена̄’’ти. ‘‘тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’ти (ма. ни. 1.204; сам̣. ни. 2.43) вачанато пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ пхассасса висесапаччайоти тасса пхассо висит̣т̣хам̣ пхалам̣, сатипи паччайасампайутта̄нам̣ а̄ха̄рапаччайабха̄ве маносан̃четана̄йа вин̃н̃а̄н̣а̄харан̣ам̣ висит̣т̣хам̣ киччанти сан̇кха̄ро часса висит̣т̣хо паччайо. ачиттаккхан̣аматта̄нӣти читтаккхан̣аппама̄н̣арахита̄ни. тассаттхоти тасса вуттасса авиджджа̄дикасса аттхо суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева ведитаббо.
хетука̄дӣнӣти еттха йасмим̣ чатукке хетука-саддо вутто, там̣ хетука-саддасахачаритатта̄ ‘‘хетука’’нти вуттанти ведитаббам̣. хету-саддо гатисӯчако авигатата̄ ча вигатата̄нива̄ран̣авасена гати ева хотӣти хетукачатуккам̣ авигатапаччайавасена вуттанти вуттам̣.
тидха̄ чатудха̄ пан̃чадха̄ ва̄ти ва̄-саддо ‘‘чхадха̄ ва̄’’типи викаппетӣти дат̣т̣хаббо. сама̄дхи хи са̄дха̄ран̣ехи тӣхи джха̄ниндрийамаггапаччайехи ча паччайоти. упа̄да̄нам̣ бхавасса маггапаччайена ча̄ти саттадха̄ти ка̄мупа̄да̄наваджджа̄нам̣ васена вадати. ка̄мупа̄да̄нам̣ пана йатха̄ бхавасса паччайо хоти, со пака̄ро тан̣ха̄йам̣ вутто ева̄ти на вутто.
имасмим̣ чатукке сахаджа̄тапаччайена паччайа̄ хонтӣти вачанавасена̄ти адхиппа̄йо. аттхо хи на каттхачи аттано паччайуппаннасса йатха̄сакехи паччайо на хоти, сахаджа̄тапаччайавасенева пана имасса чатуккасса вуттатта̄ сойеветтха хотӣти ваданти. пат̣хамава̄роти пат̣хамачатуккоти евам̣ ваттаббам̣. бхава̄дӣнам̣ татха̄ абха̄ванти йади сахаджа̄тапаччайавасенева пат̣хамачатукко вутто, бхаво джа̄тийа̄, джа̄ти ча маран̣асса сахаджа̄тапаччайо на хотӣти йатха̄ авигатачатукка̄дӣсу ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄ти бхавахетука̄’’тиа̄ди на вуттам̣ бхава̄дӣнам̣ авигата̄дипаччайата̄йа абха̄вато, евамидха̄пи ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’тиа̄ди на ваттаббам̣ сийа̄. паччайавачанамева хи тесам̣ сахаджа̄тасӯчакам̣ а̄паннам̣ авигатачатукка̄дӣсу вийа идха паччайависесасӯчакасса вачанантарасса абха̄ва̄, на ча там̣ на вуттам̣, на ча бхава̄дайо сахаджа̄тапаччайа̄ хонти, тасма̄ на сахаджа̄тапаччайавасенева̄йам̣ чатукко вутто. сесапаччайа̄нан̃ча самбхаванти идам̣ ‘‘бхава̄дӣна’’нти етена саха айоджетва̄ са̄ман̃н̃ена авиджджа̄дӣнам̣ сахаджа̄тена саха сесапаччайабха̄ва̄нан̃ча самбхавам̣ сандха̄йа вуттам̣. айан̃хеттха аттхо – паччайависесасӯчакасса вачанантарасса абха̄ва̄ сахаджа̄тато ан̃н̃е паччайабха̄ва̄ авиджджа̄дӣнам̣ на самбхавантӣти сахаджа̄тапаччайавасенева̄йам̣ чатукко а̄раддхоти вуччеййа, на ча те на самбхаванти, тасма̄ на̄йам̣ татха̄ а̄раддхоти.
‘‘маха̄нида̄насуттанте ека̄дасан̇гико пат̣иччасамуппа̄до вутто’’ти вуттам̣, таттха пана ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄мапаччайа̄ пхассо’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.97) двиккхаттум̣ а̄гате на̄марӯпе екадха̄ гахите наван̇гико, двидха̄ гахите дасан̇гико вутто, ан̃н̃аттха пана вуттесу авиджджа̄сан̇кха̄ресу аддхаттайадассанаттхам̣ йоджийама̄несу ека̄дасан̇гико хотӣти катва̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. маха̄нида̄насуттантадесана̄йа париггахаттханти таттха хи чаккха̄йатана̄дӣни вийа рӯпе чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча на̄ме антогадхам̣ катва̄ пхассасса ниравасесарӯпапаччайам̣ вийа ниравасесана̄мапаччайан̃ча дассетум̣ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ пхассо’’ти вуттам̣, евамидха̄пи таттха дасситависесадассанена там̣десана̄париггахаттхам̣ екачиттаккхан̣ике пат̣иччасамуппа̄де чхат̣т̣ха̄йатанам̣ на̄мантогадхам̣ катва̄ ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо’’ти вуттанти аттхо.
рӯпаппаваттидесам̣ сандха̄йа деситатта̄ ‘‘имасса̄’’ти вачанасесо, на пурима̄нанти, тенева ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха.
йонивасена опапа̄тика̄нанти четтха сам̣седаджайоника̄пи парипун̣н̣а̄йатанабха̄вена опапа̄тикасан̇гахам̣ катва̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. падха̄на̄йа ва̄ йонийа̄ саббапарипун̣н̣а̄йатанайоним̣ дассетум̣ ‘‘опапа̄тика̄на’’нти вуттам̣. евам̣ сан̇гаханидассанавасенева хи дхаммахадайавибхан̇гепи (вибха. 1009) ‘‘опапа̄тика̄нам̣ пета̄на’’нтиа̄дина̄ опапа̄тикаггахан̣амева катам̣, на сам̣седаджаггахан̣анти. екачиттаккхан̣е чхаха̄йатанехи пхассасса паватти наттхи, на чекасса акусалапхассасса чхат̣т̣ха̄йатанаваджджам̣ а̄йатанам̣ сама̄наккхан̣е паваттама̄нам̣ паччайабхӯтам̣ аттхи, а̄рамман̣апаччайо четтха паваттако на хотӣти на гайхати, тасма̄ ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти на сакка̄ ваттунти дассанаттхам̣ ‘‘йасма̄ панесо’’тиа̄дима̄ха.
пуримайонидвайе самбхавантампи кесан̃чи сал̣а̄йатанам̣ калала̄дика̄ле на самбхаватӣти ‘‘сада̄ асамбхавато’’ти а̄ха. паччхимайонидвайе пана йесам̣ самбхавати, тесам̣ сада̄ самбхаватӣти. итоти имасма̄ чатуккато, найато ва̄, йо висесо.
паччайачатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.