намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
пан̃чапакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄
дха̄тукатха̄пакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄
дха̄тукатха̄пакаран̣ам̣ десенто бхагава̄ йасмим̣ самайе десеси, там̣ самайам̣ дассетум̣, вибхан̇га̄нантарам̣ деситасса пакаран̣асса дха̄тукатха̄бха̄вам̣ дассетум̣ ва̄ ‘‘ат̣т̣ха̄расахӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха балавидхаманависайа̄тиккаманавасена девапуттама̄расса, аппаваттикаран̣авасена килеса̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣, самудайаппаха̄напарин̃н̃а̄васена кхандхама̄расса, маччума̄расса ча бодхимӯле ева бхан̃джитатта̄ парӯпаниссайарахитам̣ ниратисайам̣ там̣ бхан̃джанам̣ упа̄да̄йа бхагава̄ ева ‘‘ма̄рабхан̃джано’’ти тхомито. таттха ма̄ре абхан̃джеси, ма̄рабхан̃джанам̣ ва̄ етасса, на парара̄джа̄дибхан̃джананти ма̄рабхан̃джано. маха̄викканто маха̄вӣрийоти маха̄вӣро.
кхандха̄дайо аран̣анта̄ дхамма̄ сабха̄ват̣т̣хена дха̄туйо, абхидхаммакатха̄дхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена ва̄ти катва̄ тесам̣ катханато имасса пакаран̣асса дха̄тукатха̄ти адхивачанам̣. йадипи ан̃н̃есу ча пакаран̣есу те сабха̄ва̄ катхита̄, еттха пана тесам̣ саббесам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дӣсу чуддасасу найесу екекасмим̣ катхитатта̄ са̄тисайам̣ катхананти идамева евам̣на̄макам̣. екадесакатханамева хи ан̃н̃аттха катанти. кхандха̄йатанадха̄тӯхи ва̄ кхандха̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дайо найа̄ вутта̄ти таттха маха̄висайа̄нам̣ дха̄тӯнам̣ васена дха̄тӯхи катха̄ дха̄тукатха̄ти евам̣ асса на̄мам̣ вуттанти ведитаббам̣. двидха̄ тидха̄ чхадха̄ ат̣т̣ха̄расадха̄ти анекадха̄ дха̄тубхедам̣ пака̄сесӣти дха̄тубхедаппака̄саноти. тассаттханти тасса̄ дха̄тукатха̄йа аттхам̣. а-ка̄ре а̄-ка̄расса лопо дат̣т̣хаббо. ‘‘йам̣ дха̄тукатха’’нти ва̄ еттха пакаран̣анти вачанасесо саттаннам̣ пакаран̣а̄нам̣ камена ван̣н̣ана̄йа паваттатта̄ти тена йоджанам̣ катва̄ тасса пакаран̣асса аттхам̣ тассаттханти а-ка̄ралопо ва̄. танти там̣ дӣпанам̣ сун̣а̄тха, там̣ ва̄ аттхам̣ там̣дӣпанавачанасаванена упадха̄ретха̄ти аттхо. сама̄хита̄ти на̄на̄киччехи авиккхиттачитта̄, аттано читте а̄хита̄ти ва̄ аттхо.
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. найама̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. ко панетасса пакаран̣асса париччхедоти? на со идха ваттаббо, ат̣т̣хаса̄линийам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) пакаран̣апариччхедо вутто ева̄ти дассенто а̄ха ‘‘чуддасавидхена вибхаттанти вутта’’нти. кхандха̄дӣнам̣ десана̄ нӣйати паваттӣйати етехи, кхандха̄дайо ева ва̄ нӣйанти н̃а̄йанти етехи пака̄рехӣти найа̄, найа̄нам̣ ма̄тика̄ уддесо, найа̄ ева ва̄ ма̄тика̄ти найама̄тика̄. етесам̣ пада̄нам̣ мӯлабхӯтатта̄ти ‘‘мӯлама̄тика̄’’ти ваттабба̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гаха̄дӣнам̣ чуддасаннам̣ пада̄нам̣ кхандха̄дидхаммавибхаджанасса имасса пакаран̣асса мӯлабхӯтатта̄ ниссайабхӯтатта̄ти аттхо.
2. аббхантарама̄тика̄ван̣н̣ана̄
2. ‘‘пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дӣхи рӯпаккхандха̄дипада̄ни дассита̄ни, пат̣иччасамуппа̄давачанена ча йесу два̄дасасу ан̇гесу паччекам̣ пат̣иччасамуппа̄дасаддо ваттати, тадаттха̄ни два̄даса пада̄ни дассита̄нӣти тесам̣ татха̄дассита̄нам̣ сарӯпенева дассита̄нам̣ пхасса̄дӣнан̃ча пада̄нам̣ васена а̄ха ‘‘пан̃чавӣса̄дхикена падасатена̄’’ти. таттха каммупапаттика̄мабхава̄дӣнам̣ идха вибхатта̄нам̣ бха̄ванабхаванабха̄вена бхаве вийа сока̄дӣнам̣ джара̄маран̣асса вийа анит̣т̣хатта̄ таннида̄надуккхабха̄вена ча джара̄маран̣е антогадхата̄йа пат̣иччасамуппа̄дасса два̄дасападата̄ дат̣т̣хабба̄. еттха ча па̄л̣ийам̣ бхиндитва̄ ависсаджджита̄нампи сатипат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ бхиндитва̄ гахан̣ам̣ каронто тесам̣ бхиндитва̄пи виссаджджитаббатам̣ дассетӣти ведитаббам̣.
найама̄тика̄дика̄ лаккхан̣ама̄тиканта̄ ма̄тика̄ пакаран̣антара̄са̄дха̄ран̣ата̄йа дха̄тукатха̄йа ма̄тика̄ на̄ма, тасса̄ аббхантаре вутто вибхаджитабба̄нам̣ уддесо аббхантарама̄тика̄ на̄ма̄ти имаматтхам̣ пака̄сенто ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха евам̣ аватва̄ти йатха̄ ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти айам̣ дха̄тукатха̄ма̄тикато бахиддха̄ вутта̄, евам̣ аватва̄ти аттхо. дха̄тукатха̄йа аббхантарейева̄ти ча дха̄тукатха̄ма̄тика̄йа аббхантарейева̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тада̄вен̣икама̄тика̄аббхантаре хи т̣хапита̄ тасса̄йева аббхантаре т̣хапита̄ти вутта̄. атха ва̄ евам̣ аватва̄ти йатха̄ ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти етена вачанена дха̄тукатха̄то бахибхӯта̄ кусала̄диаран̣анта̄ ма̄тика̄ пакаран̣антарагата̄ вутта̄, евам̣ аватва̄ти аттхо. дха̄тукатха̄йа аббхантарейева̄ти ча имасса пакаран̣асса аббхантаре ева сарӯпато дассетва̄ т̣хапитатта̄ти аттхо. саббасса абхидхаммасса ма̄тика̄йа асан̇гахитатта̄ викин̣н̣абха̄вена пакин̣н̣аката̄ ведитабба̄.
3. найамукхама̄тика̄ван̣н̣ана̄
3. найа̄нам̣ паваттидва̄рабхӯта̄ сан̇гаха̄сан̇гахавийогӣсахайогӣдхамма̄ найамукха̄нӣти тесам̣ уддесо найамукхама̄тика̄. чуддасапи хи сан̇гаха̄сан̇гахасампайогавиппайога̄нам̣ вомиссаката̄васена паватта̄ти йехи те чатта̄ропи хонти, те дхамма̄ чуддасаннампи найа̄нам̣ мукха̄ни хонтӣти. таттха сан̇гахитенаасан̇гахитапада̄дӣсу сачча̄дӣхипи йатха̄самбхавам̣ сан̇гаха̄сан̇гахо йадипи вутто, со пана сан̇га̄хакабхӯтехи техи вутто, на сан̇гахабхӯтехи, сопи ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанасан̇гахена асан̇гахита̄’’тиа̄дина̄ пуччхитаббависсаджджитаббадхаммуддха̄ре таттха̄пи кхандха̄дӣхева сан̇гахехи нийаметва̄ вутто, тасма̄ ‘‘тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо’’ти вуттам̣. пуччхитаббависсаджджитаббадхаммуддха̄репи пана пуччха̄виссаджджанесу ча рӯпаккхандха̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ сампайогавиппайога̄ чатӯхева кхандхехи хонтӣти ‘‘чатӯхи сампайого,чатӯхи виппайого’’ти вуттам̣.
нану ча виппайого рӯпанибба̄нехипи хоти, касма̄ ‘‘чатӯхи виппайого’’ти вуттанти? рӯпанибба̄нехи бхавантассапи чатӯхева бха̄вато. на хи рӯпам̣ рӯпена нибба̄нена ва̄ виппайуттам̣ хоти, нибба̄нам̣ ва̄ рӯпена, чатӯхева пана кхандхехи хотӣти чатуннам̣ кхандха̄нам̣ рӯпанибба̄нехи виппайогопи виппайуджджама̄нехи чатӯхи кхандхехи нийамито техи вина̄ виппайога̄бха̄вато. со ча̄йам̣ виппайого ана̄рамман̣асса, ана̄рамман̣аана̄рамман̣амиссакехи миссакасса ча на хоти, ана̄рамман̣асса пана миссакасса ча са̄рамман̣ена, са̄рамман̣асса са̄рамман̣ена ана̄рамман̣ена миссакена ча хотӣти ведитаббо.
4. лаккхан̣ама̄тика̄ван̣н̣ана̄
4. сан̇гахойева сан̇гаханайо. сабха̄го. висабха̄готи етасса ‘‘тӣхи сан̇гахо, тӣхи асан̇гахо’’ти етена, ‘‘чатӯхи сампайого, чатӯхи виппайого’’ти етенапи висум̣ йоджана̄ ка̄табба̄. тена сан̇гахо асан̇гахо ча сабха̄го висабха̄го ча бха̄во, татха̄ сампайого виппайого ча̄ти айаматтхо вин̃н̃а̄йати. йасса ва̄ сан̇гахо ча асан̇гахо ча, со дхаммо сабха̄го висабха̄го ча, татха̄ йасса сампайого виппайого ча, сопи сабха̄го висабха̄го ча̄ти. таттха йена рӯпаккхандхо…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯти дхамма̄ ган̣анам̣ гаччханти, со руппана̄дико сама̄набха̄во сан̇гахе сабха̄гата̄, екуппа̄да̄дико сампайоге ведитаббо.
5. ба̄хирама̄тика̄ван̣н̣ана̄
5. евам̣ дха̄тукатха̄йа ма̄тикато бахи т̣хапитатта̄ти ‘‘сабба̄пи…пе… ма̄тика̄’’ти етена т̣хапана̄ка̄рена бахи пит̣т̣хито т̣хапитатта̄ти аттхо. етена ва̄ т̣хапана̄ка̄рена кусала̄дӣнам̣ аран̣анта̄нам̣ идха ат̣т̣хапетва̄ дха̄тукатха̄йа ма̄тикато бахи пакаран̣антарама̄тика̄йа имасса пакаран̣асса ма̄тика̄бха̄вена т̣хапитатта̄ татха̄ пака̄ситатта̄ти аттхо.
сан̇гахо асан̇гахотиа̄дӣсу сан̇гахо екавидхова, со касма̄ ‘‘чатуббидхо’’ти вуттоти? сан̇гахоти аттхам̣ аватва̄ аниддха̄ритаттхасса саддассева вуттатта̄. сан̇гахо асан̇гахотиа̄дӣсу саддесу сан̇гахасаддо та̄ва аттано аттхавасена чатуббидхоти айан̃хеттхаттхо. аттхопи ва̄ аниддха̄ритависесо са̄ман̃н̃ена гахетаббатам̣ патто ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’тиа̄дӣсу ‘‘сан̇гахо’’ти вуттоти на кочи досо. ниддха̄рите хи висесе тасса екавидхата̄ сийа̄, на тато пуббети. джа̄тисаддасса са̄пеккхасаддатта̄ ‘‘джа̄тийа̄ сан̇гахо’’ти вутте ‘‘аттано джа̄тийа̄’’ти вин̃н̃а̄йати самбандха̄рахасса ан̃н̃асса авуттатта̄ти джа̄тисан̇гахоти рӯпакан̣д̣е вутто саджа̄тисан̇гахо вутто хоти.
еттха найама̄тика̄йа ‘‘сан̇гахо асан̇гахо, сампайого виппайого’’ти име две пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесам̣ аниддха̄ретва̄ са̄ман̃н̃ена дхамма̄нам̣ пуччханависсаджджананайауддеса̄, авасеса̄ ниддха̄ретва̄. ‘‘сан̇гахитена асан̇гахита’’нти хи ‘‘сан̇гахитена асан̇гахитам̣ асан̇гахита’’нти ваттаббе екасса асан̇гахитасаддасса лопо дат̣т̣хаббо. тена сан̇гахитависесависит̣т̣хо йо асан̇гахито дхаммависесо, танниссито асан̇гахитата̄сан̇кха̄то пуччха̄виссаджджананайо уддит̣т̣хо хоти, ‘‘сан̇гахитена̄’’ти ча висесане каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. еса найо татийа̄дӣсу дасама̄васа̄несу найуддесесу чхат̣т̣хаваджджесу. тесупи хи вуттанайена двӣхи двӣхи падехи пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ катва̄ таттха таттха антимападасадисена татийападена пуччханависсаджджананайа̄ уддит̣т̣ха̄ти. таттха чатуттхапан̃чамесу каттуаттхе каран̣аниддесо, саттама̄дӣсу ча чатӯсу сахайоге дат̣т̣хаббо, на дутийататийесу вийа сама̄на̄дхикаран̣е висесане. таттха хи сабха̄вантарена сабха̄вантарасса висесанам̣ катам̣, етесу дхаммантарена дхаммантарасса̄ти. ека̄дасама̄дӣсу пана чатӯсу а̄дипаденева дхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ катва̄ итарехи пуччханависсаджджананайа̄ уддит̣т̣ха̄. висесане ева четтха каран̣авачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. пуччха̄виссаджджана̄нан̃хи ниссайабхӯта̄ дхамма̄ сан̇гахитата̄дивисесена каран̣абхӯтена сампайуттавиппайутта̄дибха̄вам̣ аттано висесентӣти.
викаппатоти вивидхакаппанато, вибха̄гатоти аттхо. саннит̣т̣ха̄навасена̄ти адхимоккхасампайогавасена. саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄ ча саббе ча читтуппа̄да̄ саннит̣т̣ха̄навасена вуттасаббачиттуппа̄да̄, тесам̣ са̄дха̄ран̣авасена̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. адхимоккхо хи саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄нам̣ читтуппа̄да̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена вутто, итаре саббесанти. таттха са̄дха̄ран̣а̄ пасат̣а̄ па̄кат̣а̄ ча̄ти а̄дито париггахетабба̄, тасма̄ тесам̣ сан̇гаха̄дипариггахаттхам̣ уддесо като, аса̄дха̄ран̣а̄пи пана париггахетабба̄ва̄ти тесу маха̄висайена ан̃н̃есампи сан̇гаха̄дипариггахам̣ дассетум̣ адхимоккхо уддит̣т̣хо. ‘‘саннит̣т̣ха̄навасена вутта̄’’ти ча дхаммасан̇гахаван̣н̣ана̄йам̣ пат̣иччасамуппа̄давибхан̇ге ча вачанам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. саннит̣т̣ха̄навасена йе вутта̄, тесам̣ саббесам̣ са̄дха̄ран̣атоти пана аттхе сати са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣есу ваттаббесу йо аса̄дха̄ран̣есу маха̄висайо адхимоккхо, тасса васена вуттасаббачиттуппа̄даса̄дха̄ран̣ато пхасса̄дайо саббаса̄дха̄ран̣а̄ти адхимоккхо ча аса̄дха̄ран̣есу маха̄висайоти катва̄ вутто ан̃н̃асса та̄дисасса абха̄ва̄ти айамадхиппа̄йо дат̣т̣хаббо.
джӣвитиндрийам̣ панеттха рӯпамиссакатта̄ на вуттанти ведитаббам̣, читтекаггата̄ пана асама̄дхисабха̄ва̄ са̄ман̃н̃асадденева са̄ман̃н̃ависесасаддехи ча сама̄дхисабха̄ва̄ висесасаддавачанӣйам̣ ан̃н̃ам̣ бйа̄петаббам̣ ниваттетаббан̃ча наттхӣти анан̃н̃абйа̄паканиваттакаса̄ман̃н̃ависесадӣпанато тассева дхаммасса бхедадӣпакехи ваттабба̄, на сукха̄дисабха̄ва̄ ведана̄ вийа вутталаккхан̣авипарӣтехи са̄ман̃н̃ависесасаддехева, тасма̄ ‘‘читтекаггата̄’’ти айам̣ са̄ман̃н̃асаддо сама̄дхисабха̄ве висесасадданирапеккхо паваттама̄но сайамева висесасаддама̄паджджитва̄ асама̄дхисабха̄вамева пака̄сеййа, итаро ча сама̄дхисабха̄вамева̄ти двидха̄ бхинна̄ читтекаггата̄ аса̄дха̄ран̣а̄ чева аппависайа̄ ча̄ти идха уддесам̣ на арахати. абхинна̄пи ва̄ пхасса̄дӣнам̣ вийа па̄кат̣атта̄бха̄вато ан̃н̃адхамманиссайена ваттаббато ча са̄ джӣвитан̃ча на арахатӣти на уддит̣т̣ха̄ти.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ниддесаван̣н̣ана̄
1. пат̣хаманайо сан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄
1. кхандхападаван̣н̣ана̄
6. кхандха̄йатанадха̄туйомахантаре абхин̃н̃еййадхаммабха̄вена вутта̄, тесам̣ пана сабха̄вато абхин̃н̃а̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ парин̃н̃еййата̄дивисесадассанаттхам̣ сачча̄ни, адхипатийа̄дикиччависесадассанаттхам̣ индрийа̄дӣни ча вутта̄нӣти сачча̄дивисесо вийа сан̇гаха̄сан̇гахависесо ча абхин̃н̃еййаниссито вуччама̄но сувин̃н̃еййо хотӣти ‘‘тӣхи сан̇гахо. тӣхи асан̇гахо’’ти найамукхама̄тика̄ т̣хапита̄ти ведитабба̄. еван̃ча катва̄ ‘‘чатӯхӣ’’ти вутта̄ сампайогавиппайога̄ ча абхин̃н̃еййаниссайена кхандха̄дӣхева пуччхитва̄ виссаджджита̄ти. рӯпаккхандхо екена кхандхена̄ти йе дхамма̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’ти вуччанти, тесам̣ пан̃часу кхандхесу рӯпаккхандхабха̄вена сабха̄гата̄ хотӣти рӯпаккхандхабха̄васан̇кха̄тена, рӯпаккхандхавачанасан̇кха̄тена ва̄ ган̣анена сан̇гахам̣ ган̣анам̣ дассети. тена̄ха ‘‘йан̃хи кин̃чӣ’’тиа̄ди. рӯпаккхандхоти хи сан̇гахитаббадхаммо дассито. йена сан̇гахена сан̇гайхати, тасса сан̇гахасса дассанам̣ ‘‘екена кхандхена̄’’ти вачанам̣. пан̃часу кхандхаган̣анесу екена кхандхаган̣анена ган̣итоти айан̃хеттха аттхо. йасма̄ ча кхандха̄дивачанехи сан̇гахо вуччати, тасма̄ упари ‘‘кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’тиа̄дим̣ ваккхатӣти.
асан̇гаханайаниддесети идам̣ ‘‘сан̇гахо асан̇гахо’’ти етассева найасса екадесанайабха̄вена вуттам̣, на найантарата̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣. рӯпаккхандхамӯлака̄йева четтха дукатикачатукка̄ дассита̄ти етена ведана̄ккхандхамӯлака̄ пуримена йоджийама̄не висесо наттхӣти паччхимехева йоджетва̄ тайо дука̄ две тика̄ еко чатукко, сан̃н̃а̄ккхандхамӯлака̄ две дука̄ еко тико, сан̇кха̄раккхандхамӯлако еко дукоти ете лаббхантӣти дассети. тесам̣ пана бхедато пан̃чакапуччха̄виссаджджана̄нантарам̣ пуччха̄виссаджджанам̣ ка̄таббам̣ сам̣кхиттанти дат̣т̣хаббам̣, вуттанайена ва̄ сакка̄ н̃а̄тунти па̄л̣им̣ на а̄ропитанти.
а̄йатанапада̄диван̣н̣ана̄
40. йасма̄ ча дукатикесӯти йадипи екакепи садисам̣ виссаджджанам̣, екаке пана садисависсаджджана̄нам̣ чаккхундрийасотиндрийасукхиндрийа̄дӣнам̣ дука̄дӣсу асадисависсаджджанам̣ дит̣т̣хам̣. на хеттха чаккхусотачаккхусукхиндрийадука̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асадисависсаджджанам̣, на̄пи дукехи тикасса, идха пана дуккхасамудайадуккхамаггадука̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ тикена ча садисам̣ виссаджджананти дукатикесвева садисависсаджджанатам̣ самудайа̄нантарам̣ маггасаччасса вачане ка̄ран̣ам̣ вадати.
6. пат̣иччасамуппа̄даван̣н̣ана̄
61. ‘‘пуччхам̣ ана̄рабхитва̄ авиджджа̄ екена кхандхена, авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ екена кхандхена̄’’ти ликхитаббепи пама̄давасена ‘‘авиджджа̄ екена кхандхена̄’’ти идам̣ на ликхитанти дат̣т̣хаббам̣. сарӯпекасесам̣ ва̄ катва̄ авиджджа̄вачанена авиджджа̄виссаджджанам̣ дасситанти. саббампи випа̄кавин̃н̃а̄н̣анти еттха випа̄каггахан̣ена висесанам̣ на ка̄таббам̣. кусала̄дӣнампи хи вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ дха̄тукатха̄йам̣ сан̇кха̄рапаччайа̄вин̃н̃а̄н̣а̄дипадехи сан̇гахитата̄ виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаниддесе ‘‘випа̄ка̄ дхамма̄’’ти имасса виссаджджана̄садисена тесам̣ виссаджджанена дассита̄, идха ча на̄марӯпасса ека̄дасаха̄йатанехи сан̇гахавачанена акаммаджа̄нампи сан̇гахитата̄ вин̃н̃а̄йатӣти.
71. джа̄йама̄напарипаччама̄набхиджджама̄на̄нам̣ джа̄йама̄на̄дибха̄ваматтатта̄ джа̄тиджара̄маран̣а̄ни параматтхато виниббхуджджитва̄ анупалаббхама̄на̄ни параматтха̄нам̣ сабха̄ваматтабхӯта̄ни, та̄ни рӯпасса ниббаттипа̄кабхедабхӯта̄ни руппанабха̄вена гайхантӣти рӯпаккхандхадхаммасабха̄га̄ни, арӯпа̄нам̣ пана ниббаттиа̄дибхӯта̄ни рӯпакала̄паджа̄тиа̄дӣни вийа сахуппаджджама̄начатуккхандхакала̄паниббаттиа̄дибха̄вато екекабхӯта̄ни ведийанасан̃джа̄нанавиджа̄нанехи екантапараматтхакиччехи агайхама̄на̄ни сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣ена анекантапараматтхакиччена гайхантӣти сан̇кха̄раккхандхадхаммасабха̄га̄ни, татха̄ дувидха̄нипи та̄ни чаккха̄йатана̄дӣхи екантапараматтхакиччехи агайхама̄на̄ни ниссаттат̣т̣хена дхамма̄йатанадхаммадха̄тудхаммехи сабха̄га̄ни, тена техи кхандха̄дӣхи сан̇гайхантӣти ‘‘джа̄ти двӣхи кхандхехӣ’’тиа̄дима̄ха.
пат̣хаманайасан̇гаха̄сан̇гахападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дутийанайо сан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
171. сан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесе йам̣ там̣ уддесе асан̇гахитата̄йа пуччхитаббам̣ виссаджджитаббан̃ча сан̇гахитата̄висит̣т̣хам̣ асан̇гахитам̣ дхаммаджа̄там̣ ниддха̄ритам̣, тадева та̄ва дассенто ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти а̄ха. саббаттха кхандха̄дисан̇гахаса̄ман̃н̃а̄нам̣ ниччам̣ висеса̄пеккхатта̄ бхеданисситатта̄ ча пуччха̄виссаджджана̄нам̣ сависеса̄ва кхандха̄диган̣ана̄ суддха̄. таттха сан̇гахитенаасан̇гахитавачанаматтена дхаммависесасса ниддха̄ритатта̄ тӣсу сан̇гахесу екена двӣхи ва̄ йе сан̇гахита̄ хутва̄ ан̃н̃ехи асан̇гахита̄, тейева дхамма̄ ‘‘кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанадха̄тусан̇гахена асан̇гахита̄’’ти еттакенева дассетабба̄ сийум̣, тесам̣ пана евам̣видха̄нам̣ асамбхава̄ найама̄тика̄йа ча аббхантараба̄хирама̄тика̄пеккхатта̄ уддесепи йам̣ йам̣ рӯпаккхандха̄дӣсу аран̣антесу сан̇га̄хакам̣, там̣ там̣ апеккхитва̄ сан̇гахитенаасан̇гахитам̣ ниддха̄ританти вин̃н̃а̄йатӣти тена тена сан̇га̄хакена йатха̄ниддха̄ритам̣ дхаммам̣ нийаметва̄ дассетум̣ ‘‘чаккха̄йатанена̄’’тиа̄дима̄ха. йаттха хи пуччхитаббависсаджджитаббадхаммависесаниддха̄ран̣ам̣ наттхи, тасмим̣ пат̣хаманайе чхат̣т̣ханайе ча пуччхитаббависсаджджитаббабха̄вена, итаресу ча йам̣ йам̣ пуччхитаббависсаджджитаббам̣ ниддха̄ритам̣, тасса тасса нийа̄макабха̄вена рӯпаккхандха̄дайо аран̣анта̄ уддит̣т̣ха̄ти.
таттха ‘‘чаккха̄йатанена…пе… пхот̣т̣хаббадха̄туйа̄’’ти каттуаттхе каран̣аниддесо дат̣т̣хаббо, ‘‘кхандхасан̇гахена а̄йатанасан̇гахена дха̄тусан̇гахена̄’’ти каран̣аттхе. еттха ча йена йена сан̇га̄хакена кхандха̄дисан̇гахесу тена тена сан̇гахетабба̄сан̇гахетаббам̣ ан̃н̃ам̣ аттхи, там̣ тадева сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакабха̄вена уддхат̣ам̣. рӯпаккхандхена пана кхандхасан̇гахена сан̇гахетаббо ан̃н̃о дхаммо наттхи, татха̄ ведана̄ккхандха̄дӣхи, на ча со ева тасса сан̇га̄хако асан̇га̄хако ва̄ хоти. йан̃ча ‘‘рӯпаккхандхо екена кхандхена сан̇гахито’’ти вуттам̣, тан̃ча на тассева тена сан̇гахитатам̣ сандха̄йа вуттам̣, рӯпаккхандхабха̄вена пана рӯпаккхандхавачанена ва̄ гахитатам̣ сандха̄йа вуттанти пака̄ситойаматтхо.
йади ча со ева тена сан̇гайхеййа, сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаниддесе – ‘‘ведана̄ккхандхена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ а̄йатанасан̇гахена сан̇гахита̄ дха̄тусан̇гахена сан̇гахита̄, те дхамма̄ тӣхи кхандхехи екена̄йатанена саттахи дха̄тӯхи сампайутта̄’’тиа̄ди ваттаббам̣ сийа̄, на ча вуттам̣, тасма̄ йатха̄ читтам̣ читтена сампайуттам̣ виппайуттан̃ча на хоти, евам̣ рӯпаккхандхо рӯпаккхандхена сан̇гахито асан̇гахито ча на хоти, татха̄ ведана̄ккхандха̄дайо ведана̄ккхандха̄дӣхи. на хи со ева тасса сабха̄го висабха̄го ча̄ти. тенева на екадеса̄ вийа самуда̄йасса, самуда̄йо екадеса̄нам̣ сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча. йатха̄ рӯпаккхандхо чаккха̄йатана̄дӣнам̣, дхамма̄йатанам̣ ведана̄ккхандха̄дӣнам̣, саран̣а̄ дхамма̄ чатуннам̣ кхандха̄нам̣. самуда̄йантогадха̄нан̃хи екадеса̄нам̣ на вибха̄го аттхи, йена те самуда̄йасса самуда̄йо ча тесам̣ сабха̄го висабха̄го ча сийа̄ти, татха̄ на самуда̄йо екадесасабха̄гависабха̄га̄нам̣ сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча. йатха̄ дхамма̄йатанам̣ сукхумарӯпасабха̄гасса ведана̄дивисабха̄гасса ча рӯпаккхандхекадесасса кхандхасан̇гахена, джӣвитиндрийам̣ рӯпа̄рӯпаджӣвитасабха̄гависабха̄гасса рӯпаккхандхекадесасса сан̇кха̄раккхандхекадесасса ча джӣвитаваджджасса кхандхасан̇гахенева. на хи екадесасабха̄гам̣ самуда̄йасабха̄гам̣, на̄пи екадесависабха̄гам̣ самуда̄йависабха̄ганти, тасма̄ сатипи аттато аттани антогадхато аттекадесасабха̄гато ча ан̃н̃асса асан̇га̄хакатте сан̇га̄хакаттамева етесам̣ наттхи, йена сан̇гахитасса асан̇га̄хака̄ сийунти сан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева еварӯпа̄нам̣ аггахан̣ам̣ ведитаббам̣.
йам̣ пана ‘‘дхамма̄йатанам̣ асан̇кхатам̣ кхандхато т̣хапетва̄ чатӯхи кхандхехи сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 25), ‘‘чаккха̄йатанан̃ча сота̄йатанан̃ча екена кхандхена сан̇гахита’’нти (дха̄ту. 26) ча вуттам̣, на тена екадеса̄нам̣ самуда̄йасан̇га̄хакаттам̣, самуда̄йасса ча екадесасан̇га̄хакаттам̣ дассети, чатуккхандхаган̣анабхедехи пана дхамма̄йатанасса ган̣етабба̄ган̣етаббабха̄вена пан̃чадха̄ бхиннатам̣, чаккха̄йатана̄дӣнам̣ екаккхандхаган̣анена ган̣етаббата̄йа екавидхатан̃ча дассети. сан̇га̄хака̄сан̇га̄хаканирапеккха̄нам̣ ган̣етабба̄ган̣етабба̄нам̣ там̣там̣ган̣анехи ган̣анадассанаматтамева хи пат̣хаманайо каммакаран̣аматтасаббха̄ва̄, дутийа̄дайо пана сан̇га̄хака̄сан̇га̄хакехи сан̇гахита̄сан̇гахита̄нам̣ аган̣ана̄дидассана̄ни каттукаран̣акамматтайасаббха̄ва̄. татха̄ пат̣хаманайе татха̄ татха̄ ган̣етабба̄ган̣етаббабха̄васан̇кха̄то там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во сабха̄гависабха̄гата̄, дутийа̄дӣсу йатха̄ниддха̄ритадхаммадассане сан̇га̄хакасан̇гахетабба̄нам̣ сама̄наккхандха̄дибха̄во сабха̄гата̄, тадабха̄во ча висабха̄гата̄. пуччха̄виссаджджанесу там̣там̣кхандха̄дибха̄ва̄бха̄во ева̄ти айаметесам̣ висесоти.
самудайасаччасукхиндрийасадиса̄ни пана техи сан̇гахетаббамева аттхи, на сан̇гахитам̣ асан̇гахетаббанти асан̇га̄хакатта̄бха̄вато на уддхат̣а̄ни. дуккхасаччасадиса̄ни техи висабха̄гасамуда̄йабхӯтехи анекаккхандхехи кхандхасан̇гахена сан̇гахетаббам̣, итарехи асан̇гахетаббан̃ча наттхӣти сан̇га̄хакатта̄сан̇га̄хакатта̄бха̄вато. евам̣ сан̇га̄хакатта̄бха̄вато асан̇га̄хакатта̄бха̄вато убхайа̄бха̄вато ча йатха̄вуттасадиса̄ни ануддхаритва̄ сан̇га̄хакатта̄сан̇га̄хакаттабха̄вато чаккха̄йатана̄дӣнева уддхат̣а̄нӣти ведитабба̄ни. таттха ‘‘чаккха̄йатанена йе дхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄’’ти чаккха̄йатанаваджджа̄ рӯпадхамма̄ кхандхасан̇гахена сан̇гахита̄ти ведитабба̄, на рӯпаккхандхоти. на хи екадесо самуда̄йасан̇га̄хакоти дасситаметанти.
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана кхандхападена̄ти кхандхападасан̇гахена̄ти аттхо, на сан̇га̄хакена̄ти. ‘‘кеначи сан̇га̄хакена̄’’ти идам̣ пана а̄нетва̄ ваттаббам̣. там̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу на йуджджатӣти там̣ виссаджджанам̣ рӯпаккхандха̄дӣсу сан̇га̄хакесу на йуджджатӣти аттхо. рӯпаккхандхена хи…пе… сан̇гахитоти етена найена чаккха̄йатанена рӯпаккхандхова сан̇гахито, со ча ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхӣти евам̣ чаккха̄йатана̄дӣнипи на гахетабба̄нӣти а̄паджджатӣти че? на̄паджджати. на хи ан̃н̃аматтанива̄ран̣ам̣ евасаддасса аттхо, атха кхо сан̇га̄хакато ан̃н̃анива̄ран̣ам̣. со ча̄тиа̄ди ча на нирапеккхавачанам̣, атха кхо сан̇га̄хака̄пеккханти. катхам̣? рӯпаккхандхена хи рӯпаккхандхова сан̇гахитоти йатха̄ чаккха̄йатанена чаккха̄йатанато ан̃н̃ампи кхандхасан̇гахена сан̇гахитам̣ аттхи, йам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитам̣ хоти, на евам̣ рӯпаккхандхена рӯпаккхандхато ан̃н̃ам̣ кхандхасан̇гахена сан̇гахитам̣ аттхи, йам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитам̣ сийа̄, рӯпаккхандхена пана рӯпаккхандхова кхандхасан̇гахена сан̇гахитоти айан̃хеттха адхиппа̄йо йутто. сийа̄ панетам̣ ‘‘со ева рӯпаккхандхо рӯпаккхандхена а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахито хотӯ’’ти, там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘со ча ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тӯхи асан̇гахито на̄ма наттхӣ’’ти. еттха ча ‘‘рӯпаккхандхена̄’’ти а̄нетва̄ ваттаббам̣. таттха рӯпаккхандхо рӯпаккхандхасса ва̄ тадекадеса̄нам̣ ва̄ чаккха̄дӣнам̣ а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇га̄хако асан̇га̄хако ча на хотӣти имина̄ парийа̄йена асан̇гахитата̄йа абха̄во вуттоти йуджджати, на рӯпаккхандхена рӯпаккхандхасса тадекадеса̄нам̣ ва̄ ад̣д̣хека̄дасахи а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахитата̄йа. на хи са̄ сан̇гахитата̄ аттхи. йади сийа̄, сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаниддесе рӯпаккхандхопи уддхаритаббо сийа̄. тена хи тӣхипи сан̇гахехи рӯпаккхандхо тадекадесо ва̄ сан̇гахита̄ сийум̣, аттхи ча тесам̣ виппайуттата̄ти.
евам̣ асан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни, ан̃н̃а̄ни ча̄ти еттха̄пи чаккха̄йатана̄дӣхи вийа етехи ан̃н̃ехи ча сан̇гахита̄нам̣ асан̇гахитата̄йа абха̄вато ета̄ни ан̃н̃а̄ни ча йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ ета̄ни вийа айуджджама̄нависсаджджанатта̄ еварӯпа̄ни пада̄ни сан̇га̄хакабха̄вена на гахита̄нӣти адхиппа̄йо.
таттха йам̣ вуттам̣ ‘‘рӯпаккхандхена хи рӯпаккхандхова сан̇гахито’’ти, там̣ тенева тасса сан̇гахитатта̄сан̇гахитатта̄бха̄вадассанена нива̄ритам̣. йан̃хеттха аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ вуттам̣, тан̃ча сатипи сан̇гахитатте асан̇гахитата̄йа абха̄ватоти вин̃н̃а̄йама̄нам̣ самудайасачча̄дӣсу йуджджеййа сати техи сан̇гахите тадасан̇гахитатта̄бха̄вато. рӯпаккхандха̄дӣхи пана сан̇гахитамева наттхи, куто тасса асан̇гахитата̄ бхависсати, тасма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄во еветтха аггахан̣е ка̄ран̣анти йуттам̣. сан̇гахитатта̄бха̄вена асан̇гахитаттам̣ йадипи рӯпаккхандха̄дина̄ аттано аттани антогадхасса аттекадесасабха̄гасса ча наттхи, ан̃н̃асса пана аттхӣти на дуккхасачча̄дӣсу вийа убхайа̄бха̄во четтха аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ бхавитум̣ йуттоти. дхамма̄йатанаджӣвитиндрийа̄дӣнан̃ча кхандхачатуккадука̄дисан̇га̄хакатте сати на тесам̣ сан̇гахита̄нам̣ техи дхамма̄йатанаджӣвитиндрийа̄дӣхи а̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇гахитата̄ наттхӣти асан̇гахитата̄йа абха̄во анекантико, тасма̄ пуббе вуттанайенева аггахита̄нам̣ аггахан̣е, гахита̄нан̃ча гахан̣е ка̄ран̣ам̣ ведитаббанти.
анидассанам̣ пунадева саппат̣игханти еттха анидассананти етена ‘‘санидассанасаппат̣игха’’нти еттха вуттена саппат̣игхасаддена саддхим̣ йоджетва̄ анидассанасаппат̣игха̄ дассита̄. пунадева̄ти етена таттхева ависит̣т̣хам̣ санидассанападам̣ ниваттетва̄ ган̣ханто санидассанадукападам̣ дассети. ‘‘чаккха̄йатанена чаккха̄йатанамевекам̣ сан̇гахита’’нти идам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи ‘‘чаккха̄йатанена чаккха̄йатанам̣ а̄йатанасан̇гахена сан̇гахита’’нти ча ‘‘асан̇гахита’’нти ча ваттаббанти дасситойам̣ найоти. евам̣ саббаттха тассева самуда̄йекадеса̄нан̃ча сан̇га̄хакасан̇гахитанти вачанесу асан̇га̄хакаасан̇гахитанти вачанесу ча тадаваттаббата̄ йоджетабба̄. асан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева хи чаккха̄йатана̄дӣни чаккха̄йатана̄дӣхи асан̇гахита̄нӣти на вуччанти, на сан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти.
дутийанайасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. татийанайо асан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
179. асан̇гахитенасан̇гахитападаниддесе рӯпаккхандхена кхандхасан̇гахена асан̇гахитесу ведана̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣ нибба̄насса ча сукхумарӯпена саха а̄йатанадха̄тусабха̄гатте сатипи на сукхумарӯпамева рӯпаккхандхоти рӯпаккхандхена а̄йатанадха̄тусабха̄гаттам̣ наттхи, тасма̄ на тена та̄ни а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахита̄ни. на кевалам̣ сан̇гахита̄нева, асан̇гахита̄нипи тена та̄ни техи сан̇гахехи на хонтева тадекадесена сукхумарӯпена а̄йатанадха̄тусабха̄гатта̄, сан̇гахита̄бха̄во ева пана идха̄дхиппето, вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дӣхи пана асан̇гахита̄ на те техи катхан̃чи саммисса̄ти саббатха̄ те техи на сан̇гахита̄. дуккхасачча̄дӣхи ча пан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯтехи кхандхасан̇гахена асан̇гахитам̣ нибба̄нам̣ рӯпаккхандхена вийа а̄йатанадха̄тусан̇гахехи сан̇гахитам̣ техи на хоти, тасма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄вато ева еварӯпа̄нам̣ асан̇га̄хакабха̄вена аггахан̣ам̣ ведитаббам̣, санибба̄напан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯта̄нам̣ пана абйа̄катадхамма̄дӣнам̣ асан̇га̄хакатта̄бха̄ватова. на хи там̣ кан̃чи аттхи, йасса те кхандхасан̇гахена асан̇га̄хака̄ сийум̣, на ча аттано екадесо аттекадесасабха̄го ча аттана̄ асан̇гахито хотӣти аттана̄ асан̇гахитасан̇га̄хакатта̄ пана ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ катанти.
йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣ ‘‘йе дхамма̄йатанена сан̇гахита̄’’ти, там̣ на сакка̄ ваттум̣. дхамма̄йатанена хи на кочи дхаммо кеначи сан̇гахена сан̇гахито аттхи висабха̄гаккхандханибба̄насамуда̄йатта̄, кхандхасан̇гахена сайамева аттано сан̇га̄хакам̣ на хотӣти а̄йатанадха̄тусан̇гахехи ча сан̇га̄хакатта̄бха̄ватоти дасситойам̣ найоти етасса дхамма̄йатанаган̣анена ган̣ита̄ти аттхо. йа̄ни…пе… гахита̄нӣти етена вин̃н̃а̄н̣асаммиссам̣ дхамма̄йатанекадесам̣ дӣпента̄ни иддхипа̄да̄дипада̄ни, ол̣а̄рикарӯпасаммиссам̣ дӣпента̄ни рӯпаккхандха̄дипада̄ни, саббена саббам̣ дхамма̄йатанам̣ адӣпента̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандхачаккха̄йатана̄дипада̄ни, сакаладхамма̄йатанадӣпака̄ни дхамма̄йатана̄дипада̄ни ча ваджджетва̄ дхамма̄йатанекадесам̣ ан̃н̃а̄йатанена асаммиссам̣ дӣпента̄ни гахита̄нӣти дассети.
татийанайаасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. чатуттханайо сан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
191. сан̇гахитенасан̇гахитападаниддесе йасма̄ йатха̄ дутийататийанайа̄ тин̣н̣ам̣ сан̇гаха̄нам̣ сан̇гахан̣а̄сан̇гахан̣аппаваттивисесена ‘‘сан̇гахитена асан̇гахитам̣, асан̇гахитена сан̇гахита’’нти ча уддит̣т̣ха̄, невам̣ чатуттхапан̃чама̄. сан̇гахан̣аппаваттийа̄ ева хи сан̇гахитена сан̇гахитам̣ уддит̣т̣хам̣, асан̇гахан̣аппаваттийа̄ ева ча асан̇гахитена асан̇гахитанти, тасма̄ сан̇гахан̣аппаваттивисесавирахе сан̇гахитадхамма̄сан̇гахитадхаммависесе ниссита̄ ете две найа̄ти еттха кеначи сан̇гахитена дхаммависесена пуна сан̇гахито дхаммависесо сан̇гахитена сан̇гахито сан̇гахитата̄йа пуччхитаббо виссаджджитаббо ча, тамева та̄ва йатха̄ниддха̄ритам̣ дассенто ‘‘самудайасаччена йе дхамма̄ кхандха…пе… сан̇гахита̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ кхандха…пе… сан̇гахита̄’’ти а̄ха. еттха ча йе тӣхипи сан̇гахехи на сан̇га̄хака̄ рӯпаккхандхавин̃н̃а̄н̣аккхандхадхамма̄йатанадуккхасачча̄дӣни вийа, йе ча двӣха̄йатанадха̄тусан̇гахехи асан̇га̄хака̄ чаккха̄йатана̄дӣни вийа, йе ча екена кхандхасан̇гахенева дха̄тусан̇гахенева ча на сан̇га̄хака̄ ведана̄диккхандханиродхасаччаджӣвитиндрийа̄дӣни вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо вийа ча, те дхамма̄ сан̇га̄хакатта̄бха̄васаббха̄ва̄ сан̇га̄хакабха̄вена на уддхат̣а̄, тӣхипи пана сан̇гахехи йе сан̇га̄хака̄, те сан̇га̄хакатта̄бха̄ва̄бха̄вато идха уддхат̣а̄. техи сан̇гахита̄пи хи екантена аттано сан̇га̄хакасса сан̇га̄хака̄ хонти, йасса пуна сан̇гахо пуччхитаббо виссаджджитаббо ча̄ти.
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана сакалена хи кхандха̄дипадена̄ти сакалава̄чакена рӯпаккхандха̄дипадена̄ти аттхо. йам̣ панетам̣ вуттам̣ ‘‘йам̣ аттано сан̇га̄хакам̣ сан̇ган̣хитва̄ пуна тенева сан̇гахам̣ гаччхеййа̄’’ти, там̣ тена кхандха̄дипадена̄ти евам̣ айоджетва̄ там̣ ан̃н̃ам̣ сан̇гахитам̣ на̄ма наттхӣти евам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи йена йам̣ сан̇гахитам̣, тенева тасса сан̇гахо пуччхито виссаджджито, на ча тассева, атха кхо тена сан̇гахитасса̄ти. йатха̄ ведана̄ саддо ча кхандхо а̄йатанан̃ча, на евам̣ сукхумарӯпам̣, там̣ пана кхандха̄йатана̄нам̣ екадесова, тасма̄ ‘‘сукхумарӯпекадесам̣ ва̄’’ти аватва̄ ‘‘сукхумарӯпам̣ ва̄’’ти вуттам̣. саббаттха ча ан̃н̃ена асаммиссанти йоджетаббам̣. йампи четам̣ вуттам̣ ‘‘тадева йехи дхаммехи кхандха̄дивасена сан̇гахитам̣, те дхамме сандха̄йа̄’’ти, тампи татха̄ на сакка̄ ваттум̣. на хи сан̇гахитена сан̇гахитасса сан̇гахитена сан̇гахо еттха пуччхито виссаджджито ча, атха кхо сан̇гахова, тасма̄ екена кхандхена̄ти екена кхандхаган̣анена̄ти айамеветтха аттхо, на сан̇га̄хакена̄ти. на хи еко кхандхо аттано екадесасса сан̇га̄хакоти.
чатуттханайасан̇гахитенасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пан̃чаманайо асан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄
193. асан̇гахитенаасан̇гахитападаниддесепи вуттанайенева йатха̄ниддха̄ритадхаммадассанам̣ ведитаббам̣. еттха ча сасукхумарӯпавин̃н̃а̄н̣асахитадхаммасамуда̄йа̄ йе те дуккхасаччаанидассанааппат̣игхаачетасика̄нупа̄да̄садиса̄ сатипи екена двӣхи ва̄ сан̇гахехи кесан̃чи асан̇га̄хакатте тӣхипи асан̇гахетаббасса абха̄вато парипун̣н̣асан̇гаха̄сан̇га̄хака̄ на хонти, абйа̄катадхаммасадиса̄ кеначи сан̇гахена асан̇гахетаббабха̄вато асан̇га̄хака̄ ева на хонти, тена те асан̇га̄хакабха̄вена на уддхат̣а̄, итаре пана таббипарийа̄йена уддхат̣а̄ти.
йам̣ пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘та̄дисена хи падена нибба̄нам̣ кхандхасан̇гахаматтам̣ на гаччхеййа̄’’ти вуттам̣, там̣ дуккхасаччам̣ сандха̄йа вуттам̣. анидассанааппат̣игхесу пана асан̇га̄хакесу нибба̄нам̣ антогадхам̣, на ча тадева тасса асан̇га̄хаканти. садисависсаджджана̄нам̣ васена самодха̄нетва̄ катехи саддхинти евам̣ катехи дутийапан̃ха̄дӣхи саддхим̣ пат̣хамапан̃хана̄марӯпапан̃ха̄дайо саббепи чатуттим̣са хонтӣти аттхо. йам̣ пуччха̄йа уддхат̣ам̣ падам̣, тадева̄ти рӯпаккхандха̄дивисесакападам̣ вадати, на ниддха̄рите пуччхитаббадхамме. те хи лаккхан̣ато дассита̄, на падена сарӯпатоти. таттха тадева̄ти ева-саддена на там̣ када̄чи сан̇гахитена асан̇гахитам̣ на хотӣти уддхат̣ассева асан̇гахитенаасан̇гахитабха̄ве нийататам̣ ан̃н̃асса ча анийататам̣ дассетӣти ведитаббам̣. ‘‘тадева йехи асан̇гахита’’нти еттха хи ‘‘нийамато’’ти сакка̄ вачанасесо йоджетунти. атха ва̄ тадева̄ти пуччха̄йа уддхат̣амева евам̣пака̄рамева хутва̄ йехи асан̇гахитанти тасса пуччха̄йа уддхат̣абха̄вена евам̣ асан̇гахитенаасан̇гахитабха̄ванийаманаттхо ева-саддо, на ан̃н̃асса асан̇гахитенаасан̇гахитата̄нива̄ран̣аттхоти дат̣т̣хаббо. пуччха̄йа уддхат̣ан̃хи ан̃н̃асахитам̣ асахитан̃ча асан̇гахитена асан̇гахитам̣ хоти. рӯпаккхандха̄дӣни хи ан̃н̃асахита̄ни вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄дӣни асахита̄нӣти.
авасеса̄ сан̇гахита̄ти идам̣ авасеса̄ асан̇гахита̄ на хонтӣти евам̣ дат̣т̣хаббам̣. техипи вин̃н̃а̄н̣адхаммехи те рӯпадхамма̄ва тӣхи сан̇гахехи асан̇гахита̄ти пуччха̄йа уддхат̣а̄ тӣхипи сан̇гахехи асан̇га̄хака̄ хутва̄ асан̇гахита̄ти адхиппа̄йо. ануддхат̣а̄ ведана̄дайопи хи асан̇гахита̄ ева̄ти. еттха ча пат̣хаме найе ведана̄дайопи вин̃н̃а̄н̣ена асан̇гахита̄ти вутта̄, дутийе рӯпадхамма̄ва̄ти айам̣ висесо. ведана̄дайо хи рӯпавин̃н̃а̄н̣ехева кхандха̄дисан̇гахена асан̇гахита̄ти ол̣а̄рикарӯпехи вин̃н̃а̄н̣ена ча тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄ти аттхо. рӯпекадесо хи еттха рӯпаггахан̣ена гахитоти.
196. чатуттхапан̃хе чаккха̄йатанам̣ ведана̄дӣхи чатӯхӣти еттха чаккха̄йатананти етена пуччха̄йа уддхат̣ам̣ асан̇га̄хакам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. чаккха̄йатанена пана асан̇гахитена асан̇гахита̄ни даса ол̣а̄рика̄йатана̄ни на чаккха̄йатанамева̄ти. ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатана’’нтиа̄дина̄ йехи дхаммехи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахитам̣ там̣ вин̃н̃а̄н̣амева хоти, асан̇гахитена тена асан̇гахитан̃ча вин̃н̃а̄н̣аваджджам̣ саббам̣ тева дхамме уда̄нети. садисависсаджджана̄ хи екато уда̄нетва̄ дассетабба̄. таттха пат̣хамена рӯпаккхандхена садисависсаджджанесу екато уда̄нетва̄ дасситесу ан̃н̃е висадисависсаджджана̄ найада̄нена дассита̄ хонти. тена̄ха ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатананти…пе… ан̃н̃ена̄ка̄рена сан̇кхипитва̄ дассита̄’’ти. таттха две бхава̄ти асан̃н̃екавока̄рабхава̄. двети ба̄хирупа̄да̄дхамме ева сандха̄йа вуттам̣. йена асан̇га̄хакена асан̇гахитена асан̇гахитам̣ пуччхитаббам̣ виссаджджитаббан̃ча париччхиджджати, со рӯпаккхандха̄дико тасса пуччха̄виссаджджана̄нан̃ча ниссайабха̄вато ‘‘висайо’’ти вутто, йатха̄дасситасса пана удда̄насса найада̄наматтатта̄ ‘‘найо’’ти вуттам̣. ‘‘двевӣсанайо ча̄’’типи па̄т̣хо, двевӣсападико еса найо ча̄ти аттхо.
пан̃чаманайаасан̇гахитенаасан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. чхат̣т̣ханайо сампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄
228. сампайогавиппайогападе йам̣ лаббхати, йан̃ча на лаббхати, там̣ саббам̣ пуччха̄йа гахитанти идам̣ на рӯпаккхандха̄дӣни пада̄ни сандха̄йа вуттам̣, атха кхо сампайогападам̣ виппайогападан̃ча̄ти ведитаббам̣. рӯпаккхандха̄дӣсу хи йам̣ дхамма̄йатана̄дипадам̣ на лаббхати, там̣ пуччха̄йапи на гахитам̣. сампайогападам̣ пана рӯпаккхандха̄дӣсу алаббхама̄нампи ‘‘рӯпаккхандхо катихи…пе… сампайутто’’ти евам̣ пуччха̄йа гахитам̣, ведана̄ккхандха̄дӣсу лаббхама̄нам̣, виппайогападам̣ пана саббаттха лаббхама̄намева̄ти. рӯпадхамма̄нам̣ пана рӯпена нибба̄нена ва̄, нибба̄насса ча рӯпена саддхим̣ сампайого на̄ма наттхӣти екуппа̄да̄дисабха̄гата̄йа абха̄вато сампайогам̣ нива̄рентена са̄ ева екуппа̄да̄дита̄ етесам̣ висабха̄гата̄ти тадабха̄вато виппайогопи нива̄рито ева хотӣти дат̣т̣хаббо. чатӯсу хи кхандхесу виджджама̄на̄ екуппа̄да̄дита̄ тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сабха̄гата̄ хоти рӯпанибба̄нехи тесам̣ техи ча рӯпанибба̄на̄нам̣ висабха̄гата̄ ча, на ча рӯпекадесасса нибба̄насса ва̄ са̄ екуппа̄да̄дита̄ аттхи, йа̄ рӯпекадесена рӯпекадесанибба̄на̄нам̣ нибба̄нена ча рӯпасса висабха̄гата̄ сийа̄. тенева ‘‘чатӯхи виппайого’’ти вуттанти.
саттасу вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯсу ека̄йапи авиппайуттети йатха̄ рӯпабхаво тӣхи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи, невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамма̄ пан̃чахи, авитаккаавича̄ра̄ ека̄йа виппайутте ана̄рамман̣амиссаке дхамме дӣпенти, евам̣ адӣпетва̄ ека̄йапи виппайутте ахонте саттахипи сампайутте саттапи ва̄ та̄ дӣпентӣти адхиппа̄йо. авиппайуттети хи йе виппайутта̄ на хонти, те дхаммети вуттам̣ хоти, на сампайуттети. тена йа̄ни та̄хи сампайутте дӣпенти дхамма̄йатана̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттавиппайуттабха̄вехи наваттаббам̣ дӣпенти ачетасика̄дипада̄ни, йа̄ни ча сампайуттанаваттабба̄ни дӣпенти дуккхасачча̄дипада̄ни, тесам̣ саббесам̣ ана̄рамман̣амиссакадхаммадӣпака̄нам̣ аггахан̣ам̣ вуттам̣ хоти. на хи ана̄рамман̣амиссакасаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тутам̣сампайуттатадубхайасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄йатанадха̄тӯсу кеначи сампайого виппайого ва̄ аттхӣти.
йади евам̣ виппайуттенавиппайуттападаниддесе ‘‘кусалехи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ виппайутта̄’’ти на ваттаббам̣. акусала̄бйа̄ката̄ хи ана̄рамман̣амиссобхайадхамма̄ти? на, йатха̄вуттасамуда̄йа̄нам̣ кхандха̄дӣхева сампайогавиппайога̄бха̄вавачанато. кхандха̄дайо хи тадекадеса̄ тадекадесан̃н̃асамуда̄йа̄ ча, самуда̄йекадеса̄нан̃ча вибха̄га̄бха̄вато на сабха̄гависабха̄гата̄ аттхи, тена тесам̣ кхандха̄дӣхи сампайогавиппайога̄бха̄во хоти. кусала̄ пана дхамма̄ акусала̄бйа̄катехи вибхатта̄, те ча кусалехи, на тесам̣ самуда̄йекадесабха̄во тадекадесан̃н̃асамуда̄йабха̄во ва̄, тасма̄ кхандха̄дӣни ана̄маситва̄ виппайуттата̄маттена йатха̄ниддха̄ритадхаммадассане кусалехи итаресам̣, итарехи ча кусала̄нам̣ виппайого на на хоти висабха̄гата̄саббха̄ватоти тесам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиппайуттата̄ вутта̄. еса найо саббесу еварӯпесу.
удда̄не пана ат̣т̣ха̄раса тато парети идам̣ ‘‘сол̣аса̄’’ти ваттаббам̣, тевӣсанти идан̃ча ‘‘екавӣса’’нти. саббаттха ча ка̄ласанта̄набхедарахита̄рахитабахудхаммасамодха̄на̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄йатанадхаммадха̄тӯнам̣ екадеса̄ самудайасаччаведана̄ккхандха̄дайо екадесасаммисса̄ ча иддхипа̄да̄дайо ана̄рамман̣ехи асаммисса̄ рӯпаккхандха̄дайо ча са̄рамман̣ехи асаммисса̄ сампайогӣвиппайогӣбха̄вена сама̄нака̄ласанта̄нехи ча екадесантарехи вибхатта̄ ева гахита̄ти техи те кехичи екадесантарехи вибхаттехи йатха̄йогам̣ сампайогам̣ виппайоган̃ча лабханти. аттхи хи тесам̣ екуппа̄да̄дита̄ сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ ча̄ти. тена таттха таттха ‘‘екена кхандхена екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи сампайутта’’нти ча, ‘‘екена̄йатанена ека̄йа дха̄туйа̄ кехичи виппайутта’’нти ча вуттам̣. бхиннака̄ласамуда̄йа̄ ева пана ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣аккхандха̄ ваттама̄на̄ ча екекадхамма̄ ева, тасма̄ тесам̣ сама̄нака̄ласса вибхаджитаббасса абха̄вато на сукхиндрийа̄дӣни ведана̄ккхандхасса вибха̄гам̣ каронти, чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дайо ча вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса мана̄йатанасса ча. тена ‘‘сукхиндрийам̣ екена кхандхена кехичи виппайутта’’нти, ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту екена кхандхена екена̄йатанена кехичи виппайутта̄’’ти ча евама̄ди на вуттам̣, кхандха̄йатанавибха̄гавирахитампи пана вин̃н̃а̄н̣ам̣ дха̄тувибха̄гена вибхаттамева вуттанти ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄ту…пе… мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту сол̣асахи дха̄тӯхи виппайутта̄’’ти вуттам̣, евамевам̣ индрийавибха̄гена вибхатта̄нам̣ сукхиндрийа̄дӣнам̣ ‘‘сукхиндрийена йе дхамма̄ виппайутта̄’’тиа̄дӣсу йатха̄йогам̣ виппайого дат̣т̣хаббо, на̄вибхаттасса ведана̄ккхандхасса̄ти.
235. йатха̄ там̣сампайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘самудайасаччам̣ тӣхи кхандхехи сампайутта’’нти вуттам̣, евам̣ там̣виппайогӣбха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘тӣхи кхандхехи виппайутта’’нти касма̄ на вуттанти че? авибха̄гехи техи виппайогавачанасса айуттатта̄. вибха̄ге хи сати самудайасаччам̣ сукхадуккхадоманассиндрийехи мановин̃н̃а̄н̣адха̄туто ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи виппайуттанти йуттам̣ ваттум̣ вибха̄генева висабха̄гата̄йа сан̇гахитатта̄, вибха̄гарахитехи пана ведана̄ккхандха̄дӣхи на йуттам̣, техи виджджама̄нехи виджджама̄насса самудайасса висабха̄габха̄ва̄бха̄вато. йан̃хи ануппанна̄ дхамма̄ вийа а̄мат̣т̣хака̄лабхедам̣ на хоти сан̇кхатам̣ уддхаритаббам̣, там̣ паччуппаннабха̄вам̣ нисса̄йа сампайогӣвиппайогӣбха̄вена уддхарӣйати, тан̃ча вибха̄гарахитехи кхандха̄дӣхи сан̇кхатехи паччуппаннабха̄вамева нисса̄йа ана̄мат̣т̣хака̄лабхеде аттхита̄йа ева нисситаббатта̄. авиджджама̄насса хи авиджджама̄нена, авиджджама̄насса ча виджджама̄нена, виджджама̄насса ча авиджджама̄нена сампайого наттхи, виппайого пана авиджджама̄ната̄дӣпаке бхеде гахите тенева висабха̄гата̄пи гахита̄ ева̄ти хоти. бхеде пана аггахите тена тена гахан̣ена висабха̄гата̄йа аггахитатта̄ сати сабха̄гатте виджджама̄ната̄йа ева дхамма̄нам̣ сабха̄гасса париччхинданато виджджама̄ната̄ дассита̄ти екуппа̄да̄дибха̄васан̇кха̄та̄ сабха̄гата̄пи гахита̄ ева хоти. тасса̄ ча гахитатта̄ сампайогова лаббхати, на виппайого, тасма̄ самудайасаччам̣ ведана̄ккхандха̄дӣхи сампайуттаттена вуттам̣, на виппайуттаттена̄ти. еса найо маггасачча̄дӣсупӣти.
262. ‘‘дутийаджджха̄навича̄ран̃хи т̣хапетва̄ сеса̄ авитаккавича̄раматта̄’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣ йе падха̄на̄ витакко вийа кот̣т̣ха̄сантарачиттуппа̄десу алӣна̄, те ева идха авитаккавича̄раматта̄ти адхиппета̄ти дассети. тенева хи анантаранайе самудайасаччена сама̄нагатика̄ на савитаккасавича̄рехӣти те на гахита̄. дасамоса̄нанайесу ча техи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ техи виппайутта̄нан̃ча сол̣асахи дха̄тӯхи виппайого ат̣т̣ха̄расасан̇гахито ча вутто. витаккасахитесупи пана тесу гахитесу саббепи те вича̄рена сампайутта̄ти ‘‘екена кхандхена кехичи сампайутта̄’’ти сакка̄ ваттум̣. со хи самуда̄йо вича̄рам̣ ваджджетва̄ ан̃н̃ена кеначи сампайутто на хоти. на хи тадекадесасса витаккасса вича̄рато ан̃н̃ена сампайого самуда̄йасса хоти. йатха̄ на̄на̄читтуппа̄десу уппаджджама̄на̄нам̣ иддхипа̄да̄нам̣ самуда̄йасса иддхипа̄дасса екадеса̄нам̣ тӣхи кхандхехи сампайого самуда̄йасса на хоти, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ пана тесу екопи ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи сан̇кха̄раккхандхекадесена ча асампайутто на̄ма наттхӣти самуда̄йасса техи сампайуттата̄ вутта̄, евамидха̄пи вича̄рена асампайуттасса авитаккавича̄раматтасса кассачи абха̄вато самуда̄йасса тена сампайуттата̄ на на сакка̄ ваттум̣. на хи авитаккавича̄раматта̄нам̣ дассаненапаха̄таббахетука̄дӣнам̣ вийа сампайуттата̄ на ваттабба̄. йатха̄ хи дассаненапаха̄таббахетукесу кечи сан̇кха̄раккхандхекадесена мохена сампайутта̄, кечи асампайутта̄ти на самуда̄йо тена сампайутто, на̄пи ан̃н̃о кочи дхаммо аттхи, йена со самуда̄йо сампайутто сийа̄ти ‘‘дассаненапаха̄таббахетука̄ дхамма̄ сампайутта̄ти наттхӣ’’ти вуттам̣, евам̣ бха̄вана̄йапаха̄таббахетукасахетука̄дайопи. на паневам̣ йена авитаккавича̄раматтасамуда̄йо сампайутто сийа̄, там̣ наттхи авитаккавича̄раматтесу кассачи вича̄рена асампайуттасса абха̄ва̄, тасма̄ те ‘‘сампайутта̄’’ти на на ваттабба̄ти. саббаттха ча екадхаммепи кехичӣти бахувачананиддесо сан̇кха̄йа анийамитатта̄ катоти ведитаббо.
чхат̣т̣ханайасампайогавиппайогападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. саттаманайо сампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄
306. сампайуттенавиппайуттападаниддесе рӯпаккхандха̄дайо техи сампайутта̄бха̄вато на гахита̄. самудайасачча̄дӣни сатипи техи сампайутте, сампайуттехи ча виппайутте сампайуттенавиппайутта̄нам̣ кхандха̄дӣхи виппайога̄бха̄вато. на хи самудайасаччена сампайуттехи лобхасахагатачиттуппа̄дехи виппайутта̄нам̣ тато ан̃н̃адхамма̄нам̣ кхандха̄дӣсу кеначи виппайого аттхи. нану ча те ева читтуппа̄да̄ чатта̄ро кхандха̄ ад̣д̣хадутийа̄ни а̄йатана̄ни ад̣д̣хадутийа̄ дха̄туйо ча хонтӣти техи виппайого ваттабботи? на, тадан̃н̃адхамма̄нам̣ кхандха̄дибха̄вато. на хи те ева дхамма̄ чатта̄ро кхандха̄, атха кхо те ча тато ан̃н̃е ча, татха̄ ад̣д̣хадутийа̄йатанадха̄туйопи. на ча тадан̃н̃асамуда̄йехи ан̃н̃е виппайутта̄ хонти самуда̄йекадеса̄нам̣ екадесан̃н̃асамуда̄йа̄нан̃ча виппайога̄бха̄вато. еса найо маггасаччасукхиндрийа̄дӣсу. авитаккавича̄раматтесупи ниравасесесу адхиппетесу тесам̣ савитаккасавича̄расама̄нагатикатта̄ аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ на диссати.
ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана еварӯпа̄нӣти йатха̄ рӯпаккхандхе виссаджджанам̣ на йуджджати, евам̣ йесу ан̃н̃есупи на йуджджати, та̄ни виссаджджанасса айогена ‘‘еварӯпа̄нӣ’’ти вутта̄ни, на сампайутта̄бха̄вена̄ти дат̣т̣хаббам̣. йа̄ни пана пада̄ни дхаммадха̄туйа̄ сампайутте дхамме дӣпентӣти етена ведана̄ккхандха̄дипада̄ни дассети, вин̃н̃а̄н̣ан̃ча ан̃н̃ена асаммиссанти вин̃н̃а̄н̣аккхандхамана̄йатана̄дипада̄ни. таттха ан̃н̃ена асаммиссанти асампайуттена асаммиссанти аттхо. адуккхамасукха̄йаведана̄йасампайуттапада̄нипи хи сампайуттехи саммиссавин̃н̃а̄н̣адӣпака̄ни идха гахита̄нӣти. етена ча лаккхан̣ена еварӯпа̄нева гахита̄нӣти дассети, на еварӯпа̄ни гахита̄нева̄ти самудайасачча̄дииддхипа̄да̄дипада̄нам̣ асан̇гахитатта̄. ‘‘атха пхассасаттакам̣ читтам̣ саха йуттападехи сатта̄’’ти пура̄н̣апа̄т̣хо, айам̣ пана ӯноти катва̄ ‘‘атха пхассасаттакам̣, тике тайо сатта махантаре ча̄’’ти па̄т̣хо като.
309. пуччха̄йа уддхат̣ападенева саддхим̣ виппайутта̄нам̣ васена̄ти идам̣ пуччха̄йа уддхат̣ападена сампайуттехи виппайутта̄ тена саддхим̣ виппайутта̄ хонтӣти катва̄ вуттам̣. па̄л̣иудда̄нага̄тха̄йам̣ две ча манена йутта̄, витаккавича̄ран̣а̄ти манодха̄туйа̄ екантасампайутта̄ две витаккавича̄ра̄ти савитаккападам̣ савича̄рападан̃ча дассети.
саттаманайасампайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. ат̣т̣хаманайо виппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄
317. виппайуттенасампайуттападаниддесе рӯпаккхандха̄дӣхи виппайуттенасампайуттамева йатха̄ниддха̄ритам̣ наттхӣти ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ виппайутта̄, техи дхаммехи йе дхамма̄ сампайутта̄’’ти аватва̄ ‘‘рӯпаккхандхена йе дхамма̄ виппайутта̄, те дхамма̄ катихи кхандхехи…пе… сампайутта̄ти наттхӣ’’ти вуттам̣. тена рӯпаккхандхена виппайутта̄нам̣ кеначи кхандха̄дина̄ сампайога̄бха̄вато йатха̄ниддха̄ритам̣ виппайуттенасампайуттамева наттхи, куто тасса пуна кхандха̄дӣхи сампайуттата̄ти дассети.
ат̣т̣хаманайавиппайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. наваманайо сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄
319. сампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄йам̣ йам̣кхандха̄дивасена̄ти сама̄сападам̣ идам̣ дат̣т̣хаббам̣, йасса кхандха̄дино васена̄ти аттхо. тассева̄ти ча тассева кхандха̄диноти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ идха сампайуттам̣ вуттам̣, там̣ рӯпаккхандха̄дӣсу аран̣антесу йена ведана̄ккхандха̄дина̄ сампайуттам̣, пуна тассева ведана̄ккхандха̄дино кхандха̄дӣхи сампайогам̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣. тан̃хи аттана̄ сампайуттена сампайуттатта̄ ‘‘сампайуттена сампайутта’’нти ниддха̄ританти. рӯпена ва̄ти етена ниродхасаччааппаччайаасан̇кхатехипи айого вутто хотӣти дат̣т̣хаббо, татха̄ рӯпамиссакехи ва̄ти етена анупа̄диннаанупа̄да̄нийа̄дӣхи нибба̄намиссакехипи. ваккхати хи ‘‘нибба̄нам̣ пана сукхумарӯпагатикамева̄’’ти. сабба̄рӯпаккхандхасан̇га̄хакехӣти ваттама̄на̄намева сампайого лаббхатӣти ваттама̄несу екампи дхаммам̣ анапанетва̄ авикалачатуккхандхасан̇га̄хакехи арӯпабхава̄дӣхӣти аттхо. айам̣ панеттха сан̇кхепо – йе сампайогам̣ на лабханти рӯпаккхандха̄дайо, те саббе на гахита̄, итаре ча ведана̄ккхандха̄дайо саббе гахита̄ти.
наваманайасампайуттенасампайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дасаманайо виппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄
353. виппайуттенавиппайуттападаниддесе аггахитесу дхамма̄йатана̄дидхамма̄ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄дагатадхаммабха̄вато техи виппайуттасса абха̄ва̄ на гахита̄, дуккхасаччачатумаха̄бхаваабйа̄ката̄дидхамма̄ техи виппайуттехи виппайутта̄нам̣ кхандха̄дӣхи виппайога̄бха̄ватоти айам̣ висесо ведитабботи.
дасаманайавиппайуттенавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
11. ека̄дасаманайо сан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄
409. ека̄дасаманайаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘те ча сесехи тӣхи кхандхехи екена мана̄йатанена саттахи вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхӣ’’ти етесам̣ пада̄нам̣ ‘‘сампайутта̄ на̄ма̄’’ти етена саха самбандхо. ‘‘кехичӣ’’ти етасса панаттхам̣ дассетум̣ ‘‘сан̇кха̄раккхандхе дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча т̣хапетва̄ тан̣ха’’нти етена ‘‘те ча̄’’ти вутте самудайасаччена кхандха̄дисан̇гахена сан̇гахитадхамме висесетва̄ тесам̣ ева висесита̄нам̣ аттаваджджехи сесехи сан̇кха̄раккхандхе тан̣ха̄йа дхамма̄йатанадхаммадха̄тӯсу ча тан̣ха̄йа ведана̄сан̃н̃а̄ккхандхехи сампайога̄рахехи сампайуттатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сесехи сампайуттатта̄ кехичи сампайутта̄ на̄ма̄’’ти.
ека̄дасаманайасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
12. два̄дасаманайо сампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄
417. два̄дасаманайе ча наваманайе вийа сампайога̄раха̄ва лаббхантӣти а̄ха ‘‘тейева уддхат̣а̄’’ти.
два̄дасаманайасампайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
13. терасаманайо асан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄
448. терасаманайаван̣н̣ана̄йам̣ йехи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахитам̣ вин̃н̃а̄н̣амева хоти, те па̄л̣ийам̣ ‘‘рӯпан̃ча дхамма̄йатана’’нтиа̄диудда̄нага̄тха̄йа дассита̄ ба̄вӣса дхамма̄ ‘‘рӯпаккхандхена садисапан̃ха̄ дхамма̄’’ти вутта̄. йехи пана тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄ни арӯпабхавена вийа ол̣а̄рика̄йатана̄нева хонти, те вутта̄васеса̄ саббе идха уддхат̣а̄ ‘‘арӯпабхавена садиса̄’’ти вутта̄. сеса̄ти сеса̄ пан̃чаманайе а̄гата̄ ведана̄ккхандха̄дайо сатипи асан̇га̄хакатте идха виссаджджанам̣ на рухантӣти на уддхат̣а̄. йе пана асан̇га̄хака̄ ева на хонти дуккхасачча̄дидхамма̄, тесу ваттаббамева наттхи. йатха̄ пана ведана̄ккхандха̄дайо на руханти, там̣ дассетум̣ ‘‘ведана̄ккхандхена хӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха тесан̃ча сампайого на̄ма наттхӣти рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ асампайогехи вомиссата̄йа сампайого наттхӣти аттхо.
йади пана те када̄чи асаббавин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄ арӯпадхамма̄ рӯпадхамма̄ ча сийум̣, на тесам̣ виппайого наттхӣти ‘‘виппайого ча наттхӣ’’ти на вуттам̣, на ведана̄ккхандхена асан̇гахита̄нам̣ виппайогасса аттхита̄йа̄ти ведитаббам̣. убхайа̄бха̄вато хи ведана̄ккхандха̄дайо идха на рухантӣти. евам̣ панеттха сийа̄ ‘‘ведана̄ккхандхена хи кхандха̄дивасена ана̄рамман̣амиссака̄ саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тудхамма̄ асан̇гахита̄ хонти, тесан̃ча сампайого виппайого ча наттхӣ’’ти. ана̄рамман̣асахита̄нан̃хи саббавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ саббавин̃н̃а̄н̣адха̄тусампайутта̄нам̣ тадубхайадхамма̄нан̃ча ведана̄ккхандха̄дивин̃н̃а̄н̣аккхандха̄дичаккха̄йатана̄дӣхи тӣхипи сан̇гахехи асан̇гахита̄нам̣ сампайогавиппайога̄бха̄во арухан̣е ка̄ран̣ам̣. джа̄тивиппайогабхӯмика̄ласанта̄навиппайогато чатуббидхо виппайого. таттха джа̄тивиппайого ‘‘кусала̄ дхамма̄, акусала̄ дхамма̄’’тиа̄ди, бхӯмивиппайого ‘‘ка̄ма̄вачара̄, рӯпа̄вачара̄’’тиа̄ди, ка̄лавиппайого ‘‘атӣта̄ дхамма̄, ана̄гата̄ дхамма̄’’тиа̄ди, санта̄навиппайого ‘‘аджджхатта̄ дхамма̄, бахиддха̄ дхамма̄’’тиа̄ди. евам̣ виппайого чатудха̄ ведитаббо.
терасаманайаасан̇гахитенасампайуттавиппайуттападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. чуддасаманайо виппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄
456. чуддасаманайе дхамма̄йатана̄дӣнам̣ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄дагатадхаммабха̄вато виппайогасса арухан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. джа̄тиа̄диттайасса четтха дхаммасабха̄ваматтатта̄ на катхан̃чи сампайого виппайого ча рухати аджджхаттабахиддхадхамма̄нам̣ саббадхаммасамодха̄натта̄, анидассанааппат̣игха̄дӣнам̣ ана̄рамман̣амиссакасаббачиттуппа̄датта̄. дуккхасачча̄дидхамма̄ва идха техи виппайутта̄нам̣ сан̇гаха̄сан̇гахасаббха̄ва̄ гахита̄ти.
па̄л̣иудда̄нага̄тха̄йам̣ самуччхеде на лаббхантӣти парийоса̄не найе на лаббхантӣти аттхо. могхапуччхакена ча̄ти алаббхама̄на̄ ча те могхапуччхакена хетуна̄ на лаббханти тесам̣ пуччха̄йа могхатта̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ могхапуччхако ат̣т̣хамо найо, тена ча саха оса̄нанайе ете дхамма̄ виппайогассапи абха̄ва̄ саббатха̄пи на лаббхантӣти аттхо.
чуддасаманайавиппайуттенасан̇гахита̄сан̇гахитападаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дха̄тукатха̄пакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄ саматта̄.
пуггалапан̃н̃аттипакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄
1. ма̄тика̄ван̣н̣ана̄
1. дхаммасан̇гахе тикадукавасена сан̇гахита̄нам̣ дхамма̄нам̣ вибхан̇ге кхандха̄дивибха̄гам̣ дассетва̄ татха̄сан̇гахитавибхатта̄нам̣ дха̄тукатха̄йа сан̇гаха̄сан̇гаха̄диппабхедам̣ ватва̄ йа̄йа пан̃н̃аттийа̄ тесам̣ сабха̄вато упа̄да̄йа ча пан̃н̃а̄панам̣ хоти, там̣ пабхедато дассетум̣ ‘‘чха пан̃н̃аттийо’’тиа̄дина̄ пуггалапан̃н̃атти а̄раддха̄. таттха йе дхамме пубба̄парийабха̄вена паваттама̄не асабха̄васамӯхавасена упа̄да̄йа ‘‘пуггало, иттхӣ, пурисо, дево, мануссо’’тиа̄дика̄ пуггалапан̃н̃атти хоти, тесам̣ ан̃н̃есан̃ча ба̄хирарӯпанибба̄на̄нам̣ сасабха̄васамӯхасасабха̄вабхедавасена пан̃н̃а̄пана̄ сабха̄вапан̃н̃аттӣти кхандхапан̃н̃аттиа̄дика̄ пан̃чавидха̄ ведитабба̄. та̄йа дхаммасан̇гаха̄дӣсу вибхатта̄ сабха̄вапан̃н̃атти сабба̄пи сан̇гахита̄ хоти. пуггалапан̃н̃атти пана асабха̄вапан̃н̃атти. та̄йа ча самайавимутта̄диппабхеда̄йа саттасанта̄нагате парин̃н̃еййа̄дисабха̄вадхамме упа̄да̄йа паваттито падха̄на̄йа ‘‘виха̄ро ман̃чо’’тиа̄дика̄ ча сабба̄ асабха̄вапан̃н̃атти сан̇гахита̄ хоти.
етта̄вата̄ ча пан̃н̃атти на̄ма виджджама̄напан̃н̃атти авиджджама̄напан̃н̃атти ча. та̄ ева хи вомисса̄ итара̄ чатассоти. тасма̄ та̄сам̣ дассанена имасмим̣ пакаран̣е сабба̄ пан̃н̃аттийо дассита̄ти ведитабба̄. кхандха̄дипан̃н̃аттӣсу пана чхасу ан̃н̃аттха адасситаппабхедам̣ идхева ча дасситаппабхедам̣ пуггалапан̃н̃аттим̣ упа̄да̄йа имасса пакаран̣асса пуггалапан̃н̃аттӣти на̄мам̣ вуттанти ведитаббам̣. йе дхамме идха пан̃н̃апетука̄моти пан̃н̃аттийа̄ ваттхубха̄вена дассетука̄моти адхиппа̄йо. на хи етасмим̣ пакаран̣е пан̃н̃а̄панам̣ кароти, ваттхӯхи пана пан̃н̃аттийо дассетӣти.
кхандха̄ти пан̃н̃а̄пана̄ти идам̣ кхандха̄ти рӯпам̣ патхавӣтиа̄дика̄ сабба̄пи са̄ман̃н̃аппабхедапан̃н̃а̄пана̄ на̄ма хоти, там̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. пан̃н̃а̄пана̄ти етасса пана дассана̄ т̣хапана̄ти ете две аттха̄, тесам̣ пака̄сана̄ никкхипана̄ти. таттха ‘‘рӯпаккхандхо…пе… ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣ самайавимутто’’тиа̄дина̄ идамевам̣на̄макам̣ идамевам̣на̄маканти там̣там̣кот̣т̣ха̄сикакаран̣ам̣ бодханамева никкхипана̄, на пан̃н̃апетабба̄нам̣ ман̃ча̄дӣнам̣ вийа т̣ха̄насамбандхакаран̣ам̣. йо пана̄йам̣ ‘‘на̄мапан̃н̃атти хи дассети ча т̣хапети ча̄’’ти каттуниддесо като, со бха̄вабхӯта̄йа каран̣абхӯта̄йа ва̄ на̄мапан̃н̃аттийа̄ тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ дит̣т̣хата̄йа т̣хапитата̄йа ча там̣нимиттатам̣ сандха̄йа катоти ведитаббо.
виджджама̄напан̃н̃аттӣтиа̄дина̄ вачанена па̄л̣ийам̣ ана̄гататам̣ сандха̄йа ‘‘па̄л̣имуттакена̄’’тиа̄дима̄ха. кусала̄кусалассева̄ти кусала̄кусаласса вийа. виджджама̄насса̄ти етасса аттхо сатоти, тасса аттхо самбхӯтасса̄ти. виджджама̄насса сатоти ва̄ виджджама̄набхӯтасса̄ти аттхо. тамеваттхам̣ дассенто а̄ха ‘‘самбхӯтасса̄’’ти. тена авиджджама̄набха̄вам̣ пат̣иккхипати. татха̄ авиджджама̄насса̄ти йатха̄ кусала̄дӣни акусала̄дисабха̄вато, пхасса̄дайо ча ведана̄дисабха̄вато виниваттасабха̄ва̄ни виджджанти, татха̄ авиджджама̄насса йе дхамме упа̄да̄йа ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти упаладдхи хоти, те апанетва̄ техи виниваттасса иттхиа̄дисабха̄васса абха̄вато асамбхӯтасса̄ти аттхо. йам̣ панетасса ‘‘тена̄ка̄рена авиджджама̄насса ан̃н̃ена̄ка̄рена виджджама̄насса̄’’ти аттхам̣ кечи ваданти, таттха йам̣ ваттаббам̣, там̣ пан̃н̃аттидуке вуттамева. авиджджама̄непи сабха̄ве локанируттим̣ анугантва̄ анабхинивесена читтена ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти гахан̣асаббха̄ва̄ ‘‘локанируттиматтасиддхасса̄’’ти а̄ха. са̄бхинивесена пана читтена гайхама̄нам̣ пан̃чамасачча̄дикам̣ на сабха̄вато, на̄пи сан̇кетена сиддханти ‘‘сабба̄ка̄ренапи анупалаббханеййа’’нти вуттам̣. та̄су имасмим̣…пе… лаббхантӣти имасмим̣ пакаран̣е сарӯпато тиссаннам̣ а̄гататам̣ сандха̄йа вуттам̣.
йатха̄вуттасса пана ат̣т̣хакатха̄найасса авиродхена а̄чарийава̄да̄ йоджетабба̄, тасма̄ пан̃н̃апетаббат̣т̣хена чеса̄ пан̃н̃аттӣти етасса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃апетаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти аттхо. пан̃н̃апетаббампи хи сасабха̄вам̣ таджджапараматтхана̄мала̄бхато на парато лабхитаббам̣ пан̃н̃аттина̄мам̣ лабхати, нисабха̄вам̣ пана сабха̄ва̄бха̄вато на аттано сабха̄вена на̄мам̣ лабхатӣти. саттотиа̄дикена на̄мена пан̃н̃апитаббаматтат̣т̣хена пан̃н̃аттӣти на̄мам̣ лабхати, нисабха̄ва̄ ча сатта̄дайо. на хи сасабха̄васса рӯпа̄дӣхи екаттена ан̃н̃аттена ва̄ анупалаббхасабха̄вата̄ аттхӣти.
кирӣт̣ам̣ макут̣ам̣, там̣ асса аттхӣти кирӣт̣ӣ. етасмин̃ча а̄чарийава̄де анӯнена лаккхан̣ена бхавитаббанти саббасамородхо ка̄таббо. дутийам̣ татийанти евам̣пака̄ра̄ хи упанидха̄пан̃н̃атти упаниккхиттакапан̃н̃атти ча сан̇кха̄таббаппадха̄натта̄ чхапи пан̃н̃аттийо бхаджатӣти йуттам̣ ваттум̣, итара̄ ча йатха̄йогам̣ там̣ там̣ пан̃н̃аттинти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄ди пана сан̇кха̄ на̄ма ка̄чи наттхӣти та̄сам̣ упа̄да̄сантатипан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣, итара̄сан̃ча упанидха̄пан̃н̃аттӣнам̣ йатха̄нидассита̄нам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ ман̃н̃ама̄но а̄ха ‘‘сеса̄ авиджджама̄напаккхан̃чева авиджджама̄ненаавиджджама̄напаккхан̃ча бхаджантӣ’’ти. дутийам̣ татийам̣ две тӣн̣ӣтиа̄дӣнам̣ упанидха̄упаниккхиттакапан̃н̃аттӣнам̣ авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вамева ман̃н̃ати. йан̃хи пат̣хама̄дикам̣ апеккхитва̄ йасса чека̄дикасса упаниккхипитва̄ пан̃н̃а̄пӣйати, тан̃ча сан̇кха̄нам̣ кин̃чи наттхӣти. татха̄ сантатипан̃н̃аттийа̄ ча. на хи асӣти а̄сӣтико ча виджджама̄ноти.
екачча̄ бхӯмипан̃н̃аттӣти ка̄ма̄вачара̄дипан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ха. ка̄ма̄вачара̄дӣ хи сабха̄вадхамма̄ти адхиппа̄йо. ка̄моти пана ока̄се гахите авиджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти еса̄ бхавитум̣ арахати, камманиббаттаккхандхесу гахитесу виджджама̄ненавиджджама̄напан̃н̃атти. йатха̄ пана вачанасан̇кха̄та̄йа вачанасамут̣т̣ха̄пакачетана̄сан̇кха̄та̄йа ва̄ кирийа̄йа бха̄н̣акоти пуггаласса пан̃н̃атти виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃аттипаккхам̣ бхаджати, евам̣ кисо тхӯлоти рӯпа̄йатанасан̇кха̄тена сан̣т̣ха̄нена пуггала̄дӣнам̣ пан̃н̃а̄пана̄ виджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти бхавитум̣ арахати. сан̣т̣ха̄нанти ва̄ рӯпа̄йатане аггахите авиджджама̄ненаавиджджама̄напан̃н̃атти. рӯпам̣ пхассотиа̄дика̄ пана виджджама̄напан̃н̃атти руппана̄дикиччавасена киччапан̃н̃аттийам̣, паччаттадхаммана̄мавасена паччаттапан̃н̃аттийам̣ ва̄ авародхетабба̄. виджджама̄на̄виджджама̄напан̃н̃аттӣсу ча вутта̄су та̄сам̣ вомиссата̄васена паватта̄ итара̄пи вутта̄йева хонтӣти айампи а̄чарийава̄до саббасан̇га̄хакоти дат̣т̣хаббо.
2. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’тиа̄дикасса аттхам̣ дассенто ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄ти йа̄вата̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, етта̄вата̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти, евам̣ па̄л̣ийоджанам̣ катва̄ сан̇кхепаппабхедавасена айам̣ аттхо вуттоти ведитаббо. ‘‘йа̄вата̄ пан̃чаккхандха̄’’ти, ‘‘кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттӣ’’ти хи имасса аттхо ‘‘йаттакена пан̃н̃а̄панена сан̇кхепато пан̃чаккхандха̄ти ва̄’’ти етена дассито, ‘‘йа̄вата̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дикасса пана ‘‘пабхедато рӯпаккхандхо’’тиа̄дикена̄ти. таттха рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти пабхеданидассанаматтаметам̣. тена авуттопи саббо сан̇гахито хотӣти ‘‘татра̄пи рӯпаккхандхо ка̄ма̄вачаро’’тиа̄ди вуттам̣. айам̣ ва̄ еттха па̄л̣ийа̄ аттхайоджана̄ – ‘‘йа̄вата̄’’ти идам̣ саббехи падехи йоджетва̄ йаттака̄ пан̃чаккхандха̄, таттака̄ кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃атти. йаттако пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ таппабхеда̄нан̃ча рӯпаккхандха̄дӣнам̣ пабхедо, таттако кхандха̄нам̣ кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедоти пакаран̣антаре вуттена ваттхубхедена кхандхапан̃н̃аттийа̄ пабхедам̣ дассети. еса найо ‘‘йа̄вата̄ а̄йатана̄на’’нтиа̄дӣсупи.
7. екадесенева̄ти уддесаматтенева̄ти аттхо.
ма̄тика̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ниддесаван̣н̣ана̄
1. екаканиддесаван̣н̣ана̄
1. джха̄нан̇га̄нева вимоккхоти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘вимоккхасахаджа̄тена на̄мака̄йена̄’’ти. йена хи саддхинтиа̄дина̄ пат̣хамам̣ саман̇гибха̄ваттхам̣ виварати. пхассенапи пхут̣т̣ха̄йева на̄ма̄ти етена ‘‘апичеса̄’’тиа̄дина̄ вуттам̣ дутийам̣ сампхассена пхусанаттхам̣, итарехи итаре ка̄ран̣аттхе. саман̇гибха̄вапхусанака̄ран̣абха̄ва̄ хи пхусана̄ти вутта̄ти. пунапи пат̣хаматтхамева дуббин̃н̃еййатта̄ виваранто ‘‘татра̄сса̄’’тиа̄дима̄ха. т̣хапетва̄ та̄ни ан̇га̄ни сеса̄ атирекапан̣н̣а̄садхамма̄ти еттха ведана̄соманассиндрийа̄ни сан̇гахита̄нӣти а̄ха ‘‘чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’ти. евам̣ сати ведана̄соманассиндрийехи сукхасса пхуситаббатта̄ тин̣н̣ан̃ча тесам̣ анан̃н̃атта̄ тенева тасса пхусана̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати, ведайита̄дхипатийат̣т̣хехи упаниджджха̄йанабха̄вапат̣ила̄бхасса вуттатта̄. атха ва̄ т̣хапетва̄ та̄ни ан̇га̄нӣти ан̇га̄нам̣ бахутта̄ бахувачанам̣. тесу пана паччекампи йоджана̄ ка̄табба̄ ‘‘витаккам̣ т̣хапетва̄’’тиа̄дина̄. таттха ‘‘сукхам̣ т̣хапетва̄’’ти имисса̄ йоджана̄йа сеса̄ тайо кхандха̄ хонти, итара̄су чатта̄роти. саббайоджана̄су ча тайо анто катва̄ ‘‘чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’ти вуттам̣.
2. йо асамайавимоккхена екаччехи а̄савехи вимутто асамайавимоккхӯпаниссайала̄бхена ча са̄тисайена самайавимоккхена, со ева самайавимутто. со хи тена вимутто джха̄нала̄бхӣ секкхо рӯпа̄рӯпабхавато апунара̄ват̣т̣ако ка̄мара̄га̄дӣхи татха̄вимуттова хотӣти самайавимуттапан̃н̃аттим̣ ладдхум̣ арахати. путхуджджано пана джха̄нала̄бхӣ пунара̄ват̣т̣акадхаммо пуна ка̄мара̄га̄дисамуда̄ча̄рабха̄вато вимутто на̄ма на хотӣти самайавимуттапан̃н̃аттим̣ на̄рахати, тена со ‘‘самайавимутто’’ти на вутто. арахато пана апариккхӣн̣а̄ а̄сава̄ наттхи, йато вимуччеййа. дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раматта̄ хи тасса ат̣т̣ха вимоккха̄ти. тасма̄ тасса на ат̣т̣ха вимоккха̄ самайавимуттапан̃н̃аттибха̄васса асамайавимуттапан̃н̃аттибха̄васса ва̄ ка̄ран̣ам̣. тадака̄ран̣абха̄вамева дассетум̣ ‘‘на хева кхо…пе… вихаратӣ’’ти вуттам̣, на суккхавипассакассева асамайавимуттабха̄вам̣ дассетунти дат̣т̣хаббам̣. саббопи хи араха̄ асамайавимуттоти. ба̄хира̄нанти локуттарато бахибхӯта̄нам̣, локийа̄нанти аттхо.
3. арӯпаккхандханибба̄наматтава̄чако арӯпасаддо на хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘рӯпато ан̃н̃а’’нтиа̄ди вуттам̣. читтаман̃джӯсанти сама̄дхим̣. абхин̃н̃а̄дӣнан̃хи дхамма̄нам̣ па̄дакабха̄вена сама̄дхи ман̃джӯса̄садисо хоти. аддха̄нам̣ пхаритунти дӣгхака̄лам̣ бйа̄петум̣, паваттетунти аттхо. ‘‘саммаджджитабба’’нти чинтетва̄ таттха а̄дарасса акататта̄ ваттабхедоти ведитаббо. евам̣ ваттабхедаматтена нат̣т̣ха̄ пана сама̄патти ка̄маччханда̄дӣхи нат̣т̣ха̄ вийа на кин̃чена пачча̄харитабба̄ хоти мандапа̄рипантхакатта̄, тасма̄ ваттасамитакаран̣аматтенева пачча̄харитаббатта̄ ‘‘аппентова нисӣдӣ’’ти а̄ха.
4. аттано анурӯпена пама̄дена вӣтина̄мента̄нампи сама̄патти на куппатӣти парихӣно на̄ма на хоти, тасмим̣ тасмим̣ бйа̄сан̇ге пат̣исам̣хат̣аматте сама̄паджджитум̣ саматтхата̄йа̄ти адхиппа̄йо. ‘‘кисса пана, бханте, кхӣн̣а̄савасса бхиккхуно ла̄бхасакка̄расилоко антара̄йа̄йа̄ти? йа̄ хисса са̄, а̄нанда, акуппа̄ четовимутти, на̄хам̣ тасса̄ ла̄бхасакка̄расилокам̣ антара̄йа̄йа вада̄ми. йе ча кхвасса, а̄нанда, аппаматтасса а̄та̄пино пахитаттасса вихарато дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ра̄ адхигата̄, теса̄хамасса ла̄бхасакка̄расилокам̣ антара̄йа̄йа вада̄мӣ’’ти сутте (сам̣. ни. 2.179) пана самайена самайам̣ а̄паджджанена парихаритабба̄нам̣ сама̄паттисукхавиха̄ра̄нам̣ тасмим̣ тасмим̣ бйа̄сан̇гака̄ле аниппхаттито ла̄бхасакка̄расилоко антара̄йоти вуттоти адхиппа̄йенасса тена авиродхо ведитаббо.
5. дхамма̄нам̣…пе… пӣти еттха ‘‘дхаммехӣ’’ти ваттаббам̣. идха хи та̄хи сама̄паттӣхи париха̄йеййа̄ти дхаммехи пуггаласса париха̄нампи апариха̄нампи вуттам̣. таттха ча пуггаласса пама̄дама̄гамма та̄ сама̄паттийо куппеййунти дхамма̄нам̣ куппанам̣ акуппанан̃ча вуттам̣, пуггаласса пана париха̄надхамма̄намева вина̄соти вачанана̄наттаматтена вачанаттхана̄наттаматтена ва̄ парийа̄йантарата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.
7-8. четана̄ сама̄паттичетана̄ тада̄йӯхана̄ ча. анураккхан̣а̄ сама̄паттиупака̄ра̄нупака̄рапаригга̄хика̄ пан̃н̃а̄сахита̄ сати. та̄хи четийама̄наанураккхийама̄насама̄паттӣнам̣ бхабба̄ четана̄бхабба̄ анураккхан̣а̄бхабба̄.
10. путхуджджанаготтанти путхуджджанасиккхам̣, путхуджджанагата̄ тиссо сиккха̄ атикканта̄ти аттхо. та̄ хи сам̣йоджанаттайа̄нупаччхедена ‘‘путхуджджанасиккха̄’’ти вуччантӣти.
11. арахаттамаггат̣т̣хо ча ват̣т̣абхайато пан̃н̃уббегена уббиджджанто уддхамбха̄гийасам̣йоджанехи упаратоти бхайӯпарато на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сатта секкха̄ бхайӯпарата̄’’ти.
12. бхаван̇гапан̃н̃а̄вирахита̄ ‘‘випа̄ка̄варан̣ена саманна̄гата̄’’ти имина̄ гахита̄ти тихетукапат̣исандхика̄ кечи ‘‘дуппан̃н̃а̄’’ти имина̄ гайхантӣти дассенто а̄ха ‘‘аппат̣иладдхамаггапхалӯпаниссайа̄’’ти. пан̃н̃а̄йа хи вина̄ на тадупаниссайо аттхӣти.
14. йаттха нийата̄нийатавомисса̄ паватти аттхи, таттхева нийатадхамма̄ хонтӣти уттаракурӯсу тадабха̄ва̄ нийато на̄ма наттхӣти дассенто ‘‘йа̄ пана уттаракурука̄на’’нтиа̄дима̄ха.
16. терасасу сӣсесу палибодхасӣса̄дӣни паваттасӣсан̃ча парийа̄дийитабба̄ни, адхимоккхасӣса̄дӣни парийа̄дака̄ни, парийа̄дакапхалам̣ гочарасӣсам̣. тан̃хи висайаджджхаттапхалавимоккхоти. парийа̄дакасса маггасса пхаласса ча а̄рамман̣ам̣ сан̇кха̄расӣсам̣ сан̇кха̄равивекабхӯто ниродхоти парийа̄дийитабба̄нам̣ парийа̄дакапхала̄рамман̣а̄нам̣ саха вийа сам̣сиддхидассанена самасӣсибха̄вам̣ дассетум̣ пат̣исамбхида̄йам̣ (пат̣и. ма. 1.87) тераса сӣса̄ни вутта̄ни. идха пана ‘‘апуббам̣ ачаримам̣ а̄савапарийа̄да̄нан̃ча хоти джӣвитапарийа̄да̄нан̃ча̄’’ти вачанато тесу килесапаваттасӣса̄намева васена йоджанам̣ каронто ‘‘таттха килесасӣса’’нтиа̄дима̄ха. таттха паваттасӣсампи ват̣т̣ато вут̣т̣хаханто магго чутито уддхам̣ аппаваттикаран̣авасена йадипи парийа̄дийати, йа̄ва пана чути, та̄ва паваттисаббха̄вато ‘‘паваттасӣсам̣ джӣвитиндрийам̣ чутичиттам̣ парийа̄дийатӣ’’ти а̄ха. килесапарийа̄да̄нена пана аттано анантарам̣ вийа ниппха̄детабба̄ паччавеккхан̣ава̄ра̄ ча килесапарийа̄да̄нассева ва̄ра̄ти ваттаббатам̣ араханти. ‘‘вимуттасмим̣ вимуттамити н̃а̄н̣ам̣ хотӣ’’ти (ма. ни. 1.78; сам̣. ни. 3.12, 14) вачанато хи паччавеккхан̣апарисама̄панена килесапарийа̄да̄нам̣ сама̄питам̣ на̄ма хоти. там̣ пана парисама̄панам̣ йади чутичиттена хоти, тенева джӣвитапарисама̄панан̃ча хотӣти има̄йа ва̄рачутисамата̄йа килесапарийа̄да̄наджӣвитапарийа̄да̄на̄нам̣ апубба̄чаримата̄ хотӣти а̄ха ‘‘ва̄расамата̄йа̄’’ти. бхаван̇гам̣ отаритва̄ паринибба̄йатӣти еттха паринибба̄начиттамева бхаван̇готаран̣абха̄вена вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
17. маха̄пайоготи маха̄кирийо випаттикаран̣амаха̄мегхут̣т̣ха̄на̄ка̄равина̄со. тит̣т̣хеййа̄ти вина̄со наппаваттеййа̄ти аттхо.
18. аран̣ӣйатта̄ти пайирупа̄ситаббатта̄.
20. йа̄йа катакиччата̄ хоти, та̄йа аггавиджджа̄йа адхигата̄йа тевиджджата̄бха̄во ниппарийа̄йата̄, са̄ ча а̄гаманавасена сиддха̄ са̄тисайа̄ тевиджджата̄ти а̄ха ‘‘а̄гаманӣйамева дхура’’нти.
22. таттха ча̄ти нимиттаттхе бхуммам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппаттийа̄ а̄дха̄рабха̄ве ва̄. таттхева хи саббан̃н̃утам̣ патто на̄ма хотӣти.
23. анануссутесу дхаммесӯти ча анануссутесу саччесӯти аттхо.
24. ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дике (ма. ни. 2.248; 3.312; пат̣и. ма. 1.209; дха. са. 248) ниродхасама̄паттианте ат̣т̣ха вимоккхе ватва̄ ‘‘йато кхо, а̄нанда, бхиккху име ат̣т̣ха вимоккхе ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, а̄нанда, бхиккху убхатобха̄гавимутто’’ти йадипи маха̄нида̄насутте вуттам̣, там̣ пана убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хавасена вуттанти идха кӣт̣а̄гирисуттавасена саббаубхатобха̄гавимуттасан̇гахаттхам̣ ‘‘ат̣т̣ха сама̄паттийо сахаджа̄тана̄мака̄йена пат̣илабхитва̄ вихаратӣ’’ти а̄ха. кӣт̣а̄гирисутте хи ‘‘идха, бхиккхаве, екаччо пуггало йе те санта̄ вимоккха̄ атиккамма рӯпе а̄руппа̄, те ка̄йена пхуситва̄ вихарати, пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонти. айам̣ вуччати, бхиккхаве, пуггало убхатобха̄гавимутто’’ти (ма. ни. 2.182) арӯпасама̄паттивасена чатта̄ро убхатобха̄гавимутта̄ вутта̄, убхатобха̄гавимуттасет̣т̣хо ча вутталаккхан̣опапаттитоти. ка̄йасаккхимхипи есева найо.
пан̃н̃а̄йа часса дисва̄ а̄сава̄ париккхӣн̣а̄ хонтӣти на а̄сава̄ пан̃н̃а̄йа пассанти, дассанака̄ран̣а̄ пана париккхӣн̣а̄ дисва̄ париккхӣн̣а̄ти вутта̄. дассана̄йаттапариккхайатта̄ ева хи дассанам̣ пуримакирийа̄ хотӣти. на̄манисситако есоти есо убхатобха̄гавимутто рӯпато муччитва̄ на̄мам̣ нисса̄йа т̣хито пуна тато муччанато ‘‘на̄манисситако’’ти ватва̄ тасса ча са̄дхакам̣ суттам̣ ватва̄ ‘‘ка̄йадвайато сувимуттатта̄ убхатобха̄гавимутто’’ти а̄ха̄ти аттхо. сутте хи а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанала̄бхино упасӣвабра̄хман̣асса бхагавата̄ на̄мака̄йа̄ вимуттоти убхатобха̄гавимуттоти муни аккха̄тоти.
пат̣хаматтхерава̄де двӣхи бха̄гехи вимутто убхатобха̄гавимутто, дутийаттхерава̄де убхато бха̄гато вимуттоти убхатобха̄гавимуттоти, татийаттхерава̄де двӣхи бха̄гехи две ва̄ре вимуттоти айаметесам̣ висесо. таттха вимуттоти килесехи вимутто, килесавиккхамбханасамуччхеданехи ва̄ ка̄йадвайато вимуттоти аттхо дат̣т̣хаббо. арӯпа̄вачарам̣ пана на̄мака̄йато ча вимуттанти нӣваран̣асан̇кха̄тана̄мака̄йато вимуттанти вуттам̣ хоти. тан̃хи нӣваран̣адӯрӣбха̄вена на̄мака̄йато рӯпатан̣ха̄виккхамбханена рӯпака̄йато ча вимуттатта̄ екадесена убхатобха̄гавимуттам̣ на̄ма хотӣти арахаттамаггасса па̄дакабхӯтам̣ убхатобха̄гавимуттана̄мала̄бхасса ка̄ран̣ам̣ бхавитум̣ йуттанти адхиппа̄йо.
25. етесу хи екопи ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ на хотӣти убхатобха̄гавимуттабха̄васса ка̄ран̣абхӯтам̣ рӯпака̄йато вимуттам̣ екампи вимоккхам̣ анадхигатоти адхиппа̄йо. арӯпа̄вачаресу хи екампи адхигато убхатобха̄гавимуттабха̄вака̄ран̣апат̣ила̄бхато ат̣т̣хавимоккхекадесена тена там̣на̄мада̄не саматтхена ‘‘ат̣т̣хавимоккхала̄бхӣ’’твева вуччати. тена̄ха ‘‘арӯпа̄вачараджджха̄несу пана̄’’тиа̄ди.
26. пхут̣т̣хантам̣ саччхикаротӣти пхут̣т̣ха̄нам̣ анто пхут̣т̣ханто, пхут̣т̣ха̄нам̣ арӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ анантаро ка̄лоти адхиппа̄йо. аччантасам̣йоге четтха упайогавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. пхут̣т̣ха̄нантарака̄ламева саччхикароти саччхика̄таббопа̄йена̄ти вуттам̣ хоти. ‘‘екамантам̣ нисӣдӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.165) вийа бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣. йо хи арӯпаджджха̄нена рӯпака̄йато на̄мака̄йекадесато ча виккхамбханавимоккхена вимутто, тена ниродхасан̇кха̄то вимоккхо а̄лочито пака̄сито вийа хоти, на пана ка̄йена саччхикато. ниродхам̣ пана а̄рамман̣ам̣ катва̄ екаччесу а̄савесу кхепитесу тена со саччхикато хоти, тасма̄ со саччхика̄таббам̣ ниродхам̣ йатха̄а̄лочитам̣ на̄мака̄йена саччхикаротӣти ка̄йасаккхӣти вуччати, на ту вимуттоти екачча̄нам̣ а̄сава̄нам̣ апариккхӣн̣атта̄.
27. дит̣т̣хатта̄ паттоти етена чатусаччадассанасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ниродхасса паттатам̣ дӣпети. ‘‘дит̣т̣хантам̣ патто’’ти ва̄ па̄т̣хо, дассанасан̇кха̄тасса сота̄паттимагган̃а̄н̣асса анантарам̣ паттоти вуттам̣ хоти. пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа хи йа̄ва аггамагга̄ дит̣т̣хиппаттоти.
28. имам̣ пана найам̣ ‘‘но’’ти пат̣иккхипитва̄ти еттха дит̣т̣хиппаттасаддха̄вимуттабха̄ваппатта̄нам̣ пан̃н̃а̄на̄наттам̣ вуттам̣, на пана йена висесена со висесо патто, со вуттоти имам̣ досам̣ дисва̄ пат̣иккхепо катоти дат̣т̣хаббо. а̄гамат̣т̣хакатха̄сӯти ча вачанена а̄гаманӣйана̄наттасаннит̣т̣ха̄намева тхирам̣ каротӣти ведитаббам̣. саддаханто вимуттоти етена саббатха̄ авимуттассапи саддха̄маттена вимуттабха̄вам̣ дассети. саддха̄вимуттоти ва̄ саддха̄йа адхимуттоти аттхо.
29. пан̃н̃ам̣ ва̄хетӣти пан̃н̃ам̣ са̄тисайам̣ паваттетӣти аттхо. пан̃н̃а̄ имам̣ пуггалам̣ вахатӣти нибба̄на̄бхимукхам̣ гаметӣти аттхо.
31. евам̣ маггаккхан̣епӣти айам̣ апи-саддо касма̄ вутто, нану арийена ат̣т̣хан̇гикена маггена саманна̄гато маггаккхан̣е ева хотӣти тада̄ ева сота̄панно на̄ма̄ти а̄паннанти? на̄паннам̣. маггена хи аттана̄ садисасса ат̣т̣хан̇гикасса ва̄ саттан̇гикасса ва̄ пхаласса сототи на̄мам̣ диннанти тенапи саманна̄гатасса сота̄паннабха̄вато, сотена ва̄ маггена паваттетум̣ апарихӣнена пхалат̣т̣хопи саманна̄гато ева на̄ма, на ча тена пат̣хамамаггаккхан̣е вийа сото сама̄паджджийама̄но, тасма̄ сама̄паннасотатта̄ пат̣хамапхалато пат̣т̣ха̄йа ‘‘сота̄панно’’ти ваттум̣ йутто. вуттан̃хи ‘‘йе кечи, бхиккхаве, майи авеччаппасанна̄, саббе те сота̄панна̄. тесам̣ сота̄панна̄нам̣ пан̃чаннам̣ идха нит̣т̣ха̄, пан̃чаннам̣ идха виха̄йа нит̣т̣ха̄’’ти (а. ни. 10.64). таттха дутийапхалат̣т̣ха̄дӣнам̣ висум̣ на̄мам̣ аттхӣти пат̣хамапхалат̣т̣хо ева итарехи висесийама̄но ‘‘сота̄панно’’ти ваттум̣ йуттоти со ева идха̄дхиппето. пат̣иладдхамаггена буджджхатӣти етена пат̣иладдхамаггасса чатусаччапаччавеккхан̣а̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вам̣ дассети. самбодхи парам̣ айанам̣ ниссайо етасса̄ти хи самбодхипара̄йан̣оти. дутийенаттхена самбодхи парам̣ айанам̣ гати етасса̄ти самбодхипара̄йан̣о.
32. кевалена куласаддена маха̄куламева вуччатӣти а̄ха ‘‘маха̄бхогакулесуйева ниббаттатӣти аттхо’’ти.
33. кхандхабӣджам̣ на̄ма пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣. ихат̣т̣хаканиджджха̄никавасенева имасмим̣ т̣ха̄не катхита̄ти саджджха̄нако аджджхаттасам̣йоджанасамуччхеде акатепи ана̄га̄мисабха̄го ана̄ваттидхаммо идха ган̣анӯпаго на хоти, хет̣т̣ха̄ упари ча сам̣саран̣ако ка̄мабхавагато хӣнаджджха̄нако идха ган̣анӯпаготи адхиппа̄йо.
34. йам̣ ваттаббанти ‘‘двӣхи ка̄ран̣ехи танубха̄во ведитаббо’’тиа̄ди йам̣ ваттаббам̣ сийа̄ти аттхо.
36. упапаннам̣ ва̄ саманантара̄ти упапаннам̣ ва̄ етена пуггалена хоти, атха саманантара̄ арийамаггам̣ сан̃джанети. аппаттам̣ ва̄ вемаджджхам̣ а̄йуппама̄н̣анти а̄йуппама̄н̣ам̣ тасса пуггаласса вемаджджхам̣ аппаттам̣ хоти, еттхантаре арийамаггам̣ сан̃джанетӣти айаметтха па̄л̣иаттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘аппатва̄ паббатам̣ надӣ’’ти вийа а̄йуппама̄н̣ам̣ вемаджджхам̣ аппаттам̣ ва̄ хутва̄ти парасаддайоге парато бхӯто хутва̄ саддо вачанасесабхӯто пайуттоти ведитаббо.
37. упахачча̄ти етасса упагантва̄ти аттхо, тена вемаджджха̄тиккамо ка̄лакирийопагаманан̃ча сан̇гахитам̣ хоти. тена вуттам̣ ‘‘атиккамитва̄ вемаджджха’’нтиа̄ди.
40. уддхам̣ва̄хибха̄вена̄ти уддхам̣ вахатӣти уддхам̣ва̄хӣ, тан̣ха̄сотам̣ ват̣т̣асотам̣ ва̄, тасса бха̄во, тена уддхам̣ва̄хибха̄вена̄ти вуттам̣ хоти. авихесу уддхам̣сото йадипи таттха паринибба̄йӣ на хоти, йаттха ва̄ таттха ва̄ гантва̄ паринибба̄йату, паринибба̄йино пана тасса асан̇кха̄рапаринибба̄йита̄ сасан̇кха̄рапаринибба̄йита̄ ча аттхӣти таттха даса ана̄га̄мино вутта̄, евам̣ атаппа̄дӣсупи. анупахаччатала̄ти аппаттатала̄. асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йӣнам̣ лахуса̄лахусагатика̄ ева париттавипулатин̣акат̣т̣хаджха̄пакапаппат̣ика̄садисата̄ ведитабба̄, на уппаджджитва̄ва нибба̄йанака̄дӣхи адхиматтата̄ вийа самуддам̣ патва̄ нибба̄йанакато анадхиматтата̄ вийа ча антара̄ упахаччапаринибба̄йӣхи уддхам̣сотато ча адхиматта̄надхиматтата̄. те ева хи асан̇кха̄расасан̇кха̄рапаринибба̄йиноти. тато махантатарети вачанам̣ тин̣акат̣т̣хаджха̄панасаматтхапаппат̣ика̄дассанаттхам̣, на адхиматта на̄дхиматтадассанаттханти.
но часса но ча ме сийа̄ти авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дикам̣ хетупан̃чакам̣ но ча асса, вин̃н̃а̄н̣а̄дикам̣ идам̣ пхалапан̃чакам̣ ваттама̄нам̣ но ча ме сийа̄ти аттхо. тена атӣтабхавасам̣сиддхито дуккхасамудайато имасса дуккхасса паваттидассанато паччайасамудайат̣т̣хена кхандха̄нам̣ удайадассанапат̣ипатти вутта̄ хоти. на бхависсати, на ме бхависсатӣти йади етарахи хетупан̃чакам̣ на бхависсати, ана̄гате пхалапан̃чакам̣ на ме бхависсатӣти аттхо. етена паччайаниродхат̣т̣хена вайадассанапат̣ипатти вутта̄ хоти, етарахи ана̄гате ча аттаттанийанива̄ран̣авасена сун̃н̃ата̄пат̣ипатти ва̄ чатӯхипи вутта̄. йадаттхӣти йам̣ аттхи. бхӯтанти сасабха̄вам̣ ниббаттам̣ ва̄ йатха̄дит̣т̣хаудайаббайам̣ йатха̄дит̣т̣хасун̃н̃атам̣ ва̄ кхандхапан̃чакам̣ парикаппитаиттхипурисасатта̄дибха̄варахитам̣ на̄марӯпаматтанти аттхо. виват̣т̣а̄нупассана̄йа виват̣т̣ама̄насо там̣ бхӯтам̣ паджаха̄мӣти упеккхам̣ пат̣илабхати, сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣ена упеккхако хотӣти вуттам̣ хоти.
бхаве на раджджати, самбхаве на раджджатӣти ависит̣т̣хе висит̣т̣хе ча бхаве на раджджатӣти кечи ваданти. паччуппанно пана бхаво бхаво, ана̄гато джа̄тийа̄ гахан̣ена гахито самбхавоти ведитаббо. атха ва̄ бхавоти бхӯтамева вуччати, самбхаво тада̄ха̄ро, тасмим̣ двайе на раджджатӣти секкхапат̣ипаттим̣ дассети. бхӯте хи сасамбхаве ча вира̄го секкхапат̣ипатти. йатха̄ха ‘‘бхӯтамиданти, бханте, йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа пассати, бхӯтамиданти йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дисва̄ бхӯтасса ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа пат̣ипанно хоти. тада̄ха̄расамбхаванти йатха̄бхӯтам̣…пе… дисва̄ тада̄ха̄расамбхавасса ниббида̄йа…пе… пат̣ипанно хоти. тада̄ха̄раниродха̄йа йам̣ бхӯтам̣, там̣ ниродхадхамманти йатха̄бхӯтам̣…пе… дисва̄ ниродхадхаммасса ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа пат̣ипанно хоти. евам̣ кхо, бханте, секкхо хотӣ’’ти (сам̣. ни. 2.31). атхуттарӣти атха евам̣ араджджама̄но уттари сантам̣ падам̣ нибба̄нам̣ ануккамена маггапан̃н̃а̄йа самма̄ пассати, тан̃ча кхвасса падам̣ на саббена саббам̣ саччхикатам̣ чатуттхамаггенева саччхика̄таббасса тасса тена асаччхикататта̄.
екаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. дуканиддесаван̣н̣ана̄
63. кассачи килесасса авиккхамбхитатта̄ кассачи катхан̃чи авимутто ка̄мабхаво аджджхаттаггахан̣асса висесапаччайоти аджджхаттам̣ на̄ма. таттха бандханам̣ аджджхаттасам̣йоджанам̣, тена сампайутто аджджхаттасам̣йоджано.
83. ка̄ран̣ена вина̄ паваттахитачитто ака̄ран̣аваччхало. ана̄гатампи пайоджанам̣ апеккхама̄но пуримаггахитам̣ там̣ катам̣ упа̄да̄йа катан̃н̃ӯ ева на̄ма хоти, на пуббака̄рӣти а̄ха ‘‘кариссати ме’’тиа̄ди. тамоджотипара̄йан̣о пун̃н̃апхалам̣ анупаджӣванто ева пун̃н̃а̄ни каротӣти ‘‘пуббака̄рӣ’’ти вутто. ‘‘ин̣ам̣ демӣ’’ти сан̃н̃ам̣ каротӣти евам̣сан̃н̃ам̣ акаронтопи каронто вийа хотӣти аттхо.