намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
вибхан̇га-мӯлат̣ӣка̄
1. кхандхавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
чатусаччадасоти чатта̄ри сачча̄ни сама̄хат̣а̄ни чатусаччам̣, чатусаччам̣ пассӣти чатусаччадасо. сатипи са̄вака̄нам̣ паччекабуддха̄нан̃ча чатусаччадассанабха̄ве анан̃н̃апуббакатта̄ бхагавато чатусаччадассанасса таттха ча саббан̃н̃ута̄йа дасабалесу ча васӣбха̄васса паттито парасанта̄несу ча паса̄ритабха̄вена супа̄кат̣атта̄ бхагава̄ва висесена ‘‘чатусаччадасо’’ти тхоманам̣ арахатӣти. на̄тхатӣти на̄тхо, венеййа̄нам̣ хитасукхам̣ а̄сӣсати паттхети, парасанта̄нагатам̣ ва̄ килесабйасанам̣ упата̄пети, ‘‘са̄дху, бхиккхаве, бхиккху ка̄лена ка̄лам̣ аттасампаттим̣ паччавеккхита̄’’тиа̄дина̄ (а. ни. 8.7) ва̄ там̣ там̣ хитапат̣ипаттим̣ йа̄чатӣти аттхо. парамена читтиссарийена саманна̄гато, саббасатте ва̄ гун̣ехи ӣсати абхибхаватӣти парамиссаро бхагава̄ ‘‘на̄тхо’’ти вуччати. ‘‘саддхамме га̄равам̣ катва̄ карисса̄мӣ’’ти сотаббабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ватва̄ пуна саване нийодженто а̄ха ‘‘там̣ сун̣а̄тха сама̄хита̄’’ти. ‘‘пора̄н̣ат̣т̣хакатха̄найам̣ вига̄хитва̄ карисса̄мӣ’’ти ва̄ етена саккаччасаване ча ка̄ран̣ам̣ ватва̄ таттха нийодженто а̄ха ‘‘саддхамме га̄равам̣ катва̄ там̣ сун̣а̄тха̄’’ти.
еттха ча ‘‘чатусаччадасо’’ти вачанам̣ тхоманамева чатуппабхеда̄йа десана̄йа сама̄наган̣анадассанагун̣ена, ‘‘ат̣т̣ха̄расахи буддхадхаммехи упето’’ти ча ат̣т̣ха̄расаппабхеда̄йа десана̄йа сама̄наган̣анагун̣ехӣти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄вуттена ва̄ ниратисайена чатусаччадассанена бхагава̄ чатудха̄ дхаммасан̇ган̣им̣ десетум̣ саматтхо ахоси, ат̣т̣ха̄расабуддхадхаммасаманна̄гамена ат̣т̣ха̄расадха̄ вибхан̇ганти йатха̄вуттадесана̄саматтхата̄сампа̄дакагун̣анидассанаметам̣ ‘‘чатусаччадасо упето буддхадхаммехи ат̣т̣ха̄расахӣ’’ти. тена йатха̄вутта̄йа десана̄йа саббан̃н̃убха̄ситатта̄ авипарӣтатам̣ дассенто таттха сатте уггаха̄дӣсу нийоджети, нит̣т̣ха̄нагаманан̃ча аттано ва̄йа̄мам̣ дассенто ат̣т̣хакатха̄саване ча а̄дарам̣ уппа̄дайати, йатха̄вуттагун̣арахитена асаббан̃н̃уна̄ десетум̣ асаккун̣еййатам̣ дхаммасан̇ган̣ӣвибхан̇гаппакаран̣а̄нам̣ дассенто таттха тадат̣т̣хакатха̄йа ча са̄тисайам̣ га̄равам̣ джанайати, буддха̄дӣнан̃ча ратана̄нам̣ самма̄самбуддхата̄дигун̣е вибха̄вети.
таттха чатта̄ри сачча̄ни па̄кат̣а̄нева, ат̣т̣ха̄раса пана буддхадхамма̄ евам̣ ведитабба̄ – ‘‘атӣтам̣се буддхасса бхагавато аппат̣ихатам̣ н̃а̄н̣ам̣, ана̄гатам̣се…пе… паччуппаннам̣се…пе… имехи тӣхи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариваттам̣, саббам̣ вачӣкаммам̣…пе. … саббам̣ манокаммам̣…пе… имехи чхахи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато наттхи чхандасса ха̄ни, наттхи дхаммадесана̄йа, наттхи вӣрийасса, наттхи сама̄дхисса, наттхи пан̃н̃а̄йа, наттхи вимуттийа̄ ха̄ни. имехи два̄дасахи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато наттхи дава̄, наттхи рава̄, наттхи апхут̣ам̣, наттхи вега̄йитаттам̣, наттхи абйа̄ват̣амано, наттхи аппат̣исан̇кха̄нупеккха̄’’ти.
таттха наттхи дава̄ти кхид̣д̣а̄дхиппа̄йена кирийа̄ наттхи. наттхи рава̄ти сахаса̄ кирийа̄ наттхи. наттхи апхут̣анти н̃а̄н̣ена апхуситам̣ наттхи. наттхи вега̄йитаттанти туритакирийа̄ наттхи. наттхи абйа̄ват̣аманоти нираттхако читтасамуда̄ча̄ро наттхи. наттхи аппат̣исан̇кха̄нупеккха̄ти ан̃н̃а̄н̣упеккха̄ наттхи. каттхачи пана ‘‘наттхи дхаммадесана̄йа ха̄нӣ’’ти аликхитва̄ ‘‘наттхи чхандасса ха̄ни, наттхи вӣрийасса, наттхи саттийа̄’’ти ликханти.
1. дхаммасан̇гахе дхамме кусала̄дике тикадукехи сан̇гахетва̄ те ева дхамме суттанте кхандха̄дивасена вутте вибхаджитум̣ вибхан̇гаппакаран̣ам̣ вуттам̣. таттха сан̇кхепена вутта̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣ вибхаджанам̣ вибхан̇го. со со вибхан̇го пакато адхикато йасса̄ па̄л̣ийа̄, са̄ ‘‘вибхан̇гаппакаран̣а’’нти вуччати. адхикатоти ча ваттаббабха̄вена париггахитоти аттхо. таттха вибхан̇гаппакаран̣асса а̄дибхӯте кхандхавибхан̇ге ‘‘пан̃чаккхандха̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти идам̣ суттантабха̄джанӣйам̣ на̄ма. нану на еттакамева суттантабха̄джанӣйанти? саччам̣, ити-саддена пана а̄ди-саддаттхаджотакена пака̄раттхаджотакена ва̄ саббам̣ суттантабха̄джанӣйам̣ сан̇гахетва̄ вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти евама̄ди евам̣пака̄рам̣ ва̄ идам̣ суттантабха̄джанӣйанти ведитаббам̣. атха ва̄ екадесена самуда̄йам̣ нидассети паббатасамудда̄динидассако вийа. таттха нибба̄наваджджа̄нам̣ саббадхамма̄нам̣ сан̇га̄хакатта̄ саббасан̇га̄хакехи ча а̄йатана̄дӣхи аппакатарападатта̄ кхандха̄нам̣ кхандхавибхан̇го а̄димхи вутто.
на тато хет̣т̣ха̄ти рӯпа̄дӣнам̣ ведайита̄дисабха̄ватта̄бха̄ва̄ йасмим̣ сабха̄ве атӣта̄дайо ра̄сӣ катва̄ ваттабба̄, тасса руппана̄дито ан̃н̃асса̄бха̄ва̄ ча хет̣т̣ха̄ ган̣анесу сан̇кхатадхамма̄нам̣ анит̣т̣ха̄нам̣ са̄васесабха̄вам̣, на хет̣т̣ха̄ ган̣анаматта̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. чхат̣т̣хасса пана кхандхасса абха̄ва̄ ‘‘на уддха’’нти а̄ха. на хи савибха̄гадхаммехи ниссат̣асса атӣта̄дибха̄варахитасса екасса нибба̄насса ра̄сат̣т̣хо аттхӣти. ‘‘ра̄симхӣ’’ти саддаттхасахитам̣ кхандха-саддасса висайам̣ дассети. ‘‘гун̣е пан̣н̣аттийам̣ рул̣хийа’’нти висайамева кхандха-саддасса дассети, на саддаттхам̣. локийалокуттарабхедан̃хи сӣла̄дигун̣ам̣ ниппадесена гахетва̄ паваттама̄но кхандха-саддо сӣла̄дигун̣ависит̣т̣хам̣ ра̄сат̣т̣хам̣ дӣпетӣти. кечи пана ‘‘гун̣ат̣т̣хо еттха кхандхат̣т̣хо’’ти ваданти. да̄руккхандхоти еттха пана на кхандха-саддо пан̃н̃атти-саддасса аттхе ваттати, та̄дисе пана путхула̄йате да̄румхи да̄руккхандхоти пан̃н̃атти хотӣти пан̃н̃аттийам̣ нипататӣти вуттам̣. татха̄ екасмимпи вин̃н̃а̄н̣е паватто вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти кхандха-саддо на рул̣хӣ-саддасса аттхам̣ вадати, самуда̄йе пана нирул̣хо кхандха-саддо тадекадесе паваттама̄но та̄йа ева рул̣хийа̄ паваттатӣти кхандха-саддо рул̣хийам̣ нипататӣти вуттам̣.
ра̄сито гун̣атоти саббаттха ниссаккавачанам̣ висайассева кхандха-саддаппаваттийа̄ ка̄ран̣абха̄вам̣ сандха̄йа катанти ведитаббам̣. ‘‘ра̄сито’’ти имаматтхам̣ саддаттхавасенапи нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘айан̃хи кхандхат̣т̣хо на̄ма пин̣д̣ат̣т̣хо’’тиа̄дима̄ха. кот̣т̣ха̄сат̣т̣хе кхандхат̣т̣хе чхат̣т̣хенапи кхандхена бхавитаббам̣. нибба̄нампи хи чхат̣т̣хо кот̣т̣ха̄соти. тасма̄ ‘‘кхандхат̣т̣хо на̄ма ра̄сат̣т̣хо’’ти йуттам̣. йесам̣ ва̄ атӣта̄дивасена бхедо аттхи, тесам̣ руппана̄дилаккхан̣авасена там̣там̣кот̣т̣ха̄сата̄ вуччатӣти бхедарахитасса нибба̄насса кот̣т̣ха̄сат̣т̣хена ча кхандхабха̄во на вуттоти ведитаббо.
етта̄вата̄ти уддесаматтена̄ти аттхо. чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄…пе… рӯпанти евам̣ вибхатто. каттха̄ти че? ека̄дасасу ока̄сесу. ити-саддена нидассанаттхена саббо вибхаджананайо дассито. идан̃ча вибхаджанам̣ ол̣а̄рика̄дӣсу чаккха̄йатанантиа̄дивибхаджанан̃ча йатха̄самбхавам̣ ека̄дасасу ока̄сесу йоджетаббам̣, евам̣ ведана̄ккхандха̄дӣсупи. вин̃н̃а̄н̣аккхандхо пана ека̄дасока̄сесу пуриме ока̄сапан̃чаке ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… мановин̃н̃а̄н̣а’’нти чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йависесена вибхатто, на таттха манодха̄ту мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти вибхаджанам̣ аттхи. там̣ пана двайам̣ мановин̃н̃а̄н̣анти вуттанти имаматтхам̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘манодха̄ту мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
евам̣ па̄л̣инайена пан̃часу кхандхесу дхаммапариччхедам̣ дассетва̄ пуна ан̃н̃ена пака̄рена дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха. еттха̄ти етасмим̣ кхандханиддесе.
1. рӯпаккхандханиддесаван̣н̣ана̄
2. йам̣ кин̃чӣти еттха йанти са̄ман̃н̃ена анийаманидассанам̣, кин̃чӣти пака̄рантарабхедам̣ а̄маситва̄ анийаманидассанам̣. убхайенапи атӣтам̣ ва̄…пе… сантике ва̄ аппам̣ ва̄ бахум̣ ва̄ йа̄дисам̣ ва̄ та̄дисам̣ ва̄ йам̣ кин̃чӣти напум̣саканиддеса̄рахам̣ саббам̣ бйа̄петва̄ сан̇ган̣ха̄тӣти ан̃н̃есупи напум̣саканиддеса̄рахесу пасан̇гам̣ дисва̄ тасса адхиппетаттхам̣ атичча паваттито атиппасан̇гасса нийаманаттхам̣ ‘‘рӯпа’’нти а̄ха. йам̣кин̃чӣти санипа̄там̣ йам̣-саддам̣ ким̣-саддан̃ча анийамекаттхадӣпанавасена екам̣ паданти гахетва̄ ‘‘пададвайенапӣ’’ти вуттам̣.
кин̃ча, бхиккхаве, рӯпам̣ вадетха̄ти тумхепи рӯпам̣ рӯпанти вадетха, там̣ кена ка̄ран̣ена вадетха̄ти аттхо, атха ва̄ кена ка̄ран̣ена рӯпам̣, там̣ ка̄ран̣ам̣ вадетха̄ти аттхо. атхетесу бхиккхӯсу тун̣хӣбхӯтесу бхагава̄ а̄ха ‘‘руппатӣти кхо’’тиа̄ди.
бхиджджатӣти сӣта̄дисаннипа̄те висадисасанта̄нуппаттидассанато пуримасанта̄насса бхедам̣ сандха̄йа̄ха. бхедо ча висадисата̄вика̄ра̄паттӣти бхиджджатӣти вика̄рам̣ а̄паджджатӣти аттхо. вика̄ра̄патти ча сӣта̄дисаннипа̄те висадисарӯпуппаттийева. арӯпаккхандха̄нам̣ пана атилахупариваттито йатха̄ рӯпадхамма̄нам̣ т̣хитиккхан̣е сӣта̄дӣхи сама̄гамо хоти, йена таттха утуно т̣хитиппаттасса пуримасадисасанта̄нуппа̄данасаматтхата̄ на хоти а̄ха̄ра̄дикасса ва̄, евам̣ ан̃н̃ехи сама̄гамо наттхи. сан̇гхат̣т̣анена ча вика̄ра̄паттийам̣ руппана-саддо нирул̣хо, тасма̄ арӯпадхамма̄нам̣ сан̇гхат̣т̣анавирахитатта̄ рӯпадхамма̄нам̣ вийа па̄кат̣асса вика̄расса абха̄вато ча ‘‘руппантӣ’’ти ‘‘руппаналаккхан̣а̄’’ти ча на вуччанти. джигхаччха̄пипа̄са̄хи руппанан̃ча удараггисаннипа̄тена хотӣти дат̣т̣хаббам̣. еттха ча куппатӣти етена каттуаттхе рӯпападасиддхим̣ дассети, гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ӣйатӣти етехи камматтхе. копа̄дикирийа̄йева хи руппанакирийа̄ти. со пана каттубхӯто каммабхӯто ча аттхо бхиджджама̄но хотӣти имассаттхасса дассанаттхам̣ ‘‘бхиджджатӣти аттхо’’ти вуттам̣. атха ва̄ руппатӣти рӯпанти каммакаттуттхе рӯпападасиддхи вутта̄. вика̄ро хи руппананти. тенева ‘‘бхиджджатӣти аттхо’’ти каммакаттуттхена бхиджджати-саддена аттхам̣ дассети. йам̣ пана руппати бхиджджати, там̣ йасма̄ куппати гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ӣйати, тасма̄ етехи ча падехи падаттхо па̄кат̣о катоти. ‘‘кенат̣т̣хена̄’’ти пуччха̄сабха̄гавасена ‘‘руппанат̣т̣хена̄’’ти вуттам̣. на кевалам̣ саддаттхойева руппанам̣, тасса панаттхасса лаккхан̣ан̃ча хотӣти аттхалаккхан̣авасена ‘‘руппаналаккхан̣ена рӯпантипи ваттум̣ ват̣т̣атӣ’’ти а̄ха.
чхиджджитва̄ти муччха̄паттийа̄ муччитва̄ ан̇гапаччан̇га̄нам̣ чхеданавасена ва̄ чхиджджитва̄. аччантакха̄рена сӣтодакена̄ти атисӣтабха̄вамева сандха̄йа аччантакха̄рата̄ вутта̄ сийа̄. на хи там̣ каппасан̣т̣ха̄нам̣ удакам̣ сампаттикарам̣ патхавӣсандха̄ракам̣ каппавина̄саудакам̣ вийа кха̄рам̣ бхавитум̣ арахати. татха̄ хи сати патхавӣ вилӣйеййа̄ти. авӣчимаха̄нирайети сауссадам̣ авӣчинирайам̣ вуттам̣. тенева ‘‘таттха хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. петти…пе… на хонтӣти евам̣видха̄пи сатта̄ аттхӣти адхиппа̄йо евам̣видха̄йева хонтӣти нийама̄бха̄вато. евам̣ ка̄лакан̃джика̄дӣсупӣти. саранта̄ гаччхантӣти сарӣсапа-саддасса аттхам̣ вадати.
абхисан̃н̃ӯхитва̄ти еттха самӯхам̣ катва̄типи аттхо. етена саббам̣ рӯпам̣…пе… дасситам̣ хотӣти етена рӯпаккхандха-саддасса сама̄на̄дхикаран̣асама̄сабха̄вам̣ дассети. тенева̄ха ‘‘на хи рӯпато…пе… аттхӣ’’ти.
3. паккхипитва̄ти еттха ека̄дасока̄сесу рӯпам̣ паккхипитва̄ти аттхо. на хи таттха ма̄тикам̣йева паккхипитва̄ ма̄тика̄ т̣хапита̄, атха кхо пакаран̣аппаттам̣ рӯпанти.
апаро найо…пе… еттхева ган̣анам̣ гатанти етена атӣтам̣сена̄ти бхумматтхе каран̣авачананти дассети. йена пака̄рена ган̣анам̣ гатам̣, там̣ дассетум̣ ‘‘чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄’’тиа̄ди вуттанти имасмим̣ аттхе сати маха̄бхӯтупа̄да̄йарӯпабха̄во атӣтакот̣т̣ха̄се ган̣анасса ка̄ран̣анти а̄паджджати. на хи атӣтам̣са̄нам̣ ведана̄дӣнам̣ ниваттанаттхам̣ идам̣ вачанам̣ ‘‘йам̣ рӯпа’’нти етенева тесам̣ ниваттитатта̄, на̄пи рӯпасса ан̃н̃аппака̄раниваттанаттхам̣ саббаппака̄расса таттха ган̣итатта̄, на ча ана̄гатапаччуппанна̄ка̄раниваттанаттхам̣ атӣтам̣савачанена там̣ниваттанатоти. атха пана йам̣ атӣтам̣сена ган̣итам̣, там̣ чатта̄ро ча…пе… рӯпанти евам̣ ган̣итанти айаматтхо адхиппето, евам̣ сати ган̣анантарадассанам̣ идам̣ сийа̄, на атӣтам̣сена ган̣итаппака̄радассанам̣, там̣дассане пана сати бхӯтупа̄да̄йарӯпаппака̄рена атӣтам̣се ган̣итам̣ там̣сабха̄ватта̄ти а̄паннамева хоти, на ча евам̣сабха̄вата̄ атӣтам̣се ган̣итата̄йа ка̄ран̣ам̣ бхавитум̣ арахати евам̣сабха̄вассева паччуппанна̄на̄гатесу ган̣итатта̄ сукха̄дисабха̄васса ча атӣтам̣се ган̣итатта̄, тасма̄ пуриманайо ева йутто. аджджхаттабахиддха̄ниддесесупи та̄дисо еваттхо лаббхатӣти.
суттантапарийа̄йатоти парийа̄йадесанатта̄ суттасса вуттам̣. абхидхамманиддесатоти ниппарийа̄йадесанатта̄ абхидхаммасса ниччхайена десо ниддесоти катва̄ вуттам̣. кин̃ча̄пӣтиа̄дӣсу айамадхиппа̄йо – суттантабха̄джанӣйатта̄ йатха̄ ‘‘атӣтам̣ нанва̄гамеййа̄’’тиа̄дӣсу аддха̄навасена атӣта̄дибха̄вова вутто, татха̄ идха̄пи ниддиситаббо (ма. ни. 3.272, 275; апа. тхера 2.55.244) сийа̄. евам̣ сантепи суттантабха̄джанӣйампи абхидхаммадесана̄йева суттанте вуттадхамме вичинитва̄ вибхаджанавасена паватта̄ти абхидхамманиддесенева атӣта̄дибха̄во ниддит̣т̣хоти.
аддха̄сантатисамайакхан̣авасена̄ти еттха чутипат̣исандхипариччхинне ка̄ле аддха̄-саддо ваттатӣти ‘‘ахосим̣ ну кхо ахаматӣтамаддха̄на’’нтиа̄дисуттавасена (ма. ни. 1.18; сам̣. ни. 2.20) вин̃н̃а̄йати. ‘‘тайоме, бхиккхаве, аддха̄. катаме тайо? атӣто аддха̄, ана̄гато аддха̄, паччуппанно аддха̄’’ти (итиву. 63; дӣ. ни. 3.305) еттха пана параматтхато париччхиджджама̄но аддха̄ нируттипатхасуттавасена (сам̣. ни. 3.62) кхан̣апариччхинно йутто. таттха хи ‘‘йам̣, бхиккхаве, рӯпам̣ джа̄там̣ па̄тубхӯтам̣, ‘аттхӣ’ти тасса сан̇кха̄’’ти (сам̣. ни. 3.62) виджджама̄насса паччуппанната̄ тато пуббе паччха̄ ча атӣта̄на̄гатата̄ вутта̄ти. йебхуййена пана чутипат̣исандхипариччхинно (дӣ. ни. 3.305; итиву. 63) суттесу атӣта̄дико аддха̄ вуттоти со ева идха̄пи ‘‘аддха̄васена̄’’ти вутто. сӣтам̣ сӣтасса сабха̄го, татха̄ ун̣хам̣ ун̣хасса. йам̣ пана сӣтам̣ ун̣хам̣ ва̄ сарӣре саннипатитам̣ санта̄навасена паваттама̄нам̣ анӯнам̣ анадхикам̣ ека̄ка̄рам̣, там̣ еко утӯти вуччати. сабха̄гаутуно анекантасабха̄вато екагахан̣ам̣ катам̣, евам̣ а̄ха̄репи. екавӣтхиекаджаванасамут̣т̣ха̄нанти пан̃чачхат̣т̣хадва̄равасена вуттам̣. сантатисамайакатха̄ випассака̄нам̣ упака̄раттха̄йа ат̣т̣хакатха̄су катхита̄.
нит̣т̣хитахетупаччайакиччам̣, нит̣т̣хитахетукиччаманит̣т̣хитапаччайакиччам̣, убхайакиччамасампаттам̣, сакиччаккхан̣е паччуппаннам̣. джанако хету, упаттхамбхако паччайо, тесам̣ уппа̄данам̣ упаттхамбханан̃ча киччам̣. йатха̄ бӣджасса ан̇куруппа̄данам̣ патхавӣа̄дӣнан̃ча тадупаттхамбханам̣ каммасса кат̣атта̄рӯпавипа̄куппа̄данам̣ а̄ха̄ра̄дӣнам̣ тадупаттхамбханам̣, евам̣ екекасса кала̄пасса читтуппа̄дасса ча джанака̄нам̣ камма̄нантара̄дипаччайабхӯта̄нам̣ упаттхамбхака̄нан̃ча сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄нам̣ киччам̣ йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. таттха уппа̄даккхан̣е хетукиччам̣ дат̣т̣хаббам̣, тӣсупи кхан̣есу паччайакиччам̣. патхавӣа̄дӣнам̣ сандха̄ран̣а̄дикам̣ пхасса̄дӣнам̣ пхусана̄дикан̃ча аттано аттано киччам̣ сакиччам̣, тасса каран̣аккхан̣о сакиччаккхан̣о. саха ва̄ киччена сакиччам̣, йасмим̣ кхан̣е сакиччам̣ рӯпам̣ ва̄ арӯпам̣ ва̄ хоти, со сакиччаккхан̣о, тасмим̣ кхан̣е паччуппаннам̣.
6. еттакамева̄ти ‘‘тесам̣ теса’’нти имина̄ а̄мед̣итавачанена абхибйа̄панаттхена вуттаттхамева. ‘‘апарасса апарасса̄’’ти дӣпанам̣ апарадӣпанам̣. парийесатӯти етена парийесана̄йа анит̣т̣хана̄маниваттанасса ака̄ран̣абха̄вам̣ дассети. каммадосена хи читтавипалла̄садосена ча гӯтхабхаккхапа̄н̣а̄дайо умматтака̄дайо ча парийесеййум̣ дит̣т̣хивипалла̄сена ча йонака̄дайо на а̄рамман̣асса парийеситаббасабха̄ватта̄, апарийеситаббасабха̄ватта̄ пана етасса анит̣т̣хамиччева на̄манти аттхо.
сампаттивирахатоти рӯпа̄дӣнам̣ девамануссасампаттибхаве кусалакаммапхалата̄ самиддхасобханата̄ ча сампатти, таббирахатоти аттхо. тато ева там̣ на парийеситаббанти. собхана̄ни ча ка̄ничи хаттхирӯпа̄дӣни акусалакамманиббатта̄ни на тесам̣йева хаттхиа̄дӣнам̣ сукхасса хетубха̄вам̣ гаччхантӣти тесам̣ сан̇ган̣ханаттхам̣ ‘‘аканта’’нти вуттам̣. тасса тассева хи саттасса аттана̄ катена кусалена ниббаттам̣ сукхасса паччайо хоти, акусалена ниббаттам̣ дуккхасса. тасма̄ каммаджа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ каммака̄ракасаттасса васена йоджана̄раха̄ сийа̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘кусалакаммаджам̣ анит̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти идамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘акусалакаммаджам̣ ит̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти. тена акусалакаммаджампи собханам̣ парасатта̄нам̣ ит̣т̣ханти анун̃н̃а̄там̣ бхависсати. кусалакаммаджам̣ пана саббесам̣ ит̣т̣хамева̄ти ваданти. тираччха̄нагата̄нам̣ пана кесан̃чи мануссарӯпам̣ амана̄пам̣, йато те дисва̄ва пала̄йанти. манусса̄ ча девата̄рӯпам̣ дисва̄ бха̄йанти, тесампи випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣ там̣ рӯпам̣ а̄раббха кусалавипа̄кам̣ уппаджджати, та̄дисасса пана пун̃н̃асса абха̄ва̄ на тесам̣ таттха абхирати хотӣти адхиппа̄йо. кусалакаммаджасса пана анит̣т̣хасса̄бха̄во вийа акусалакаммаджасса собханасса ит̣т̣хасса абха̄во ваттаббо. хаттхиа̄дӣнампи хи акусалакаммаджам̣ манусса̄нам̣ акусалавипа̄кассева а̄рамман̣ам̣, кусалакаммаджам̣ пана паватте самут̣т̣хитам̣ кусалавипа̄касса. ит̣т̣ха̄рамман̣ена пана вомиссакатта̄ аппакам̣ акусалакаммаджам̣ бахулам̣ акусалавипа̄куппаттийа̄ ка̄ран̣ам̣ на бхависсатӣти сакка̄ ваттунти. випа̄кам̣ пана каттхачи на сакка̄ ван̃четунти випа̄кавасена ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ававаттха̄нам̣ сут̣т̣ху вуттам̣. тасма̄ там̣ анугантва̄ саббаттха ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ йоджетабба̄.
анит̣т̣ха̄ пан̃ча ка̄магун̣а̄ти касма̄ вуттам̣, нану ‘‘чаккхувин̃н̃еййа̄ни рӯпа̄ни ит̣т̣ха̄нӣ’’ти (ма. ни. 1.166; 2.155; 3.190; сам̣. ни. 5.30) евама̄дина̄ ит̣т̣ха̄нева рӯпа̄дӣни ‘‘ка̄магун̣а̄’’ти вутта̄нӣти? ка̄магун̣асадисесу ка̄магун̣авоха̄рато, садисата̄ ча рӯпа̄дибха̄войева, на ит̣т̣хата̄. ‘‘анит̣т̣ха̄’’ти ва̄ вачанена ака̄магун̣ата̄ дассита̄ти ка̄магун̣ависабха̄га̄ рӯпа̄дайо ‘‘ка̄магун̣а̄’’ти вутта̄ асиве ‘‘сива̄’’ти воха̄ро вийа. сабба̄ни ва̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ни рӯпа̄дӣни тан̣ха̄ваттхубха̄вато ка̄магун̣а̄йева. вуттан̃хи ‘‘рӯпа̄ локе пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’’нтиа̄ди (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; вибха. 203). атисайена пана ка̄манӣйатта̄ суттесу ‘‘ка̄магун̣а̄’’ти ит̣т̣ха̄ни рӯпа̄дӣни вутта̄нӣти.
двӣсупи хӣнапан̣ӣтападесу ‘‘акусалакаммаджавасена кусалакаммаджавасена̄’’ти вачанам̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄на’’нти саттавасена нийаметва̄ вибхаджитатта̄, айан̃чаттхо ‘‘тесам̣ теса’’нти авайавайоге са̄мивачанам̣ катва̄ вуттоти ведитаббо. саттасанта̄напарийа̄паннесу каммаджам̣ висит̣т̣ханти ‘‘каммаджавасена̄’’ти вуттам̣. йади пана техи техӣти етасмим̣ аттхе тесам̣ тесанти са̄мивачанам̣, висайависайӣсамбандхе ва̄, на каммаджавасенева рӯпа̄дӣни вибхатта̄ни, саббесам̣ пана индрийабаддха̄нам̣ васена вибхатта̄нӣти вин̃н̃а̄йанти. еттха ча па̄кат̣ехи рӯпа̄дӣхи найо дасситоти чаккха̄дӣсупи хӣнапан̣ӣтата̄ йоджетабба̄.
мана̄папарийантанти мана̄пам̣ парийантам̣ марийа̄да̄бхӯтам̣ пан̃часу ка̄магун̣есу вада̄мӣти аттхо. ким̣ ка̄ран̣анти? йасма̄ те екаччасса мана̄па̄ хонти, екаччасса амана̄па̄, йасса йева мана̄па̄, тасса тева парама̄, тасма̄ тасса тасса аджджха̄сайавасена ка̄магун̣а̄нам̣ парамата̄ хоти, на тесам̣йева сабха̄вато.
еванти имасмим̣ сутте вуттанайена. екасмим̣йева асса̄данакуджджханато а̄рамман̣асабха̄вассева ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄бха̄вато анит̣т̣хам̣ ‘‘ит̣т̣ха’’нти гахан̣ато ча, ит̣т̣хам̣ ‘‘анит̣т̣ха’’нти гахан̣ато ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ на̄ма па̄т̣ийеккам̣ пат̣ивибхаттам̣ наттхӣти аттхо. сан̃н̃а̄випалла̄сена ча̄тиа̄дина̄ нибба̄не вийа ан̃н̃есу а̄рамман̣есу сан̃н̃а̄випалла̄сена ит̣т̣ха̄нит̣т̣хаггахан̣ам̣ хоти. питтумматта̄дӣнам̣ кхӣрасаккара̄дӣсу досуссадасамут̣т̣хитасан̃н̃а̄випалла̄савасена титтаггахан̣ам̣ вийа̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа мана̄папарийантата̄ вутта̄ти дассети.
вибхаттам̣ аттхӣти ча ваваттхитам̣ аттхӣти аттхо, ат̣т̣хакатха̄чарийехи вибхаттам̣ пака̄ситанти ва̄. тан̃ча маджджхимакасаттасса васена ваваттхитам̣ пака̄ситан̃ча, ан̃н̃есан̃ча випалла̄савасена идам̣ ит̣т̣хам̣ анит̣т̣хан̃ча хотӣти адхиппа̄йо. евам̣ ваваттхитасса панит̣т̣ха̄нит̣т̣хасса анит̣т̣хам̣ ит̣т̣ханти ча гахан̣е на кевалам̣ сан̃н̃а̄випалла̄сова ка̄ран̣ам̣, дха̄туккхобхавасена индрийавика̄ра̄паттиа̄дина̄ кусала̄кусалавипа̄куппаттихетубха̄вопӣти сакка̄ ваттум̣. татха̄ хи сӣтудакам̣ гхамма̄бхитатта̄нам̣ кусалавипа̄касса ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса хету хоти, сӣта̄бхибхӯта̄нам̣ акусалавипа̄касса. тӯлапичусампхассо ван̣е дуккхо ниван̣е сукхо, мудутарун̣ахаттхасамба̄ханан̃ча сукхам̣ уппа̄дети, тенева хаттхена пахаран̣ам̣ дуккхам̣, тасма̄ випа̄кавасена а̄рамман̣ававаттха̄нам̣ йуттам̣.
кин̃ча̄пӣтиа̄дина̄ сатипи сан̃н̃а̄випалла̄се буддхарӯпадассана̄дӣсу кусалавипа̄кассева гӯтхадассана̄дӣсу ча акусалавипа̄касса уппаттим̣ дассенто тена випа̄кена а̄рамман̣асса ит̣т̣ха̄нит̣т̣хатам̣ дассети. виджджама̄непи сан̃н̃а̄випалла̄се а̄рамман̣ена випа̄канийамадассанам̣ а̄рамман̣анийамадассанаттхамева катанти.
апича два̄равасенапӣтиа̄дина̄ два̄рантаре дуккхасса сукхасса ча паччайабхӯтасса два̄рантаре сукхадуккхавипа̄куппа̄данато випа̄кена а̄рамман̣анийамадассанена екасмим̣йева ча два̄ре сама̄нассева ман̣иратана̄дипхот̣т̣хаббасса сан̣икам̣ пхусане потхане ча сукхадуккхуппа̄данато випа̄кавасена ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ дассита̄ти вин̃н̃а̄йати.
хет̣т̣химанайоти маджджхимакасаттасса випа̄касса ча васена ваваттхитам̣ а̄рамман̣ам̣ гахетва̄ ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ ун̃н̃а̄та’’нти (вибха. 6) ча а̄дина̄ вуттанайо. саммутимана̄панти маджджхимакасаттасса випа̄касса ча васена самматам̣ ваваттхитам̣ мана̄пам̣, там̣ пана сабха̄венева ваваттхитанти абхиндитаббатова на бхиндатӣти адхиппа̄йо. сан̃н̃а̄випалла̄сена нерайика̄дӣхипи пуггалехи мана̄панти гахитам̣ пуггаламана̄пам̣ ‘‘там̣ там̣ ва̄ пана̄’’тиа̄дина̄ бхиндати. вема̄никапетарӯпампи акусалакаммаджатта̄ каммака̄ран̣а̄дидуккхаваттхубха̄вато ча ‘‘мануссарӯпато хӣна’’нти вуттам̣.
7. ол̣а̄рикарӯпа̄нам̣ ваттха̄рамман̣апат̣игха̄тавасена супариггахитата̄, сукхума̄нам̣ татха̄ абха̄вато дуппариггахитата̄ ча йоджетабба̄. дуппариггахат̣т̣хенева лаккхан̣адуппат̣ивиджджханата̄ дат̣т̣хабба̄. дасавидханти ‘‘дӯре’’ти авуттасса дассанаттхам̣ вуттам̣. вуттампи пана ока̄сато дӯре хотийева.
хет̣т̣химанайоти ‘‘иттхиндрийам̣…пе… идам̣ вуччати рӯпам̣ сантике’’ти (вибха. 7) евам̣ лаккхан̣ато два̄дасахаттхавасена ваваттхитаока̄сато ча дассетва̄ ниййа̄титанайо. со лаккхан̣ока̄савасена дӯрасантикена саха гахетва̄ ниййа̄титатта̄ бхиндама̄но миссакам̣ каронто гато. атха ва̄ бхиндама̄ноти сарӯпадассанена лаккхан̣ато йева̄панакена ока̄сатоти евам̣ лаккхан̣ато ока̄сато ча висум̣ каронто гатоти аттхо. атха ва̄ лаккхан̣ато сантикадӯра̄нам̣ ока̄сато дӯрасантикабха̄вакаран̣ена сантикабха̄вам̣ бхиндитва̄ дӯрабха̄вам̣, дӯрабха̄ван̃ча бхиндитва̄ сантикабха̄вам̣ каронто паваттоти ‘‘бхиндама̄но гато’’ти вуттам̣. идха пана̄ти ‘‘там̣ там̣ ва̄ пана рӯпам̣ упа̄да̄йа упа̄да̄йа̄’’ти идха пуриманайена лаккхан̣ато дӯрам̣ ока̄сато сантикабха̄вакаран̣ена на бхиндати бхагава̄, на ча ока̄садӯрато висум̣ каран̣ена, на̄пи ока̄садӯрена вомиссакакаран̣ена̄ти аттхо. ким̣ пана каротӣти? ока̄сато дӯрамева бхиндати. еттха пана на пуббе вуттанайена тидха̄ аттхо дат̣т̣хаббо. на хи ока̄сато дӯрам̣ лаккхан̣ато сантикам̣ кароти, лаккхан̣ато ва̄ висум̣ тена ва̄ вомиссаканти. ока̄сато дӯрасса пана ока̄сатова сантикабха̄вакаран̣ам̣ идха ‘‘бхедана’’нти ведитаббам̣. идха пана на лаккхан̣ато дӯрам̣ бхиндатӣти еттха̄пи ва̄ на пуббе вуттанайена тидха̄ бхедасса акаран̣ам̣ вуттам̣, лаккхан̣ато сантикадӯра̄нам̣ пана лаккхан̣ато упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрасантикабха̄во наттхӣти лаккхан̣ато дӯрасса лаккхан̣атова сантикабха̄ва̄каран̣ам̣ лаккхан̣ато дӯрасса абхедананти дат̣т̣хаббам̣. пуриманайо вийа айам̣ найо на хотӣти еттакамева хи еттха дассетӣти бхиндама̄ноти еттха ча ан̃н̃атха̄ бхеданам̣ вуттам̣, бхеданам̣ идха ча ан̃н̃атха̄ вуттанти.
рӯпаккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ведана̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄
8. чаккха̄дайо паса̄да̄ ол̣а̄рикаманомайаттабха̄вапарийа̄панна̄ ка̄йавоха̄рам̣ арахантӣти таббаттхука̄ адуккхамасукха̄ ‘‘ка̄йика̄’’ти парийа̄йена вутта̄, на ка̄йапаса̄даваттхукатта̄. на хи чаккха̄дайо ка̄йапаса̄да̄ хонтӣти. сантативасена кхан̣а̄дивасена ча̄ти еттха аддха̄самайавасена атӣта̄дибха̄васса авачанам̣ сукха̄дивасена бхинна̄йа атӣта̄дибха̄вавачанато. на хи сукха̄йева аддха̄васена самайавасена ча атӣта̄дика̄ хоти, татха̄ дуккха̄ адуккхамасукха̄ ча ка̄йикачетасика̄дибха̄вена бхинна̄. тена ведана̄самудайо аддха̄самайавасена атӣта̄дибха̄вена ваттаббатам̣ арахати самуда̄йасса техи париччхиндитаббатта̄, веданекадеса̄ пана еттха гахита̄ти те сантатикхан̣ехи париччхедам̣ араханти таттха татха̄париччхиндитабба̄нам̣ гахитатта̄ти. екасантатийам̣ пана сукха̄дианекабхедасаббха̄вена тесу йо бхедо париччхиндитаббабха̄вена гахито, тасса екаппака̄расса па̄кат̣асса париччхедика̄ там̣сахитадва̄ра̄ламбанаппаватта̄, авиччхедена тадуппа̄дакекавидхависайасама̄йогаппаватта̄ ча сантати бхавитум̣ арахатӣти тасса бхедантарам̣ ана̄маситва̄ париччхедакабха̄вена гахан̣ам̣ катам̣. лахупариваттино ва̄ дхамма̄ париваттаненева париччхедам̣ арахантӣти сантатикхан̣авасена париччхедо вутто. пуббанта̄парантамаджджхагата̄ти етена хетупаччайакиччавасена вуттанайам̣ дассети.
11. килесаггисампайогато садаратха̄. етена сабха̄вато ол̣а̄рикатам̣ дассети, дуккхавипа̄кат̣т̣хена̄ти етена ол̣а̄рикавипа̄каниппха̄данена киччато. каммавегаккхитта̄ каммапат̣ибаддхабхӯта̄ ча ка̄йакамма̄дибйа̄па̄равирахато нирусса̄ха̄ випа̄ка̄, саусса̄ха̄ ча кирийа̄ авипа̄ка̄. савипа̄ка̄ ча сагаббха̄ вийа ол̣а̄рика̄ти таббипаккхато авипа̄ка̄ сукхума̄ти вутта̄.
аса̄тат̣т̣хена̄ти амадхурат̣т̣хена. тена са̄тапат̣ипаккхам̣ анит̣т̣хасабха̄вам̣ дассети. дуккхат̣т̣хена̄ти дуккхамат̣т̣хена. тена дуккха̄нам̣ санта̄панакиччам̣ дассети. ‘‘йа̄йам̣, бханте, адуккхамасукха̄ ведана̄, сантасмим̣ еса̄ пан̣ӣте сукхе вутта̄ бхагавата̄’’ти (ма. ни. 2.88; сам̣. ни. 4.267) вачанато адуккхамасукха̄ пхаран̣асабха̄вавирахато асанта̄нам̣ ка̄мара̄гапат̣игха̄нусайа̄нам̣ анусайанасса ат̣т̣ха̄натта̄ санта̄, сукхе никантим̣ парийа̄да̄йа адхигантаббатта̄ падха̄набха̄вам̣ нӣта̄ти пан̣ӣта̄ти. татха̄ анадхигантабба̄ ча ка̄ма̄вачараджа̄тиа̄дисан̇карам̣ акатва̄ сама̄наджа̄тийам̣ н̃а̄н̣асампайуттавиппайутта̄дике сама̄набхеде сукхато пан̣ӣта̄ти йоджетабба̄. упабрӯхита̄нам̣ дха̄тӯнам̣ паччайабха̄вена сукха̄ кхобхети виба̄дхита̄нам̣ паччайабха̄вена дуккха̄ ча. убхайампи ка̄йам̣ бйа̄пентам̣ вийа уппаджджатӣти пхарати. мадайама̄нанти мадам̣ каронтам̣. чха̄дайама̄нанти иччхам̣ уппа̄дентам̣, аваттхарама̄нам̣ ва̄. гхамма̄бхитаттасса сӣтодакагхат̣ена а̄ситтасса йатха̄ ка̄йо упабрӯхито хоти, евам̣ сукхасаман̇гинопӣти катва̄ ‘‘а̄син̃чама̄нам̣ вийа̄’’ти вуттам̣. екаттанимиттейева̄ти патхавӣкасин̣а̄дике екасабха̄ве ева нимитте. чаратӣти на̄на̄ваджджане джаване ведана̄ вийа виппханданарахитатта̄ сукхума̄.
адхиппа̄йе акусалата̄йа аковидо. кусалаттике…пе… а̄гататта̄ти ‘‘кусала̄кусала̄ ведана̄ ол̣а̄рика̄, абйа̄ката̄ ведана̄ сукхума̄’’ти евам̣ а̄гататта̄. бхӯмантарабхеде дассетум̣ ‘‘йампӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. имина̄ нӣха̄рена̄ти етена ‘‘ка̄ма̄вачарасукхато ка̄ма̄вачарупеккха̄ сукхума̄’’тиа̄дина̄ сабха̄ва̄дибхедена ча ол̣а̄рикасукхумабха̄вам̣ татра татрева катхенто на бхиндатӣти найам̣ дассети.
локийалокуттарамиссака̄ катхита̄, тасма̄ екантапан̣ӣте хӣнапан̣ӣта̄нам̣ уддхат̣атта̄ евамева екантахӣне ча йатха̄самбхавам̣ хӣнапан̣ӣтата̄ уддхаритабба̄ти анун̃н̃а̄там̣ хотӣти убхайаттха тадуддхаран̣е на куккучча̄йитаббанти аттхо.
акусала̄нам̣ кусала̄дӣхи сукхуматта̄бха̄вато па̄л̣ийа̄ а̄гатасса апариваттанӣйабха̄вена ‘‘хет̣т̣химанайо на олокетаббо’’ти вуттанти ваданти, там̣там̣ва̄панавасена катханепи париваттанам̣ наттхӣти на париваттанам̣ сандха̄йа ‘‘хет̣т̣химанайо на олокетаббо’’ти вуттам̣, хет̣т̣химанайасса пана вуттатта̄ авуттанайам̣ гахетва̄ ‘‘там̣ там̣ ва̄ пана̄’’ти ваттум̣ йуттанти ‘‘хет̣т̣химанайо на олокетаббо’’ти вуттанти ведитаббо. бахувипа̄ка̄ акусала̄ досуссанната̄йа ол̣а̄рика̄, татха̄ аппавипа̄ка̄ кусала̄. мандадосатта̄ аппавипа̄ка̄ акусала̄ сукхума̄, татха̄ бахувипа̄ка̄ кусала̄ ча. ол̣а̄рикасукхуманикантиваттхубха̄вато ка̄ма̄вачара̄дӣнам̣ ол̣а̄рикасукхумата̄. са̄пӣти бха̄вана̄майа̄йа бхеданена да̄намайасӣламайа̄нан̃ча паччекам̣ бхеданам̣ найато дасситанти ведитаббам̣. са̄пӣти ва̄ тивидха̄пӣти йоджетаббам̣.
13. джа̄тиа̄дивасена асама̄накот̣т̣ха̄сата̄ висабха̄гат̣т̣хо. дуккхавипа̄ката̄дивасена асадисакиччата̄, асадисасабха̄вата̄ ва̄ висам̣сат̣т̣хо, на асампайого. йади сийа̄, дӯравипарийа̄йена сантикам̣ хотӣти сам̣сат̣т̣хат̣т̣хена сантиката̄ а̄паджджати, на ча ведана̄йа ведана̄сампайого аттхи. сантикападаван̣н̣ана̄йа ча ‘‘сабха̄гат̣т̣хена сариккхат̣т̣хена ча̄’’ти ваккхатӣти вуттанайенева аттхо ведитаббо.
на дӯрато сантикам̣ уддхаритаббанти касма̄ вуттам̣, ким̣ йатха̄ сантикато акусалато акусала̄ дӯрети уддхарӣйати, татха̄ тато дӯрато кусалато кусала̄ сантикети уддхаритум̣ на сакка̄ти? на сакка̄. татха̄ хи сати кусала̄ кусала̄йа сантикети катва̄ сантикато сантиката̄ ева уддхарита̄ сийа̄, татха̄ ча сати сантикасантикатарата̄вачанамева а̄паджджати, упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрасантиката̄ва идха вуччати, тасма̄ дӯрато дӯруддхаран̣ам̣ вийа сантикато сантикуддхаран̣ан̃ча на сакка̄ ка̄тум̣ дӯрадӯратарата̄йа вийа сантикасантикатарата̄йа ча анадхиппетатта̄. атха пана вадеййа ‘‘на кусала̄ кусала̄йа ева сантикети уддхаритабба̄, атха кхо йато са̄ дӯре, тасса̄ акусала̄йа̄’’ти, тан̃ча наттхи. на хи акусала̄йа кусала̄ када̄чи сантике аттхӣти. атха̄пи вадеййа ‘‘йа̄ акусала̄ кусала̄йа сантике, са̄ тато дӯрато кусалато уддхаритабба̄’’ти, тадапи наттхи. на хи кусале акусала̄ аттхи, йа̄ тато сантикети уддхарийеййа, тасма̄ идха вуттасса дӯрасса дӯрато аччантависабха̄гатта̄ дӯре сантикам̣ наттхӣти на сакка̄ дӯрато сантикам̣ уддхаритум̣, сантике панидха вутте бхинне таттхева дӯрам̣ лаббхатӣти а̄ха ‘‘сантикато пана дӯрам̣ уддхаритабба’’нти.
упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрато ча сантикам̣ на сакка̄ уддхаритум̣. лобхасахагата̄йа досасахагата̄ дӯре лобхасахагата̄ сантикети хи вуччама̄не сантикатова сантикам̣ уддхаритам̣ хоти. татха̄ досасахагата̄йа лобхасахагата̄ дӯре досасахагата̄ сантикети еттха̄пи сабха̄гато сабха̄гантарасса уддхат̣атта̄, на ча сакка̄ ‘‘лобхасахагата̄йа досасахагата̄ дӯре са̄ ева ча сантике’’ти ваттум̣ досасахагата̄йа сантикабха̄васса ака̄ран̣атта̄, тасма̄ висабха̄гата̄ бхедам̣ аггахетва̄ на паваттатӣти сабха̄га̄бйа̄пакатта̄ дӯрата̄йа дӯрато сантикуддхаран̣ам̣ на сакка̄ ка̄тум̣. на хи досасахагата̄ акусаласабха̄гам̣ саббам̣ бйа̄петва̄ паваттатӣти. сабха̄гата̄ пана бхедам̣ антогадхам̣ катва̄ паваттатӣти висабха̄габйа̄пакатта̄ сантиката̄йа сантикато дӯруддхаран̣ам̣ сакка̄ ка̄тум̣. акусалата̄ хи лобхасахагата̄дисаббависабха̄габйа̄пика̄ти. тена̄ха ‘‘на дӯрато сантикам̣ уддхаритабба’’нтиа̄ди.
ведана̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. сан̃н̃а̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄
17. чаккхусампхассаджа̄ сан̃н̃а̄ти еттха йадипи ваттхуто пхассасса на̄мам̣ пхассато ча сан̃н̃а̄йа, ваттхувисит̣т̣хапхассена пана висит̣т̣хасан̃н̃а̄ ваттхуна̄ ча висит̣т̣ха̄ хоти пхассасса вийа тасса̄пи таббаттхукатта̄ти ‘‘ваттхуто на̄ма’’нти вуттам̣. пат̣игхасампхассаджа̄ сан̃н̃а̄ти еттха̄пи йатха̄ пхассо ваттха̄рамман̣апат̣игхат̣т̣анена уппанно, татха̄ тато джа̄тасан̃н̃а̄пӣти ‘‘ваттха̄рамман̣ато на̄ма’’нти вуттам̣. еттха ча пат̣игхаджо сампхассо, пат̣игхавин̃н̃еййо ва̄ сампхассо пат̣игхасампхассоти уттарападалопам̣ катва̄ вуттанти ведитаббам̣.
вин̃н̃еййабха̄ве вачанам̣ адхикичча паватта̄, вачана̄дхӣна̄ ва̄ арӯпаккхандха̄, адхивачанам̣ ва̄ етесам̣ пака̄санам̣ аттхӣти ‘‘адхивачана̄’’ти вуччанти, татоджо сампхассо адхивачанасампхассо, сампхассойева ва̄ йатха̄вуттехи аттхехи адхивачано ча сампхассо ча̄ти адхивачанасампхассо, адхивачанавин̃н̃еййо ва̄ сампхассо адхивачанасампхассо, тато тасмим̣ ва̄ джа̄та̄ адхивачанасампхассаджа̄. пан̃чадва̄рикасампхассепи йатха̄вутто аттхо самбхаватӣти тена парийа̄йена татоджа̄пи сан̃н̃а̄ ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти вутта̄. йатха̄ пана ан̃н̃аппака̄ра̄самбхавато маносампхассаджа̄ ниппарийа̄йена ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти вуччати, на евам̣ айам̣ пат̣игхасампхассаджа̄ а̄вен̣икаппака̄рантарасамбхаватоти адхиппа̄йо.
йади евам̣ чатта̄ро кхандха̄пи йатха̄вуттасампхассато джа̄татта̄ ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти ваттум̣ йутта̄, сан̃н̃а̄ва касма̄ евам̣ вутта̄ти? тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ аттхавасена аттано паттампи на̄мам̣ йаттха паваттама̄но адхивачанасампхассаджа-саддо нирул̣хата̄йа дхамма̄бхила̄по хоти, тасса̄ сан̃н̃а̄йа ева а̄ропетва̄ сайам̣ ниваттанам̣ хоти. тена̄ха ‘‘тайо хи арӯпино кхандха̄’’тиа̄ди. атха ва̄ сан̃н̃а̄йа пат̣игхасампхассаджа̄ти ан̃н̃ампи висит̣т̣хам̣ на̄мам̣ аттхӣти адхивачанасампхассаджа̄на̄мам̣ тин̣н̣ам̣йева кхандха̄нам̣ бхавитум̣ арахати. те пана аттано на̄мам̣ сан̃н̃а̄йа датва̄ ниватта̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тайо хи арӯпино кхандха̄’’тиа̄ди. пан̃чадва̄рикасан̃н̃а̄ олокетва̄пи джа̄нитум̣ сакка̄ти идам̣ тена тена̄дхиппа̄йена хаттхавика̄ра̄дикаран̣е тададхиппа̄йавиджа̄нананимиттабхӯта̄ вин̃н̃атти вийа раджджитва̄ олокана̄дӣсу раттата̄дивиджа̄нананимиттам̣ олоканам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ависайасама̄гаме па̄кат̣ам̣ хотӣти там̣сампайутта̄йа сан̃н̃а̄йапи татха̄па̄кат̣абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣.
раджджитва̄ олокана̄дивасена па̄кат̣а̄ джаванаппаватта̄ бхавитум̣ арахатӣти етисса̄ а̄сан̇ка̄йа ниваттанаттхам̣ ‘‘паса̄даваттхука̄ ева̄’’ти а̄ха. ан̃н̃ам̣ чинтентанти йам̣ пуббе тена чинтитам̣ н̃а̄там̣, тато ан̃н̃ам̣ чинтентанти аттхо.
сан̃н̃а̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄
20. хет̣т̣химакот̣ийа̄ти еттха бхумманиддесова. таттха хи падха̄нам̣ дасситанти. йади евам̣ упаримакот̣ийа̄ там̣ на дасситанти а̄паджджатӣти? на̄паджджати, упаримакот̣игатабха̄вена вина̄ хет̣т̣химакот̣игатабха̄ва̄бха̄вато. хет̣т̣химакот̣и хи саббабйа̄пика̄ти. дутийе каран̣аниддесо, хет̣т̣химакот̣ийа̄ а̄гата̄ти самбандхо. пуримепи ва̄ ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄’’ти йам̣ вуттам̣, тан̃ча падха̄насан̇кха̄радассанавасена̄ти самбандхакаран̣ена каран̣аниддесова. там̣сампайутта̄ сан̇кха̄ра̄ти екӯнапан̃н̃а̄саппабхеде сан̇кха̄ре а̄ха. гахита̄ва хонти таппат̣ибаддхатта̄.
сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄
самуггама-саддо сан̃джа̄тийам̣ а̄диуппаттийам̣ нирул̣хо. там̣там̣паччайасама̄йоге хи пуримабхавасан̇кха̄та̄ пуримантато уддхан̇гаманам̣ самуггамо, сандхийам̣ ва̄ пат̣исандхийам̣ уггамо самуггамо. со пана йаттха пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ самуггаччханти, таттхева дассито. етена найена апарипун̣н̣акхандхасамуггамо екавока̄рачатувока̄ресу сакка̄ вин̃н̃а̄тунти. атха ва̄ йатха̄дхигата̄нам̣ пан̃чаннампи кхандха̄нам̣ саха уггамо уппатти самуггамо. етасмим̣ аттхе викалуппатти асан̇гахита̄ хоти. химавантаппадесе джа̄тимантаел̣акаломам̣ джа̄тиун̣н̣а̄. саппиман̣д̣абиндӯти евам̣ еттха̄пи бинду-саддо йоджетаббо. евам̣ван̣н̣аппат̣ибха̄ганти евам̣ван̣н̣ам̣ евам̣сан̣т̣ха̄нан̃ча. пат̣ибхаджанам̣ ва̄ пат̣ибха̄го, садисата̄бхаджанам̣ садисата̄паттӣти аттхо. евам̣видхо ван̣н̣аппат̣ибха̄го етасса̄ти евам̣ван̣н̣аппат̣ибха̄гам̣.
сантатисӣса̄нӣти сантатимӯла̄ни, сантатикот̣т̣ха̄са̄ ва̄. анекиндрийасама̄ха̄рабха̄вато хи падха̄нан̇гам̣ ‘‘сӣса’’нти вуччати, евам̣ ваттхудасака̄дикот̣т̣ха̄са̄ анекарӯпасамуда̄йабхӯта̄ ‘‘сӣса̄нӣ’’ти вутта̄нӣти.
пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти ган̣ана̄па̄рипӯрим̣ сандха̄йа вуттам̣, на тасса тасса кхандхасса парипун̣н̣атам̣. каммасамут̣т̣ха̄напавен̣ийа̄ вуттатта̄ ‘‘утучитта̄ха̄раджапавен̣ӣ ча еттакам̣ ка̄лам̣ атиккамитва̄ хотӣ’’тиа̄дина̄ ваттабба̄ сийа̄, там̣ пана ‘‘пубба̄парато’’ти еттха ваккхатӣти акатхетва̄ каммаджапавен̣ӣ ча на сабба̄ вутта̄ти авуттам̣ дассетум̣ опапа̄тикасамуггамо на̄ма дассито. евам̣…пе… пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ хонтӣти парипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ васена найо дассито, апарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ пана ка̄ма̄вачара̄нам̣ рӯпа̄вачара̄нам̣ парихӣна̄йатанасса васена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄.
пубба̄паратоти айам̣ вича̄ран̣а̄ на пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ уппаттийам̣, атха кхо тесам̣ рӯпасамут̣т̣ха̄панети дат̣т̣хабба̄. там̣ дассенто а̄ха ‘‘евам̣ пана̄’’тиа̄ди. апаччха̄апуре уппаннесӯти етена сам̣сайака̄ран̣ам̣ дассети. сахуппаннесу хи идамева пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, идам̣ паччха̄ти адасситам̣ на сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. еттха ча ‘‘пубба̄парато’’ти етисса̄ вича̄ран̣а̄йа ваттхубха̄вена пат̣исандхийам̣ уппанна̄ паватта̄ пан̃чаккхандха̄ гахита̄. таттха ча ниддха̄ран̣е бхумманиддесоти ‘‘рӯпам̣ пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӣ’’ти а̄ха. ан̃н̃атха̄ бха̄венабха̄валаккхан̣аттхе бхумманиддесе сати рӯпасса рӯпасамут̣т̣ха̄панаккхан̣е каммассапи рӯпасамут̣т̣ха̄нам̣ вадантӣти убхайанти ваттаббам̣ сийа̄ти. рӯпа̄рӯпасантатин̃ча гахетва̄ айам̣ вича̄ран̣а̄ паватта̄ти ‘‘рӯпам̣ пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӣ’’ти вуттам̣. ан̃н̃атха̄ пат̣исандхиккхан̣е ева виджджама̄не гахетва̄ вича̄ран̣а̄йа карийама̄на̄йа арӯпасса рӯпасамут̣т̣ха̄панамева наттхӣти пубба̄парасамут̣т̣ха̄панавича̄ран̣а̄ва идха на упападжджатӣти ваттаббам̣ сийа̄ти. ваттху уппа̄даккхан̣е дуббалам̣ хотӣти саббарӯпа̄нам̣ уппа̄даккхан̣е дуббалатам̣ сандха̄йа вуттам̣. тада̄ хи там̣ паччха̄джа̄тапаччайарахитам̣ а̄ха̄ра̄дӣхи ча анупаттхаддханти ‘‘дуббала’’нти вуттам̣. каммавегаккхиттатта̄ти идам̣ сатипи бхаван̇гасса каммаджабха̄ве са̄йам̣ випа̄касантати пат̣исандхиккхан̣е пуримабхаван̇гасамут̣т̣ха̄пакато ан̃н̃ена каммуна̄ кхитта̄ вийа аппатит̣т̣хита̄, тато паран̃ча сама̄насантатийам̣ анантарапаччайам̣ пуреджа̄тапаччайан̃ча лабхитва̄ патит̣т̣хита̄ти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣.
павен̣ӣ гхат̣ийатӣти чаккха̄диваттхусантати екасмим̣ виджджама̄не ева ан̃н̃асса ниродхуппаттивасена гхат̣ийати, на чутипат̣исандхиниссайаваттхӯнам̣ вийа виччхедаппаваттӣти аттхо. ан̇гатоти джха̄нан̇гато. джха̄нан̇га̄ни хи читтена саха рӯпасамут̣т̣ха̄пака̄ни, тесам̣ анубалада̄йака̄ни магган̇га̄дӣни тесу виджджама̄несу висесарӯпаппаваттидассанато. атха ва̄ йа̄ни читтан̇га̄ни четана̄дӣни читтасса рӯпасамут̣т̣ха̄пане ан̇габха̄вам̣ саха̄йабха̄вам̣ гаччханти, тесам̣ балада̄йакехи джха̄нан̇га̄дӣхи апарихӣнанти аттхо. тато парихӣнатта̄ хи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пентӣти. йо пана вадеййа ‘‘пат̣исандхичиттена сахаджа̄таваттху тасса т̣хитиккхан̣е ча бхан̇гаккхан̣е ча пуреджа̄танти катва̄ паччайавекалла̄бха̄вато тасмим̣ кхан̣адвайе рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӯ’’ти, там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘йади хи читта’’нтиа̄ди. таттха т̣хитибхан̇гаккхан̣есупи тесам̣ дхамма̄нам̣ ваттху пуреджа̄там̣ на хотӣти на ваттаббамеветанти ануджа̄ни, таттха̄пи досам̣ дассети. йади тада̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа, тава матена пат̣исандхичиттампи самут̣т̣ха̄пеййа, тада̄ пана рӯпуппа̄данамева наттхи. йада̄ ча рӯпуппа̄данам̣, тада̄ уппа̄даккхан̣е тава матенапи паччайавекалламева пат̣исандхиккхан̣е пуреджа̄таниссайа̄бха̄вато, тасма̄ пат̣исандхичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄петӣти айаметтха адхиппа̄йо. уппа̄даккхан̣е ат̣т̣ха рӯпа̄ни гахетва̄ ут̣т̣хахати. касма̄? арӯпадхамма̄нам̣ анантара̄дипаччайавасена савега̄нам̣ парипун̣н̣абала̄намева уппаттито.
ависайата̄йа̄ти агатапуббасса га̄масса а̄гантукасса ависайабха̄вато. аппахутата̄йа̄ти таттха тасса аниссарабха̄вато. читтасамут̣т̣ха̄на…пе… т̣хита̄нӣти идам̣ йеха̄ка̄рехи читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ читтачетасика̄ паччайа̄ хонти, техи саббехи пат̣исандхийам̣ читтачетасика̄ саматим̣сакаммаджарӯпа̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ паччайа̄ хонтӣти катва̄ вуттам̣.
ват̣т̣амӯланти тан̣ха̄ авиджджа̄ вуччати. чутичиттена уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ тато пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ вийа на бхавантаре уппаджджатӣти ват̣т̣амӯласса вӯпасантатта̄ ануппатти вича̄ретабба̄.
рӯпасса наттхита̄йа̄ти рӯпа̄нам̣ ниссаран̣атта̄ арӯпасса, вира̄гавасена пахӣнатта̄ уппа̄детаббасса абха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. рӯпока̄се ва̄ рӯпам̣ аттхӣти катва̄ рӯпапаччайа̄нам̣ рӯпуппа̄данам̣ хоти, арӯпам̣ пана рӯпасса ока̄со на хотӣти йасмим̣ рӯпе сати читтам̣ ан̃н̃ам̣ рӯпам̣ уппа̄деййа, тадева таттха наттхӣти аттхо. пуримарӯпассапи хи паччайабха̄во аттхи путтасса питисадисата̄дассанатоти.
уту пана пат̣хамам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е самут̣т̣ха̄панатоти адхиппа̄йо. уту на̄ма чеса дандханиродхотиа̄ди утусса т̣ха̄наккхан̣е уппа̄дане ка̄ран̣адассанаттхам̣ арӯпа̄нам̣ уппа̄дака̄ладассанаттхан̃ча вуттам̣. дандханиродхатта̄ хи со т̣хитиккхан̣е балава̄ти тада̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети, тасмим̣ дхаранте ева кхиппаниродхатта̄ сол̣асасу читтесу уппаннесу пат̣исандхианантарам̣ читтам̣ утуна̄ самут̣т̣хите рӯпе пуна самут̣т̣ха̄петӣти адхиппа̄йо. тасмим̣ дхаранте ева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджхантӣти етена пана вачанена йади уппа̄даниродхаккхан̣а̄ дхарама̄наккхан̣е ева гахита̄, ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣ рӯпа’’нти вуттам̣ хоти, атхуппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ ниродхаккхан̣ова гахито, ‘‘саттарасачиттаккхан̣а̄йука’’нти, саче ниродхаккхан̣ам̣ аггахетва̄ уппа̄даккхан̣о гахито, ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йука’’нти, йади пана уппа̄даниродхаккхан̣а̄ дхарама̄наккхан̣е на гахита̄, ‘‘адхикасаттарасачиттаккхан̣а̄йука’’нти. йасма̄ пана ‘‘тесу пат̣исандхианантара’’нти пат̣исандхипи тасса дхарама̄наккхан̣е уппаннесу гахита̄, тасма̄ уппа̄даккхан̣о дхарама̄наккхан̣е гахитоти ниродхаккхан̣е аггахите адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ ваккхама̄на̄, гахите ва̄ сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄ти ведитабба̄.
оджа̄ кхара̄ти саваттхукам̣ оджам̣ сандха̄йа̄ха. сабха̄вато сукхума̄йа хи оджа̄йа ваттхувасена аттхи ол̣а̄рикасукхумата̄ти.
читтан̃чева̄ти читтасса пуббан̇гамата̄йа вуттам̣, там̣сампайуттака̄пи пана рӯпасамут̣т̣ха̄пака̄ хонтӣти. йатха̄ха ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ там̣самут̣т̣ха̄на̄нан̃ча рӯпа̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.1). читтанти ва̄ читтуппа̄дам̣ ган̣ха̄ти, на каммачетанам̣ вийа екадхаммамева авиджджама̄нам̣. каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча там̣сампайуттехипи самут̣т̣хитам̣ хотӯти че? на, техи самут̣т̣хитабха̄васса авуттатта̄, авачанан̃ча тесам̣ кеначи паччайена паччайабха̄ва̄бха̄вато.
аддха̄напариччхедатоти ка̄лапариччхедато. таттха ‘‘саттараса читтаккхан̣а̄ рӯпасса аддха̄, рӯпасса саттарасамо бха̄го арӯпасса̄’’ти есо аддха̄напариччхедо адхиппето. пат̣исандхиккхан̣ети идам̣ найадассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ тато парампи рӯпа̄рӯпа̄нам̣ сахуппаттисаббха̄вато, на панетам̣ пат̣исандхиккхан̣е асахуппаттиабха̄вам̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣, пат̣исандхичиттасса т̣хитибхан̇гаккхан̣есупи рӯпуппаттим̣ сайамева ваккхатӣти. пхалаппаттанидассанена ча рӯпа̄рӯпа̄нам̣ асама̄нака̄латам̣ нидассети, на сахуппа̄дам̣ тадаттхам̣ ана̄раддхатта̄. сахуппа̄дена пана асама̄нака̄лата̄ сукхадӣпана̄ хотӣти там̣дӣпанаттхамева сахуппа̄даггахан̣ам̣.
йади евам̣ рӯпа̄рӯпа̄нам̣ асама̄наддхатта̄ арӯпам̣ оха̄йа рӯпасса паватти а̄паджджатӣти етасса̄ нива̄ран̣аттхама̄ха ‘‘таттха кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. екаппама̄н̣а̄ва̄ти нирантарам̣ паваттама̄несу рӯпа̄рӯпадхаммесу ниччхиддесу арӯпарахитам̣ рӯпам̣, рӯпарахитам̣ ва̄ арӯпам̣ наттхӣти катва̄ вуттам̣. айан̃ча катха̄ пан̃чавока̄ре каммаджарӯпаппаваттим̣ нибба̄напат̣ибха̄ганиродхасама̄паттирахитам̣ сандха̄йа ката̄ти дат̣т̣хабба̄. паде паданти аттано паде ева падам̣ никкхипанто вийа лахум̣ лахум̣ аккамитва̄ти аттхо. аноха̄йа̄ти йа̄ва чути, та̄ва авиджахитва̄, чутиккхан̣е пана сахева нируджджхантӣти. йасмин̃чаддха̄не ан̃н̃аман̃н̃ам̣ аноха̄йа паватти, со ча пат̣исандхичутипариччхинно уккам̣сато етесам̣ аддха̄ти. еванти етена пуббе вуттам̣ авакам̣сато аддха̄пака̄рам̣ иман̃ча сан̇ган̣ха̄тӣти дат̣т̣хаббам̣.
екуппа̄дана̄на̄ниродхатоти етам̣ двайамапи саха гахетва̄ рӯпа̄рӯпа̄нам̣ ‘‘екуппа̄дана̄на̄ниродхато’’ти еко дат̣т̣хабба̄ка̄ро вуттоти дат̣т̣хаббо. евам̣ ито паресупи. паччхимакаммаджам̣ т̣хапетва̄ти тасса чутичиттена саха нируджджханато на̄на̄ниродхо наттхӣти катва̄ вуттанти ваданти. тасса пана екуппа̄допи наттхи хет̣т̣ха̄ сол̣асаке паччхимасса бхан̇гаккхан̣е уппаттивачанато. йади пана йасса екуппа̄дана̄на̄ниродха̄ двепи на санти, там̣ т̣хапетаббам̣. саббампи читтасса бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ т̣хапетаббам̣ сийа̄, паччхимакаммаджасса пана уппаттито парато читтесу паваттама̄несу каммаджарӯпасса ануппаттито ваджджетаббам̣ гахетаббан̃ча тада̄ наттхӣти ‘‘паччхимакаммаджам̣ т̣хапетва̄’’ти вуттанти ведитаббам̣. тато пуббе пана ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджарӯпапавен̣ӣ аттхӣти таттха йам̣ читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣, там̣ ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е нируджджхатӣти ‘‘екуппа̄дана̄на̄ниродха’’нти гахетва̄ т̣хитибхан̇гаккхан̣есу уппаннарӯпа̄ни ваджджетва̄ евам̣ екуппа̄дана̄на̄ниродхато ведитабба̄ти йоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хабба̄. тан̃хи рӯпам̣ арӯпена, арӯпан̃ча тена екуппа̄дана̄на̄ниродханти. таттха сан̇кхаликасса вийа самбандхо павен̣ӣти катва̄ ат̣т̣хачатта̄лӣсакаммаджийавачанам̣ катам̣, ан̃н̃атха̄ екӯнапан̃н̃а̄сакаммаджийавачанам̣ каттаббам̣ сийа̄.
на̄нуппа̄да…пе… паччхимакаммаджена дӣпетабба̄ти тена судӣпанатта̄ вуттам̣. етена хи найена сакка̄ тато пуббепи екасса читтасса бхан̇гаккхан̣е уппаннарӯпам̣ ан̃н̃ассапи бхан̇гаккхан̣е ева нируджджхатӣти там̣ арӯпена, арӯпан̃ча тена на̄нуппа̄дам̣ еканиродханти вин̃н̃а̄тунти. убхайаттха̄пи пана ан̃н̃асса читтасса т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ рӯпам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣е, тасса т̣хитиккхан̣е уппаджджитва̄ т̣хитиккхан̣е ева нируджджханакам̣ арӯпан̃ча на сан̇гахитам̣, там̣ ‘‘на̄нуппа̄дато на̄на̄ниродхато’’ти еттхева сан̇гахам̣ гаччхатӣти ведитаббам̣. чатусантатикарӯпена хи на̄нуппа̄дана̄на̄ниродхата̄дӣпана̄ еттха т̣хитиккхан̣е уппаннасса дасситатта̄ адасситасса васена найадассанам̣ хотӣти. саматим̣сакаммаджарӯпесу ева т̣хитассапи габбхе гатасса маран̣ам̣ аттхӣти тесам̣ ева васена паччхимакампи йоджитам̣. амара̄ на̄ма бхавеййум̣, касма̄? йатха̄ чханнам̣ ваттхӯнам̣ паватти, евам̣ тадуппа̄дакакамменева бхаван̇га̄дӣнан̃ча таббаттхука̄нам̣ паваттийа̄ бхавитаббанти. на хи там̣ ка̄ран̣ам̣ аттхи, йена там̣ каммаджесу екаччам̣ паваттеййа, екаччам̣ на паваттеййа̄ти. тасма̄ а̄йуусма̄вин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ джӣвитасан̇кха̄ра̄нам̣ анӯнатта̄ вуттам̣ ‘‘амара̄ на̄ма бхавеййу’’нти.
‘‘уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣е нируджджхати, т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣е, бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса бхан̇гаккхан̣е нируджджхатӣ’’ти идам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гататта̄ вуттанти адхиппа̄йо. аттано пана̄дхиппа̄йам̣ уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ ниродхаккхан̣е, т̣хитиккхан̣е уппаннан̃ча уппа̄даккхан̣е, бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣ т̣хитиккхан̣е нируджджхатӣти дӣпетийева. еван̃ча катва̄ аддха̄напариччхеде ‘‘там̣ пана саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджхатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) вуттам̣. има̄йа па̄л̣ийа̄ вируджджхати, касма̄? чатусамут̣т̣ха̄никарӯпассапи сама̄на̄йуката̄йа бхавитаббатта̄ти адхиппа̄йо. йатха̄ пана етехи йоджитам̣, татха̄ рӯпасса екуппа̄дана̄на̄ниродхата̄ на̄нуппа̄деканиродхата̄ ча наттхийева.
йа̄ пана етехи рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄ вутта̄, йа̄ ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄, са̄ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) атӣта̄рамман̣а̄йа чутийа̄ анантара̄ паччуппанна̄рамман̣ам̣ пат̣исандхим̣ дассетум̣ ‘‘етта̄вата̄ ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, татха̄ пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, атха̄васесапан̃чачиттаекачиттаккхан̣а̄йуке тасмим̣ йева̄рамман̣е пат̣исандхичиттам̣ уппаджджатӣ’’ти дасситена сол̣асачиттаккхан̣а̄йукабха̄вена вируджджхати. на хи сакка̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е ева рӯпам̣ а̄па̄тхама̄гаччхатӣ’’ти ваттум̣. татха̄ хи сати на рӯпасса ека̄даса ва̄ пан̃чадасева ва̄ читтаккхан̣а̄ атӣта̄, атха кхо атирекаека̄дасапан̃чадасачиттаккхан̣а̄. тасма̄ йадипи пан̃чадва̄ре т̣хитиппаттамева рӯпам̣ паса̄дам̣ гхат̣т̣етӣти йуджджеййа, манодва̄ре пана уппа̄даккхан̣епи а̄па̄тхама̄гаччхатӣти иччхитаббаметам̣. на хи манодва̄ре атӣта̄дӣсу кин̃чи а̄па̄тхам̣ на̄гаччхатӣти. манодва̄ре ча евам̣ вуттам̣ ‘‘ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, атха̄васесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227).
йо четтха читтасса т̣хитиккхан̣о вутто, со ча аттхи наттхӣти вича̄ретаббо. читтайамаке (йама. 2.читтайамака.102) хи ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄нанти? бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣, но ча уппаджджама̄на’’нти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча̄’’ти. татха̄ ‘‘нуппаджджама̄нам̣ нуппаннанти? бхан̇гаккхан̣е нуппаджджама̄нам̣, но ча нуппанна’’нти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча̄’’ти. евам̣ ‘‘на нируддхам̣ на нируджджхама̄нам̣, на нируджджхама̄нам̣ на нируддха’’нти етесам̣ парипун̣н̣ависсаджджане ‘‘уппа̄даккхан̣е ана̄гатан̃ча̄’’ти ватва̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣, атиккантака̄лава̄ре ча ‘‘бхан̇гаккхан̣е читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ вӣтикканта’’нти ватва̄ ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣ т̣хитиккхан̣а̄бха̄вам̣ читтасса дӣпети. суттесупи хи ‘‘т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти тассева (сам̣. ни. 3.38; а. ни. 3.47) екасса ан̃н̃атхатта̄бха̄вато ‘‘йасса̄ ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йати, са̄ сантатит̣хитӣ’’ти на на сакка̄ ваттунти, виджджама̄нам̣ ва̄ кхан̣адвайасаман̇гим̣ т̣хитанти.
йо четтха читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄до вутто, со ча вича̄ретаббо ‘‘йасса ва̄ пана самудайасаччам̣ нируджджхати, тасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣти? ноти вутта’’нти (йама. 1.саччайамака.136). йо ча читтасса уппа̄даккхан̣е рӯпаниродхо вутто, со ча вича̄ретаббо ‘‘йасса кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, тасса абйа̄ката̄ дхамма̄ нируджджхантӣти? нотиа̄ди (йама. 3.дхаммайамака.163) вутта’’нти. на ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева сандха̄йа пат̣иккхепо катоти сакка̄ ваттум̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄дхика̄расса абха̄ва̄, абйа̄катасаддасса ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпесвева аппаваттито. йади сан̇кха̄райамаке ка̄йасан̇кха̄расса читтасан̇кха̄рена сахуппа̄деканиродхавачанато абйа̄ката-саддена читтасамут̣т̣ха̄намеветтха гахитанти ка̄ран̣ам̣ вадеййа, тампи ака̄ран̣ам̣. на хи тена вачанена ан̃н̃арӯпа̄нам̣ читтена сахуппа̄дасаханиродхапат̣иккхепо като, на̄пи на̄нуппа̄дана̄на̄ниродха̄нуджа̄нанам̣, нева читтасамут̣т̣ха̄нато ан̃н̃асса абйа̄катабха̄ванива̄ран̣ан̃ча катам̣, тасма̄ татха̄ аппат̣иккхитта̄на̄нун̃н̃а̄та̄нива̄рита̄бйа̄катабха̄ва̄нам̣ сахуппа̄дасаханиродха̄дика̄нам̣ каммаджа̄дӣнам̣ етена читтасса уппа̄даккхан̣е ниродхо пат̣иккхиттоти на сакка̄ каммаджа̄дӣнам̣ читтасса уппа̄даккхан̣е ниродхам̣ ваттум̣. йамакапа̄л̣иануссаран̣е ча сати уппа̄да̄нантарам̣ читтасса бхиджджама̄ната̄ти тасмим̣ кхан̣е читтам̣ на ча рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети винассама̄натта̄, на̄пи ча ан̃н̃асса рӯпасамут̣т̣ха̄пакасса саха̄йабха̄вам̣ гаччхатӣти пат̣исандхичиттена сахуппанно уту таданантарасса читтасса уппа̄даккхан̣е рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пеййа. еван̃ча сати рӯпа̄рӯпа̄нам̣ а̄димхи саха рӯпасамут̣т̣ха̄панато пубба̄паратоти идампи наттхи, атилахупариваттан̃ча читтанти йена сахуппаджджати, там̣ читтаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджама̄намева̄ти сакка̄ ваттум̣. тенева хи там̣ пат̣исандхито уддхам̣ ачиттасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ аттана̄ саха уппаджджама̄на̄нам̣ на кеначи паччайена паччайо хоти, таданантаран̃ча там̣ т̣хитиппаттанти таданантарам̣ читтам̣ тасса паччха̄джа̄тапаччайо хоти, на сахаджа̄тапаччайоти. йади евам̣ ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджати, тасса вачӣсан̇кха̄ро нируджджхатӣти? но’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.128), ваттаббанти че? на, читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄да̄рамбха̄бха̄ватоти. ниппарийа̄йена хи читтасса уппа̄даккхан̣е ева рӯпам̣ уппаджджама̄нам̣ хоти, читтаккхан̣е пана авӣтиватте там̣ аттано рӯпасамут̣т̣ха̄панапуреджа̄тапаччайакиччам̣ на кароти, арӯпан̃ча тасса паччха̄джа̄тапаччайо на хотӣти т̣хитиппаттивисеса̄ла̄бхам̣ сандха̄йа парийа̄йена идам̣ вуттанти.
тато парам̣ пана̄ти етасса ‘‘еттха пана йадета’’нтиа̄дика̄йапи сан̇гахакатха̄йа нит̣т̣хита̄йа пуримакатха̄йа саннит̣т̣ха̄нато ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа каммаджарӯпапавен̣ӣ на паваттатӣ’’ти етена саха самбандхоти чутито паранти аттхо.
рӯпам̣ пана рӯпена саха̄тиа̄дина̄ йатха̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ екуппа̄деканиродхата̄ рӯпа̄нам̣ арӯпехи, арӯпа̄нам̣ рӯпехи ча наттхӣти катва̄ рӯпа̄нам̣ рӯпехева, арӯпа̄нан̃ча арӯпехи йоджита̄.
сарӣрасса рӯпам̣ авайавабхӯтанти аттхо, гханабхӯто пун̃джабха̄во гханапун̃джабха̄во, на тиламугга̄дипун̃джа̄ вийа ситхиласамбандхана̄нам̣ пун̃джоти аттхо. екуппа̄да̄дита̄ти йатха̄вутте тайо пака̄ре а̄ха.
хет̣т̣ха̄ти рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣. париниппханна̄ва хонтӣти вика̄рарӯпа̄дӣнан̃ча рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄йам̣ париниппханната̄парийа̄йо вуттоти катва̄ вуттам̣. париниппханнаниппханна̄нам̣ ко висесоти? пуббанта̄парантапариччхинно паччайехи ниппха̄дито тилаккхан̣а̄хато сабха̄вадхаммо париниппханно, ниппханно пана асабха̄вадхаммопи хоти на̄маггахан̣асама̄паджджана̄дивасена ниппха̄дийама̄ноти. ниродхасама̄патти пана̄ти етена саббампи упа̄да̄пан̃н̃аттим̣ тадекадесена дассетӣти ведитаббам̣.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄
дассанена паха̄табба̄тиа̄дина̄ пат̣хамам̣ паха̄табба̄ пат̣хамам̣ вутта̄, дутийам̣ паха̄табба̄ дутийанти айам̣ паха̄наккамо. анупуббапан̣ӣта̄ бхӯмийо анупуббена ваваттхита̄ти та̄сам̣ васена десана̄йа бхӯмиккамо. ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’тиа̄дико (сам̣. ни. 5.372, 382, 383; вибха. 355) екаккхан̣епи сатипат̣т̣ха̄на̄дисамбхавато десана̄ккамова. да̄накатха̄дайо анупуббуккам̣сато катхита̄, уппаттиа̄диваваттха̄на̄бха̄вато пана да̄на̄дӣнам̣ идха десана̄ккамавачанам̣. десана̄ккамоти ча йатха̄вуттававаттха̄на̄бха̄вато анекесам̣ вачана̄нам̣ саха паваттийа̄ асамбхавато йена кеначи пубба̄парийена десетаббатта̄ тена тена̄дхиппа̄йена десана̄маттассева камо вуччати. абхедена хӣти рӯпа̄дӣнам̣ бхедам̣ акатва̄ пин̣д̣аггахан̣ена̄ти аттхо. чаккхуа̄дӣнампи висайабхӯтанти екадесена рӯпаккхандхам̣ самуда̄йабхӯтам̣ вадати. еванти еттха вуттанайена̄ти адхиппа̄йо. ‘‘чхадва̄ра̄дхипати ра̄джа̄’’ти (дха. па. ат̣т̣ха. 2.еракапаттана̄гара̄джаваттху) ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2) ча вачанато вин̃н̃а̄н̣ам̣ адхипати.
рӯпаккхандхе ‘‘са̄савам̣ упа̄да̄нийа’’нти вачанам̣ ана̄сава̄нам̣ дхамма̄нам̣ саббха̄вато рӯпаккхандхасса там̣сабха̄вата̄ниваттанаттхам̣, на ана̄саварӯпаниваттанаттханти. ана̄сава̄ва кхандхесу вутта̄ти еттха ат̣т̣ха̄наппайутто ева-саддо дат̣т̣хаббо, ана̄сава̄ кхандхесвева вутта̄ти аттхо.
саббасан̇кхата̄нам̣ сабха̄гена екаджджхам̣ сан̇гахо саббасан̇кхатасабха̄гекасан̇гахо. сабха̄гасабха̄гена хи сан̇гайхама̄на̄ саббасан̇кхата̄ пхасса̄дайо пан̃чаккхандха̄ хонти. таттха руппана̄диса̄ман̃н̃ена сама̄накот̣т̣ха̄са̄ ‘‘сабха̄га̄’’ти ведитабба̄. тесу сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣акиччам̣ а̄йӯханараса̄йа четана̄йа балаванти са̄ ‘‘сан̇кха̄раккхандхо’’ти вутта̄, ан̃н̃е ча руппана̄дивисесалаккхан̣арахита̄ пхасса̄дайо сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣аса̄ман̃н̃ена̄ти дат̣т̣хабба̄. пхусана̄дайо пана сабха̄ва̄ висум̣ кхандха-саддавачанӣйа̄ на хонтӣти дхаммасабха̄вавин̃н̃уна̄ татха̄гатена пхассакхандха̄дайо на вутта̄ти дат̣т̣хабба̄ти. ‘‘йе кечи, бхиккхаве, саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ сассатава̄да̄ сассатам̣ локан̃ча пан̃н̃апенти атта̄нан̃ча, саббе те имейева пан̃чупа̄да̄наккхандхе нисса̄йа пат̣ичча, етесам̣ ва̄ ан̃н̃атара’’нтиа̄дӣнан̃ча сутта̄нам̣ васена аттаттанийага̄хаваттхусса етапарамата̄ дат̣т̣хабба̄, етена ча ваккхама̄насуттавасена ча кхандхе ева нисса̄йа паритта̄рамман̣а̄дивасена на ваттабба̄ ча дит̣т̣хи уппаджджати, кхандханибба̄наваджджасса сабха̄вадхаммасса абха̄ватоти вуттам̣ хоти. ан̃н̃есан̃ча кхандха-саддавачанӣйа̄нам̣ сӣлаккхандха̄дӣнам̣ саббха̄вато на пан̃чева̄ти етам̣ чоданам̣ ниваттетума̄ха ‘‘ан̃н̃есан̃ча тадавародхато’’ти.
дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхата̄васена ведана̄йа а̄ба̄дхакаттам̣ дат̣т̣хаббам̣. ра̄га̄дисампайуттасса випарин̣а̄ма̄дидуккхасса иттхипуриса̄диа̄ка̄рагга̄хика̄ там̣там̣сан̇каппамӯлабхӯта̄ сан̃н̃а̄ самут̣т̣ха̄нам̣. рогасса питта̄дӣни вийа а̄саннака̄ран̣ам̣ самут̣т̣ха̄нам̣, утубходжанавесама̄дӣни вийа мӯлака̄ран̣ам̣ нида̄нам̣. ‘‘читтассан̇габхӯта̄ четасика̄’’ти читтам̣ гила̄нӯпамам̣ вуттам̣, сукхасан̃н̃а̄дивасена ведана̄ка̄ран̣а̄йа хетубха̄вато ведана̄бходжанасса чха̄да̄панато ча сан̃н̃а̄ апара̄дхӯпама̄ бйан̃джанӯпама̄ ча, ‘‘пан̃ча вадхака̄ паччаттхика̄ти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти а̄сивисӯпаме (сам̣. ни. 4.238) вадхака̄ти вутта̄, ‘‘бха̄роти кхо, бхиккхаве, пан̃чаннетам̣ упа̄да̄наккхандха̄нам̣ адхивачана’’нти бха̄расутте (сам̣. ни. 3.22) бха̄ра̄ти, ‘‘атӣтам̣па̄хам̣ аддха̄нам̣ рӯпена кхаджджим̣, сеййатха̄па̄хам̣ етарахи паччуппаннена рӯпена кхаджджа̄ми, ахан̃чева кхо пана ана̄гатам̣ рӯпам̣ абхинандеййам̣, ана̄гатенапа̄хам̣ рӯпена кхаджджеййам̣. сеййатха̄петарахи кхаджджа̄мӣ’’тиа̄дина̄ кхаджджанӣйапарийа̄йена (сам̣. ни. 3.79) кха̄дака̄ти, ‘‘со аниччам̣ рӯпам̣ ‘аниччам̣ рӯпа’нти йатха̄бхӯтам̣ наппаджа̄на̄тӣ’’тиа̄дина̄ йамакасутте (сам̣. ни. 3.85) аничча̄дика̄ти. йадипи имасмим̣ вибхан̇ге ависесена кхандха̄ вутта̄, ба̄хуллена пана упа̄да̄наккхандха̄нам̣ тадантогадха̄нам̣ дат̣т̣хаббата̄ вутта̄ти ведитабба̄ти.
десита̄диччабандхуна̄ти деситам̣ а̄диччабандхуна̄, десита̄ни ва̄. га̄тха̄сукхаттхам̣ ануна̄сикалопо, ника̄ралопо ва̄ като.
гахетум̣ на сакка̄ти ничча̄дивасена гахетум̣ на йуттанти аттхо.
рӯпена сан̣т̣ха̄нена пхалакасадисо диссама̄но кхарабха̄ва̄бха̄ва̄ пхалакакиччам̣ на каротӣти ‘‘на сакка̄ там̣ гахетва̄ пхалакам̣ ва̄ а̄санам̣ ва̄ ка̄ту’’нти а̄ха. на татха̄ тит̣т̣хатӣти ничча̄дика̄ на хотӣти аттхо, тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи ва̄ ничча̄диггахан̣авасена уппа̄да̄дианантарам̣ бхиджджанато гахита̄ка̄ра̄ хутва̄ на тит̣т̣хатӣти аттхо. кот̣исатасахассасан̇кхйа̄ти идам̣ на ган̣анапариччхедадассанам̣, бахубха̄вадассанамева панетам̣ дат̣т̣хаббам̣. удакаджаллаканти удакаласикам̣. йатха̄ удакатале биндунипа̄таджанито ва̄то удакаджаллакам̣ сан̇кад̣д̣хитва̄ пут̣ам̣ катва̄ пуппхул̣ам̣ на̄ма кароти, евам̣ ваттхумхи а̄рамман̣а̄па̄тхагаманаджанито пхассо анупаччхиннам̣ килесаджаллам̣ сахака̄рӣпаччайантарабха̄вена сан̇кад̣д̣хитва̄ веданам̣ на̄ма кароти. идан̃ча килесехи мӯлака̄ран̣абхӯтехи а̄рамман̣асса̄данабхӯтехи ча ниббаттам̣ ват̣т̣агатаведанам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. уккат̣т̣хапариччхедена ва̄ чатта̄ро паччайа̄ вутта̄, ӯнехипи пана уппаджджатева.
на̄на̄лаккхан̣оти ван̣н̣агандхарасапхасса̄дӣхи на̄на̄сабха̄во. ма̄йа̄йа дасситам̣ рӯпам̣ ‘‘ма̄йа̄’’ти а̄ха. пан̃чапи упа̄да̄наккхандха̄ асубха̄дисабха̄ва̄ ева килеса̄сучиваттхубха̄ва̄дитоти асубха̄дито дат̣т̣хабба̄ ева. татха̄пи каттхачи кочи висесо сукхаггахан̣ӣйо хотӣти а̄ха ‘‘висесато ча̄’’тиа̄ди. таттха чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄ чатувипалла̄саппаха̄накара̄ти тесам̣ гочарабха̄вена рӯпаккхандха̄дӣсу асубха̄дивасена дат̣т̣хаббата̄ вутта̄.
кхандхехи на вихан̃н̃ати паривидитасабха̄ватта̄. випассакопи хи тесам̣ випаттийам̣ на дуккхама̄паджджати, кхӣн̣а̄савесу пана ваттаббамева наттхи. те хи а̄йатимпи кхандхехи на ба̄дхӣйантӣти. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рам̣ париджа̄на̄тӣти ‘‘а̄ха̄расамудайа̄ рӯпасамудайо’’ти (сам̣. ни. 3.56-57) вуттатта̄ аджджхаттикарӯпе чхандара̄гам̣ паджаханто тасса самудайабхӯте кабал̣ӣка̄ра̄ха̄репи чхандара̄гам̣ паджахатӣти аттхо, айам̣ паха̄напарин̃н̃а̄. аджджхаттикарӯпам̣ пана паригган̣ханто тасса паччайабхӯтам̣ кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рампи паригган̣ха̄тӣти н̃а̄тапарин̃н̃а̄. тасса ча удайавайа̄нупассӣ хотӣти тӣран̣апарин̃н̃а̄ ча йоджетабба̄. ка̄мара̄габхӯтам̣ абхиджджхам̣ сандха̄йа ‘‘абхиджджха̄ка̄йагантха’’нти а̄ха. асубха̄нупассана̄йа хи ка̄мара̄гаппаха̄нам̣ хотӣти. ка̄мара̄гамукхена ва̄ саббалобхаппаха̄нам̣ вадати. ‘‘пхассапаччайа̄ ведана̄’’ти вуттатта̄ а̄ха̄рапариджа̄нане вуттанайена пхассапариджа̄нанан̃ча йоджетаббам̣.
сукхаттхамева бхавапаттхана̄ хотӣти ведана̄йа тан̣хам̣ паджаханто бхавогхам̣ уттарати. саббам̣ веданам̣ дуккхато пассанто аттано парена апуббам̣ дуккхам̣ уппа̄дитам̣, сукхам̣ ва̄ вина̄ситам̣ на пассати, тато ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тиа̄диа̄гха̄таваттхуппаха̄нато бйа̄па̄дака̄йагантхам̣ бхиндати. ‘‘сукхабахуле сугатибхаве суддхӣ’’ти гахетва̄ госӣлаговата̄дӣхи суддхим̣ пара̄масанто сукхапаттхана̄васенева пара̄масатӣти ведана̄йа тан̣хам̣ паджаханто сӣлаббатупа̄да̄нам̣ на упа̄дийати. маносан̃четана̄ сан̇кха̄раккхандхова, сан̃н̃а̄ пана там̣сампайутта̄ти сан̃н̃а̄сан̇кха̄ре анаттато пассанто маносан̃четана̄йа чхандара̄гам̣ паджахати ева, тан̃ча паригган̣ха̄ти тӣрети ча̄ти ‘‘сан̃н̃ам̣ сан̇кха̄ре…пе… париджа̄на̄тӣ’’ти вуттам̣.
авиджджа̄йа вин̃н̃а̄н̣е гханаггахан̣ам̣ хотӣти гханавиниббхогам̣ катва̄ там̣ аниччато пассанто авиджджогхам̣ уттарати. мохабаленева сӣлаббатапара̄ма̄сам̣ хотӣти там̣ паджаханто сӣлаббатапара̄ма̄сака̄йагантхам̣ бхиндати.
‘‘йан̃ча кхо етам̣, бхиккхаве, вуччати читтам̣ итипи мано итипи вин̃н̃а̄н̣ам̣ итипи, татра̄ссутава̄ путхуджджано на̄лам̣ ниббиндитум̣, на̄лам̣ вираджджитум̣, на̄лам̣ вимуччитум̣. там̣ кисса хету? дӣгхараттам̣хетам̣, бхиккхаве, ассутавато путхуджджанасса аджджхоситам̣ мама̄йитам̣ пара̄мат̣т̣хам̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’ти (сам̣. ни. 2.61) –
вачанато вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниччато пассанто дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ упа̄дийатӣти аниччато пассанто там̣ на упа̄дийатӣти.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
34. евам̣ йа̄ екавидха̄дина̄ вуттаведана̄нам̣ бхӯмивасена джа̄нитаббата̄, там̣ ватва̄ пуна сампайуттато дасситата̄диджа̄нитаббаппака̄рам̣ ваттума̄ха ‘‘апича̄’’тиа̄ди. ат̣т̣хавидхена таттха̄ти таттха-саддасса саттавидхабхеденева йоджана̄ чхаббидхабхедена йоджана̄йа сати ат̣т̣хавидхатта̄бха̄вато.
пӯран̣аттхамева вуттоти дасавидхата̄пӯран̣аттхамева вутто, на нававидхабхеде вийа найада̄наттхам̣. касма̄? таттха найасса диннатта̄. бхиндитаббасса хи бхеданам̣ найада̄нам̣, тан̃ча таттха катанти. йатха̄ ча кусалаттико, евам̣ ‘‘ка̄йасампхассаджа̄ ведана̄ аттхи сукха̄, аттхи дуккха̄’’ти идампи пӯран̣аттхамева̄ти дӣпитам̣ хоти ат̣т̣хавидхабхеде найасса диннатта̄.
пуббе гахитато ан̃н̃асса гахан̣ам̣ вад̣д̣ханам̣ гахан̣авад̣д̣ханавасена, на пуримагахите т̣хите ан̃н̃упачайавасена. вад̣д̣хана-саддо ва̄ чхеданаттхо кесавад̣д̣хана̄дӣсу вийа̄ти пуббе гахитасса аггахан̣ам̣ чхинданам̣ вад̣д̣ханам̣, дукатика̄нам̣ убхайесам̣ вад̣д̣ханам̣ убхайавад̣д̣ханам̣, убхайато ва̄ паваттам̣ вад̣д̣ханам̣ убхайавад̣д̣ханам̣, тадева убхатовад̣д̣ханакам̣, тена найанӣхаран̣ам̣ убхатовад̣д̣ханаканӣха̄ро. вад̣д̣ханаканайо ва̄ вад̣д̣ханаканӣха̄ро, убхайато паватто вад̣д̣ханаканӣха̄ро убхатовад̣д̣ханаканӣха̄ро. таттха дукамӯлакатикамӯлакаубхатовад̣д̣ханакесу дувидхативидхабхеда̄нам̣йева хи висесо. ан̃н̃е бхеда̄ ависит̣т̣ха̄, татха̄пи пан̃н̃а̄ппабхедаджананаттхам̣ дхаммавитаккена н̃а̄тивитакка̄динираттхакавитакканива̄ран̣аттхам̣ иман̃ча па̄л̣им̣ витаккентасса дхаммупасам̣хитапа̄моджджаджананаттхам̣ екекасса ва̄расса гахитасса ниййа̄намукхабха̄вато ча дувидхативидхабхедана̄наттавасена итарепи бхеда̄ вутта̄ти ведитабба̄ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхесу екасса висесена итаресампи висит̣т̣хабха̄вато. на кевалам̣ екавидхова, атха кхо дувидхо ча. на ча екадувидхова, атха кхо тивидхопи. на̄пи ека…пе… нававидхова, атха кхо дасавидхопӣти хи еван̃ча те бхеда̄ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккха̄, тасма̄ еко бхедо висит̣т̣хо аттана̄ апеккхийама̄не, атта̄нан̃ча апеккхама̄не ан̃н̃абхеде висесетӣти тасса васена тепи ваттаббатам̣ арахантӣти вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.
саттавидхена̄тиа̄дайо ан̃н̃аппабхеданирапеккха̄ кевалам̣ бахуппака̄рата̄дассанаттхам̣ вутта̄ти саббехи техи пака̄рехи ‘‘бахувидхена ведана̄ккхандхам̣ дассесӣ’’ти вуттам̣. маха̄висайо ра̄джа̄ вийа сависайе бхагава̄пи маха̄висайата̄йа аппат̣ихато йатха̄ йатха̄ иччхати, татха̄ татха̄ десетум̣ саккоти саббан̃н̃ута̄на̄варан̣ан̃а̄н̣айогатоти аттхо. дуке ватва̄ тика̄ вутта̄ти тика̄ дукесу паккхитта̄ти йуттам̣, дука̄ пана катхам̣ тикесу паккхитта̄ти? парато вуттепи тасмим̣ тасмим̣ тике апеккхака̄пеккхитаббавасена дука̄нам̣ йоджитатта̄.
кирийаманодха̄ту а̄ваджджанавасена лаббхатӣти вуттам̣, а̄ваджджана̄ пана чаккхусампхассапаччайа̄ на хоти. на хи сама̄навӣтхийам̣ паччхимо дхаммо пуримасса кочи паччайо хоти. йе ча ваданти ‘‘а̄ваджджанаведана̄ва чаккхусан̇гхат̣т̣ана̄йа уппаннатта̄ евам̣ вутта̄’’ти, тан̃ча на йуттам̣. на хи ‘‘чаккхурӯпапат̣игха̄то чаккхусампхассо’’ти каттхачи сутте ва̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ва̄ вуттам̣. йади со ча чаккхусампхассо сийа̄, чаккхувин̃н̃а̄н̣асахаджа̄та̄пи ведана̄ чаккхусампхассапаччайа̄ти са̄ идха ат̣т̣хакатха̄йам̣ на ваджджетабба̄ сийа̄. па̄л̣ийан̃ча ‘‘чаккхусампхассапаччайа̄ ведана̄ аттхи абйа̄ката̄’’ти еттха сан̇гахитатта̄ пуна ‘‘чаккхусампхассаджа̄ ведана̄’’ти на ваттаббам̣ сийа̄ти. айам̣ панеттха̄дхиппа̄йо – а̄ваджджанаведанам̣ вина̄ чаккхусампхассасса уппатти наттхӣти тадуппа̄дика̄ са̄ таппайоджанатта̄ парийа̄йена чаккхусампхассапаччайа̄ти ваттум̣ йутта̄ти, ниппарийа̄йена пана чаккхусампхассасса паратова ведана̄ лаббханти.
чатуттим̣сачиттуппа̄давасена̄ти еттха рӯпа̄рӯпа̄вачара̄нам̣ аггахан̣ам̣ тесам̣ сайамева манодва̄рабхӯтатта̄. саббабхаван̇гамано хи манодва̄рам̣, чутипат̣исандхийо ча тато анан̃н̃а̄ти. имасмим̣ пана чатувӣсативидхабхеде чаккхусампхассапаччайа̄дикусала̄дӣнам̣ сама̄навӣтхийам̣ лаббхама̄ната̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄, па̄л̣ийам̣ пана екӯнавӣсатичатувӣсатика̄ сан̇кхипитва̄ а̄гата̄ти ‘‘чаккхусампхассапаччайа̄ ведана̄ккхандхо аттхи анупа̄диннаанупа̄да̄нийо асам̣килит̣т̣хаасам̣килесико авитаккаавича̄ро’’тиа̄дина̄ на̄на̄вӣтхигата̄нам̣ лаббхама̄ната̄йа вуттатта̄ кусалаттикассапи на̄на̄вӣтхийам̣ лаббхама̄ната̄ йоджетабба̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сама̄навӣтхийам̣ чаккхусампхассапаччайа̄диката̄ екантика̄ти катва̄ еттха лаббхама̄ната̄ дассита̄, на пана асама̄навӣтхийам̣ лаббхама̄ната̄ пат̣иккхитта̄. тенева ‘‘та̄ни саттавидха̄дӣсу йаттха каттхачи т̣хатва̄ катхетум̣ ват̣т̣антӣ’’ти а̄ха. на хи сама̄навӣтхийам̣йева упаниссайакот̣исаматиккамабха̄вана̄хи лаббхама̄ната̄ хоти. тидха̄пи ча лаббхама̄натам̣ сандха̄йа ‘‘йаттха каттхачи т̣хатва̄ катхетум̣ ват̣т̣антӣ’’ти вуччати.
ета̄нӣти йатха̄дассита̄ни кусала̄дӣни читта̄ни вадати, ведана̄ниддесепи ча етасмим̣ пуббан̇гамасса читтасса васена катхетум̣ сукханти читтасамбандхо като. тенева пана читта̄ни саттавидхабхеде тикабхӯмивасена, чатувӣсативидхабхеде два̄ратикавасена, тим̣савидхабхеде два̄рабхӯмивасена, бахувидхабхеде два̄ратикабхӯмивасена дӣпита̄нӣти ‘‘тесу йаттха каттхачи т̣хатва̄ катхетум̣ ват̣т̣антӣ’’ти вуттам̣. кусала̄дӣнам̣ дӣпана̄ ка̄ма̄вачара̄дибхӯмивасена ка̄табба̄, та̄ ча бхӯмийо тим̣савидхабхеде сайамева̄гата̄, на ча саттавидхабхеде вийа два̄рам̣ ана̄мат̣т̣хам̣, атибйатта̄ ча еттха сама̄на̄сама̄навӣтхӣсу лаббхама̄ната̄ти тим̣савидхе…пе… сукхадӣпана̄ни хонтӣ’’ти вуттам̣. касма̄ пана тим̣савидхасмим̣йева т̣хатва̄ дӣпайим̣су, нану два̄ратикабхӯмӣнам̣ а̄мат̣т̣хатта̄ бахувидхабхеде т̣хатва̄ дӣпетабба̄нӣти? на, дӣпетаббат̣т̣ха̄на̄тиккамато. саттавидхабхедо хи два̄расса ана̄мат̣т̣хатта̄ дӣпана̄йа ат̣т̣ха̄нам̣, чатувӣсативидхабхеде а̄мат̣т̣хадва̄ратика̄ на бхӯмийо апеккхитва̄ т̣хапита̄, тим̣савидхабхеде а̄мат̣т̣хадва̄рабхӯмийо вутта̄. йе ча т̣хапита̄, те четтха тика̄ апеккхитаббарахита̄ кевалам̣ бхӯмӣхи саха дӣпетабба̄ва. тенедам̣ дӣпана̄йа т̣ха̄нам̣, тадатиккаме пана т̣ха̄на̄тиккамо хотӣти.
упаниссайакот̣ийа̄ти еттха ‘‘саддхам̣ упанисса̄йа да̄нам̣ детӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.423) на̄на̄вӣтхийам̣ пакатӯпаниссайо вуттоти екавӣтхийам̣ кусала̄дӣнам̣ чаккхусампхасса̄дайо тадабха̄ве абха̄вато джа̄ти вийа джара̄маран̣асса упаниссайалесена паччайоти ваттум̣ йуджджеййа, идха пана ‘‘касин̣арӯпадассанахетууппанна̄ парикамма̄диведана̄ чаккхусампхассапаччайа̄’’ти ваккхати, тасма̄ на̄на̄вӣтхийам̣ гата̄ни ета̄ни читта̄ни чаккхусампхассапаччайа̄ лаббхама̄на̄нӣти на упаниссайалесо упаниссайакот̣и, балавабалава̄нам̣ пана парикамма̄дӣнам̣ упаниссайа̄нам̣ саббесам̣ а̄дибхӯто упаниссайо упаниссайакот̣и. ‘‘ва̄лакот̣и на пан̃н̃а̄йатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хи а̄ди, авайаво ва̄ кот̣и. касин̣арӯпадассанато пабхути ча ка̄ма̄вачаракусала̄дӣнам̣ ведана̄нам̣ упаниссайо паваттоти там̣ дассанам̣ упаниссайакот̣и. парикамма̄дӣни вийа ва̄ на балаваупаниссайо дассананти тасса упаниссайантабха̄вена упаниссайакот̣ита̄ вутта̄. гха̄на̄дидва̄ресу тӣсу упаниссайакот̣ийа̄ лаббхама̄натта̄бха̄вам̣ ваданто идха сама̄навӣтхи на гахита̄ти дӣпети. дассанасавана̄ни вийа хи касин̣апарикамма̄дӣнам̣ гха̄йана̄дӣни упаниссайа̄ на хонтӣти тадала̄бхо дӣпитоти. йадипи ва̄йокасин̣ам̣ пхуситва̄пи гахетаббам̣, пуримена пана саванена вина̄ там̣ пхусанам̣ сайамева мӯлупаниссайо йебхуййена на хотӣти тасса упаниссайакот̣ита̄ на вутта̄.
аджджха̄сайена сампаттигато аджджха̄сайасампанно, сампаннаджджха̄сайоти вуттам̣ хоти. ваттаппат̣иваттанти кхуддакан̃чева махантан̃ча ваттам̣, пуббе ва̄ катам̣ ваттам̣, паччха̄ катам̣ пат̣иваттам̣. евам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣анти а̄димхи уппаннам̣ а̄ха, тато парам̣ уппанна̄нипи пана касин̣арӯпадассанакалйа̄н̣амиттадассанасам̣вегаваттхудассана̄дӣни упаниссайапаччайа̄ хонтийева̄ти. тена тадупаниссайам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ дассетӣти ведитаббам̣.
йатха̄бхӯтасабха̄ва̄дассанам̣ асамапеккхана̄. ‘‘асмӣ’’ти рӯпа̄дӣсу винибандхасса. сабха̄вантара̄масанавасена пара̄мат̣т̣хасса, пара̄мат̣т̣хаватоти аттхо. а̄рамман̣а̄дхигахан̣авасена ану ану уппаджджанадхаммата̄йа тхирабха̄вакилесасса тха̄магатасса, аппахӣнака̄мара̄га̄дикасса ва̄. париггахе т̣хитоти вӣмам̣са̄йа т̣хито. еттха ча асамапеккхана̄йа̄тиа̄дина̄ моха̄дӣнам̣ киччена па̄кат̣ена тесам̣ уппаттивасена вича̄ран̣а̄ дат̣т̣хабба̄. рӯпадассанена уппаннакилесасаматиккамавасена паватта̄ рӯпадассанахетука̄ хотӣти ‘‘чаккхусампхассапаччайа̄ на̄ма джа̄та̄’’ти а̄ха. еттха ча чаккхусампхассасса чатубхӯмикаведана̄йа упаниссайабха̄во ева пака̄рантарена катхито, татха̄ ‘‘бха̄вана̄васена̄’’ти еттха ча.
кала̄пасаммасанена тӣн̣и лаккхан̣а̄ни а̄ропетва̄ удайаббайа̄нупассана̄дика̄йа випассана̄пат̣ипа̄т̣ийа̄ а̄димхи рӯпа̄рамман̣апариггахена рӯпа̄рамман̣ам̣ саммаситва̄, там̣мӯлакам̣ ва̄ саббам̣ саммасанам̣ а̄дибхӯте рӯпа̄рамман̣е паваттатӣти катва̄ а̄ха ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ саммаситва̄’’ти. еттха ча на̄марӯпапариггаха̄ди саббам̣ саммасанам̣ бха̄вана̄ти ведитабба̄. рӯпа̄рамман̣ам̣ саммаситва̄ти ча йатха̄вуттачаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣абхӯтам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ вуттам̣, на йам̣ кин̃чи. а̄рамман̣ена хи чаккхусампхассам̣ дассетӣти. евам̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣е уппаннам̣ килеса’’нти еттха̄пи ведитаббам̣.
идам̣ пхот̣т̣хаббам̣ ким̣нисситанти чаккхудва̄ре вийа йоджана̄йа йатха̄самбхавам̣ а̄подха̄туйа̄ ан̃н̃аман̃н̃асса ча васена маха̄бхӯтанисситата̄ йоджетабба̄.
джа̄ти…пе… балавапаччайо хотӣти йатха̄вутта̄нам̣ бхайато диссама̄на̄нам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣ балавапаччайабха̄вена тесам̣ бхайато дассанена сахаджа̄тасса маносампхассасса, тасса ва̄ дассанасса два̄рабхӯтасса бхаван̇гаманосампхассасса балавапаччайабха̄вам̣ дассети.
дхамма̄рамман̣ети на пуббе вутте джа̄тиа̄диа̄рамман̣ева, атха кхо саббасмим̣ ра̄га̄диваттхубхӯте дхамма̄рамман̣е. ваттхунисситанти еттха ведана̄дисан̇кха̄тасса дхамма̄рамман̣екадесасса париггахамукхена дхамма̄рамман̣апариггахам̣ дассети.
маносампхассоти вин̃н̃а̄н̣ам̣ сампхассасса ка̄ран̣абха̄вена гахитам̣, тадева аттано пхалассева пхалабха̄вена ваттум̣ на йуттам̣ ка̄ран̣апхаласан̇карабха̄вена сотӯнам̣ саммохаджанакатта̄ти а̄ха ‘‘на хи сакка̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ маносампхассаджанти ниддиситу’’нти, на пана вин̃н̃а̄н̣асса маносампхассена сахаджа̄табха̄васса абха̄ва̄. йасма̄ ва̄ йатха̄ ‘‘тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’ти (ма. ни. 1.204; 3.420, 425-426; сам̣. ни. 4.60) вачанато индрийависайа̄ вийа вин̃н̃а̄н̣ампи пхассасса висесапаччайо, на татха̄ пхассо вин̃н̃а̄н̣асса, тасма̄ индрийависайа̄ вийа вин̃н̃а̄н̣ампи чаккхусампхассаджа̄дивачанам̣ на арахатӣти чаккхусампхассаджа̄дибха̄во на катоти ведитаббо.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
150. читтуппа̄дарӯпавасена там̣ там̣ самуда̄йам̣ екекам̣ дхаммам̣ катва̄ ‘‘пан̃чапан̣н̣а̄са ка̄ма̄вачарадхамме’’ти а̄ха. раджджантасса̄тиа̄дӣсу ра̄га̄дайо чхасу два̄ресу сӣла̄дайо ча пан̃ча сам̣вара̄ йатха̄самбхавам̣ йоджетабба̄, саммасанам̣ пана манодва̄ре ева. рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммесу абхиджджха̄доманасса̄диуппатти аттхӣти тато сатисам̣варо н̃а̄н̣авӣрийасам̣вара̄ ча йатха̄йогам̣ йоджетабба̄. париггахавачанена саммасанапаччавеккхан̣а̄ни сан̇ган̣ха̄ти. тейева̄ти чатта̄ро кхандха̄ вутта̄.
сама̄не деситаббе десана̄маттасса париват̣т̣анам̣ париват̣т̣о. тӣсупи париват̣т̣есу каттхачи кин̃чи ӯнам̣ адхикам̣ ва̄ наттхӣти катва̄ а̄ха ‘‘екова париччхедо’’ти.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. а̄йатанавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
152. висесатоти а̄йатана-саддаттхо вийа аса̄дха̄ран̣ато чаккха̄дисаддаттхатоти аттхо. асса̄детӣти чаккхати-саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’ти расаса̄йанаттхо аттхӣти тасса васена аттхам̣ вадати. ‘‘чаккхум̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасаммудита’’нти (ма. ни. 2.209) вачанато чаккху рӯпам̣ асса̄дети. сатипи сота̄дӣнам̣ садда̄рамман̣а̄диратибха̄ве нирул̣хатта̄ чаккхумхийева чаккху-саддо паваттати падума̄дӣсу пан̇каджа̄дисадда̄ вийа̄ти дат̣т̣хаббам̣. вибха̄вети ча̄ти саддалаккхан̣асиддхасса чаккхати-саддасса васена аттхам̣ вадати. чаккхатӣти хи а̄чиккхати, абхибйаттам̣ вадатӣти аттхо. найанасса ча вадантасса вийа самависамавибха̄ванамева а̄чиккхананти катва̄ а̄ха ‘‘вибха̄вети ча̄ти аттхо’’ти. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ вибха̄ванаттхата̄ чаккху-саддасса дат̣т̣хабба̄. раттадут̣т̣ха̄дика̄лесу какан̣т̣акарӯпам̣ вийа уддарӯпам̣ вийа ча ван̣н̣авика̄рам̣ а̄паджджама̄нам̣ рӯпам̣ хадайан̇гатабха̄вам̣ рӯпайати рӯпамива пака̄сам̣ кароти, савиггахамива катва̄ дассетӣти аттхо. виттха̄ран̣ам̣ ва̄ рӯпа-саддасса аттхо, виттха̄ран̣ан̃ча пака̄санамева̄ти а̄ха ‘‘пака̄сетӣ’’ти. анекаттхатта̄ ва̄ дха̄тӯнам̣ пака̄санаттхойева рӯпа-саддо дат̣т̣хаббо, ван̣н̣ава̄чакасса рӯпа-саддасса рӯпайатӣти ниббачанам̣, рӯпава̄чакасса руппатӣти айам̣ висесо.
уда̄харӣйатӣти вуччатӣти-аттхе вачанамева гахитам̣ сийа̄, на ча вачана-саддойева еттха саддо, атха кхо саббопи сотавин̃н̃еййоти саппатӣти сакехи паччайехи саппӣйати сотавин̃н̃еййабха̄вам̣ гамӣйатӣти аттхо. сӯчайатӣти аттано ваттхум̣ гандхавасена апа̄кат̣ам̣ ‘‘идам̣ сугандхам̣ дуггандха’’нти пака̄сети, пат̣иччханнам̣ ва̄ пуппха̄диваттхум̣ ‘‘еттха пуппхам̣ аттхи чампака̄ди, пхаламаттхи амба̄дӣ’’ти песун̃н̃ам̣ каронтам̣ вийа хотӣти аттхо. расаггахан̣амӯлакатта̄ а̄ха̄раджджхохаран̣асса джӣвитахетумхи а̄ха̄рарасе нинната̄йа джӣвитам̣ авха̄йатӣти дживха̄ вутта̄ нируттилаккхан̣ена. куччхита̄нам̣ са̄савадхамма̄нам̣ а̄йоти висесена ка̄йо вутто ануттарийахетубха̄вам̣ ана̄гаччхантесу ка̄мара̄ганида̄накаммаджанитесу ка̄мара̄гасса ча висесапаччайесу гха̄надживха̄ка̄йесу ка̄йасса висесатараса̄савапаччайатта̄. тена хи пхот̣т̣хаббам̣ асса̄дента̄ сатта̄ метхунампи севанти. уппаттидесоти уппаттика̄ран̣анти аттхо. ка̄йиндрийаваттхука̄ ва̄ чатта̄ро кхандха̄ балавака̄ма̄сава̄дихетубха̄вато висесена ‘‘са̄сава̄’’ти вутта̄, тесам̣ уппаджджанат̣т̣ха̄нанти аттхо. аттано лаккхан̣ам̣ дха̄райантӣти йе висесалаккхан̣ена а̄йатанасаддапара̄ ваттабба̄, те чаккха̄дайо татха̄ вутта̄ти ан̃н̃е маногочарабхӯта̄ дхамма̄ са̄ман̃н̃алаккхан̣енева ека̄йатанаттам̣ упанетва̄ вутта̄. ол̣а̄рикаваттха̄рамман̣амананасан̇кха̄техи висайависайибха̄вехи пурима̄ни па̄кат̣а̄нӣти татха̄ апа̄кат̣а̄ ча ан̃н̃е маногочара̄ на аттано сабха̄вам̣ на дха̄рентӣти имассаттхасса дӣпанаттхо дхамма-саддоти.
ва̄йамантӣти аттано киччам̣ каронтиччева аттхо. имасмин̃ча аттхе а̄йатанти еттха̄ти а̄йатананти адхикаран̣аттхо а̄йатана-саддо, дутийататийесу каттуаттхо. те ча̄ти читтачетасикадхамме. те хи там̣там̣два̄ра̄рамман̣есу а̄йанти а̄гаччханти паваттантӣти а̄йа̄ти. виттха̄рентӣти пуббе ануппаннатта̄ лӣна̄ни апа̄кат̣а̄ни пуббантато уддхам̣ паса̄ренти па̄кат̣а̄ни каронти уппа̄дентӣти аттхо.
рул̣хӣвасена а̄йатана-саддассаттхам̣ ваттум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. там̣ нисситатта̄ти еттха мано мановин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ читтачетасика̄нам̣ ниссайапаччайо на хотӣти тасса несам̣ два̄рабха̄во ниссайабха̄воти дат̣т̣хаббо. аттхатоти вачанаттхато, на вачанӣйаттхато. вачанаттхо хеттха вутто ‘‘чаккхатӣ’’тиа̄дина̄, на вачанӣйаттхо ‘‘йам̣ чаккху чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йа паса̄до’’тиа̄дина̄ (дха. са. 597) вийа̄ти.
та̄ватватоти анӯна̄дхикабха̄вам̣ дассети. таттха два̄даса̄йатанавинимуттасса кассачи дхаммасса абха̄ва̄ адхикабха̄вато чодана̄ наттхи, салаккхан̣адха̄ран̣ам̣ пана саббесам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти ӯначодана̄ самбхаватӣти дассенто а̄ха ‘‘чаккха̄дайопи хӣ’’тиа̄ди. аса̄дха̄ран̣анти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣. сатипи аса̄дха̄ран̣а̄рамман̣абха̄ве чаккха̄дӣнам̣ два̄рабха̄вена гахитатта̄ дхамма̄йатане аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. два̄ра̄рамман̣абха̄вехи ва̄ аса̄дха̄ран̣атам̣ сандха̄йа ‘‘аса̄дха̄ран̣а’’нти вуттам̣.
йебхуййасахуппаттиа̄дӣхи уппаттиккама̄диайутти йоджетабба̄. аджджхаттикесу хӣти етена аджджхаттикабха̄вена висайибха̄вена ча аджджхаттика̄нам̣ пат̣хамам̣ десетаббатам̣ дассети. тесу хи пат̣хамам̣ десетаббесу па̄кат̣атта̄ пат̣хаматарам̣ чаккха̄йатанам̣ деситанти. тато гха̄на̄йатана̄дӣнӣти еттха бахӯпака̄ратта̄бха̄вена чаккхусотехи пуриматарам̣ адесетабба̄ни саха ваттум̣ асаккун̣еййатта̄ екена камена десетабба̄нӣти гха̄на̄диккамена десита̄нӣти адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄пи хи деситесу на на сакка̄ чодетум̣, на ча сакка̄ содхетабба̄ни на десетунти. гочаро висайо етасса̄ти гочарависайо, мано. касса пана гочаро етасса висайоти? чаккха̄дӣнам̣ пан̃чаннампи. вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣ававаттха̄натоти етена ча чаккха̄дианантарам̣ рӯпа̄дивачанасса ка̄ран̣ама̄ха.
паччайабхедо камма̄дибхедо. нирайа̄дико апада̄дигатина̄на̄каран̣ан̃ча гатибхедо. хаттхиасса̄дико кхаттийа̄дико ча ника̄йабхедо. там̣там̣саттасанта̄набхедо пуггалабхедо. йа̄ ча чаккха̄дӣнам̣ ваттхӯнам̣ анантабхедата̄ вутта̄, сойева хадайаваттхусса ча бхедо хоти. тато мана̄йатанасса анантаппабхедата̄ йоджетабба̄ дуккха̄пат̣ипада̄дито а̄рамман̣а̄дхипатиа̄дибхедато ча. имасмим̣ суттантабха̄джанӣйе випассана̄ вутта̄ти випассанупагаманан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ гахетва̄ ека̄сӣтибхедата̄ мана̄йатанасса вутта̄ ниддесавасена. нӣлам̣ нӣлассева сабха̄гам̣, ан̃н̃ам̣ висабха̄гам̣, евам̣ кусаласамут̣т̣ха̄на̄дибхедесу йоджетаббам̣. тебхӯмакадхамма̄рамман̣авасена̄ти пуббе вуттам̣ чаккха̄диваджджам̣ дхамма̄рамман̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣.
сапариппхандакирийа̄васена ӣханам̣ ӣха̄. чинтанавасена бйа̄па̄ракаран̣ам̣ бйа̄па̄ро. таттха бйа̄па̄рам̣ дассенто а̄ха ‘‘на хи чаккху рӯпа̄дӣнам̣ евам̣ хотӣ’’ти. ӣхам̣ дассенто а̄ха ‘‘на ча та̄нӣ’’тиа̄ди. убхайампи пана ӣха̄ ча хоти бйа̄па̄ро ча̄ти уппат̣ипа̄т̣ивачанам̣. дхаммата̄ва̄ти сабха̄вова, ка̄ран̣асаматтхата̄ ва̄. ӣха̄бйа̄па̄рарахита̄нам̣ два̄ра̄дибха̄во дхаммата̄. имасмин̃ча аттхе йанти етасса йасма̄ти аттхо. пуримасмим̣ самбхаванависесанам̣ йам̣-саддо. ‘‘сун̃н̃о га̄моти кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачана’’нти (сам̣. ни. 4.238) вачанато сун̃н̃ага̄мо вийа дат̣т̣хабба̄ни. аннапа̄насамохитанти гахите сун̃н̃ага̄ме йан̃н̃адева бха̄джанам̣ пара̄масӣйати, там̣ там̣ риттакам̣йева пара̄масӣйати, евам̣ дхува̄дибха̄вена гахита̄ни упапариккхийама̄на̄ни риттака̄нева ета̄ни диссантӣти. чаккха̄дидва̄ресу абхиджджха̄доманассуппа̄дакабха̄вена рӯпа̄дӣни чаккха̄дӣнам̣ абхигха̄така̄нӣти вутта̄ни. ахисусума̄рапаккхикуккурасин̇га̄ламаккат̣а̄ чха па̄н̣ака̄. висамабила̄ка̄сага̄масуса̄навана̄ни тесам̣ гочара̄. таттха висама̄диаджджха̄сайехи чаккха̄дӣхи висамабха̄вабила̄ка̄сага̄масуса̄насаннисситасадисупа̄диннадхаммаванабха̄вехи абхирамитатта̄ рӯпа̄дӣнампи висама̄дисадисата̄ йоджетабба̄.
хутва̄ абха̄ват̣т̣хена̄ти идам̣ итаресам̣ чатуннам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ сан̇гахакатта̄ висум̣ вуттам̣. хутва̄ абха̄ва̄ка̄ро ева хи уппа̄давайатта̄ка̄ра̄дайоти. таттха хутва̄ти етена пуримантавивиттата̄пуббакам̣ маджджхе виджджама̄натам̣ дассети, там̣ ватва̄ абха̄вавачанена маджджхе виджджама̄ната̄пуббакам̣, апаранте авиджджама̄натам̣, убхайенапи сада̄ абха̄во аниччалаккхан̣анти дассети. сабха̄вавиджаханам̣ випарин̣а̄мо, джара̄бхан̇гехи ва̄ париваттанам̣, санта̄навика̄ра̄патти ва̄. сада̄ абха̄вепи чират̣т̣ха̄нам̣ сийа̄ти там̣нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘та̄вака̄ликато’’ти а̄ха. уппа̄давайан̃н̃атхаттарахитам̣ ниччам̣, на итаратха̄ти ниччапат̣иккхепато аниччам̣, ниччапат̣ипаккхатоти адхиппа̄йо.
джа̄тидхаммата̄дӣхи анит̣т̣хата̄ пат̣ипӣл̣анам̣. пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена̄ти ча йасса там̣ паваттати, там̣ пуггалам̣ пат̣ипӣл̣анато, сайам̣ ва̄ джара̄дӣхи пат̣ипӣл̣анатта̄ти аттхо. париттат̣т̣хитикассапи аттано виджджама̄наккхан̣е уппа̄да̄дӣхи абхин̣хам̣ сампат̣ипӣл̣анатта̄ ‘‘абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато’’ти пуримам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣ висесетва̄ вадати, пуггаласса пӣл̣анато дуккхамам̣. сукхапат̣ипаккхабха̄вато дуккхам̣ сукхам̣ пат̣иккхипати нива̄рети, дуккхавачанам̣ ва̄ аттхато сукхам̣ пат̣иккхипатӣти а̄ха ‘‘сукхапат̣иккхепато’’ти.
наттхи етасса васаваттанако, на̄пи идам̣ васаваттанаканти авасаваттанакам̣, аттано парасмим̣ парасса ча аттани васаваттанабха̄во ва̄ васаваттанакам̣, там̣ етасса наттхӣти авасаваттанакам̣, авасаваттанакасса авасаваттанако ва̄ аттхо сабха̄во авасаваттанакат̣т̣хо, идан̃ча са̄ман̃н̃алаккхан̣ам̣. тена̄ти парасса аттани васаваттана̄ка̄рена сун̃н̃ам̣. имасмин̃ча аттхе сун̃н̃атоти етассева висесанам̣ ‘‘асса̄микато’’ти. атха ва̄ ‘‘йасма̄ ва̄ етам̣…пе… ма̄ па̄пун̣а̄тӯ’’ти евам̣ чинтайама̄насса кассачи тӣсу т̣ха̄несу васаваттанабха̄во наттхи, сун̃н̃ам̣ там̣ тена аттанойева васаваттана̄ка̄рена̄ти аттхо. на идам̣ кассачи ка̄мака̄рийам̣, на̄пи етасса кин̃чи ка̄мака̄рийам̣ аттхӣти ака̄мака̄рийам̣. етена авасаваттанаттхам̣ висесетва̄ дассети.
вибхавагати вина̄сагаманам̣. сантатийам̣ бхавантаруппаттийева бхавасан̇кантигаманам̣. сантатийа̄ йатха̄паватта̄ка̄равиджаханам̣ пакатибха̄вавиджаханам̣. ‘‘чаккху аничча’’нти вутте чаккхуаничча-садда̄нам̣ екаттхатта̄ аничча̄нам̣ сесадхамма̄нампи чаккхубха̄во а̄паджджатӣти етисса̄ чодана̄йа нива̄ран̣аттхам̣ висесаса̄ман̃н̃алаккхан̣ава̄чака̄нан̃ча садда̄нам̣ екадесасамуда̄йабодханависесам̣ дӣпетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄дима̄ха.
ким̣ дасситанти випассана̄ча̄рам̣ катхентена ким̣ лаккхан̣ам̣ дасситанти адхиппа̄йо. ‘‘катама̄ ча̄нанда, анаттасан̃н̃а̄? идха̄нанда, бхиккху аран̃н̃агато ва̄ руккхамӯлагато ва̄ сун̃н̃а̄га̄рагато ва̄ ити пат̣исан̃чиккхати ‘чаккху анатта̄’ти…пе… ‘дхамма̄ анатта̄’ти. ити имесу чхасу аджджхаттикаба̄хиресу а̄йатанесу анатта̄нупассӣ вихаратӣ’’ти (а. ни. 10.60) ависесесу а̄йатанесу анатта̄нупассана̄ вутта̄ти ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣, пхалабхӯта̄нан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ка̄ран̣апхаламаттата̄йа анаттата̄йа анатталаккхан̣авибха̄ванаттха̄йа а̄йатанадесана̄ти а̄ха ‘‘два̄дасаннам̣…пе… анатталаккхан̣а’’нти. йадипи аниччадуккхалаккхан̣а̄ни еттха дассита̄ни, техи ча анатталаккхан̣амева висесена дасситанти адхиппа̄йо. вети ча̄ти еттха ити-саддо сама̄панаттхо. иччасса̄ти еттха ити-саддо йатха̄сама̄питасса а̄ропетаббадосасса нидассанаттхо. еванти ‘‘чаккху атта̄’’ти евам̣ ва̄де сатӣти аттхо. иччасса̄ти ва̄ ити-саддо ‘‘ити вадантасса̄’’ти парава̄дисса досалаккхан̣а̄ка̄ранидассанаттхо. еванти досагаманаппака̄ранидассанаттхо. рӯпе аттани ‘‘евам̣ ме рӯпам̣ хотӯ’’ти аттанийе вийа са̄миниддеса̄паттӣти че? на, ‘‘мама атта̄’’ти гахитатта̄. ‘‘мама атта̄’’ти хи гахитам̣ рӯпам̣ васаваттита̄йа ‘‘евам̣ ме хотӯ’’ти иччхийама̄нан̃ча татхева бхавеййа, иччхатопи хи тасса рӯпасан̇кха̄то атта̄ авасаватти ча̄ти. а̄ба̄дха̄йа̄ти евам̣ дуккхена. пан̃н̃а̄пананти паресам̣ н̃а̄панам̣. анатталаккхан̣апан̃н̃а̄панасса ан̃н̃есам̣ ависайатта̄ анатталаккхан̣адӣпака̄нам̣ аниччадуккхалаккхан̣а̄нан̃ча пан̃н̃а̄панасса ависайата̄ дассита̄ хоти.
евам̣ пана дуппан̃н̃а̄паната̄ етесам̣ дурӯпат̣т̣ха̄ната̄йа хотӣти тесам̣ анупат̣т̣хаханака̄ран̣ам̣ пуччханто а̄ха ‘‘има̄ни пана̄’’тиа̄ди. т̣ха̄на̄дӣсу нирантарам̣ паваттама̄насса хет̣т̣ха̄ вуттасса абхин̣хасампат̣ипӣл̣анасса. дха̄туматтата̄йа чаккха̄дӣнам̣ самӯхато виниббхуджджанам̣ на̄на̄дха̄тувиниббхого. гханена̄ти чатта̄рипи гхана̄ни гханабха̄вена екаттам̣ упанетва̄ вадати. пан̃н̃а̄йева сантативикопана̄ти дат̣т̣хаббам̣. йа̄тха̄васарасатоти авипарӣтасабха̄вато. сабха̄во хи расийама̄но авираддхапат̣иведхена асса̄дийама̄но ‘‘расо’’ти вуччати. аничча̄дӣхи аниччалаккхан̣а̄дӣнам̣ ан̃н̃аттха вачанам̣ руппана̄дивасена паваттарӯпа̄диггахан̣ато висит̣т̣хасса аничча̄диггахан̣асса саббха̄ва̄. на хи на̄марӯпапариччхедаматтена киччасиддхи хоти, аничча̄дайо ча рӯпа̄дӣнам̣ а̄ка̄ра̄ дат̣т̣хабба̄. те пана̄ка̄ра̄ параматтхато авиджджама̄на̄ рӯпа̄дӣнам̣ а̄ка̄раматта̄йева̄ти катва̄ ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 350) лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа кхандха̄рамман̣ата̄ вутта̄ти адхиппа̄йаматте т̣ха̄тум̣ йуттам̣, на̄тидха̄витум̣. ‘‘аничча’’нти ча ган̣ханто ‘‘дуккхам̣ анатта̄’’ти на ган̣ха̄ти, татха̄ дуккха̄диггахан̣е итарасса̄гахан̣ам̣. аничча̄диггахан̣а̄ни ча ниччасан̃н̃а̄диниваттанака̄ни саддха̄сама̄дхипан̃н̃индрийа̄дхика̄ни тивидхавимоккхамукхабхӯта̄ни. тасма̄ етесам̣ а̄ка̄ра̄нам̣ париггайхама̄на̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесо ча аттхӣти тӣн̣и лаккхан̣а̄ни вутта̄ни.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
167. на̄марӯпапариччхедакатха̄ абхидхаммакатха̄ти суттанте вийа паччайайугал̣авасена акатхетва̄ аджджхаттикаба̄хиравасена абхин̃н̃еййа̄ни а̄йатана̄ни аббока̄рато абхидхаммабха̄джанӣйе катхита̄ни. а̄гамма̄ти саббасан̇кха̄рехи ниббиндасса висан̇кха̄раниннасса готрабхуна̄ виват̣т̣итама̄насасса маггена саччхикаран̣ена̄ти аттхо. саччхикирийама̄нан̃хи там̣ адхигантва̄ а̄рамман̣апаччайабхӯтан̃ча пат̣ичча адхипатипаччайабхӯте ча тамхи парамасса̄сабха̄вена винимуттасан̇кха̄расса ча гатибха̄вена патит̣т̣ха̄набхӯте патит̣т̣ха̄йа кхайасан̇кха̄то магго ра̄га̄дайо кхепетӣти там̣саччхикаран̣а̄бха̄ве ра̄га̄дӣнам̣ ануппаттиниродхагамана̄бха̄ва̄ ‘‘там̣ а̄гамма ра̄га̄дайо кхӣйантӣ’’ти вуттам̣. суттато мун̃читва̄ти суттапада̄ни мун̃читва̄. ан̃н̃о суттасса аттхо ‘‘ма̄тарам̣ питарам̣ хантва̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 294-295) вийа а̄харитаббо, наттхи суттападехева нӣто аттхоти аттхо.
екам̣ на̄нанти чун̣н̣итам̣ кхуддакам̣ ва̄ каран̣ам̣, чун̣н̣ӣкаран̣анти абахума̄нена вадати. на твам̣ екам̣ на̄нам̣ джа̄на̄сӣти ким̣ еттакам̣ твамева на джа̄на̄сӣти аттхо. нану н̃а̄тети ‘‘йадипи пуббе на н̃а̄там̣, адхуна̄пи н̃а̄те нану са̄дху хотӣ’’ти аттано джа̄нанам̣ пат̣иччха̄детва̄ виккхепам̣ каронтам̣ нибандхати. вибхаджитва̄ти аккхараттхаматте ат̣т̣хатва̄ лӣнам̣ аттхам̣ вибхаджитва̄ уддхаритва̄ нӣхаритва̄ катхитанти аттхо. ра̄га̄дӣнам̣ кхайо на̄ма абха̄ваматто, на ча абха̄васса бахубха̄во аттхи аттано абха̄ватта̄ти вадантасса вачанапаччхинданаттхам̣ пуччхати ‘‘ра̄гаккхайо на̄ма ра̄гассева кхайо’’тиа̄ди. йади хи ра̄гаккхайо доса̄дӣнам̣ кхайо на хоти, досаккхайа̄дайо ча ра̄га̄дӣнам̣ кхайа̄, ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣ха̄ бхинна̄ а̄панна̄ хонтӣти бахунибба̄ната̄ а̄панна̄ ева хоти, ан̃н̃аман̃н̃ависесо ча на̄ма ниссабха̄васса наттхӣти сасабха̄вата̄ ча нибба̄насса. нава тан̣ха̄мӯлака̄ ‘‘тан̣хам̣ пат̣ичча парийесана̄’’ти (дӣ. ни. 2.103; 3.359; а. ни. 9.23; вибха. 963) а̄дайо, тесу парийесана̄дайо ча парийесана̄дикаракилеса̄ дат̣т̣хабба̄. дийад̣д̣хакилесасахассам̣ нида̄накатха̄йам̣ вуттам̣.
ол̣а̄риката̄йа ка̄ретабботи атисукхумасса нибба̄насса ол̣а̄рикабха̄вадоса̄паттийа̄ бодхетаббо, ниггахетаббо ва̄. ваттхунти упа̄диннакапхот̣т̣хаббам̣ метхунам̣. аччха̄дӣнампи нибба̄наппатти касма̄ вутта̄, нану ‘‘килеса̄нам̣ аччантам̣ ануппаттиниродхо нибба̄на’’нти иччхантасса килеса̄нам̣ вина̄со кан̃чи ка̄лам̣ аппаватти нибба̄нам̣ на хотӣти? на, абха̄васа̄ман̃н̃ато. аччанта̄паватти хи кан̃чи ка̄лан̃ча аппаватти абха̄войева̄ти наттхи висесо. сависесам̣ ва̄ вадантасса абха̄вата̄ а̄паджджатӣти. тираччха̄нагатехипи па̄пун̣итаббатта̄ тесампи па̄кат̣ам̣ пил̣андханам̣ вийа ол̣а̄рикам̣ тхӯлам̣. кевалам̣ пана кан̣н̣е пил̣андхитум̣ на саккоти, пил̣андханатопи ва̄ тхӯлатта̄ на сакка̄ти уппан̣д̣енто вийа нигган̣ха̄ти.
нибба̄на̄рамман̣акаран̣ена готрабхуккхан̣е килесаккхайаппатти панасса а̄панна̄ти ман̃н̃ама̄но а̄ха ‘‘твам̣ акхӣн̣есуйева̄’’тиа̄ди. нану а̄рамман̣акаран̣аматтена килесаккхайо ануппаттоти на сакка̄ ваттум̣. читтан̃хи атӣта̄на̄гата̄дисаббам̣ а̄ламбети, на ниппханнамева̄ти готрабхупи маггена килеса̄нам̣ йа̄ ануппаттидхаммата̄ ка̄табба̄, там̣ а̄раббха паваттиссатӣти? на, аппаттанибба̄насса нибба̄на̄рамман̣ан̃а̄н̣а̄бха̄вато. на хи ан̃н̃адхамма̄ вийа нибба̄нам̣, там̣ пана атигамбхӣратта̄ аппаттена а̄ламбитум̣ на сакка̄. тасма̄ тена готрабхуна̄ паттаббена тика̄ликасабха̄ва̄тиккантагамбхӣрабха̄вена бхавитаббам̣, килесаккхайаматтатам̣ ва̄ иччхато готрабхуто пуретарам̣ ниппханнена килесаккхайена. тена̄ха ‘‘твам̣ акхӣн̣есуйева килесесу килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ пан̃н̃апесӣ’’ти. аппаттакилесаккхайа̄рамман̣акаран̣е хи сати готрабхуто пуретарачитта̄нипи а̄ламбеййунти.
маггасса килесаккхайам̣ нибба̄нанти маггасса а̄рамман̣абхӯтам̣ нибба̄нам̣ катаманти аттхо. магготиа̄дина̄ пуримапуччха̄двайамева виварати.
на ча кин̃чӣти рӯпа̄дӣсу нибба̄нам̣ кин̃чи на хоти, на ча када̄чи хоти, атӣта̄дибха̄вена на ваттаббанти ваданти, там̣ а̄гамма авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ кин̃чи екадесаматтампи на хоти, тадева там̣ а̄гамма када̄чи на ча хотӣти аттхо йутто.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
168. на…пе… наваттаббадхамма̄рамман̣атта̄ти йатха̄ са̄рамман̣а̄ паритта̄дибха̄вена наваттаббам̣ кин̃чи а̄рамман̣ам̣ каронти, евам̣ кин̃чи а̄ламбанато на наваттаббакот̣т̣ха̄сам̣ бхаджатӣти аттхо.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.