5. индрийавибхан̇го

1. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

219. чаккхудва̄рабха̄вети чаккхудва̄рабха̄вахету. там̣два̄рикехӣти тасмим̣ два̄ре паваттанакехи читтачетасикехи. те хи ‘‘там̣ два̄рам̣ паваттиока̄сабхӯтам̣ етесам̣ аттхӣ’’ти там̣два̄рика̄. нану ча таббаттхукехипи там̣ индат̣т̣хам̣ ка̄рети. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘тиккхе тиккхатта̄, манде ча мандатта̄’’ти? саччам̣ ка̄рети, таббаттхука̄пи пана идха ‘‘там̣два̄рика̄’’иччева вутта̄. апариччаттадва̄рабха̄вам̣йева хи чаккху ниссайат̣т̣хена ‘‘ваттхӯ’’ти вуччати. атха ва̄ там̣два̄рикесу тасса индат̣т̣хо па̄кат̣оти ‘‘там̣два̄рикехӣ’’ти вуттам̣. индат̣т̣хо парехи ануваттанӣйата̄ парамиссарабха̄воти дассенто ‘‘тан̃хи…пе… ануваттантӣ’’ти а̄ха. таттха танти чаккхум̣. тети там̣два̄рике. кирийа̄нит̣т̣ха̄нава̄чӣ а̄вӣ-саддо ‘‘виджита̄вӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.258; 2.33; 3.199) вийа̄ти а̄ха ‘‘паринит̣т̣хитакиччаджа̄нана’’нти.

‘‘чха има̄ни, бхиккхаве, индрийа̄ни. катама̄ни чха? чаккхундрийам̣…пе… маниндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.495-499) евам̣ каттхачи чхапиндрийа̄ни а̄гата̄ни, касма̄ пана суттанте кхандха̄дайо вийа индрийа̄ни екаджджхам̣ на вутта̄ни, абхидхамме ча вутта̄нӣти а̄ха ‘‘таттха суттанте’’тиа̄ди. ниссаран̣ӯпа̄йа̄дибха̄ватоти еттха локуттаресу маггапарийа̄панна̄ни ниссаран̣ам̣, итара̄ни ниссаран̣апхалам̣, виват̣т̣асаннисситена ниббаттита̄ни саддхиндрийа̄дӣни ниссаран̣ӯпа̄йо, итаресу ка̄ничи паваттибхӯта̄ни, ка̄ничи паваттиупа̄йоти ведитабба̄ни.

кхӣн̣а̄савасса бха̄вабхӯтоти чхал̣ан̇гупеккха̄ вийа кхӣн̣а̄савассева дхаммабхӯто.

две аттха̄ти индалин̇гаиндасит̣т̣хат̣т̣ха̄. аттано паччайавасена̄ти йатха̄сакам̣ камма̄дипаччайавасена. там̣сахитасанта̄нети иттхиндрийасахите, пурисиндрийасахите ча санта̄не. ан̃н̃а̄ка̄рена̄ти иттхиа̄дито ан̃н̃ена а̄ка̄рена. ануваттанӣйабха̄во иттхипурисиндрийа̄нам̣ а̄дхипаччанти йоджана̄. имасмин̃чаттхети а̄дхипаччаттхе.

тесанти анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣. йа̄ сукхадуккхиндрийа̄нам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасата̄ вутта̄, са̄ а̄рамман̣асабха̄венева ведитабба̄, на екаччасоманассиндрийа̄дӣнам̣ вийа парикаппавасена̄ти дассенто ‘‘еттха ча̄’’тиа̄дима̄ха.

йадипи пурисиндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийам̣ рӯпакан̣д̣епи (дха. са. 584) деситам̣, там̣ пана рӯпаджӣвитиндрийам̣, на ча таттха маниндрийам̣ ватва̄ иттхипурисиндрийа̄ни вутта̄ни. идха пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ индрийа̄нуккамо вутто сабба̄ка̄рена йамакадесана̄йа сам̣сандатӣти дассенто а̄ха ‘‘со индрийайамакадесана̄йа саметӣ’’ти. пуримапаччхима̄нам̣ аджджхаттикаба̄хира̄нанти чаккха̄дӣнам̣ пурима̄нам̣ аджджхаттика̄нам̣, иттхиндрийа̄дӣнам̣ паччхима̄нам̣ ба̄хира̄нам̣. тесам̣ маджджхе вуттам̣ убхайесам̣ упака̄раката̄дӣпанаттханти адхиппа̄йо. тена евампи десанантара̄нуродхена джӣвитиндрийасса ануккамам̣ ваттум̣ ват̣т̣атӣти дассети. ка̄ман̃четтха евам̣ вуттам̣, парато пана киччавиниччхайе идха па̄л̣ийам̣ а̄гатанийа̄менева маниндрийа̄нантарам̣ джӣвитиндрийасса, таданантаран̃ча иттхипурисиндрийа̄нам̣ киччавиниччхайам̣ дассессати. саббам̣ там̣ дуккхам̣ сан̇кха̄радуккхабха̄вена, йатха̄рахам̣ ва̄ дуккхадуккхата̄дибха̄вена. дувидхаттабха̄ва̄нупа̄лакасса̄ти рӯпа̄рӯпавасена дувидхасса аттабха̄васса анупа̄лакасса. рӯпа̄рӯпавасена дувидхампи хи джӣвитиндрийам̣ идха гахитам̣. ‘‘паваттӣ’’ти етена сахаджа̄тадхамма̄нам̣ паваттанарасена джӣвитиндрийена ведайита̄нам̣ паваттетаббатам̣ дӣпети. ‘‘бха̄вана̄маггасампайутта’’нти имина̄ пхалабхӯтам̣ ан̃н̃индрийам̣ ниваттети. бха̄вана̄гахан̣ан̃четтха сакка̄ аваттум̣. ‘‘бха̄ветаббатта̄’’ти вуттатта̄ бха̄вана̄бха̄во па̄кат̣ова. дассана̄нантара̄ти сама̄наджа̄тибхӯмикена абйавахитатам̣ сандха̄йа̄ха, на анантарапаччайам̣.

тасса̄ти индрийапаччайабха̄васса. анан̃н̃аса̄дха̄ран̣атта̄ти ан̃н̃ехи аниндрийехи аса̄дха̄ран̣атта̄. евам̣ са̄маттхийато киччависесам̣ ваваттхапетва̄ пакаран̣атопи там̣ дассети ‘‘индрийакатха̄йа ча паваттатта̄’’ти. ан̃н̃есанти ан̃н̃есам̣ индрийасабха̄ва̄нампи сахаджа̄тадхамма̄нам̣. йехи те индат̣т̣хам̣ ка̄ренти, тесам̣ васаватта̄панам̣ наттхи, йатха̄ маниндрийасса пуббан̇гамасабха̄ва̄бха̄вато сайан̃ча те ан̃н̃адаттху маниндрийассева васе ваттанти. тена̄ха ‘‘там̣сампайутта̄нипи хӣ’’тиа̄ди. йади евам̣ катхам̣ тесам̣ индат̣т̣хоти? ‘‘сукхана̄дилаккхан̣е сампайутта̄нам̣ атта̄ка̄ра̄нувидха̄панаматта’’нти вуттова̄йаматтхо. ‘‘четасикатта̄’’ти имина̄ сампайуттадхамма̄нам̣ читтасса падха̄натам̣ дассети. тато хи ‘‘четасика̄’’ти вуччанти. саббаттха̄ти васаватта̄панам̣ сахаджа̄тадхамма̄нупа̄лананти евам̣ йа̄ва амата̄бхимукхабха̄вапаччайата̄ ча сампайутта̄нанти там̣киччаниддесе. ‘‘ануппа̄дане, анупаттхамбхе ча сатӣ’’ти падам̣ а̄харитва̄ самбандхитаббам̣. на хи падаттхо саббха̄вам̣ бйабхичаратӣти джанакупаттхамбхакатта̄бха̄вепӣти вуттам̣ хоти. таппаччайа̄нанти иттхипурисанимитта̄дипаччайа̄нам̣ камма̄дӣнам̣. таппаваттане нимиттабха̄воти иттхинимитта̄диа̄ка̄рарӯпаниббаттане ка̄ран̣абха̄во. сва̄йам̣ иттхиндрийа̄дӣнам̣ таттха аттхибха̄войева̄ти дат̣т̣хаббам̣. йасмин̃хи сати йам̣ хоти, асати ча на хоти, там̣ тасса ка̄ран̣анти. ‘‘нимиттабха̄во анувидха̄на’’нти имина̄ анувидха̄насаддасса камматтхатам̣ дассети. сукхадуккхабха̄ваппатта̄ вийа̄ти сайам̣ сукхадуккхасабха̄ваппатта̄ вийа, сукханта̄ дуккханта̄ ча вийа̄ти аттхо. асантасса…пе… маджджхатта̄ка̄ра̄нупа̄панам̣ ан̃н̃а̄н̣упеккхана̄дивасена ведитаббам̣. сама̄наджа̄тийанти акусалехи сукхадуккхехи акусалӯпеккха̄йа, абйа̄катехи абйа̄катӯпеккха̄йа, кусаласукхато кусалӯпеккха̄йа. таттха̄пи бхӯмивибха̄гена̄йаматтхо бхиндитва̄ йоджетаббо. там̣ саббам̣ кхандхавибхан̇ге вуттаол̣а̄рикасукхумавибха̄гена дӣпетаббам̣. а̄дисаддена̄ти ‘‘ка̄мара̄габйа̄па̄да̄дӣ’’ти еттха вуттаа̄дисаддена. сам̣йоджанасамуччхинданатадупаниссайата̄ ева сандха̄йа ан̃н̃а̄та̄виндрийасса киччантара̄пасутата̄ вутта̄, тасса̄пи уддхамбха̄гийасам̣йоджанапат̣иппассаддхиппаха̄накиччата̄ лаббхатева. абйа̄пӣбха̄вато ва̄ ан̃н̃а̄та̄виндрийасса пат̣иппассаддхиппаха̄накиччам̣ на ваттаббам̣, тато ан̃н̃индрийасса̄пи там̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ануддхат̣ам̣. магга̄нантаран̃хи пхалам̣ ‘‘та̄йа саддха̄йа авӯпасанта̄йа̄’’тиа̄дивачанато (дха. са. ат̣т̣ха. 505) килеса̄нам̣ пат̣иппассамбханавасена паваттати, на итарам̣. ан̃н̃атха̄ арийа̄ саббака̄лам̣ аппат̣иппассаддхакилесадаратха̄ сийум̣. итарасса пана ниччхандара̄гесу саттавоха̄ро вийа рул̣хивасена пат̣иппассаддхикиччата̄ ведитабба̄.

еттха̄ха – касма̄ пана еттака̄нева индрийа̄ни вутта̄ни, ета̄ни ева ча вутта̄нӣти? а̄дхипаччаттхасамбхаватоти че. а̄дхипаччам̣ на̄ма иссарийанти вуттаметам̣. тайидам̣ а̄дхипаччам̣ аттано кичче балаванти ан̃н̃есампи сабха̄вадхамма̄нам̣ лаббхатева. паччайа̄дхӣнавуттика̄ хи паччайуппанна̄. тасма̄ те техи ануваттӣйанти, те ча те ануваттантӣти? саччаметам̣, татха̄пи аттхи тесам̣ висесо. сва̄йам̣ висесо ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диппаваттийан̃хи чаккха̄дӣнам̣ сиддхама̄дхипачча’’нтиа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 219) ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситойева.

апича кхандхапан̃чаке йа̄йам̣ саттапан̃н̃атти, тасса̄ висесаниссайо чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄нӣти та̄ни та̄ва а̄дхипаччаттхам̣ упа̄да̄йа ‘‘чаккхундрийам̣…пе… маниндрийа’’нтиа̄дито вутта̄ни. та̄ни пана йена дхаммена паваттанти, айам̣ со дхаммо тесам̣ т̣хитихетӯти дассанаттхам̣ джӣвитам̣. тайиме индрийапат̣ибаддха̄ дхамма̄ имесам̣ васена ‘‘иттхӣ, пурисо’’ти вохарӣйантӣти дассанаттхам̣ бха̄вадвайам̣. сва̄йам̣ саттасан̃н̃ито дхаммапун̃джо пабандхавасена паваттама̄но има̄хи ведана̄хи сам̣килиссатӣти дассанаттхам̣ ведана̄пан̃чакам̣. тато висуддхаттхика̄нам̣ вода̄насамбха̄радассанаттхам̣ саддха̄дипан̃чакам̣. тато вода̄насамбха̄ра̄ имехи висуджджханти, висуддхиппатта̄, нит̣т̣хитакичча̄ ча хонтӣти дассанаттхам̣ анте анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣни тӣн̣и вутта̄ни. саббаттха ‘‘а̄дхипаччаттхам̣ упа̄да̄йа̄’’ти падам̣ йоджетаббам̣. етта̄вата̄ адхиппетаттхасиддхӣти ан̃н̃есам̣ аггахан̣ам̣.

атха ва̄ паваттиниваттӣнам̣ ниссайа̄дидассанаттхампи ета̄ни ева вутта̄ни. паваттийа̄ хи висесато мӯланиссайабхӯта̄ни чха аджджхаттика̄ни а̄йатана̄ни. йатха̄ха ‘‘чхасу локо самуппанно’’тиа̄ди (су. ни. 171). тасса̄ уппатти иттхипурисиндрийехи. висабха̄гаваттхусара̄ганимитта̄ хи йебхуййена саттака̄йасса абхиниббатти. вуттан̃хетам̣ ‘‘тин̣н̣ам̣ кхо пана, маха̄ра̄джа, саннипа̄та̄ габбхасса̄вакканти хоти, идха ма̄та̄питаро ча саннипатита̄ хонти, ма̄та̄ ча утунӣ хоти, габбхо ча паччупат̣т̣хито хотӣ’’ти (ма. ни. 1.408; 2.411; ми. па. 4.1.6). ават̣т̣ха̄нам̣ джӣвитиндрийена тена анупа̄летаббато. тена̄ха ‘‘а̄йу т̣хити йапана̄ йа̄пана̄’’тиа̄ди. упабхого ведана̄хи. ведана̄васена хи ит̣т̣ха̄дисаббависайупабхого. йатха̄ха – ‘‘ведайати ведайатӣти кхо, бхиккхаве, тасма̄ ведана̄ти вуччатӣ’’ти (сам̣. ни. 3.79). евам̣ паваттийа̄ ниссайасамуппа̄дат̣т̣хитисамбхогадассанаттхам̣ чаккхундрийам̣ йа̄ва упеккхиндрийанти чуддасиндрийа̄ни десита̄ни. йатха̄ чета̄ни паваттийа̄, евам̣ итара̄ни ниваттийа̄. виват̣т̣асаннисситена хи ниббаттита̄ни саддха̄дӣни пан̃ча индрийа̄ни ниваттийа̄ ниссайо. уппа̄до анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийена тасса пат̣хамам̣ уппаджджанато. ават̣т̣ха̄нам̣ ан̃н̃индрийена. упабхого ан̃н̃а̄та̄виндрийена аггапхаласамупабхогато. евампи ета̄ни ева индрийа̄ни десита̄ни. етта̄вата̄ йатха̄дхиппетаттхасиддхито ан̃н̃есам̣ аггахан̣ам̣. етена̄пи несам̣ десана̄нуккамопи сам̣ван̣н̣ито ведитаббо.

220. кусала̄кусалавӣрийа̄дӣнӣти еттха а̄ди-саддена кусаласама̄дхиа̄дӣнам̣, абйа̄катавӣрийа̄дӣнан̃ча сан̇гахо дат̣т̣хаббо. паччайа̄дӣти а̄ди-саддена деса̄рамман̣а̄дайо гахита̄, йатха̄вуттавӣрийа̄дӣни, чаккха̄дӣни ча сан̇ган̣ха̄ти. иччевам̣ саббасан̇га̄хика̄ни вӣрийиндрийа̄дипада̄ни, чаккхундрийа̄дипада̄ни ча. тена̄ти ‘‘евам̣ сантепӣ’’тиа̄дина̄ бхӯмивибха̄гакатханена. танниваттанена̄ти саббесам̣ саббабхӯмикаттаниваттанена. авиджджама̄насан̇га̄хакаттанти тассам̣ тассам̣ бхӯмийам̣ анупалаббхама̄насса индрийасса сан̇га̄хаката̄.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄

идха имасмим̣ ‘‘саттиндрийа̄ ана̄рамман̣а̄’’ти евам̣ еканта̄на̄рамман̣атте вуччама̄не на а̄бхат̣т̣хам̣ джӣвитиндрийам̣ на бха̄ситам̣. т̣ӣка̄йам̣ пана ана̄бхат̣т̣ханти катасама̄сам̣ катва̄ вуттам̣. рӯпадхаммесу сан̇гахитатанти ‘‘рӯпа’’нти ган̣итатам̣. арӯпакот̣т̣ха̄сена арӯпабха̄вена сийа̄паккхе сан̇гахитам̣. касма̄? тасса паритта̄рамман̣а̄дита̄ аттхӣти. йасма̄ пана рӯпа̄рӯпамиссакассева васена сийа̄паккхасан̇гахо йутто, на екадесасса, тасма̄ екадесасса там̣ аниччханто а̄ха ‘‘адхиппа̄йо’’ти. ида̄ни таматтхам̣ пака̄сетум̣ ‘‘арӯпакот̣т̣ха̄сена пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. наваттаббата̄ти паритта̄рамман̣а̄дибха̄вена наваттаббата̄. катхам̣ пана рӯпакот̣т̣ха̄сенасса̄на̄рамман̣асса наваттаббата̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘на хи ана̄рамман̣а’’нтиа̄ди. ‘‘авиджджама̄на̄рамман̣а̄на̄рамман̣есӯ’’ти имина̄ ‘‘ана̄рамман̣а̄’’ти ба̄хираттхасама̄со айанти дассети. наваттаббесӯти са̄рамман̣абха̄вена наваттаббесу. ана̄рамман̣атта̄ти а̄рамман̣арахитатта̄. ‘‘навиндрийа̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄, сийа̄ махаггата̄рамман̣а̄, сийа̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄, сийа̄ на ваттабба̄ ‘паритта̄рамман̣а̄’типи ‘махаггата̄рамман̣а̄’типи ‘аппама̄н̣а̄рамман̣а̄’типӣ’’тиа̄дӣсу (вибха. 223) вийа на са̄рамман̣ассева наваттаббатам̣ дассети. йатха̄ ча на са̄рамман̣ассева наваттаббата̄парийа̄йо, атха кхо ана̄рамман̣асса̄пӣти са̄рамман̣е нийама̄бха̄во. евам̣ наваттаббам̣ са̄рамман̣амева̄ти айампи нийамо наттхӣти дассенто ‘‘наваттаббасса ва̄ са̄рамман̣ата’’нти а̄ха. тасса на дассетӣти самбандхо. ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ виварати.

таттха рӯпанибба̄на̄нам̣ сукха̄дисампайуттабха̄вена наваттаббата̄, на паритта̄рамман̣а̄дибха̄вена̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘атха̄пӣ’’тиа̄ди. таттха атха̄пи ваттатӣти самбандхо. сийа̄ ана̄рамман̣антипи ваттаббам̣ сийа̄ти ана̄рамман̣ам̣ дхамма̄йатанам̣ са̄рамман̣ехи висум̣ катва̄ евам̣ ваттаббам̣ сийа̄. наваттабба-саддо йади са̄рамман̣есвева ваттеййа, на чевам̣ вуттам̣, авачане ча ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхӣти дассенто а̄ха ‘‘на хи пан̃хапуччхаке са̄васеса̄ десана̄ аттхӣ’’ти. тасма̄ наваттабба-саддо ана̄рамман̣есупи ваттатева̄ти адхиппа̄йо. йа̄пи ‘‘ат̣т̣хиндрийа̄ сийа̄ аджджхатта̄рамман̣а̄’’ти аджджхатта̄рамман̣а̄дибха̄вена наваттаббата̄ вутта̄, са̄ джӣвитиндрийасса а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанака̄ле пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄ваматта̄рамман̣атам̣ сандха̄йа вутта̄, на са̄рамман̣ассева наваттаббата̄дассанаттхам̣, на̄пи ана̄рамман̣асса паритта̄рамман̣а̄дибха̄вена наваттаббата̄бха̄вадассанаттханти дассенто ‘‘ат̣т̣хиндрийа̄ сийа̄ аджджхатта̄рамман̣а̄ти еттха ча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сийа̄ аджджхатта̄рамман̣а̄тӣти ити-саддо а̄диаттхо. тена авасит̣т̣хапа̄л̣исан̇ган̣ханена ‘‘сийа̄ на ваттабба̄ ‘аджджхатта̄рамман̣а̄’типи ‘бахиддха̄рамман̣а̄’типи ‘аджджхаттабахиддха̄рамман̣а̄’типӣ’’ти има̄йа па̄л̣ийа̄ вуттаматтхам̣ джӣвитиндрийасса дассенто ‘‘джӣвитиндрийасса…пе… наваттаббата̄ ведитабба̄’’ти а̄ха, там̣ вуттаттхамева.

пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

индрийавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.