2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
243. патхавӣа̄ка̄са̄ вийа пат̣иччасамуппа̄до маха̄паттхат̣авиттха̄рита̄нам̣ аттха̄нам̣ парикаппавасена катхито. тан̃хи апаттхат̣ам̣ авиттхатан̃ча патхавим̣ а̄ка̄сан̃ча паттхаранто виттха̄райанто вийа ча екекачитта̄варуддхам̣ акатва̄ саббасаттасаббачиттаса̄дха̄ран̣авасена паттхат̣авиттхатам̣ катва̄ суттантабха̄джанӣйена бхагава̄ дассети. таттха на̄на̄читтавасена̄ти асахаджа̄та̄нам̣ сахаджа̄та̄нан̃ча паччайапаччайуппанна̄нам̣ на̄на̄читтагата̄нам̣ дасситабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. нава мӯлапада̄ни етесанти навамӯлапада̄, найа̄. ‘‘екекена найена чатуннам̣ чатуннам̣ ва̄ра̄нам̣ сан̇гахитатта̄’’ти вуттам̣, еттха ‘‘екекена чатуккена̄’’ти ваттаббам̣. найачатуккава̄ра̄ хи еттха ваваттхита̄ дассита̄нам̣ чатукка̄нам̣ найабха̄ва̄ти.
1. паччайачатуккаван̣н̣ана̄
авиджджам̣ ан̇гам̣ аггахетва̄ тато парам̣ ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро’’тиа̄дӣни паччайасахита̄ни паччайуппанна̄ни ан̇габха̄вена вутта̄нӣти а̄ха ‘‘на, тасса анан̇гатта̄’’ти. еван̃ча катва̄ ниддесе (вибха. 226) ‘‘таттха катама̄ авиджджа̄’’ти авиджджам̣ висум̣ виссаджджетва̄ ‘‘таттха катамо авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ там̣там̣паччайаванто сан̇кха̄ра̄дайо виссаджджита̄ти. тӣсу пака̄ресу пат̣хамапат̣хамава̄ро дутийава̄ра̄дӣсу пависанто паччайависеса̄дисаббана̄наттаса̄дха̄ран̣атта̄ те ва̄рависесе ган̣ха̄тӣти ‘‘саббасан̇га̄хако’’ти вутто. пат̣хамава̄ро ева хи на кевалам̣ чхат̣т̣ха̄йатанамева, атха кхо на̄ман̃ча пхассасса паччайо, на̄мам̣ ва̄ на кевалам̣ чхат̣т̣ха̄йатанассева, атха кхо пхассасса̄пӣти паччайависесадассанаттхам̣, йена аттхависесена маха̄нида̄насуттадесана̄ паватта̄, там̣дассанаттхан̃ча чхат̣т̣ха̄йатанан̇гам̣ париха̄петва̄ вуттоти тасса дутийава̄ре ча павесо вутто, на саббан̇гасамородхато.
йаттха̄ти ва̄рачатукке екекава̄ре ча. ан̃н̃атха̄ти суттантабха̄джанӣйато ан̃н̃атха̄ сан̇кха̄роти вуттам̣. авуттанти ‘‘рӯпам̣ сал̣а̄йатана’’нти, тесупи ча ва̄ресу чатӯсупи сока̄дайо авутта̄ суттантабха̄джанӣйесу вутта̄. таттха ча вуттамева идха ‘‘чхат̣т̣ха̄йатана’’нти ан̃н̃атха̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
саббат̣т̣ха̄наса̄дха̄ран̣атоти вуттанайена саббава̄раса̄дха̄ран̣ато, саббавин̃н̃а̄н̣апаваттит̣т̣ха̄набхаваса̄дха̄ран̣ато ва̄. вина̄ абха̄вена вин̃н̃а̄н̣асса кхандхаттайампи сама̄нам̣ пхалам̣ паччайо ча̄ти а̄ха ‘‘ависесена̄’’ти. ‘‘тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’ти (ма. ни. 1.204; сам̣. ни. 2.43) вачанато пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ пхассасса висесапаччайоти тасса пхассо висит̣т̣хам̣ пхалам̣, сатипи паччайасампайутта̄нам̣ а̄ха̄рапаччайабха̄ве маносан̃четана̄йа вин̃н̃а̄н̣а̄харан̣ам̣ висит̣т̣хам̣ киччанти сан̇кха̄ро часса висит̣т̣хо паччайо. ачиттаккхан̣аматта̄нӣти читтаккхан̣аппама̄н̣арахита̄ни. тассаттхоти тасса вуттасса авиджджа̄дикасса аттхо суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайенева ведитаббо.
хетука̄дӣнӣти еттха йасмим̣ чатукке хетука-саддо вутто, там̣ хетука-саддасахачаритатта̄ ‘‘хетука’’нти вуттанти ведитаббам̣. хету-саддо гатисӯчако авигатата̄ ча вигатата̄нива̄ран̣авасена гати ева хотӣти хетукачатуккам̣ авигатапаччайавасена вуттанти вуттам̣.
тидха̄ чатудха̄ пан̃чадха̄ ва̄ти ва̄-саддо ‘‘чхадха̄ ва̄’’типи викаппетӣти дат̣т̣хаббо. сама̄дхи хи са̄дха̄ран̣ехи тӣхи джха̄ниндрийамаггапаччайехи ча паччайоти. упа̄да̄нам̣ бхавасса маггапаччайена ча̄ти саттадха̄ти ка̄мупа̄да̄наваджджа̄нам̣ васена вадати. ка̄мупа̄да̄нам̣ пана йатха̄ бхавасса паччайо хоти, со пака̄ро тан̣ха̄йам̣ вутто ева̄ти на вутто.
имасмим̣ чатукке сахаджа̄тапаччайена паччайа̄ хонтӣти вачанавасена̄ти адхиппа̄йо. аттхо хи на каттхачи аттано паччайуппаннасса йатха̄сакехи паччайо на хоти, сахаджа̄тапаччайавасенева пана имасса чатуккасса вуттатта̄ сойеветтха хотӣти ваданти. пат̣хамава̄роти пат̣хамачатуккоти евам̣ ваттаббам̣. бхава̄дӣнам̣ татха̄ абха̄ванти йади сахаджа̄тапаччайавасенева пат̣хамачатукко вутто, бхаво джа̄тийа̄, джа̄ти ча маран̣асса сахаджа̄тапаччайо на хотӣти йатха̄ авигатачатукка̄дӣсу ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄ти бхавахетука̄’’тиа̄ди на вуттам̣ бхава̄дӣнам̣ авигата̄дипаччайата̄йа абха̄вато, евамидха̄пи ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’тиа̄ди на ваттаббам̣ сийа̄. паччайавачанамева хи тесам̣ сахаджа̄тасӯчакам̣ а̄паннам̣ авигатачатукка̄дӣсу вийа идха паччайависесасӯчакасса вачанантарасса абха̄ва̄, на ча там̣ на вуттам̣, на ча бхава̄дайо сахаджа̄тапаччайа̄ хонти, тасма̄ на сахаджа̄тапаччайавасенева̄йам̣ чатукко вутто. сесапаччайа̄нан̃ча самбхаванти идам̣ ‘‘бхава̄дӣна’’нти етена саха айоджетва̄ са̄ман̃н̃ена авиджджа̄дӣнам̣ сахаджа̄тена саха сесапаччайабха̄ва̄нан̃ча самбхавам̣ сандха̄йа вуттам̣. айан̃хеттха аттхо – паччайависесасӯчакасса вачанантарасса абха̄ва̄ сахаджа̄тато ан̃н̃е паччайабха̄ва̄ авиджджа̄дӣнам̣ на самбхавантӣти сахаджа̄тапаччайавасенева̄йам̣ чатукко а̄раддхоти вуччеййа, на ча те на самбхаванти, тасма̄ на̄йам̣ татха̄ а̄раддхоти.
‘‘маха̄нида̄насуттанте ека̄дасан̇гико пат̣иччасамуппа̄до вутто’’ти вуттам̣, таттха пана ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣, вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, на̄мапаччайа̄ пхассо’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 2.97) двиккхаттум̣ а̄гате на̄марӯпе екадха̄ гахите наван̇гико, двидха̄ гахите дасан̇гико вутто, ан̃н̃аттха пана вуттесу авиджджа̄сан̇кха̄ресу аддхаттайадассанаттхам̣ йоджийама̄несу ека̄дасан̇гико хотӣти катва̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. маха̄нида̄насуттантадесана̄йа париггахаттханти таттха хи чаккха̄йатана̄дӣни вийа рӯпе чхат̣т̣ха̄йатанан̃ча на̄ме антогадхам̣ катва̄ пхассасса ниравасесарӯпапаччайам̣ вийа ниравасесана̄мапаччайан̃ча дассетум̣ ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ пхассо’’ти вуттам̣, евамидха̄пи таттха дасситависесадассанена там̣десана̄париггахаттхам̣ екачиттаккхан̣ике пат̣иччасамуппа̄де чхат̣т̣ха̄йатанам̣ на̄мантогадхам̣ катва̄ ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо’’ти вуттанти аттхо.
рӯпаппаваттидесам̣ сандха̄йа деситатта̄ ‘‘имасса̄’’ти вачанасесо, на пурима̄нанти, тенева ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха.
йонивасена опапа̄тика̄нанти четтха сам̣седаджайоника̄пи парипун̣н̣а̄йатанабха̄вена опапа̄тикасан̇гахам̣ катва̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. падха̄на̄йа ва̄ йонийа̄ саббапарипун̣н̣а̄йатанайоним̣ дассетум̣ ‘‘опапа̄тика̄на’’нти вуттам̣. евам̣ сан̇гаханидассанавасенева хи дхаммахадайавибхан̇гепи (вибха. 1009) ‘‘опапа̄тика̄нам̣ пета̄на’’нтиа̄дина̄ опапа̄тикаггахан̣амева катам̣, на сам̣седаджаггахан̣анти. екачиттаккхан̣е чхаха̄йатанехи пхассасса паватти наттхи, на чекасса акусалапхассасса чхат̣т̣ха̄йатанаваджджам̣ а̄йатанам̣ сама̄наккхан̣е паваттама̄нам̣ паччайабхӯтам̣ аттхи, а̄рамман̣апаччайо четтха паваттако на хотӣти на гайхати, тасма̄ ‘‘сал̣а̄йатанапаччайа̄ пхассо’’ти на сакка̄ ваттунти дассанаттхам̣ ‘‘йасма̄ панесо’’тиа̄дима̄ха.
пуримайонидвайе самбхавантампи кесан̃чи сал̣а̄йатанам̣ калала̄дика̄ле на самбхаватӣти ‘‘сада̄ асамбхавато’’ти а̄ха. паччхимайонидвайе пана йесам̣ самбхавати, тесам̣ сада̄ самбхаватӣти. итоти имасма̄ чатуккато, найато ва̄, йо висесо.
паччайачатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. хетучатуккаван̣н̣ана̄
244. джа̄тиккхан̣аматте ева абха̄ватоти тато уддхам̣ бха̄ватоти аттхо. авигатапаччайанийама̄бха̄вато бхаве упа̄да̄нахетукаггахан̣ам̣ на катам̣, абха̄вато авигатапаччайасса джа̄тиа̄дӣсу бхавахетука̄диггахан̣ам̣ на катанти йоджетаббам̣. йатха̄ пана йа̄ва ваттху, та̄ва анупалаббхама̄насса вин̃н̃а̄н̣асса ваттху авигатапаччайо хоти вин̃н̃а̄н̣ато уддхам̣ паваттанакампи, евам̣ упа̄да̄нам̣ бхавасан̇гахита̄нам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣, бхаво ча джа̄тийа̄ авигатапаччайо сийа̄. атха на сийа̄, сан̇кха̄раккхандхе джа̄тиа̄дӣнам̣ сан̇гахитатта̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ на̄масса, на̄ман̃ча атаккхан̣икасамбхава̄ чхат̣т̣ха̄йатанасса авигатапаччайо на сийа̄ти идха вийа таттха̄пи хетукаггахан̣ам̣ на каттаббам̣ сийа̄, тасма̄ йа̄ва упа̄да̄нам̣, та̄ва джа̄тиа̄дӣнам̣ анупалаббхо, джа̄тиккхан̣аматте ева бхавасса абха̄во ча ка̄ран̣анти на сакка̄ ка̄тум̣. сан̇кхаталаккхан̣а̄нам̣ пана джа̄тиа̄дӣнам̣ асабха̄вадхамма̄нам̣ бхавена сан̇гахитатта̄ асабха̄вадхаммасса ча параматтхато бхавантарасса абха̄вато хетуа̄дипаччайа̄ на сантӣти бхавасса упа̄да̄нам̣ на нийамена авигатапаччайо, бхаво пана джа̄тийа̄, джа̄ти джара̄маран̣асса нева авигатапаччайоти авигатапаччайанийама̄бха̄вато абха̄вато ча авигатапаччайасса бхава̄дӣсу хетукаггахан̣ам̣ на катанти йуттам̣.
нану евам̣ ‘‘на̄мам̣ вин̃н̃а̄н̣ахетукам̣ чхат̣т̣ха̄йатанам̣ на̄махетука’’нти вачанам̣ на ваттаббам̣. на хи на̄масан̇гахита̄нам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ авигатапаччайо ан̃н̃асса авигатапаччайабха̄во ча аттхи асабха̄вадхамматта̄ти? на, тесам̣ на̄мена асан̇гахитатта̄. наманакиччапариччхиннан̃хи на̄мам̣, тан̃ча киччам̣ сабха̄вадхамма̄намева хотӣти сабха̄вадхаммабхӯта̄ ева тайо кхандха̄ ‘‘на̄ма’’нти вутта̄, тасма̄ таттха хетукаггахан̣ам̣ йуттам̣, идха пана бхаватӣти бхаво, на ча джа̄тиа̄дӣни на бхаванти ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄ти самбхавати, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣ам̣ самбхаватӣ’’ти йоджанато, тасма̄ сан̇кхаран̣ато сан̇кха̄ре вийа бхаванато бхаве джа̄тиа̄дӣни сан̇гахита̄нӣти нийама̄бха̄ва̄бха̄вехи йатха̄вуттехи хетукаггахан̣ам̣ на катанти.
кечи пана̄тиа̄дина̄ ревататтхераматам̣ вадати. арӯпаккхандха̄ хи идха бхавоти а̄гата̄. вуттан̃хи ‘‘таттха катамо упа̄да̄напаччайа̄ бхаво, т̣хапетва̄ упа̄да̄нам̣ ведана̄ккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти (вибха. 249).
‘‘ваттаббападеса̄бха̄вато’’ти вуттам̣, сатипи пана падесе упа̄да̄нам̣ вийа сабха̄ва̄ни джа̄тиа̄дӣни на хонтӣти т̣хапетаббасса бха̄вантарасса абха̄вато ева т̣хапанам̣ на ка̄таббанти йуттам̣. джа̄йама̄на̄нам̣ пана джа̄ти, джа̄та̄нан̃ча джара̄маран̣анти ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄ти, джа̄типаччайа̄ джара̄маран̣а’’нти (вибха. 225) вуттам̣. йатха̄ пана ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассоти таттха катамам̣ на̄мам̣? т̣хапетва̄ пхассам̣ ведана̄ккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. идам̣ вуччати на̄ма’’нти (вибха. 259), ‘‘на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатананти аттхи на̄мам̣ аттхи рӯпам̣. таттха катамам̣ на̄мам̣? ведана̄ккхандхо сан̃н̃а̄ккхандхо сан̇кха̄раккхандхо. идам̣ вуччати на̄мам̣. таттха катамам̣ рӯпам̣? чатта̄ро маха̄бхӯта̄ йан̃ча рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ваттати, идам̣ вуччати рӯпа’’нти (вибха. 261) ча йам̣ на̄марӯпан̃ча пхассасса сал̣а̄йатанасса паччайо, тасса ваттаббападесо ниддит̣т̣хо, евам̣ йо бхаво джа̄тийа̄ паччайо, тассапи т̣хапетаббагахетаббависесе сати на сакка̄ ваттаббападесо наттхӣти ваттунти.
хетучатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. ан̃н̃аман̃н̃ачатуккаван̣н̣ана̄
246. ниппадесатта̄ бхавена упа̄да̄нам̣ сан̇гахитанти паччайуппаннасса упа̄да̄насса висум̣ т̣хитасса абха̄ва̄ ‘‘бхавапаччайа̄пи упа̄да̄на’’нти на сакка̄ ваттунти дассетум̣ ‘‘йасма̄ пана бхаво ниппадесо’’тиа̄дима̄ха. евам̣ сати ‘‘на̄мапаччайа̄пи вин̃н̃а̄н̣а’’нти на ваттаббам̣ сийа̄, на̄мам̣ пана паччайуппаннабхӯтам̣ паччайабхӯтан̃ча саппадесамева гахитанти адхиппа̄йо. йатха̄ пана ‘‘на̄мапаччайа̄ чхат̣т̣ха̄йатанам̣, на̄мапаччайа̄ пхассо’’тиа̄дӣсу (вибха. 150-154) паччайуппаннам̣ т̣хапетва̄ на̄мам̣ гахитам̣, евам̣ ‘‘бхавапаччайа̄пи упа̄да̄на’’нти идха̄пи паччайуппаннам̣ т̣хапетва̄ бхавасса гахан̣ам̣ на на сакка̄ ка̄тум̣, тасма̄ упа̄да̄насса авигатапаччайанийама̄бха̄во вийа ан̃н̃аман̃н̃апаччайанийама̄бха̄во бхаве пуббе вуттанайена аттхӣти ‘‘бхавапаччайа̄пи упа̄да̄на’’нти на вуттанти ведитаббам̣.
ан̃н̃аман̃н̃апаччайоти четтха сампайуттавиппайуттааттхипаччайо адхиппето сийа̄. ‘‘на̄марӯпапаччайа̄пи вин̃н̃а̄н̣а’’нти хи вуттам̣, на ча ваттху акусалавин̃н̃а̄н̣асса ан̃н̃аман̃н̃апаччайо хоти, пуреджа̄тавиппайутто пана хотӣти. татха̄ ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄пи на̄марӯпа’’нти вуттам̣, на ча чхат̣т̣ха̄йатанам̣ чаккха̄йатанупачайа̄дӣнам̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса ча ан̃н̃аман̃н̃апаччайо хоти, паччха̄джа̄тавиппайутто пана хотӣти.
ан̃н̃аман̃н̃ачатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сан̇кха̄ра̄димӯлаканайама̄тика̄ван̣н̣ана̄
247. ‘‘апуббасса ан̃н̃асса авиджджа̄паччайасса ваттаббасса абха̄вато бхавамӯлаканайо на вутто’’ти вуттам̣, евам̣ сати ‘‘чхат̣т̣ха̄йатанапаччайа̄ авиджджа̄’’тиа̄дика̄ чхат̣т̣ха̄йатана̄димӯлака̄ ча на ваттабба̄ сийум̣. ‘‘на̄мапаччайа̄ авиджджа̄’’ти еттха хи авиджджа̄паччайа̄ саббе чатта̄ро кхандха̄ на̄манти вутта̄ти. таттха̄йам̣ адхиппа̄йо сийа̄ – на̄мависеса̄нам̣ чхат̣т̣ха̄йатана̄дӣнам̣ авиджджа̄йа паччайабха̄во ваттабботи чхат̣т̣ха̄йатана̄димӯлака̄ вутта̄. йадева пана на̄мам̣ авиджджа̄йа паччайо, тадева бхавапаччайа̄ авиджджа̄ти еттха̄пи вуччеййа, на ваттаббависесо кочи, тасма̄ апубба̄бха̄вато на вуттоти. бхаваггахан̣ена ча идха авиджджа̄йа паччайабхӯта̄ сабха̄вадхамма̄ ган̣хеййам̣у, на джа̄тиа̄дӣнӣти апубба̄бха̄вато на вуттоти дат̣т̣хаббо. ‘‘авиджджа̄паччайа̄ авиджджа̄типи вуттам̣ сийа̄’’ти вуттам̣, йатха̄ пана ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо’’ти вутте ‘‘пхассапаччайа̄ пхассо’’ти вуттам̣ на хоти паччайуппаннам̣ т̣хапетва̄ паччайасса гахан̣ато, евамидха̄пи на сийа̄, тасма̄ бхаванавасена сабха̄вадхамма̄сабха̄вадхаммесу са̄ман̃н̃ена паватто бхава-саддоти на со авиджджа̄йа паччайоти сакка̄ ваттум̣. тена бхавамӯлаканайо на вуттоти ведитаббо.
‘‘упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти еттха вийа бхавекадесе висум̣ пуббе аггахите бхава-саддо паччайасодханаттхам̣ а̄дито вуччама̄но ниравасесабодхако хоти, на на̄ма-саддо. евам̣сабха̄ва̄ хи ета̄ нируттийоти имина̄ва̄ адхиппа̄йена ‘‘авиджджа̄паччайа̄ авиджджа̄типи вуттам̣ сийа̄’’ти а̄ха̄ти дат̣т̣хаббам̣, имина̄ва адхиппа̄йена ‘‘бхавасса ниппадесатта̄ бхавапаччайа̄пи упа̄да̄нанти на вутта’’нти айаматтхо ан̃н̃аман̃н̃апаччайава̄ре вуттоти дат̣т̣хаббо. таттха паччхиннатта̄ти етена джа̄тиджара̄маран̣а̄нам̣ авиджджа̄йа паччайабха̄во анун̃н̃а̄то вийа хоти. джа̄йама̄на̄нам̣ пана джа̄ти, на джа̄тийа̄ джа̄йама̄на̄, джӣйама̄намӣйама̄нан̃ча джара̄маран̣ам̣, на джара̄маран̣асса джӣйама̄намӣйама̄на̄ти джа̄тиа̄дӣни екачиттаккхан̣е на авиджджа̄йа паччайо хонти, тасма̄ асамбхавато ева таммӯлака̄ найа̄ на гахита̄, паччхедопи пана аттхӣти ‘‘таттха паччхиннатта̄’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тенева ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
акусаланиддесаван̣н̣ана̄
248-249. упа̄да̄насса упа̄да̄напаччайаттам̣ а̄паджджеййа̄ти нану на̄йам̣ досо. ка̄мупа̄да̄нан̃хи дит̣т̣хупа̄да̄насса, тан̃ча итарасса паччайо хотӣти? саччам̣, ка̄мупа̄да̄насса пана тан̣ха̄гахан̣ена гахитатта̄ на̄ме вийа висесапаччайатта̄бха̄ва̄ ча упа̄да̄наггахан̣ена тан̣ха̄паччайа̄ бхавасса ча паччайабхӯта̄ дит̣т̣хи ева гахита̄ти айам̣ досо вуттоти дат̣т̣хаббо. йасма̄ ча упа̄да̄нат̣т̣ха̄не паччайуппаннам̣ паччайо ча екамева, тасма̄ ‘‘на̄мапаччайа̄ пхассо, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти етесам̣ ниддесесу вийа ‘‘упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти етасса ниддесе паччайо висум̣ на вибхатто. сатипи ва̄ бхавасса паччайабха̄вена ка̄мупа̄да̄нассапи гахан̣е ‘‘т̣хапетва̄ упа̄да̄на’’нти авуччама̄не ка̄мупа̄да̄нам̣ ка̄мупа̄да̄насса, дит̣т̣хи ча дит̣т̣хийа̄ паччайоти а̄паджджеййа̄ти паччайапаччайуппанната̄нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘т̣хапетва̄ упа̄да̄на’’нти вуттанти дассети.
252. чаккха̄йатана̄диупаттхамбхакасса читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса джанакам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ чаккха̄йатанупачайа̄дӣнам̣ паччайоти вуттам̣ тададжанакампӣти адхиппа̄йена ‘‘йасса читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса̄’’тиа̄дима̄ха. та̄сампи хӣти утуа̄ха̄раджасантатӣнампи хи упаттхамбхакасамут̣т̣ха̄панапаччха̄джа̄тапаччайавасена вин̃н̃а̄н̣ам̣ паччайо хоти ева̄ти аттхо.
254. йатха̄нурӯпанти маха̄бхӯтасан̇кха̄там̣ пан̃чаннам̣ сахаджа̄та̄дипаччайо, ваттхусан̇кха̄там̣ чхат̣т̣хасса пуреджа̄та̄дипаччайо, на̄мам̣ пан̃чаннам̣ паччха̄джа̄та̄дипаччайо, чхат̣т̣хасса сахаджа̄та̄дипаччайоти еса̄ йатха̄нурӯпата̄.
264. йасса̄ти йасса паччайуппаннасса на̄масса вин̃н̃а̄н̣асса сампайуттапаччайабха̄во хотӣти йоджетаббам̣.
272. ‘‘пхассапаччайа̄пи на̄ма’’нти пхассапаччайабха̄вена ваттаббассева на̄масса аттано паччайуппаннена паватти дассита̄ти ‘‘т̣хапетва̄ пхасса’’нти пуна вачане кочи аттхо аттхӣти на вуттанти дассенто ‘‘татха̄пӣ’’тиа̄дима̄ха.
280. йасма̄ адхимоккхопи наттхи, тасма̄ упа̄да̄нат̣т̣ха̄нам̣ парихӣнамева̄ти самбандхо. балавакилесена пана падапӯран̣асса ка̄ран̣ам̣ тан̣ха̄йа абха̄во доманассасахагатесу вутто ева̄ти тасса тена самбандхо йоджетаббо. саббаттха̄ти татийачитта̄дӣсу ‘‘тан̣ха̄паччайа̄ адхимоккхо’’тиа̄димхи виссаджджанамева висесам̣ дассетва̄ па̄л̣и сам̣кхитта̄. хет̣т̣ха̄ти читтуппа̄дакан̣д̣а̄дӣсу.
акусаланиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кусала̄бйа̄катаниддесаван̣н̣ана̄
292. паса̄доти саддха̄.
306. ‘‘алобхо нида̄нам̣ камма̄нам̣ самудайа̄йа̄’’тиа̄дивачанато (а. ни. 3.34) сабйа̄па̄ра̄ни кусаламӯла̄ни сан̇кха̄ра̄нам̣ нида̄на̄ни хонти, на каммавегаккхиттесу випа̄кесу алобха̄дисахагатакаммапат̣ибимбабхӯта̄ вийа паваттама̄на̄ алобха̄дайоти пан̃чавин̃н̃а̄н̣есу вийа нида̄нарахитата̄ сотапатитата̄ти дат̣т̣хабба̄. кирийадхамма̄ кирийаматтатта̄ камманида̄нарахита̄иччева парихӣна̄виджджа̄т̣т̣ха̄на̄ ведитабба̄.
татийачатуттхава̄ра̄ асамбхавато ева̄ти касма̄ вуттам̣, ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни чаккха̄йатанупачайа̄дӣнам̣ паччха̄джа̄тапаччайа̄ на хонтӣти? хонти, тадупаттхамбхакасса пана читтасамут̣т̣ха̄насса асамут̣т̣ха̄панам̣ сандха̄йа ‘‘асамбхавато’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. сахаджа̄тапаччха̄джа̄тавин̃н̃а̄н̣асса пана васена тада̄пи вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣, паччха̄джа̄тасахаджа̄тана̄масса сахаджа̄тапуреджа̄табхӯтачаккха̄дирӯпасса ча васена на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатанан̃ча лаббхатӣти татийачатуттхава̄ра̄ на на самбхавантӣти.
кусала̄бйа̄катаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
авиджджа̄мӯлакакусаланиддесаван̣н̣ана̄
334. саммохавасена̄ти кусалапхале аничча̄дита̄йа сабхайе са̄дурасависаруккхабӣджасадисе там̣ниббаттакакусале ча ана̄дӣнавадассита̄васена. саматиккаматтхам̣ бха̄вана̄ саматиккамабха̄вана̄, тадан̇гавиккхамбханавасена саматиккамабхӯта̄ ва̄ бха̄вана̄ саматиккамабха̄вана̄.
татха̄ идха на лаббхантӣти авиджджа̄йа ева сан̇кха̄ра̄нам̣ авигата̄дипаччайатта̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ пана сан̇кха̄ра̄дайо авигата̄дипаччайа̄ хонтӣти авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ро, сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сан̇кха̄рахетукантиа̄дина̄ йоджана̄ на на сакка̄ ка̄тунти авигатачатукка̄дӣнипи на идха лаббханти. вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ на̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ на̄мантиа̄дина̄ хи йатха̄ла̄бхайоджана̄йа найо дасситоти.
авиджджа̄мӯлакакусаланиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кусаламӯлакавипа̄каниддесаван̣н̣ана̄
343. ‘‘на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайе пана ваттаббамева наттхӣ’’ти вуттам̣, ким̣ кусаламӯлам̣ акусаламӯлан̃ча каммапаччайо хотӣти? на хоти, каммапаччайабхӯта̄йа пана четана̄йа сам̣сат̣т̣хам̣ каммам̣ вийа паччайо хоти. тена екӣбха̄вамива гататта̄ти евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ кусала̄кусаламӯлехи вина̄ каммам̣ випа̄кам̣ на джанетӣти та̄ни випа̄касса парийа̄йена упаниссайоти вутта̄ни, евам̣ каммена екӣбхӯта̄ни сам̣сат̣т̣ха̄ни хутва̄ каммаджа̄нам̣ паччайа̄ хонтӣти парийа̄йена тесам̣ каммапаччайата̄ вутта̄. еса̄ти еса кусаламӯлапаччайо акусаламӯлапаччайо ча̄ти йоджетаббам̣.
кусала̄кусалавипа̄ка̄нам̣ вийа кирийа̄нам̣ уппа̄дака̄ни авиджджа̄кусала̄кусаламӯла̄ни ча на хонтӣти а̄ха ‘‘упаниссайатам̣ на лабхантӣ’’ти. манасика̄ропи джаванавӣтхипат̣ипа̄дакаматтатта̄ кусала̄кусала̄ни вийа авиджджам̣ упаниссайам̣ на кароти, авиджджӯпаниссайа̄нам̣ пана паваттиаттхам̣ бхаван̇га̄ват̣т̣анаматтам̣ хоти, пахӣна̄виджджа̄нан̃ча кирийа̄нам̣ авиджджа̄ невуппа̄дика̄, а̄рамман̣аматтамева пана хоти. еван̃ча катва̄ ‘‘кусало дхаммо абйа̄катасса дхаммасса упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.423), ‘‘випа̄кадхаммадхаммо невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммасса упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.3.103) ча евама̄дӣсу кирийа̄нам̣ акусала̄ упаниссайапаччайабха̄вена на уддхат̣а̄ти. апича ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄’’ти етасса васена авиджджа̄мӯлако кусаланайо вутто, ‘‘сан̇кха̄рапаччайа̄ вин̃н̃а̄н̣а’’нти етасса васена кусала̄кусаламӯлако випа̄канайо, кирийа̄нам̣ пана нева сан̇кха̄раггахан̣ена, на ча вин̃н̃а̄н̣аггахан̣ена гахан̣ам̣ гаччхатӣти там̣мӯлако кирийа̄найо на лаббхатӣти на вуттоти дат̣т̣хаббо.
анекабхедатоти авиджджа̄дӣнам̣ мӯлапада̄нам̣ екачиттаккхан̣ика̄нам̣ кирийанте пат̣хаманайе сахаджа̄та̄дианекапаччайабха̄вена гахитатта̄ тесам̣ паччайа̄нам̣ васена нава̄димӯлапада̄нам̣ найа̄нам̣ васена, анекаппака̄рато чатуннам̣ чатукка̄нам̣ васена̄ти ва̄ адхиппа̄йо. кусала̄кусала̄нам̣ пана випа̄ке ча̄ти еттха кусала̄кусалесу кусала̄кусала̄нам̣ випа̄ке ча̄ти ваттаббам̣. пуримапаччхимесу хи найесу йатха̄ паччайа̄ка̄ро вутто, там̣дассанаттхам̣ ‘‘анекабхедато екадха̄ва̄’’ти вуттам̣, на ча паччхиманайе кусале анекабхедато паччайа̄ка̄ро вутто, атха кхо ‘‘екадха̄ва̄’’ти. екадха̄ва̄ти ча мӯлападекапаччайата̄васена, екассева ва̄ найасса васена екаппака̄рена̄ти аттхо, пат̣хамачатуккассева васена̄ти ва̄ адхиппа̄йо. дхаммапаччайабхедети авиджджа̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ паччайабха̄вабхеде джара̄маран̣а̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ джа̄тиа̄дипаччайабхеде, там̣там̣читтуппа̄дасамайапариччхинна̄нам̣ ва̄ пхасса̄дӣнам̣ дхамма̄нам̣ екаккхан̣ика̄виджджа̄дипаччайабхеде. парийаттиа̄дӣнам̣ камо парийатти…пе… пат̣ипаттиккамо. паччайа̄ка̄ре хи па̄л̣ипарийа̄пун̣анатадаттхасаванапа̄л̣иаттхачинтана̄ни ‘‘джара̄маран̣ам̣ аниччам̣ сан̇кхатам̣…пе… ниродхадхамма’’нтиа̄дина̄ бха̄вана̄пат̣ипатти ча камена ка̄табба̄ти кама-ггахан̣ам̣ кароти. татоти н̃а̄н̣аппабхедаджанакато камато. ан̃н̃ам̣ каран̣ӣйатарам̣ наттхи. тада̄йатта̄ хи дуккхантакирийа̄ти.
кусаламӯлакавипа̄каниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.