вибхан̇га-анут̣ӣка̄
1. кхандхавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
чатусаччантогадхатта̄ чатуннам̣ арийасачча̄нам̣ га̄тха̄йам̣ ‘‘чатусаччадасо’’ти ниппадесато сачча̄ни гахита̄нӣти ниппадесато ева тадаттхам̣ вибха̄венто ‘‘чатта̄ри сачча̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха сама̄хат̣а̄нӣти сама̄нӣта̄ни, читтена екато гахита̄нӣти адхиппа̄йо. ‘‘сама̄хат̣а̄нӣ’’ти ча етена сама̄ха̄ре айам̣ сама̄соти дассети. теневасса катекаттасса чатусаччанти напум̣саканиддесо ‘‘тиват̣т̣а’’нтиа̄дӣсу вийа. патта̄дипаккхепена хисса на иттхилин̇гата̄ йатха̄ пан̃чапаттам̣, чатуйугам̣, тибхувананти, там̣ чатусаччам̣ пасси адаккхи, парин̃н̃а̄паха̄насаччхикирийа̄бха̄вана̄бхисамайавасена пат̣ивиджджхӣти аттхо. касма̄ панеттха ананта̄парима̄н̣есу анан̃н̃аса̄дха̄ран̣есу маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄дӣсу буддхагун̣есу сам̣виджджама̄несу са̄вакехи, паччекабуддхехи ча са̄дха̄ран̣ена чатусаччадассанена бхагавантам̣ тхометӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘сатипи са̄вака̄на’’нтиа̄ди. таттха ‘‘анан̃н̃апуббакатта̄’’ти имина̄ са̄вакехи, ‘‘таттха ча̄’’тиа̄дина̄ паччекабуддхехи ча бхагавато чатусаччадассанасса аса̄дха̄ран̣атам̣, ниратисайатан̃ча дассети. парасанта̄несу паса̄ритабха̄вена супа̄кат̣атта̄ти десана̄нубха̄вена венеййасанта̄несу чатусаччадассанасса виттха̄ритабха̄вена йа̄ва девамануссесу суппака̄ситатта̄. на̄тхасаддам̣ локе йа̄чанупата̄писсарийа̄сӣса̄су пат̣хантӣти таматтхам̣ дассетум̣ ‘‘на̄тхатӣти на̄тхо’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йасма̄ бхагава̄ чатусаччадассанабха̄венева аттано хитасукха̄сӣса̄йа килесабйасанупата̄панасса, хитапат̣ипаттийа̄чанасса ча маттхакам̣ патто, тасма̄ там̣ тенева пака̄ситанти аттхуддха̄рам̣ ана̄маситва̄ падуддха̄равасена на̄тхасаддасса аттхам̣ дассенто ‘‘венеййа̄нам̣ хитасукхам̣ а̄сӣсатӣ’’тиа̄дима̄ха. ‘‘чатусаччадасо’’ти ва̄ имина̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато н̃а̄н̣а̄нубха̄во пака̄ситоти ‘‘на̄тхо’’ти имина̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ карун̣а̄нубха̄вам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘венеййа̄на’’нтиа̄ди вуттам̣. парамена читтиссарийена саманна̄гато бхагава̄ на̄тхоти вуччатӣти йоджана̄. татха̄ парамена читтиссарийена саманна̄гато саббасатте гун̣ехи ӣсатӣти йоджетаббам̣. читтиссарийена̄ти арийиддхиа̄дина̄ читте васӣбха̄вена. гун̣ехи ӣсатӣти парамуккам̣сагатехи аттано сӣла̄дигун̣ехи дхаммена иссарийам̣ ваттетӣти аттхо. евам̣бхӯто йасма̄ сабба̄бхибхӯ на̄ма хоти, тена вуттам̣ ‘‘абхибхаватӣ’’ти. татха̄ ча̄ха ‘‘садеваке, бхиккхаве, локе…пе… абхибхӯ анабхибхӯто, тасма̄ ‘татха̄гато’ти вуччатӣ’’ти (а. ни. 4.23; дӣ. ни. 1.188). дувидхена̄пи иссарийаттхам̣ на̄тхасаддам̣ дассети.
ат̣т̣ха̄расаппабхеда̄йа десана̄йа тхоманамева̄ти йоджана̄. сама̄наган̣анагун̣ехӣти сама̄наган̣анехи гун̣ехи каран̣абхӯтехи. йатха̄вуттена ниратисайена чатусаччадассанена̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса, дасабалесу васӣбха̄васса ча падат̣т̣ха̄набхӯтена. сачча̄бхисамбодхена хи абхинӣха̄ра̄нурӯпам̣ рӯпа̄рӯпадхаммесу чхаттим̣сакот̣исатасахассамукхаппаваттена са̄тисайам̣ сантатисамӯхакичча̄рамман̣агханаппабхедена маха̄ваджиран̃а̄н̣асан̇кха̄тена буддха̄вен̣икена саммасанена самбхӯтена бхагава̄ самма̄самбодхийам̣ патит̣т̣хитова кусала̄дибхедена, пхасса̄дибхедена ча дхамме вибхаджанто читтуппа̄дакан̣д̣а̄дивасена дхаммасан̇гахам̣ чатудха̄ десетум̣ саматтхо ахоси. татха̄ атӣтам̣се аппат̣ихатан̃а̄н̣ата̄дибуддхадхаммасаманна̄гато бхагава̄ атӣта̄дибхедато кхандха̄дике вибхаджитва̄ десетум̣ саматтхо ахоси. тена вуттам̣ ‘‘йатха̄вуттена…пе… вибхан̇га’’нти. ‘‘саббан̃н̃убха̄ситатта̄’’ти ватва̄ пуна ‘‘асаббан̃н̃уна̄ десетум̣ асаккун̣еййатам̣ дассенто’’ти етена дхаммасан̇ган̣ӣвибхан̇га̄нам̣ анвайато бйатирекато ча самма̄самбуддхаппаведитатан̃н̃ева вибха̄вети. самма̄самбуддхата̄дигун̣ети буддхаратанасса самма̄самбуддхата̄, дхаммасан̇гхаратана̄нам̣ сва̄ккха̄тата̄, суппат̣ипанната̄ти евама̄дигун̣е пака̄сети.
нану ча ‘‘чатусаччадасо’’тиа̄дина̄ бхагаватова гун̣а̄ вибха̄вита̄ти? саччам̣, тенева дхаммасан̇гха̄нампи гун̣а̄ вибха̄вита̄ хонти таппабхавасса анан̃н̃атха̄бха̄вато, тадападесена ва̄ дхаммо, тада̄дха̄ро ча сан̇гхо вуттова хотӣти вуттам̣ ‘‘буддха̄дӣнам̣…пе… вибха̄ветӣ’’ти.
атӣтам̣сети атӣтакот̣т̣ха̄се, пуббантети аттхо. аппат̣ихатанти наппат̣ихатам̣, н̃а̄н̣асса пат̣игха̄то на̄ма ан̃н̃а̄н̣ам̣, саббампи ва̄ килесаджа̄там̣. там̣ йасма̄ бхагавато саха ва̄сана̄йа пахӣнам̣, тасма̄сса атӣтам̣се саббаттхакамева н̃еййа̄варан̣аппаха̄нена н̃а̄н̣ам̣ аппат̣ихатанти вуччати. еса найо сесесупи. ким̣ панета̄ни па̄т̣ийеккам̣ висум̣ н̃а̄н̣а̄ни, уда̄ху атӣта̄дӣсу паваттанакан̃а̄н̣а̄ни ева? тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣а̄ни на̄ма па̄т̣ийеккам̣ бхагавато тӣн̣и н̃а̄н̣а̄нева̄ти ваданти. екам̣йева хутва̄ тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ на̄ма саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева. саббам̣ ка̄йакамманти йам̣ кин̃чи бхагавата̄ каттаббам̣ ка̄йакаммам̣. н̃а̄н̣апуббан̇гаманти н̃а̄н̣апуреча̄рикам̣. н̃а̄н̣а̄нупариваттанти н̃а̄н̣асса анупариваттанакам̣, саббам̣ ка̄йапайогам̣ паваттенто бхагава̄ н̃а̄н̣ена париччхиндитва̄ н̃а̄н̣асахитамева паваттетӣти аттхо. сесапададвайепи есева найо. чхандасса̄ти каттукамйата̄йа, маха̄карун̣а̄сама̄йогато сатта̄нам̣ екантахитесита̄йа хитакирийа̄чхандасса̄ти аттхо. дхаммадесана̄йа̄ти дхаммакатха̄йа. апариккхайа̄паримеййапат̣ибха̄ната̄йа хи бхагавато каран̣асампаттийа̄ ча дхаммадесана̄ нирантарам̣ паваттийама̄на̄пи на када̄чипи париккхайам̣ гаччхати, ан̃н̃адаттху упарӯпари вад̣д̣хатева. вӣрийасса̄ти парахитапат̣ипаттийам̣ усса̄хасса. вимуттийа̄ти пхалавимуттийа̄. еттха ча сама̄дхиа̄дӣнам̣ аха̄ни там̣там̣пат̣ипаккхасса сава̄санапахӣнатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ведитабба̄. чханда̄дӣнам̣ пана маха̄карун̣а̄сама̄йогатопи. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
1. те ева дхаммети те ева кусала̄дике тикадукехи сан̇гахите дхамме. суттанте кхандха̄дивасена вутте кхандха̄дивасена вибхаджитунти йоджана̄. нану суттанте пат̣исамбхида̄васена те на вутта̄ти? йадипи сарӯпато на вутта̄, ‘‘джара̄маран̣е н̃а̄н̣ам̣, джара̄маран̣асамудайе н̃а̄н̣а’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 2.33) пана хетухетупхала̄дӣсу н̃а̄н̣авибха̄гасса вуттатта̄ аттхато вутта̄ ева хонти, пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 2.30) ва̄ пат̣исамбхида̄нам̣ а̄гататта̄ суттанте пат̣исамбхида̄васенапи те дхамма̄ вутта̄ ева. таттха̄ти тасмим̣ суттанте. сан̇кхепена̄ти сама̄сена. уддесаниддесаматтенева хи суттанте кхандха̄дайо десита̄, на пат̣иниддеса̄дина̄ти сан̇кхепена те таттха вутта̄ти вутта̄. таттха̄ти ва̄ дхаммасан̇гахе. таттха̄пи хи ‘‘тасмим̣ кхо пана самайе чатта̄ро кхандха̄ хонтӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 58) кхандха̄дайо сан̇кхепена вутта̄ти. вибхаджӣйанти еттха, етена ва̄ кхандха̄дайоти вибхан̇го, те ева пакирӣйанти пат̣т̣хапӣйанти еттха, етена ва̄ти пакаран̣ам̣, вибхан̇го ча со пакаран̣ан̃ча̄ти вибхан̇гаппакаран̣ам̣. а̄дисаддаттхаджотакена̄ти ‘‘ити ва̄, ити еварӯпа̄ наччагӣтава̄дитависӯкадассана̄ пат̣ивирато’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.13) вийа а̄дисаддасса аттхадӣпакена. пака̄раттхаджотакена̄ти ‘‘ити кхо, бхиккхаве, саппат̣ибхайо ба̄ло, аппат̣ибхайо пан̣д̣ито’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.1) вийа пака̄раттхавибха̄вакена. ‘‘екадесена самуда̄йам̣ нидассетӣ’’ти етена ‘‘рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти еттха итисаддасса нидассанаттхатам̣ дассети. нидассанаттхопи хи ити-саддо дит̣т̣хо йатха̄ ‘‘аттхӣти кхо, качча̄на, айамеко анто’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 2.15; 3.90). парисама̄панаттхо ва̄ ‘‘тасма̄тиха ме, бхиккхаве, дхаммада̄йа̄да̄ бхаватха, но а̄мисада̄йа̄да̄. аттхи ме тумхесу анукампа̄ ‘кинти ме са̄вака̄ дхаммада̄йа̄да̄ бхавеййум̣, но а̄мисада̄йа̄да̄’ти’’ (ма. ни. 1.29) евама̄дӣсу вийа. парисама̄панан̃хетам̣ суттантабха̄джанӣйасса екадесадассанена йадидам̣ ‘‘пан̃чаккхандха̄ рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти та̄ва тадаттхасса сан̇гахитатта̄. таттха̄ти вибхан̇гаппакаран̣е. ‘‘нибба̄наваджджа̄на’’нти еттха йади нибба̄наваджджа̄нам̣…пе… аппакатарападатта̄ кхандха̄нам̣ кхандхавибхан̇го а̄димхи вутто, нану саха нибба̄нена саббадхаммасан̇га̄хакатта̄, саббадхаммасан̇га̄хакехи ча а̄йатана̄дӣхи кхандхехи ча аппакатарападатта̄ саччавибхан̇го а̄димхи ваттабботи? на, таттха̄пи дуккхасаччавибхан̇ге екадесена кхандха̄нам̣ ева вибхаджитаббато. йатха̄ха ‘‘таттха катамам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣? джа̄типи дуккха̄…пе… сам̣кхиттена пан̃чупа̄да̄наккхандха̄ дуккха̄’’ти (вибха. 190; дӣ. ни. 2.387; ма. ни. 1.120; 3.373). идха пана анавасесатова кхандха̄ вибхаджӣйантӣти нибба̄наваджджа̄нам̣…пе… аппакатарападатта̄ кхандха̄нам̣ кхандхавибхан̇го а̄димхи вутто.
апича рӯпасаммӯл̣ха̄ арӯпасаммӯл̣ха̄ убхайасаммӯл̣ха̄ти тивидха̄ бодханеййапуггала̄, татха̄ сам̣кхиттаручино виттха̄раручино на̄тисан̇кхепавиттха̄раручино, тиккхиндрийа̄ мудиндрийа̄ маджджхиминдрийа̄ти ча. тесу арӯпасаммӯл̣ха̄нам̣ упака̄ра̄йа кхандхадесана̄, рӯпасаммӯл̣ха̄нам̣ а̄йатанадесана̄, убхайасаммӯл̣ха̄нам̣ дха̄тудесана̄. татха̄ сам̣кхиттаручӣнам̣ кхандхадесана̄, на̄тисан̇кхепавиттха̄раручӣнам̣ а̄йатанадесана̄, виттха̄раручӣнам̣ дха̄тудесана̄. тиккхиндрийа̄нам̣ кхандхадесана̄, маджджхиминдрийа̄нам̣ а̄йатанадесана̄, мудиндрийа̄нам̣ дха̄тудесана̄ти имина̄ пайоджанена ануккамена ча кхандха̄йатанадха̄тувибхан̇га̄нам̣ десана̄ккамова ведитаббо. там̣ панетам̣ кхандха̄диттайам̣ паваттиниваттитадубхайахетумукхенева н̃а̄йама̄нам̣ йатха̄бхӯта̄вабодха̄йа хоти, на̄н̃н̃атха̄ти дассанаттхам̣ саччавибхан̇гадесана̄ паватта̄. со ча йатха̄бхӯта̄вабодхо висесато индрийасанниссайена̄ти индрийавибхан̇гадесана̄. индрийа̄нан̃ча индат̣т̣хо там̣там̣паччайадхаммабхӯта̄нам̣ йатха̄сакам̣ паччайуппаннесу паччайабха̄вависесенева̄ти паччайапаччайуппаннавибха̄гасандассанӣ паччайа̄ка̄равибхан̇гадесана̄. паччайа̄ка̄расса кхандха̄дӣнан̃ча авипарӣтасабха̄ва̄вабодхо сатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу самма̄манасика̄рена̄ти сатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄наиддхипа̄дабоджджхан̇гамагган̇гавибхан̇гадесана̄. сва̄йам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄дӣсу самма̄манасика̄ро има̄йа пат̣ипаттийа̄ хотӣти джха̄нааппаман̃н̃а̄вибхан̇гадесана̄, са̄ самма̄пат̣ипатти еттаке сӣле патит̣т̣хитасса самбхаватӣти сиккха̄падавибхан̇гадесана̄, йатха̄вутта̄йа ча самма̄пат̣ипаттийа̄ име а̄нисам̣са̄ти пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣авибхан̇гадесана̄, те чиме н̃а̄н̣ависеса̄ имесу килесесу пахӣйантесу ча самбхаванти, на̄н̃н̃атха̄ти килесавибхан̇гадесана̄, евам̣ виттха̄рато десите кхандха̄дике сан̇кхепатопи джа̄нантасса аттхасиддхи хоти ева̄ти дассанаттхам̣ парийоса̄не дхаммахадайавибхан̇гадесана̄ паватта̄ти еваметесам̣ ат̣т̣ха̄расаннам̣ маха̄вибхан̇га̄нам̣ десана̄ккамака̄ран̣ам̣ ведитаббам̣.
рӯпа̄дӣнанти рӯпаведана̄сан̃н̃а̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣а̄нам̣. ведайита̄дисабха̄ватта̄бха̄ва̄ти йатха̄ккамам̣ анубхаванасан̃джа̄нана̄бхисан̇кхаран̣а̄дисабха̄ватта̄бха̄ва̄. на хи рӯпам̣ ведайита̄дисабха̄вам̣, ведана̄ди ва̄ руппана̄дисабха̄вам̣. йато рӯпа̄дӣнам̣ ведана̄самавародханена ‘‘чатта̄ро кхандха̄’’тиа̄дина̄ сан̇кхипитва̄ кхандха̄ 06 десетабба̄ сийум̣. руппана̄дито ан̃н̃асса̄бха̄ва̄ти руппана̄нубхавана̄дисабха̄вато ан̃н̃асса атӣта̄дике гахетва̄ ра̄сивасена ваттаббасса сам̣кхиттасса сабха̄васса абха̄ва̄. на хи четасика̄дибха̄во ведана̄дӣнам̣ сабха̄во. хет̣т̣ха̄ ган̣анесӯти пан̃чато хет̣т̣ха̄ ган̣анесу. анит̣т̣ха̄нанти апарийоса̄нам̣. рӯпа̄дӣсу хи катипайе, екампи ва̄ аггахетва̄ вуччама̄на̄ кхандхавасена десана̄ анавасесасан̇кхатадхаммасан̇га̄хинӣ на самбхавати. кхандхасса̄ти ра̄сат̣т̣хасса кхандхасса. тенева̄ха ‘‘на хӣ’’тиа̄ди. савибха̄гадхаммехӣти саппабхедадхаммехи.
‘‘саддаттхасахитам̣ кхандхасаддасса висайам̣ дассетӣ’’ти етена ра̄сисаддасса вийа ра̄сат̣т̣хе кхандхасаддасса ва̄чакабха̄вена паваттим̣ дассети парийа̄йантарабха̄вато. гун̣а̄дӣсу пана кевалам̣ таббисайапайогабха̄венева паватти, на ва̄чакабха̄вена̄ти а̄ха ‘‘гун̣е…пе… на саддаттха’’нти. кхандхасаддоти сӣла̄дисадде саннидха̄пито кхандхасаддо. тенева̄ха ‘‘сӣла̄дигун̣ависит̣т̣хам̣ ра̄сат̣т̣хам̣ дӣпетӣ’’ти. кечӣти дхаммасириттхерам̣ сандха̄йа вадати. еттха̄ти ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхо’’ти (дӣ. ни. 3.355) еттха. на кевалан̃ча со ева, ат̣т̣хакатха̄чарийехипи еттха гун̣аттхата̄ иччхита̄ ева. татха̄ хи ат̣т̣хаса̄линийам̣ ‘‘сӣлаккхандхо сама̄дхиккхандхотиа̄дӣсу гун̣ат̣т̣хена̄’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 5) вуттам̣. нану ча кевалопи кхандхасаддо ‘‘тин̣н̣ам̣ кхо, ма̄н̣ава, кхандха̄нам̣ ван̣н̣ава̄дӣ, на кхо, а̄вусо виса̄кха, тӣхи кхандхехи арийо ат̣т̣хан̇гико магго сан̇гахито’’ти (ма. ни. 1.462) ча а̄дӣсу сӣла̄дива̄чако дит̣т̣хоти? на, таттха̄пи адхика̄ра̄диваччхедакавасеневасса сӣла̄дӣсу паваттидассанато. на кхандхасаддо пан̃н̃аттисаддасса аттхе ваттатӣти нируттивоха̄ра̄дисадда̄ вийа пан̃н̃аттипарийа̄йо на хотӣти аттхо. да̄руккхандхоти пан̃н̃атти хотӣти тасса кхандхасаддасса пан̃н̃аттивисесаппаваттитам̣ дассети. вин̃н̃а̄н̣аккхандхоти кхандхасаддоти ‘‘вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти (йама. 1.кхандхайамака.32) еттха вутто кхандхасаддо. самуда̄йе нирул̣хоти атӣта̄дибхедабхиннасса пан̃н̃а̄йа абхисам̣йӯханена ра̄сикате вин̃н̃а̄н̣асамӯхе нирул̣хо. та̄йа ева рул̣хийа̄ паваттатӣти та̄йа самуда̄йе нирул̣хата̄йа тадавайаве екасмимпи вин̃н̃а̄н̣е паваттатӣти. еттха ча н̃а̄н̣асампайутте нирул̣хо косалласамбхӯтат̣т̣хена кусалабха̄во вийа н̃а̄н̣авиппайутте вин̃н̃а̄н̣асамуда̄йе нирул̣хо тадекадесепи рул̣хийа̄ паваттатӣти ведитаббам̣. атха ва̄ кин̃чи нимиттам̣ гахетва̄ сатипи ан̃н̃асмим̣ таннимиттайутте кисмин̃чидева висайе саммутийа̄ чирака̄лата̄васена нимиттавирахепи паватти рул̣хи на̄ма, йатха̄ махийам̣ сетӣти махим̣со, гаччхантӣти га̄воти, евам̣ кхандхасаддасса̄пи рул̣хибха̄во ведитаббо.
ра̄сито гун̣атоти саббаттха бхумматтхе ва̄ ниссаккавачанам̣ дат̣т̣хаббам̣. нийаметва̄ти ваваттхапетва̄. пин̣д̣ат̣т̣хоти сан̇гха̄таттхо. тасма̄ти йасма̄ пан̃чева кхандха̄ вутта̄, кот̣т̣ха̄сат̣т̣хе ча кхандхат̣т̣хе нибба̄насса васена чхат̣т̣хена̄пи кхандхена бхавитаббам̣, тасма̄ кхандхат̣т̣хо на̄ма ра̄сат̣т̣хоти йуттам̣. ‘‘йесам̣ ва̄ атӣта̄дивасена бхедо аттхӣ’’тиа̄дина̄ атӣта̄дивибха̄габхиннесу руппана̄дисабха̄вадхаммесу висум̣ висум̣ кот̣т̣ха̄сабха̄вена гайхама̄несу таббибха̄гарахитасса екасса нибба̄насса ра̄сат̣т̣хата̄ вийа кот̣т̣ха̄сат̣т̣хата̄пи на самбхаватӣти дассети. етена пан̃н̃аттийа̄пи кхандхесу аггахан̣е ка̄ран̣ам̣ вуттанти ведитаббам̣.
касма̄ панеттха пхасса̄дике вийа сан̇кха̄раккхандхе анавародхетва̄ ведана̄сан̃н̃а̄ висум̣ кхандхабха̄вена гахита̄ти? вива̄дамӯлата̄дивисесадассанаттхам̣. гахат̣т̣ха̄нан̃хи вива̄дака̄ран̣ам̣ ка̄маджджхоса̄нам̣. вуттан̃четам̣ ‘‘пуна чапарам̣, бхиккхаве, ка̄махету ка̄манида̄нам̣ ка̄ма̄дхикаран̣ам̣ ка̄ма̄намева хету ма̄та̄пи путтена вивадати, путтопи ма̄тара̄ вивадатӣ’’тиа̄ди (ма. ни. 1.168, 178). паббаджита̄нам̣ дит̣т̣ха̄бхинивесо. вуттампи четам̣ ‘‘йе дит̣т̣химуггайха вива̄дайанти, ‘идамева сачча’нти (су. ни. 838; маха̄ни. 67) ча ва̄дайантӣ’’тиа̄ди. тесу ка̄маджджхоса̄нам̣ веданасса̄дена хоти, дит̣т̣ха̄бхинивесо сан̃н̃а̄випалла̄сена. сан̃н̃а̄випалла̄сена хи читтавипалла̄со, читтавипалла̄сена дит̣т̣хима̄натан̣ха̄папан̃ча̄нам̣ випалла̄соти. татха̄ ведана̄нугиддхо випаллаттхасан̃н̃о ча сам̣сарати. ведана̄нугиддхасса хи ведана̄паччайа̄ тан̣ха̄ сиддха̄ хоти, тато ча тан̣ха̄паччайа̄ упа̄да̄нанти а̄ват̣т̣ати бхавачаккам̣. випаллаттхасан̃н̃исса ча ‘‘сан̃н̃а̄нида̄на̄ хи папан̃часан̇кха̄’’ти (су. ни. 880) вачанато дит̣т̣хима̄натан̣ха̄папан̃ча̄нам̣ анупаччхедато сам̣са̄расса анупаччхедова. ити вива̄дака̄ран̣а̄нам̣ ка̄маджджхоса̄надит̣т̣ха̄бхинивеса̄нам̣ ка̄ран̣абха̄во сам̣са̄рахетубха̄воти имасса вива̄дамӯлата̄дивисесасса дассанаттхам̣ сан̇кха̄раккхандхе анавародхетва̄ ведана̄сан̃н̃а̄ висум̣ кхандхабха̄вена гахита̄ти ведитаббам̣.
ока̄сесӯти вибхаджанакирийа̄йа паваттит̣т̣ха̄набха̄вато атӣта̄дайо ока̄са̄ти вутта̄. итисаддена̄ти ‘‘упа̄да̄йарӯпа’’нти евам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттаитисаддена. нидассанаттхена̄ти уда̄харан̣аттхена. сабботи сакало ека̄дасасу ока̄сесу вибхатто вибхаджананайо. идан̃ча вибхаджананти ‘‘чатта̄ро ча маха̄бхӯта̄…пе… упа̄да̄йарӯпа’’нти евам̣ вибхаттам̣ идан̃ча вибхаджанам̣. ол̣а̄рика̄дӣсӯти ол̣а̄рикасукхумахӣнапан̣ӣтадӯрасантикесу. чаккха̄йатанантиа̄дивибхаджанан̃ча̄ти ‘‘чаккха̄йатанам̣…пе… пхот̣т̣хабба̄йатанам̣ иттхиндрийам̣…пе… кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро рӯпа̄ садда̄ гандха̄ раса̄ пхот̣т̣хабба̄ти евам̣ паваттам̣ вибхаджанан̃ча. йатха̄самбхаванти йатха̄рахам̣. ека̄дасасу ока̄сесу йам̣ йаттха вибхаджанам̣ йуттам̣, там̣ таттха йоджетаббам̣. евам̣ ведана̄ккхандха̄дӣсупӣти йатха̄ рӯпаккхандхе йатха̄самбхавам̣ ека̄дасасу ока̄сесу вибхаджанам̣ йоджетаббанти вуттам̣, евам̣ ведана̄ккхандха̄дӣсупи йатха̄самбхавам̣ ека̄дасасу ока̄сесу вибхаджанам̣ йоджетаббанти аттхо.
таттха ведана̄ккхандхо та̄ва пуриме ока̄сапан̃чаке сукха̄диведана̄ттикавасена вибхатто, итарасмим̣ кусалаттикаведана̄ттикасама̄паннадукаса̄савадукавасена. сан̃н̃а̄ккхандхо пана пуриме ока̄сапан̃чаке чхапхассадва̄равасена, итарасмим̣ ол̣а̄рикадуке пат̣игхасампхассадукавасена чева йатха̄вуттакусалаттика̄дивасена ча вибхатто. сесесу кусалаттика̄дивасенева. татха̄ сан̇кха̄раккхандхо. пат̣игхасампхассадуко панеттха наттхева. четана̄йа ева четтха ниддесо сан̇кха̄раккхандхадхамма̄нам̣ четана̄ппадха̄набха̄вадассанаттхам̣. татха̄ хи са̄ ‘‘сан̇кха̄раккхандхо’’ти вутта̄. таттха̄ти тасмим̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхасса вибхаджане пат̣иниддесе. там̣ пана двайанти манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тудвайам̣. йан̃хи саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тудесана̄йам̣ ‘‘манодха̄ту, мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти двайам̣ деситам̣, там̣ чхавин̃н̃а̄н̣ака̄йадесана̄йам̣ ‘‘мановин̃н̃а̄н̣а’’нтвева вуччатӣти.
па̄л̣инайена̄ти кхандхавибхан̇гапа̄л̣инайена. ан̃н̃ена пака̄рена̄ти дхаммасан̇гахе, тадат̣т̣хакатха̄йан̃ча а̄гатена пака̄рантарена.
1. рӯпаккхандханиддесаван̣н̣ана̄
2. ‘‘кин̃чӣ’’ти падам̣ ‘‘екачча’’нти имина̄ сама̄наттханти а̄ха ‘‘кин̃чӣти пака̄рантарабхедам̣ а̄маситва̄ анийаманидассана’’нти. убхайена̄ти пака̄рабхедам̣ ана̄маситва̄ а̄маситва̄ ча анийамадассанавасена паваттена ‘‘йам̣ кин̃чӣ’’ти пададвайена. адхиппетаттханти рӯпам̣. атичча̄ти атиккамитва̄. паваттитоти паваттанато. нийаманаттханти ниваттанаттхам̣.
‘‘кин̃ча̄’’ти еттха ким̣-саддо пуччха̄йам̣ хетуаттхадӣпако, каран̣е четам̣ паччаттавачанам̣, ча-саддо вачана̄лан̇ка̄роти а̄ха ‘‘кена ка̄ран̣ена вадетха̄’’ти. дутийавикаппе пана вуттанайенева ка̄ран̣аттхе паваттам̣ ким̣-саддам̣ ‘‘вадетха̄’’ти кирийа̄падасамбандханена упайогавасена парин̣а̄метва̄ вадати ‘‘там̣ ка̄ран̣ам̣ вадетха̄’’ти.
пуримасанта̄насса бхеданти пуримасанта̄насса вина̄сам̣, вина̄са̄падесена четтха санта̄не висадисуппа̄дамева дассети. тенева̄ха ‘‘висадисасанта̄нуппаттидассанато’’ти. нану ча арӯпадхамма̄нампи виродхипаччайасамава̄йе висадисуппатти аттхӣти? саччам̣ аттхи, са̄ пана на па̄кат̣атара̄, па̄кат̣атара̄ ча идха̄дхиппета̄. тенева̄ха ‘‘сӣта̄дисаннипа̄те’’ти. татха̄ ча̄ха бхагава̄ ‘‘сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппатӣ’’тиа̄ди (сам̣. ни. 3.79). ида̄ни бхеда-саддо уджукамева вика̄ра̄паттим̣ вадатӣти дассенто ‘‘бхедо ча̄’’тиа̄дима̄ха. висадисарӯпуппаттийева, на уппаннасса ан̃н̃атха̄бха̄воти адхиппа̄йо. тена ка̄пилийам̣ парин̣а̄мава̄дам̣ пат̣иккхипати. йади пуримасанта̄нато бхедо висадисуппатти руппанам̣, евам̣ санте лаккхан̣асса атиппасан̇го сийа̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘арӯпаккхандха̄на’’нтиа̄ди. еттха сӣта̄дӣхӣти а̄ди-саддена йатха̄ ун̣хаджигхаччха̄дайо сан̇гайханти, евам̣ а̄ха̄ра̄дӣнампи сан̇гахо дат̣т̣хаббо. йена̄ти йена сӣта̄дӣхи сама̄гамена. таттха̄ти тесу рӯпадхаммесу. а̄ха̄ра̄дикасса ва̄ т̣хитиппаттасса̄ти самбандхо. йатха̄ рӯпадхамма̄нам̣ т̣хитиккхан̣е сӣта̄дӣхи сама̄гамо хоти, евам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ ан̃н̃ехи сама̄гамо наттхи атилахупариваттито, тасма̄ арӯпадхамма̄ рӯпадхамма̄нам̣ вийа па̄кат̣асса вика̄расса абха̄вато ‘‘руппантӣ’’ти, ‘‘руппаналаккхан̣а̄’’ти ча на вуччантӣти самбандхо. ‘‘руппатӣ’’ти падасса каттукаммаса̄дхана̄нам̣ васена аттхам̣ дассетум̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘куппати гхат̣т̣ӣйати пӣл̣ӣйати бхиджджатӣ’’ти вуттанти тадаттхам̣ виваранто ‘‘куппатӣти етена̄’’тиа̄дима̄ха. копа̄дикирийа̄ти копасан̇гхат̣т̣анапӣл̣анакирийа̄. копа-саддо четтха кхобхапарийа̄йо ведитаббо. каттубхӯто каммабхӯто ча аттхоти каттукаммаса̄дхана̄нам̣ васена вуччама̄но бхӯтупа̄да̄йарӯпасан̇кха̄то аттхо. каммакаттуттхена бхиджджати-саддена̄ти йада̄ каммакаттуттхо руппати-саддо, тада̄ бхиджджати-саддопи тадаттхо ева ведитабботи аттхо. таттха йада̄ камматтхе ‘‘руппатӣ’’ти падам̣, тада̄ ‘‘сӣтена̄’’тиа̄дӣсу каттуаттхе каран̣авачанам̣. йада̄ пана ‘‘руппатӣ’’ти падам̣ каттуаттхе каммакаттуаттхе ва̄, тада̄ хетумхи каран̣авачанам̣ ведитаббам̣. ‘‘йам̣ пана руппатӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘куппатӣ’’тиа̄дӣнам̣ каттукамматтха̄нампи аттхавачана̄нам̣ вачане ка̄ран̣ам̣ дассети. йадипи аттха-саддо ‘‘пӣл̣анат̣т̣хо’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 1.17; 2.8) сабха̄вапарийа̄йопи хоти, ‘‘кенат̣т̣хена̄’’ти панеттха абхидхеййапарийа̄йо адхиппетоти а̄ха ‘‘кенат̣т̣хена̄ти пуччха̄сабха̄гавасена руппанат̣т̣хена̄’’ти, руппанасадда̄бхидхеййабха̄вена̄ти аттхо. тенева̄ха ‘‘на кевалам̣ саддаттхойева руппана’’нти. тасса аттхасса̄ти тасса бхӯтупа̄да̄йаппабхедасса сабха̄вадхаммасса. руппаналаккхан̣ан̃ча на̄метам̣ аниччата̄ди вийа каккхал̣атта̄дито ан̃н̃анти на гахетаббам̣. пан̃н̃аттивисесо хи танти, каккхал̣атта̄дӣнам̣йева пана арӯпадхаммавидхуро сабха̄вависесоти ведитаббам̣.
муччха̄паттийа̄ти муччха̄йа мохасса а̄паджджанена. каппасан̣т̣ха̄нам̣ удаканти каппасан̣т̣ха̄пакамаха̄мегхавут̣т̣хам̣ удакам̣. татха̄ти таппака̄рата̄йа кха̄рабха̄ве сати удакена каппавут̣т̣ха̄нака̄ле вийа патхавӣ вилӣйеййа. локантарийасатта̄нам̣ пана па̄пакаммабалена акха̄репи кха̄ре вийа сарӣрасса вилӣйана̄ ведитабба̄. тенева̄ти сауссаданиссайанирайасса вуттатта̄ ева. на хи авӣчимхи пан̃чавидхабандхана̄дикаммака̄ран̣ам̣ каронти.
3. пакаран̣аппаттам̣ рӯпам̣ паккхипитва̄ ма̄тика̄ т̣хапита̄ти а̄нетва̄ самбандхо. маха̄бхӯту…пе… а̄паджджати таппака̄рабха̄вена атӣтам̣се ган̣анам̣ гатанти вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ дхаммантараниваттанаттхата̄ пака̄рантараниваттанаттхата̄ ча бхӯтупа̄да̄йагахан̣асса наттхӣти дассети. там̣дассанети ган̣анантарадассане. там̣сабха̄ватта̄ти бхӯтупа̄да̄йасабха̄ватта̄. ‘‘на ча̄’’тиа̄дина̄ бхӯтупа̄да̄йасабха̄во атӣтам̣саган̣итата̄йа там̣сабха̄вассапи ан̃н̃атха̄ ган̣итатта̄, атам̣сабха̄васса ча татха̄ ган̣итатта̄ ака̄ран̣анти дассети. ‘‘аджджхатта…пе… лаббхатӣ’’ти етена дутийанайе на кевалам̣ йатха̄вуттова досо, атха кхо абйа̄питопи досоти дассети. тадетам̣ пана ака̄ран̣ам̣ ка̄ран̣абха̄вассева анадхиппетатта̄. на хеттха бхӯтупа̄да̄йарӯпабха̄во атӣтам̣се ган̣анасса ка̄ран̣анти адхиппетам̣, йато йатха̄вуттадоса̄патти сийа̄.
‘‘кинтӣ’’ти еттха ‘‘ки’’нти пуббе йам̣ ‘‘рӯпа’’нти са̄ман̃н̃ато гахитам̣, тасса сарӯпапуччха̄. ити-саддо нидассанаттхо, на ка̄ран̣аттхо. тенасса йам̣ рӯпам̣ атӣтам̣ нируддхам̣…пе… атӣтам̣сена сан̇гахитам̣ атӣтакот̣т̣ха̄се ган̣анам̣ гатам̣, там̣ кинти че? ‘‘чатта̄ро ча…пе… рӯпа’’нти бхӯтупа̄да̄йавибха̄гадассанамукхена висесам̣ нидассети. йаттака̄ хи идха висеса̄ ниддит̣т̣ха̄ чаккха̄йатана̄дайо, тесамидам̣ нидассананти. на четтха пуриманайато ависесо. таттха хи рӯпасса бхӯтупа̄да̄йата̄маттасабха̄вадассаната̄ вутта̄. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘атӣтарӯпампи бхӯта̄ни чева̄’’тиа̄ди. идха пана бхӯтупа̄да̄йена нидассанабхӯтена рӯпасса саббависесавибха̄ваната̄ дассита̄. еван̃ча катва̄ абйа̄питадосопи четтха анока̄сова, йам̣ рӯпам̣ аджджхаттам̣…пе… упа̄диннам̣, кинти? чатта̄ро ча…пе… рӯпанти тадан̃н̃ависесанидассанасса адхиппетатта̄. татха̄ ча̄ха ‘‘евам̣ саббаттха аттхо ведитаббо’’ти.
парийа̄йадесанатта̄ти сабха̄вато парийа̄йанам̣ париваттанам̣ парийа̄йо, уджукам̣ аппаваттӣти аттхо. парийа̄йена, парийа̄йабхӯта̄ ва̄ десана̄ еттха̄ти парийа̄йадесанам̣, суттантам̣. суттантан̃хи венеййаджджха̄сайавасена десетаббадхамме лесато лаббхама̄набха̄вакатханам̣, на уджуниппадесабха̄вакатхананти парийа̄йадесанам̣ на̄ма. тенева там̣ ‘‘йатха̄нуломаса̄сана’’нти вуччати. абхидхаммо пана десетаббадхамме уджуниппадесакатхананти ниппарийа̄йадесанам̣ на̄ма, йато ‘‘йатха̄дхаммаса̄сана’’нти вуччати. ниччхайена десоти ваваттха̄нато катханам̣. татха̄ бхаддекараттасутта̄дӣсу (ма. ни. 3.272 а̄дайо) вийа атӣта̄дибха̄во атӣта̄на̄гатапаччуппаннабха̄во аддха̄васена идха̄пи кхандхавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйатта̄ ниддиситаббо сийа̄ти йоджана̄.
саннипатитанти сама̄гатам̣. санта̄навасена̄ти пубба̄паравасена. пуббена̄парасса самаппама̄н̣ата̄йа анӯнам̣ анадхикам̣, тато ева ека̄ка̄рам̣. паваттика̄лавасена ва̄ анӯнам̣ анадхикам̣, сама̄насабха̄вата̄йа ека̄ка̄рам̣. тена висабха̄гаутуна̄ анантаритатам̣ дассети. евам̣ а̄ха̄репӣти еттха висабха̄га̄ха̄рена анантарито анекава̄рам̣ анекадивасампи бхутто сабха̄гека̄ха̄рам̣ на̄ма. ‘‘тато пуббе висабха̄гаутуа̄ха̄расамут̣т̣ха̄нам̣ атӣтам̣, паччха̄ ана̄гата’’нти хи вуттанти. ‘‘ека̄ха̄расамут̣т̣ха̄на’’нти пана вуттатта̄ екассева а̄ха̄расса йоджана̄ йуттарӯпа̄ти апаре. пан̃чадва̄равасена̄ти еттха пан̃чадва̄ра̄ваджджанато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва тада̄рамман̣ам̣, йа̄ва джаванам̣, йа̄ва ва̄ вот̣т̣хаббанам̣, та̄ва паватта̄ читтасантати екавӣтхи. екаджаванасамут̣т̣ха̄нанти екаджаванава̄расамут̣т̣ха̄нам̣. еттха ча самайам̣ ана̄маситва̄ва сантативасена, сантатин̃ча ана̄маситва̄ва самайавасена атӣта̄дивибха̄го гахетаббо.
тесанти хетупаччайа̄нам̣. кала̄пасса̄ти рӯпакала̄пасса. камма̄нантара̄дӣти камма̄ди, анантара̄дӣти паччекам̣ а̄ди-саддо йоджетаббо. таттха пат̣хамена а̄дисаддена упаниссайапаччайасса а̄ха̄ра̄дино ча дутийена саманантара̄нантарӯпаниссайа̄дино сан̇гахо ведитаббо. читтуппа̄дасса четтха камма̄нантара̄дипаччайавасена, итарасса камма̄дивасенева джанакабха̄ве йоджана̄ дат̣т̣хабба̄. татха̄ читтуппа̄дасса пуреджа̄тавасена, итарасса паччха̄джа̄тавасена, убхайесампи сахаджа̄тавасена упаттхамбханам̣ ведитаббам̣. тенева̄ха ‘‘йатха̄самбхавам̣ йоджетабба’’нти. уппа̄даккхан̣ети хетукиччаккхан̣е. хетукиччам̣ на̄ма тасса тасса уппа̄детаббасса уппаттикаран̣ам̣, тан̃ча тасмим̣ кхан̣е уппаннапхалатта̄ тато парам̣ каттабба̄бха̄вато нит̣т̣хитан̃ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. итарам̣ пана тӣсупи кхан̣есу паччайакиччам̣ дат̣т̣хаббанти йоджана̄.
6. анит̣т̣хана̄маниваттанасса̄ти анит̣т̣хана̄маниваттийа̄ ака̄ран̣абха̄вадассанена ит̣т̣хана̄мала̄бха̄панасса ака̄ран̣абха̄вам̣ дассети.
девамануссасампаттибхавети сампаттийутте сампанне девамануссабхаве. самиддхасобханата̄ти абхивуддхасобханата̄. тато ева̄ти сампаттивирахато ева, асампаннатта̄ ева̄ти аттхо. тесам̣йева хаттхиа̄дӣнам̣ сукхасса хетубха̄вам̣ на гаччханти са̄ран̣а̄дивасена дуккхапаччайатта̄. тесанти хаттхирӯпа̄дӣнам̣. ‘‘тасса тассева̄’’тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ виварати. акусалена аттана̄ катена ниббаттам̣ дуккхасса паччайо хотӣти йоджана̄. тасма̄ти йасма̄ каммам̣ йасмим̣ санта̄не ниббаттам̣, таттхева сукхадуккха̄нам̣ паччайо хоти, на ан̃н̃аттха, тасма̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄ти екаччаматадассанам̣. таттха ‘‘анит̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти йасма̄ пат̣иседхадвайена кусалакаммаджасса ит̣т̣хабха̄во нийато, тасма̄ ‘‘кусалакаммаджамева ит̣т̣ха’’нти евам̣ анийаметва̄ ‘‘кусалакаммаджам̣ ит̣т̣хамева̄’’ти еваметтха нийамо гахетабботи дассенто ‘‘акусалакаммаджампӣ’’тиа̄дима̄ха. кинти акусалакаммаджам̣ собханам̣, йам̣ паресам̣ ит̣т̣хам̣ на̄ма сийа̄? йади дуггатийам̣ кесан̃чи тираччха̄на̄нам̣ сан̣т̣ха̄на̄дисампатти сугатийам̣ сатта̄нам̣ акусаланиссандена вирӯпарӯпата̄ вийа кусаланиссандена, катхам̣ тасса̄ акусалакаммаджата̄. атха пана йам̣ кесан̃чи амана̄пампи сама̄нам̣ рӯпам̣ мана̄пам̣ хутва̄ упат̣т̣ха̄ти, там̣ сандха̄йа вуттам̣, евампи йатха̄ кесан̃чи тираччха̄на̄дӣнам̣ кусалакаммаджам̣ манусса̄дирӯпам̣ амана̄пато упат̣т̣хахантампи кусалавипа̄кассева а̄рамман̣абха̄вато аттхато ит̣т̣хамева на̄ма хоти, евам̣ акусалакаммаджам̣ кесан̃чи мана̄пам̣ хутва̄ упат̣т̣хахантампи акусалавипа̄кассева а̄рамман̣абха̄вато аттхато анит̣т̣хамева на̄ма хоти, еван̃четам̣ сампат̣иччхитаббам̣. ан̃н̃атха̄ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со, йам̣ ка̄йадуччаритасса ит̣т̣хо канто мана̄по випа̄ко уппаджджеййа̄’’тиа̄диат̣т̣ха̄напа̄л̣ийа̄ (ма. ни. 3.131) виродхо сийа̄. тенева̄ха ‘‘кусалакаммаджасса пана̄’’тиа̄ди. саббесанти аттано, паресан̃ча. ит̣т̣хасса абха̄во ваттабботи йатха̄ ‘‘кусалакаммаджам̣ анит̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти вуттам̣, евам̣ кин̃ча̄пи ‘‘акусалакаммаджам̣ ит̣т̣хам̣ на̄ма наттхӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ на вуттам̣, тена пана найадассанена акусалакаммаджасса абха̄во вутто ева хотӣти со сам̣ван̣н̣ана̄васена ниддха̄ретва̄ ваттабботи адхиппа̄йо. етена кусалакаммаджамева ит̣т̣ханти пуримапада̄вадха̄ран̣асса гахетаббатам̣ дассети.
ида̄ни ‘‘хаттхиа̄дӣнампӣ’’тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ виварати. кусалавипа̄касса̄ти еттха̄пи кусалавипа̄кассева а̄рамман̣анти аттхо. манусса̄нанти ча нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. итаресампи ча акусалакаммаджам̣ акусалавипа̄кассева, кусалакаммаджан̃ча кусалавипа̄кассева а̄рамман̣анти дасситова̄йам̣ найоти. касма̄ пана ит̣т̣ха̄нит̣т̣хамиссите ваттхумхи мана̄пата̄ва сан̣т̣ха̄тӣти а̄ха ‘‘ит̣т̣ха̄рамман̣ена…пе… сакка̄ ватту’’нти. сут̣т̣ху вуттанти ‘‘ит̣т̣ха̄нит̣т̣хам̣ екантато випа̄кенева париччхиджджатӣ’’ти вадантехи ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ававаттха̄нам̣ саммадева вуттам̣. там̣ анугантва̄ти випа̄кавасена ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ававаттха̄нам̣ анугантва̄. саббаттха̄ти сугатидуггатӣсу, саббесу ва̄ а̄рамман̣есу.
‘‘анит̣т̣ха̄’’ти вачаненева тесам̣ ит̣т̣хата̄ ниваттита̄ти а̄ха ‘‘садисата̄ ча рӯпа̄дибха̄войева̄’’ти. ит̣т̣ха̄нева рӯпа̄дӣни ка̄магун̣а̄ти сутте вутта̄нӣти миттапат̣ипаккхо амитто вийа ит̣т̣хапат̣ипаккха̄ анит̣т̣ха̄ти адхиппета̄ти вуттам̣ ‘‘анит̣т̣ха̄ти…пе… воха̄ро вийа̄’’ти. сабба̄ни ва̄ти еттха ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпа’’нти (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; вибха. 203) вачанато катхам̣ анит̣т̣ха̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ ка̄магун̣абха̄ва̄паттӣти че? тесампи випалла̄савасена тан̣ха̄ваттхубха̄вато пийарӯпабха̄васса адхиппетатта̄. йади евам̣ катхам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃еййа̄ни рӯпа̄ни ит̣т̣ха̄нӣ’’тиа̄дисуттападам̣ (ма. ни. 1.166; 2.155; 3.57; сам̣. ни. 5.30) нӣйатӣти а̄ха ‘‘атисайена̄’’тиа̄ди.
индрийабаддхарӯпавасена па̄л̣ийам̣ хӣнадуканиддесо паваттоти дассетум̣ ‘‘двӣсупи хӣнапан̣ӣтападесӯ’’тиа̄дима̄ха. авайавайоге са̄мивачанам̣, на каттарӣти адхиппа̄йо. ‘‘тесам̣ тесам̣ сатта̄на’’нти индрийабаддхарӯпе ниддит̣т̣хе касма̄ каммаджавасена аттхо вутто, на чатусантативасена̄ти а̄ха ‘‘саттасанта̄на…пе… вутта’’нти. падха̄натта̄ хи каммаджавасена аттхам̣ ватва̄ сесесу ‘‘евам̣ утусамут̣т̣ха̄на̄дӣсупӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ атидесо като. ‘‘техи техӣти етасмим̣ аттхе’’ти имина̄ ‘‘тесам̣ теса’’нти каттари са̄мивачанам̣ а̄сан̇кати. татха̄ сати висайе ва̄ са̄мивачане ладдхагун̣ам̣ дассети ‘‘на каммаджавасенева̄’’тиа̄дина̄, каммаджаггахан̣ан̃четтха упалаккхан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣.
марийа̄да̄бхӯтанти уттамамарийа̄да̄бхӯтам̣. тенева̄ха ‘‘йасса йева мана̄па̄, тасса тева парама̄’’ти. тесанти ка̄магун̣а̄нам̣. сабха̄ватоти лаккхан̣ато.
‘‘екасмим̣йева асса̄данакуджджханато’’тиа̄дина̄ ‘‘йасма̄ тейева рӯпа̄дайо еко асса̄детӣ’’тиа̄дикам̣ суттантавиваран̣ам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣хабха̄ве хетубха̄вена вуттанти дассети. ит̣т̣ха̄нит̣т̣хаггахан̣ам̣ хотӣти нибба̄не вийа анит̣т̣хаггахан̣ам̣ сан̃н̃а̄випалла̄сена ан̃н̃есупи а̄рамман̣есу ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄бхинивесо хотӣти адхиппа̄йо.
вибха̄го на̄ма асан̇каро, виттха̄ро ча̄ти ‘‘вибхатта’’нти падасса ‘‘ваваттхитам̣, пака̄сита’’нти ча аттхама̄ха. ан̃н̃есанти атиад̣д̣хадалидда̄нам̣. идам̣ ит̣т̣хам̣, анит̣т̣хан̃ча хотӣти еттха ча-саддена анит̣т̣хам̣, ит̣т̣хан̃ча хотӣти айампи аттхо вуттоти ведитаббам̣. анит̣т̣хам̣ ит̣т̣ханти ит̣т̣хасса ‘‘анит̣т̣ха’’нти, анит̣т̣хасса ‘‘ит̣т̣ха’’нти гахан̣е йатха̄сан̇кхйам̣ йоджана̄. индрийавика̄ра̄паттиа̄дина̄ти еттха а̄ди-саддена пубба̄бхисан̇кха̄ра̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. пуретарам̣ паваттачитта̄бхисан̇кха̄равасена̄пи хи вина̄ва сан̃н̃а̄випалла̄сам̣ ит̣т̣хам̣ ‘‘анит̣т̣ха’’нти, анит̣т̣хан̃ча ‘‘ит̣т̣ха’’нти гайхатӣти.
тена випа̄кена̄ти тена кусала̄кусалавипа̄кена. а̄рамман̣асса ит̣т̣ха̄нит̣т̣хатанти йаттха там̣ уппаджджати, тасса буддхарӯпа̄дикасса гӯтха̄дикасса ча а̄рамман̣асса йатха̄ккамам̣ ит̣т̣хатам̣ анит̣т̣хатан̃ча нидассети. виджджама̄непи сан̃н̃а̄випалла̄се а̄рамман̣ена випа̄канийамадассананти ит̣т̣ха̄рамман̣е кусалавипа̄кова уппаджджати, анит̣т̣ха̄рамман̣е акусалавипа̄кова̄ти евам̣ а̄рамман̣ена випа̄канийамадассанам̣. а̄рамман̣анийамадассанаттханти йам̣ кусалавипа̄касса а̄рамман̣ам̣, там̣ ит̣т̣хам̣ на̄ма. йам̣ акусалавипа̄касса а̄рамман̣ам̣, там̣ анит̣т̣хам̣ на̄ма̄ти дассанаттхам̣. а̄рамман̣ена нийа̄мито хи випа̄ко аттано упака̄ракасса а̄рамман̣асса нийа̄мако хотӣти.
два̄рантаре дуккхасса паччайабхӯтасса а̄рамман̣асса два̄рантаре сукхавипа̄куппа̄данато, два̄рантаре сукхасса паччайабхӯтасса а̄рамман̣асса два̄рантаре дуккхавипа̄куппа̄данато випа̄кена а̄рамман̣анийамадассанена випа̄кавасена ит̣т̣ха̄нит̣т̣хата̄ дассита̄ти йоджана̄.
7. дуппариггахат̣т̣хена ка̄ран̣абхӯтена лаккхан̣асса индрийа̄дисабха̄васса дуппат̣ивиджджхата̄, евам̣ супариггахат̣т̣хена лаккхан̣асуппат̣ивиджджхата̄ ведитабба̄. ‘‘дӯре’’ти авуттасса̄ти лаккхан̣ато ‘‘дӯре’’ти акатхитасса. вуттампӣти лаккхан̣ато ‘‘дӯре’’ти вуттампи сукхумарӯпам̣.
‘‘бхиндама̄но’’ти самбхиндама̄ноти вуттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘миссакам̣ каронто’’ти. йасма̄ пана бхеданам̣ вибха̄гакаран̣ампи хоти, тасма̄ дутийавикаппе ‘‘бхиндама̄но’’ти падасса ‘‘висум̣ каронто’’ти аттхама̄ха. татийавикаппе пана бхиндама̄ноти вина̄сентоти аттхо. тена̄ха ‘‘сантикабха̄вам̣ бхиндитва̄ дӯрабха̄вам̣, дӯрабха̄ван̃ча бхиндитва̄ сантикабха̄вам̣ каронто’’ти. на хи сакка̄ сантикасса таббха̄вам̣ авина̄сетва̄ дӯрабха̄вам̣ ка̄тум̣, татха̄ итарасса̄пи. сантикабха̄вакаран̣ена на бхиндати на вина̄сети, на ча ока̄садӯрато лаккхан̣ато дӯрам̣ висум̣ каран̣ена бхиндати вибха̄гам̣ кароти, на̄пи ока̄садӯрена лаккхан̣ато дӯрам̣ вомиссакакаран̣ена бхиндати самбхиндатӣти йоджана̄. ‘‘тидха̄ аттхо дат̣т̣хаббо’’ти сан̇кхепена вуттаматтхам̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ виварати. висум̣ кароти, вомиссакам̣ каротӣти кароти-саддам̣ а̄нетва̄ самбандхо. ‘‘еттха̄пӣ’’тиа̄дина̄ йатха̄ ‘‘ока̄сато дӯрамева бхиндатӣ’’ти еттха ока̄сато дӯрасса ока̄сато сантикабха̄вакаран̣ам̣ адхиппетанти вина̄санам̣ бхеданам̣, евам̣ ‘‘на лаккхан̣ато дӯрам̣ бхиндатӣ’’ти еттха̄пи лаккхан̣ато дӯрасса лаккхан̣ато сантикабха̄ва̄каран̣ам̣ абхеданам̣ авина̄сананти имаматтхам̣ дассети. вомиссакакаран̣авибха̄гакаран̣аттхатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘бхиндама̄ноти еттха ча ан̃н̃атха̄ бхеданам̣ вутта’’нти. паччхиманайе вина̄санаттхамева сандха̄йа ‘‘бхеданам̣ идха ча ан̃н̃атха̄ вутта’’нти авоча.
рӯпаккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ведана̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄
8. чаккха̄дайо паса̄да̄ти ол̣а̄рикаттабха̄вапарийа̄панна̄ чаккхусотагха̄надживха̄паса̄да̄, маномайаттабха̄вапарийа̄панна̄ чаккхусотаппаса̄да̄ ча. ка̄йавоха̄рам̣ арахантӣти ка̄йантогадхатта̄ ка̄йекадесатта̄ ча ка̄йоти ваттаббатам̣ араханти. ка̄йоти хи аттабха̄вопи вуччати ‘‘сакка̄йадит̣т̣хӣ’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 1.21; 3.155), караджака̄йопи ‘‘со имамха̄ ка̄йа̄ ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣ’’тиа̄дӣсу (пат̣и. ма. 3.14). таббаттхука̄ти чаккха̄диниссита̄ ка̄йика̄ти парийа̄йена вутта̄, ниппарийа̄йена пана четасика̄ва. йатха̄ха ‘‘йам̣ тасмим̣ самайе таджджа̄чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджам̣ четасикам̣ нева са̄там̣ на̄са̄там̣ четосампхассаджам̣ адуккхамасукхам̣ ведайита’’нтиа̄ди (дха. са. 152). ‘‘на хи чаккха̄дайо ка̄йаппаса̄да̄ хонтӣ’’ти имина̄ ка̄йапаса̄даниссита̄ ведана̄ ниппарийа̄йена ка̄йика̄ти дассети. ка̄йикачетасика̄дибха̄вена̄ти а̄ди-саддена кусала̄кусала̄бйа̄ката̄дибха̄ва̄ сан̇гайханти. тена̄ти сукха̄диведанекадесасса аддха̄самайавасена атӣта̄дибха̄ва̄бха̄вена. кечи панеттха ‘‘хет̣т̣ха̄ дасситанайатта̄ па̄кат̣атта̄ аддха̄васена, екамухутта̄дипуббан̣ха̄дӣсу утуа̄дина̄ рӯпасса вийа ведана̄йа вибха̄го на гайхатӣти самайавасена ча атӣта̄дибхедо на дассито’’ти ваданти. санта̄навасена паватта̄нампи ведана̄нам̣ читтена самӯхато гахетаббатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ведана̄самуда̄йо’’ти. техӣти аддха̄самайавасена атӣта̄дибха̄вехи. еттха̄ти етасмим̣ вибхан̇ге. тети ‘‘веданекадеса̄’’ти вутта̄ ка̄йикачетасика̄дибха̄вена бхинна̄ сукха̄диведана̄висеса̄. йади веданекадеса̄ еттха гахита̄, кхан̣апариччхинна̄ва те гахетабба̄, на сантатипариччхинна̄ти а̄ха ‘‘екасантатийам̣ пана̄’’тиа̄ди. тесӯти сукха̄дибхедесу. бхедоти висесо. тасса̄ти сукха̄дивисесасса. йатха̄ четтха, евам̣ ‘‘там̣сахитатадуппа̄дака̄’’ти еттха̄пи там̣-саддена сукха̄дивисесо пачча̄мат̣т̣хоти ведитаббо. сантати париччхедика̄ бхавитум̣ арахатӣти самбандхо. сантатикхан̣авасенева париччхедо вутто, на аддха̄самайавасена̄ти адхиппа̄йо.
‘‘пуббанта̄парантамаджджхагата̄’’ти нит̣т̣хитахетукичча̄ анит̣т̣хитапаччайакичча̄ти вутта̄, там̣ пана атиккантахетупаччайакиччанти евам̣ вуттасса найасса упалаккхан̣анти а̄ха ‘‘пуббанта̄парантамаджджхагата̄ти етена хетупаччайакиччавасена вуттанайам̣ дассетӣ’’ти. еттха кусала̄кусалакирийаведана̄нам̣ рӯпасса вийа, випа̄ка̄нам̣ вийа ча айам̣ на̄ма джанакахетӯти ниппарийа̄йена на сакка̄ ваттум̣, парийа̄йена пана анантарапаччайабхӯто хетӯти ваттаббо.
11. санта̄панакиччанти парид̣аханакиччам̣. джа̄тиа̄дисан̇каранти джа̄тисабха̄вапуггалалокийалокуттарато сан̇карам̣ самбхедам̣ акатва̄. сама̄наджа̄тийанти екаджа̄тийам̣. сукхато таджджа̄тийа̄ адуккхамасукха̄ пан̣ӣта̄ти йоджетабба̄ти самбандхо. сама̄набхедети бхӯмантара̄дисама̄навибха̄ге. упабрӯхита̄нам̣ дха̄тӯнанти ул̣а̄рарӯпасамут̣т̣ха̄панена пан̣ӣта̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣. виба̄дхита̄нанти ниппӣл̣ита̄нам̣ мила̄пита̄нам̣. убхайанти сукха̄дидвайам̣. еттха ча кхобхана̄, а̄лул̣ана̄ ча ка̄йикасукхасса васена ведитабба̄. абхисандана̄ джха̄насукхасса. мадайана̄ ка̄масукхасса. татха̄ чха̄дана̄. а̄син̃чана̄ саббасса. чха̄дана̄ а̄син̃чана̄ ва̄ саббасса васена ведитабба̄.
сабха̄ва̄дибхедена ча̄ти сабха̄вапуггалалокийа̄дибхедена ча. екантапан̣ӣте локуттаре хӣнапан̣ӣта̄нам̣ пат̣ипада̄нам̣ васена хӣнапан̣ӣтата̄. екантахӣне акусале чханда̄дивасена хӣнапан̣ӣтата̄, ол̣а̄рикасукхумата̄ ча. татха̄ хи вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йа̄ ол̣а̄рика̄, са̄ хӣна̄. йа̄ сукхума̄, са̄ пан̣ӣта̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 11). акусала̄дӣсу досасахагата̄диантарабхедавасена упа̄да̄йупа̄да̄йа ол̣а̄рикасукхумата̄ там̣там̣ва̄панавасена вуччати, на кусала̄кусала̄дивасена̄ти а̄ха ‘‘там̣там̣ва̄панавасена катханепи париваттанам̣ наттхӣ’’ти. досуссанната̄йа̄ти килеса̄дхиката̄йа. татха̄ти досуссанната̄йа. катхам̣ пана кусалесу досуссанната̄? упаниссайавасена, килеса̄дхикехи санта̄не паваттама̄на̄ кусала̄ дхамма̄ килесехи самба̄дхаппаттийа̄ тин̣а̄дӣхи самба̄дхаппатта̄ни вийа сасса̄ни випулапхалаул̣а̄рапхала̄ на хонтӣти. татха̄ти мандадосата̄йа. кусала̄нам̣ мандадосата̄пи вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄. ол̣а̄рикасукхуманикантӣти еттха антогадхависесам̣ никантийа̄ ол̣а̄рикасукхумата̄са̄ман̃н̃ам̣ вуттам̣. йатха̄ хеттха ол̣а̄рикаса̄ман̃н̃ена ол̣а̄рикол̣а̄рикатарол̣а̄рикатама̄ никантийо гайханти, татха̄ сукхумасукхуматарасукхуматама̄ сукхумата̄са̄ман̃н̃ена гайхантӣти. сукхуматаманикантиваттхунти четтха йа̄ва бхаваггам̣ випассана̄н̃а̄н̣ан̃ча ведитаббам̣.
13. йади сийа̄ти йади асампайого висам̣сат̣т̣хо сийа̄.
сантикато акусалатоти акусалабха̄вена сантикато лобхасахагата̄диакусалаведайитато. акусала̄ти досасахагата̄диакусалаведана̄ дӯрети йатха̄ уддхарӣйати. тато дӯрато кусалатоти тато акусалато дӯрато ка̄ма̄вачара̄дикусалаведайитато кусала̄ ка̄ма̄вачара̄дикусалаведана̄. ‘‘на сакка̄’’ти вуттам̣ уддхаритум̣ асаккун̣еййатам̣ ‘‘татха̄ хи сатӣ’’тиа̄дина̄ виварати. тасма̄ти йасма̄ дӯрато сантикуддхаран̣ам̣ вуттанайена сантикато сантикуддхаран̣амева хоти, татха̄ сати аттхависесо на хоти, упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрасантиката̄ идха вуччати. тасма̄ сантикато сантикуддхаран̣ан̃ча на сакка̄ ка̄тум̣ аттхависеса̄бха̄вато, анадхиппетатта̄ ча̄ти адхиппа̄йо.
нану ча атисайавачаниччха̄васена аттхева аттхависесоти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘дӯрадӯратарата̄йа вийа сантикасантикатарата̄йа ча анадхиппетатта̄’’ти. йа̄ти акусалаведана̄. татоти кусалаведайитато. идха вуттасса дӯрасса̄ти имасмим̣ ведана̄ккхандхавибхан̇ге ‘‘акусала̄ ведана̄ кусала̄бйа̄ката̄хи ведана̄хи дӯре’’тиа̄дина̄ (вибха. 13) вуттасса дӯрасса. дӯрато аччантависабха̄гатта̄ти йато йам̣ ‘‘дӯре’’ти вуттам̣, тато аччантависадисатта̄ тасса васена дӯре сантикам̣ наттхӣти на сакка̄ дӯрато сантикам̣ уддхаритум̣. айан̃хеттха адхиппа̄йо – хет̣т̣ха̄ йа̄ ведана̄ йа̄йа ведана̄йа дӯрети вутта̄, са̄ ева тасса̄ кеначипи парийа̄йена сантикети на уддхаритабба̄ти. сантикети вуттаведанам̣йева сандха̄йа вадати. бхиннети лобхасахагата̄дивасена вибхатте. таттхева̄ти ‘‘сантике’’ти вуттааттхе ева. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘акусала̄ ведана̄ акусала̄йа ведана̄йа сантике’’ти евам̣ вуттаакусала̄йа ведана̄йамева лобхасахагата̄дивасена вибхатта̄йа дӯрабха̄вопи лаббхати. евам̣ сесесупӣти.
йади сантикато дӯрам̣ лаббхати, йадаггена дӯрам̣ лаббхати, тадаггена дӯрато сантикам̣ уддхарийеййа̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘упа̄да̄йупа̄да̄йа дӯрато ча сантикам̣ на сакка̄ уддхариту’’нтиа̄ди. тассаттхо – йам̣ сантикато дӯрам̣ лаббхати, йадипи там̣ висабха̄гат̣т̣хена лаббхати, татха̄пи йам̣ таттха сантикам̣ лаббхати, там̣ сабха̄гат̣т̣хенева лаббхатӣти сантикатова сантикам̣ уддхат̣ам̣ сийа̄ти. тасма̄ти йасма̄ висабха̄гат̣т̣хена дӯрата̄, сабха̄гат̣т̣хена ча сантиката̄ иччхита̄, тасма̄. лобхасахагата̄йа досасахагата̄ висабха̄гата̄йа дӯре сама̄на̄ катхам̣ сантике бхавеййа̄ти адхиппа̄йо. нану та̄сам̣ акусаласабха̄гата̄ лаббхатева̄ти таттха уттарама̄ха ‘‘висабха̄гата̄’’тиа̄ди. таттха бхедам̣ аггахетва̄ на паваттатӣти бхедам̣ висесам̣ асадисатам̣ гахетва̄ ева паваттати висабха̄гата̄. дӯрата̄йа̄ти идха̄дхиппета̄йа дӯрата̄йа сабха̄гасса абйа̄пакатта̄ дӯрато сантикуддхаран̣ам̣ на сакка̄ ка̄тум̣. сати хи сабха̄габйа̄пакатте сийа̄ сантиката̄ти дӯрато сантикуддхаран̣ам̣ сакка̄ ка̄тунти адхиппа̄йо. ‘‘на хӣ’’тиа̄дина̄ тамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ кароти. сабха̄гата̄ти са̄ман̃н̃ам̣. бхеданти висесам̣. антогадхам̣ катва̄ва̄ти абхибйа̄петва̄ва. висабха̄габйа̄пакатта̄ сантиката̄йа̄ти идха̄дхиппетависабха̄гам̣ бйа̄петва̄ паваттанато хет̣т̣ха̄ вуттасантиката̄йа сантикато дӯруддхаран̣ам̣ сакка̄ ка̄тум̣. тамеваттхам̣ ‘‘акусалата̄ хӣ’’тиа̄дина̄ па̄кат̣ам̣ кароти.
ведана̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. сан̃н̃а̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄
17. тасса̄пӣти сан̃н̃а̄йапи. таббаттхукатта̄ти чаккхуваттхукатта̄. пат̣игхавин̃н̃еййоти йатха̄вуттапат̣игхато виджа̄нитаббо пат̣игхавасена гахетаббо. уттарападалопам̣ катва̄ти пуримападе уттарападалопам̣ катва̄.
вин̃н̃еййабха̄ве, на уппаттийанти адхиппа̄йо. вачананти саддо, на̄манти аттхо. вачана̄дхӣна̄ти гахетаббатам̣ пати садда̄дхӣна̄, на̄ма̄йаттагахан̣а̄ти аттхо. йадеттха ваттаббам̣, там̣ на̄марӯпадуке (дха. са. мӯлат̣ӣ. 101-108) вуттамева. адхивачанам̣ пан̃н̃аттипака̄сакам̣ н̃а̄пакам̣ етесам̣ аттхӣти адхивачана̄ йатха̄ арисасоти. татоджоти адхивачанасан̇кха̄тато арӯпаккхандхато джа̄то. арӯпаккхандхапарийа̄паннатта̄ пхассепи йатха̄вутто аттхо самбхаватӣти дассетум̣ ‘‘сампхассойева ва̄’’тиа̄дима̄ха. на кевалам̣ манодва̄рикапхассе ева, атха кхо пан̃чадва̄рикапхассепи ‘‘вин̃н̃еййабха̄ве вачанам̣ адхикичча паватта̄ адхивачана̄’’тиа̄дивуттаппака̄ро аттхо самбхавати. итӣти тасма̄. тена парийа̄йена̄ти маносампхассаджапарийа̄йена. татоджа̄пӣти пан̃чадва̄рикапхассаджа̄та̄пи. ан̃н̃аппака̄ра̄самбхаватоти пат̣игхасампхассаджапарийа̄йасса асамбхавато. а̄вен̣икам̣ пат̣игхасампхассаджата̄. пака̄рантарам̣ адхивачанасампхассаджата̄.
йади еванти йади пан̃чадва̄рикапхассехи уппаннасан̃н̃а̄ парийа̄йато ниппарийа̄йато ча ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти вуччанти, евам̣ чатта̄ропи арӯпино кхандха̄ евам̣ ваттум̣ йутта̄. евам̣ санте сан̃н̃а̄ва касма̄ ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘тин̣н̣ам̣ кхандха̄на’’нтиа̄ди. таттха тин̣н̣ам̣ кхандха̄нанти ведана̄сан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣аккхандха̄нам̣. аттхавасена̄ти ‘‘вачанам̣ адхикичча паватта̄ адхивачана̄’’тиа̄дина̄ вуттааттхавасена анваттхата̄васена. аттано паттампи на̄манти ‘‘адхивачанасампхассаджа̄’’ти евам̣ аттано ануппаттампи на̄мам̣. дхамма̄бхила̄поти сабха̄ванирутти. пуббе чатуннам̣ арӯпаккхандха̄нам̣ са̄дха̄ран̣опи адхивачанасампхассаджавоха̄ро рул̣хивасена сан̃н̃а̄йа ева паваттоти ватва̄ ида̄ни со тадан̃н̃а̄рӯпаккхандхаса̄дха̄ран̣о сан̃н̃а̄йа нивеситоти дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. раджджитва̄ олокана̄дӣсӯти еттха а̄ди-саддена куджджхитва̄ олокана̄ди вийа раджджитва̄ савана̄дипи сан̇гайхатӣти ведитаббам̣, татха̄сота̄вадха̄на̄динопи раттата̄дивиджа̄нананимиттата̄самбхавато. чаккхусампхассаджа̄сан̃н̃а̄йа пана па̄кат̣абха̄вам̣ нидассанавасена дассетум̣ ‘‘олоканам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣ависайасама̄гаме’’тиа̄дима̄ха.
олоканасса апа̄кат̣абха̄ве раттата̄дивиджа̄нанам̣ на хоти, па̄кат̣абха̄ве ча хотӣти а̄ха ‘‘паса̄даваттхука̄ ева̄’’ти. ‘‘ан̃н̃ам̣ чинтента’’нти йам̣ пуббе тена катхитам̣, ка̄йена ва̄ пака̄ситам̣, тато ан̃н̃ам̣ кин̃чи аттхам̣ чинтентам̣. тенева̄ха ‘‘н̃а̄та’’нти.
сан̃н̃а̄ккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄
20. ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄ти еттха̄’’ти идам̣ пат̣хамам̣ ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄’’ти вачанам̣ сандха̄йа вуттам̣. тасса хи бхуммавасена аттхо гахетаббо. тена̄ха ‘‘таттха хи падха̄нам̣ дассита’’нти. хет̣т̣химакот̣ийа̄ва падха̄нам̣ дасситанти имаматтхам̣ гахетва̄ ‘‘йади ева’’нтиа̄дина̄ чодети. итаро ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄ падха̄намева дассита’’нти еваметтха нийамо гахетабботи дассенто ‘‘упаримакот̣игатабха̄вена̄’’тиа̄дина̄ там̣ парихарати. падха̄нассева дассанам̣. падха̄не хи дассите аппадха̄нампи аттхато дасситамева хотӣти. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘там̣сампайуттасан̇кха̄ра̄ пана та̄йа гахита̄йа гахита̄ва хонтӣ’’ти. йам̣ хет̣т̣химакот̣ийам̣ лаббхати, там̣ упаримакот̣ийампи лаббхати ева̄ти а̄ха ‘‘хет̣т̣химакот̣и хи саббабйа̄пика̄’’ти. дутийе каран̣аниддесатам̣ дассетум̣ ‘‘а̄гата̄ти самбандхо’’ти а̄ха. а̄гаманакирийа̄ хи хет̣т̣химакот̣ийа̄ каран̣абха̄вена таттха вутта̄ти. йатха̄ ча а̄гаманакирийа̄йа, евам̣ вачанакирийа̄йапи хет̣т̣химакот̣ийа̄ каран̣абха̄во самбхаватӣти дассетум̣ ‘‘пуримепи ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘екӯнапан̃н̃а̄саппабхеде’’ти идам̣ локийачиттуппа̄де па̄л̣иа̄гата̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄нам̣ упаримакот̣им̣ сандха̄йа вуттам̣. йева̄панакадхаммехи саддхим̣ упаримакот̣ийа̄ гайхама̄на̄йа ‘‘тепан̃н̃а̄са̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, локуттарачиттуппа̄давасена пана ‘‘саттапан̃н̃а̄са̄’’ти.
сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄
самуггама-падасса татвато парийа̄йато ча аттхам̣ дассети ‘‘сан̃джа̄тийам̣ а̄диуппаттийа’’нти. бхедато пана сама̄йоге уггамананти. таттха кена сама̄йоге, куто, катхан̃ча уггамананти вича̄ран̣а̄йам̣ а̄ха ‘‘там̣там̣паччайасама̄йоге’’тиа̄ди. таттхева̄ти пан̃чавока̄рабхаве ева. таттха хи пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ самуггаччханти. йатха̄дхигата̄нам̣ адхигатаппака̄ра̄нам̣, пат̣исандхика̄нанти аттхо. опапа̄тикасамуггаменева четтха сам̣седаджасамуггамопи гахитоти дат̣т̣хаббо пан̃чаккхандхапарийа̄панна̄нам̣ тада̄ уппаджджана̄раха̄нам̣ уппаджджанато. таттха сам̣седаджа̄ уппаджджитва̄ вад̣д̣ханти, итаре на вад̣д̣хантӣти идаметесам̣ на̄на̄каран̣ам̣. сукхумаджа̄тийалома̄ ева кира кечи ел̣ака̄ химаванте виджджанти, тесам̣ ломам̣ сандха̄йа ‘‘джа̄тимантаел̣акалома’’нти вуттам̣ атисукхуматта̄ тесам̣ лома̄нам̣. кечи пана ‘‘аджапа̄катикел̣ака̄дӣхи сан̇карарахита̄нам̣ тесам̣ ел̣акависеса̄нам̣ ниббаттел̣акасса ломам̣ джа̄тиун̣н̣а̄, тампи тан̇кхан̣аниббаттасса̄’’ти ваданти. габбхам̣ пха̄летва̄ гахитасса̄ти апаре. евам̣сан̣т̣ха̄нанти джа̄тиун̣н̣ам̣суно паггхаритва̄ агге т̣хитателабиндусан̣т̣ха̄нам̣. ван̣н̣аппат̣ибха̄готи рӯпапат̣иччханно сан̣т̣ха̄напат̣иччханно ча.
сантатимӯла̄нӣти тасмим̣ бхаве рӯпасантатийа̄ мӯлабхӯта̄ни. анекиндрийасама̄ха̄рабха̄ватоти йатха̄рахам̣ чаккха̄дианекиндрийасан̇гха̄табха̄вато. падха̄нан̇ганти уттаман̇гам̣ сиро.
на тасса тасса кхандхасса парипун̣н̣атам̣, там̣там̣кхандхекадесассева вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ка̄ма̄вачара̄нанти ка̄ма̄вачарасатта̄нам̣. парихӣна̄йатанасса̄ти парихӣнасса чаккха̄диа̄йатанасса васена. таттха дуггатийам̣ андхасса чаккхудасакавасена, бадхирасса сотадасакавасена, андхабадхирасса убхайавасена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄. напум̣сакасса пана бха̄ваха̄ни вутта̄ ева. татха̄ андхабадхира̄гха̄накасса чаккхусотагха̄навасена. там̣ пана дхаммахадайавибхан̇гапа̄л̣ийа̄ вируджджхати. там̣ парато а̄ви бхависсати. рӯпа̄вачара̄нам̣ пана чаккхусотаваттхуджӣвитавасена чатта̄ри сантатисӣса̄нӣти итаресам̣ васена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄.
тесанти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣. ваттхубха̄вена̄ти вича̄ран̣а̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вена. пат̣исандхийам̣ уппанна̄ паватта̄ пан̃чаккхандха̄ти пат̣исандхиккхан̣е паваттиккхан̣е ча пан̃чаккхандхе дассети. бхумманиддесоти ‘‘пан̃часу кхандхесӯ’’ти айам̣ бхумманиддесо. ан̃н̃атха̄ти ниддха̄ран̣е анадхиппете. ‘‘бха̄венабха̄валаккхан̣аттхе’’ти идам̣ висайа̄диаттха̄нам̣ идха̄самбхавато вуттам̣. убхайанти рӯпа̄рӯпам̣. рӯпа̄рӯпасантатинти рӯпасамут̣т̣ха̄пакам̣ рӯпасантатим̣ арӯпасантатин̃ча. ‘‘ваттху уппа̄даккхан̣е дуббалам̣ хотӣ’’ти идам̣ на пат̣исандхиккхан̣ам̣ ева, на̄пи ваттхурӯпам̣ ева сандха̄йа вуттанти дассенто а̄ха ‘‘саббарӯпа̄нам̣ уппа̄даккхан̣е дуббалатам̣ сандха̄йа вутта’’нти. ‘‘тада̄ хӣ’’тиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса ка̄ран̣авачанам̣. таттха танти рӯпам̣. ‘‘каммаккхиттатта̄’’ти идам̣ на каммаджата̄маттам̣ сандха̄йа вуттам̣, атха кхо каммаджасса пат̣хамуппаттийам̣ апатит̣т̣хитатам̣ сандха̄йа̄ти дассенто ‘‘сатипӣ’’тиа̄дима̄ха. тато паранти тато пат̣исандхито парам̣. садисасанта̄не йатха̄ патит̣т̣хитам̣, на татха̄ висадисасанта̄нети а̄ха ‘‘сама̄насантатийа’’нти.
ан̇габха̄ванти ка̄ран̣абха̄вам̣. тенева̄ха ‘‘саха̄йабха̄ва’’нти. тесам̣ дхамма̄нанти йехи саддхим̣ уппаннам̣, тесам̣ пат̣исандхийам̣ читтачетасикадхамма̄нам̣. тада̄ти т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча рӯпуппа̄данамева наттхи. анантара̄дипаччайала̄бхена уппа̄даккхан̣е ева читтасса балавабха̄во, на итаратра. тена̄ха ‘‘йада̄ ча рӯпуппа̄данам̣, тада̄ уппа̄даккхан̣е’’ти.
йеха̄ка̄рехӣти а̄ха̄риндрийапаччайа̄диа̄ка̄рехи. йатха̄самбхавам̣ паччайа̄ хонтӣти пхасса̄дайо а̄ха̄ра̄дивасена йатха̄рахам̣ паччайа̄ хонти. вуттан̃хетам̣ пат̣т̣ха̄не ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣, кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.429).
чутичиттена саддхим̣ уппаджджама̄нам̣, чутичиттена ва̄ ка̄ран̣абхӯтена уппаджджама̄нам̣. тато пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ вийа̄ти йатха̄ чутичиттато а̄саннехи пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ бхавантаре на уппаджджати, евам̣ чутичиттена уппаджджама̄нампи анупаччхиннепи ват̣т̣амӯлети ака̄ран̣ам̣ ват̣т̣амӯла̄вӯпасамо чутичиттасса рӯпуппа̄данети дассети.
арӯпасса̄ти а̄руппасса.
утуна̄ти пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е уппаннена утуна̄. самут̣т̣хите рӯпети пат̣исандхичиттасса бхан̇гаккхан̣е рӯпе самут̣т̣хите пат̣исандхианантарам̣ пат̣хамабхаван̇гачиттам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. уппа̄даниродхаккхан̣а̄ти йатха̄вуттесу сол̣асасу читтесу а̄дичиттасса уппа̄даккхан̣о, сол̣асамачиттасса ниродхаккхан̣о ча̄ти ваданти, рӯпассева пана уппа̄даниродхаккхан̣а̄ ведитабба̄.
дхарама̄наккхан̣е ева̄ти тасса утуно виджджама̄наккхан̣е ева йади гахита̄, ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣ рӯпа’’нти вуттам̣ хоти сол̣асахева читтехи тасса дхарама̄ната̄йа париччхиннатта̄. уппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ти утуно дхарама̄наккхан̣е уппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ ниродхаккхан̣о атха гахито, ‘‘саттарасачиттаккхан̣а̄йукам̣рӯпа’’нти вуттам̣ хоти уппа̄даккхан̣асахитена ча екасса читтаккхан̣асса гахитатта̄. ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йука’’нти вуттам̣ хоти ниродхаккхан̣асса бахикататта̄.
евам̣ уппа̄даниродхаккхан̣есу гахитесу аггахитесу ча сол̣асасаттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄, тато адхикачиттаккхан̣а̄йуката̄ ча сийа̄ти дассетва̄ ида̄ни таттха т̣хитапаккхам̣ дассенто ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тасса дхарама̄наккхан̣е уппаннесӯти тасса утуно дхарама̄наккхан̣е уппаннесу сол̣асасу читтесу пат̣исандхипи йасма̄ гахита̄, тасма̄ утуно уппа̄даккхан̣о дхарама̄наккхан̣е гахитоти ниродхаккхан̣е аггахите ‘‘рӯпе дхарантейева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджханти, там̣ пана саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджхатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) евам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ваккхама̄на̄ адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄. гахите ва̄ ниродхаккхан̣е сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄ти самбандхо. еттха ча ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄’’ти идам̣ пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣о гахитоти катва̄ вуттам̣. йасма̄ пана пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘две бхаван̇га̄ни, а̄ваджджанам̣, дассанам̣, сампат̣иччханам̣, сантӣран̣ам̣, вот̣т̣хаббанам̣, пан̃ча джавана̄ни, две тада̄рамман̣а̄ни, екам̣ чутичиттанти пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, атха̄васесаекачиттаккхан̣а̄йуке’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227), татха̄ тада̄рамман̣апарийоса̄на̄ни, ‘‘екам̣ чутичиттам̣, тадаваса̄не тасмин̃н̃ева екачиттаккхан̣ат̣т̣хитике а̄рамман̣е пат̣исандхичиттам̣ уппаджджатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227) ча ваккхати. тасма̄ рӯпасса сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄йапи аттхасиддхи хотийева. тена̄ха ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄’’ти. татха̄пи уппаджджитва̄ бхаван̇гачаланасса паччайо хоти, на уппаджджама̄намева̄ти саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄ ведитабба̄.
оджа̄йа сабха̄васукхумата̄ упа̄да̄рӯпабха̄вато. еттха ча ма̄тара̄ аджджхохат̣а̄ оджа̄ ба̄хираббхан̃джанам̣ вийа габбхамаллина̄ тасмим̣ санта̄не оджат̣т̣хамакарӯпуппаттийа̄ паччайо хоти. а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нарӯпапавен̣ийа̄ оджа̄йа вийа сесатисантатиоджа̄йа рӯпуппа̄дананти ударийе оджа̄ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети утусамут̣т̣ха̄набха̄вато, упа̄диннакат̣т̣ха̄не ева пана самут̣т̣ха̄пети, расахаран̣ӣхи гантва̄ ка̄йа̄нусат̣анти ведитаббам̣.
читтан̃чева̄ти еттха ча-саддена пат̣ийогӣнам̣ каммамева самуччиноти, на читтена сампайуттадхаммети катва̄ а̄ха ‘‘читтасса пуббан̇гамата̄йа вутта’’нти. ‘‘читтуппа̄дам̣ ган̣ха̄ти ‘читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’тиа̄дӣсу (дха. са. 1) вийа, на каммачетанам̣ вийа екадхаммамева̄’’ти вутте ‘‘йатха̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса хетуа̄дайо читтасампайуттадхамма̄пи самут̣т̣ха̄пака̄ва, евам̣ каммасамут̣т̣ха̄нарӯпасса каммасампайутта̄пӣ’’ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тасса париха̄рам̣ ваттум̣ ‘‘каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха.
рӯпасса̄ти рӯпаккхан̣асса, рӯпасса ва̄ аддхуно. найадассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ пат̣исандхиккхан̣е ева рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ екаккхан̣е па̄тубха̄воти имасса аттхасса анадхиппетатта̄. тенева̄ха ‘‘тато парампи рӯпа̄рӯпа̄нам̣ сахуппаттисаббха̄вато’’ти. йатха̄ ча ‘‘пат̣исандхиккхан̣е ева̄’’ти нийамо на гахетаббо, евам̣ ‘‘екаккхан̣е ева па̄тубха̄во’’типи нийамо на гахетабботи дассенто ‘‘на панета’’нтиа̄дима̄ха. там̣дӣпанаттхамева̄ти асама̄нака̄лата̄дӣпанаттхамева, на сахуппа̄дадӣпанаттхам̣. аддха̄напариччхедакатха̄ хи айанти.
йади еванти йатха̄ пхалапатта̄ни, евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄ йади дандхалахупариваттино. асама̄наддхатта̄ти атулйака̄латта̄. ниччхиддесӯти ниббиваресу. тена нирантараппаваттим̣ ева вибха̄вети. айанти аддха̄напариччхедакатха̄. читтаджарӯпа̄дӣнам̣ на татха̄ нирантарабха̄вена паватти, йатха̄ каммаджарӯпа̄нанти а̄ха ‘‘каммаджарӯпаппаваттим̣ сандха̄йа̄’’ти. каммаджарӯпа̄нам̣ ва̄ итаресам̣ мӯлабха̄вато падха̄нанти ‘‘каммаджарӯпаппаваттим̣ сандха̄йа̄’’ти вуттам̣. ачиттуппа̄дакатта̄ абйа̄баджджхата̄йа ниродхасама̄паттийа̄ нибба̄напат̣ибха̄гата̄ ведитабба̄. паде падам̣ аккамитва̄ти лакун̣д̣акапа̄дата̄йа аттано аккантападасамӣпе падам̣ никкхипитва̄. йо хи сӣгхападавиккамо лакун̣д̣акапа̄до, со идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘лахум̣ лахум̣ аккамитва̄ти аттхо’’ти. сахева нируджджхантӣти рӯпам̣ каммаджамидха̄дхиппетанти катва̄ вуттам̣. утуджам̣ пана чутито уддхампи паваттати ева. пуббе вуттанти ‘‘рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄, арӯпасса тато екабха̄го’’ти (вибха. мӯлат̣ӣ. 20 пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄) евам̣ вуттам̣ аддха̄наппака̄рам̣.
екуппа̄датоти сама̄нуппа̄дато. сама̄наттхо хи айам̣ ека-саддо. еко дат̣т̣хабба̄ка̄роти еко н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа пасситабба̄ка̄ро. еван̃хи сол̣аса̄ка̄ра̄ сийум̣, итаратха̄ вӣсати, тато адхика̄ ва̄ ете а̄ка̄ра̄ бхавеййум̣. тасса̄ти паччхимакаммаджасса. хет̣т̣ха̄ сол̣асакети парийоса̄насол̣асакасса анантара̄тӣтасол̣асаке. паччхимасса̄ти таттха паччхимачиттасса. на̄на̄ниродхабха̄вам̣ вийа екуппа̄дабха̄вампи паччхимакаммаджасса т̣хапане ка̄ран̣ам̣ аниччханто ‘‘йади пана̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. ‘‘саббампӣ’’тиа̄дина̄ таттха атиппасан̇гам̣ дассети. ваджджетаббам̣ на̄нуппа̄дам̣ еканиродхам̣. гахетаббам̣ екуппа̄дана̄на̄ниродхам̣. убхайампи тада̄ наттхи ануппаджджанато. тенева̄ха ‘‘каммаджарӯпасса ануппаттито’’ти. тато пуббети паччхимакаммаджарӯпуппаджджанато орам̣. ан̃н̃асса̄ти йасса читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣, тато ан̃н̃асса читтасса. т̣хитиккхан̣е уппаннасса екуппа̄дата̄, бхан̇гаккхан̣е уппаннасса на̄на̄ниродхата̄ ча наттхӣти а̄ха ‘‘т̣хитибхан̇гаккхан̣есу уппаннарӯпа̄ни ваджджетва̄’’ти. тена̄ти рӯпена. ‘‘сан̇кхаликасса вийа самбандхо’’ти етена авиччхиннасамбандхо идха ‘‘павен̣ӣ’’ти адхиппетоти дассети. ан̃н̃атха̄ти виччхиджджама̄нампи гахетва̄ ‘‘павен̣ӣ’’ти вуччама̄не. на хи рӯпадхамма̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ вийа анантарапаччайабха̄во аттхӣти рӯпадхамма̄нам̣ бхан̇гаккхан̣е уппаннарӯпадхамме аггахетва̄ ‘‘ат̣т̣хачатта̄лӣса̄’’ти вуттам̣. тесам̣ пана гахан̣е екӯнапан̃н̃а̄са̄ва сийа̄ти а̄ха ‘‘екӯнапан̃н̃а̄сакаммаджийавачанам̣ каттаббам̣ сийа̄’’ти.
судӣпанатта̄ти сукхадӣпанатта̄, найадассанабха̄вена ва̄ сут̣т̣ху дӣпанатта̄. тенева̄ха ‘‘етена хи найена̄’’тиа̄ди. таттха танти рӯпам̣. тена̄ти рӯпена. убхайаттха̄ти паччхимакаммаджарӯпаппаваттийам̣, тато пуббе ча. ан̃н̃асса̄ти екасса читтасса т̣хитиккхан̣е уппаджджитва̄ тато ан̃н̃асса читтасса. тасса̄ти рӯпасса. еттха ча паччхимакаммаджарӯпаппаваттийам̣ нируджджханаканти вуттам̣ тато пуретараппаваттам̣ рӯпам̣ ведитаббам̣. чатусантатикарӯпена̄тиа̄ди йатха̄вуттасан̇гахагаманадассанам̣. еттха̄ти етасмим̣ на̄нуппа̄деканиродхата̄дӣпане. т̣хитиккхан̣ети арӯпасса рӯпасса ча т̣хитиккхан̣е уппаннасса рӯпасса ча арӯпасса ча дасситатта̄. адасситасса̄ти йатха̄ ева еттха, евам̣ таттха вибхаджитва̄ адасситасса. касма̄ панеттха паччхимакаммаджена дӣпана̄йам̣ саматим̣сакаммаджарӯпаггахан̣ам̣ катанти а̄ха ‘‘саматим̣са…пе… йоджита’’нти. тато каммато джа̄та̄ там̣каммаджа̄, тесу. сан̇кхаротӣти сан̇кха̄ро, джӣвитан̃ча там̣ сан̇кха̄ро ча̄ти джӣвитасан̇кха̄ро, а̄йу. джӣвитена сан̇кхарӣйантӣти джӣвитасан̇кха̄ра̄, усма̄дайо.
ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣ети йасса читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ рӯпам̣ ан̃н̃асса тато саттарасамасса уппа̄даккхан̣е, т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣ети самбандхо. ‘‘вуттанти адхиппа̄йо’’ти идам̣ па̄л̣ийа̄ вируджджхантампи ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатабха̄вадассанаттхам̣ вуттанти айаметтха адхиппа̄йоти аттхо. касма̄ти читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ сандха̄йа па̄л̣и паватта̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана каммаджарӯпанти са̄ та̄йа кена ка̄ран̣ена вируджджхатӣти а̄ха ‘‘чату…пе… бхавитаббатта̄’’ти, ниппханнасса̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йо ча̄йам̣ читтасамут̣т̣ха̄насса…пе… камма̄дисамут̣т̣ха̄насса̄пи айамева кхан̣анийамо’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄). етехӣти йатха̄нӣто йамакапа̄т̣хо, ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро читтасамут̣т̣ха̄но’’тиа̄дико ат̣т̣хакатха̄падесоти етехи. наттхийева екуппа̄даеканиродхадӣпанатоти адхиппа̄йо. тена хи вуттам̣ ‘‘йена читтена саддхим̣ уппаджджати, тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхатӣ’’тиа̄ди.
пуна ‘‘етехӣ’’ти имина̄ екуппа̄дана̄на̄ниродхана̄нуппа̄даеканиродхадӣпанавасена паватта̄ ат̣т̣хакатха̄падеса̄ гахита̄ти ведитаббам̣, убхайаттха̄пи ва̄ етехи а̄чарийехӣти аттхо. татийо бха̄го, тена адхика̄ сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ татийа…пе… йуката̄ вутта̄ти самбандхо. татийа бха̄готи ча уппа̄дат̣т̣хитиккхан̣е упа̄да̄йа бхан̇гаккхан̣о адхиппето. йасмим̣ ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, авасесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке, йасмим̣ пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, авасесаекачиттаккхан̣а̄йуке тасмим̣йева а̄рамман̣ети йоджетаббам̣. убхайан̃четам̣ йатха̄ккамам̣ манодва̄ре пан̃чадва̄ре ча а̄па̄тхагатам̣ ведитаббам̣. на кхо паневам̣ сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ екачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ а̄рамман̣ам̣ сандха̄йа пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) татха̄ вуттанти дассенто ‘‘на хи сакка̄’’тиа̄дима̄ха. пан̃чадаса̄ти атирекапан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ти самбандхо. ‘‘тасма̄’’тиа̄дина̄ йаттха кхан̣екадесам̣ аггахитанти на сакка̄ ваттум̣, тамева дассети. евам̣ та̄ва на рӯпам̣ саттарасачиттаккхан̣а̄йукам̣, на̄пи татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣, атха кхо сол̣асачиттаккхан̣а̄йукамева̄ти дасситам̣ хоти.
касма̄ панеттха рӯпамева сама̄непи аниччасан̇кхата̄дибха̄ве чира̄йукам̣ джа̄танти? дандхапариваттибха̄вато. арӯпадхамма̄ хи са̄рамман̣а̄ читтапуббан̇гама̄, те йатха̄балам̣ аттано а̄рамман̣авибха̄ванавасена паваттантӣти тадаттханиппхаттисаманантарамева нируджджханато лахупариваттино. тена̄ха бхагава̄, ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми евам̣ лахупариваттам̣, йадидам̣, бхиккхаве, читта’’нти (а. ни. 1.48). рӯпадхамма̄ пана ана̄рамман̣а̄, те а̄рамман̣авасена арӯпадхаммехи вибха̄ветабба̄. са̄ ча несам̣ воха̄ра̄нугун̣а̄ вибха̄ветаббата̄ аттано дандхапариваттита̄йа, тесан̃ча лахупариваттита̄йа сол̣асахи саттарасахи ва̄ читтаккхан̣ехи ниппаджджатӣти рӯпамеветтха чира̄йукам̣ джа̄там̣. кин̃ча – лахувин̃н̃а̄н̣ависайасантатиматта̄дхӣнавуттита̄йа тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, а̄рамман̣ӯпаладдхиматтабха̄вато вин̃н̃а̄н̣асса ча лахупариваттита̄, дандхамаха̄бхӯтаппаччайата̄йа пана рӯпасса дандхапариваттита̄. на̄на̄дха̄тӯсу татха̄гатассева йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣, тена ча рӯпамева пуреджа̄тапаччайо вутто, паччха̄джа̄тапаччайо ча тассева̄ти на еттха аниччасан̇кхата̄дибха̄васа̄ман̃н̃ена рӯпа̄рӯпам̣ сама̄на̄йукам̣ парикаппетаббам̣. вуттанайена рӯпамева чира̄йуканти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
йатха̄ ча рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄, татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ ва̄ на хоти, там̣ дассетва̄ йва̄йам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ читтасса т̣хитиккхан̣е рӯпуппа̄до вутто, таттха т̣хитиккхан̣амева та̄ва читтасса анануджа̄нанто ‘‘йо четтха…пе… вича̄ретаббо’’ти ватва̄ йамаке уппаннауппаджджама̄нава̄ра̄дипа̄л̣им̣ а̄харанто ‘‘читтайамаке’’тиа̄дима̄ха. таттха парипун̣н̣ависсаджджанети убхайампи йамакападам̣ аха̄петва̄ катависсаджджане. уппа̄даккхан̣е ана̄гатан̃ча̄ти уппа̄даккхан̣е ча читтам̣, ана̄гатан̃ча читтам̣ на нируддхам̣, нируджджхама̄нанти аттхо. т̣хитиккхан̣а̄бха̄вам̣ читтасса дӣпетӣти уппаннауппаджджама̄нава̄ра̄дӣсу ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣ читтасса т̣хитиккхан̣ам̣ на̄ма наттхӣти имаматтхам̣ дӣпети бодхети. на хи йатха̄дхаммаса̄сане абхидхамме лаббхама̄насса авачане ка̄ран̣ам̣ диссатӣти адхиппа̄йо. на кеваламабхидхамме авачанамева читтасса т̣хитиккхан̣а̄бха̄ваджотакам̣, апича кхо суттантапа̄л̣ипӣти дассенто ‘‘суттесупӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ан̃н̃атхаттам̣ на̄ма пубба̄парависесо. кхан̣адвайасаман̇гим̣ т̣хитанти паччуппаннасса т̣хитабха̄вама̄ха. ан̃н̃атхаттам̣ пана санта̄нейева ведитаббам̣.
еттха ча кечи ‘‘йатха̄бхӯто дхаммо уппаджджати, ким̣ татха̄бхӯтова бхиджджати, уда̄ху ан̃н̃атха̄бхӯто? йади татха̄бхӯтова бхиджджати, на джарата̄йа самбхаво. атха ан̃н̃атха̄бхӯто, ан̃н̃о ева соти саббатха̄пи т̣хитиккхан̣асса абха̄войева̄’’ти ваданти. таттха екадхамма̄дха̄рабха̄вепи уппа̄даниродха̄нам̣ ан̃н̃ова уппа̄даккхан̣о, ан̃н̃о ниродхаккхан̣о. уппа̄да̄ваттхан̃хи упа̄да̄йа уппа̄даккхан̣о, ниродха̄ваттхам̣ упа̄да̄йа ниродхаккхан̣о. уппа̄да̄ваттха̄йа ча бхинна̄ ниродха̄ваттха̄ти екасмим̣йева сабха̄вадхамме йатха̄ иччхитабба̄, ан̃н̃атха̄ ан̃н̃ова дхаммо уппаджджати, ан̃н̃о дхаммо нируджджхатӣти а̄паджджеййа, евам̣ ниродха̄ваттха̄йа вийа ниродха̄бхимукха̄ваттха̄йапи бхавитаббам̣. са̄ т̣хити, джарата̄ ча̄ти сампат̣иччхитаббаметам̣. йади евам̣ касма̄ па̄л̣ийам̣ т̣хитиккхан̣о на вуттоти? винеййаджджха̄сайа̄нуродхена найадассанавасена па̄л̣и гата̄ти ведитабба̄. абхидхаммадесана̄пи хи када̄чи винеййаджджха̄сайа̄нуродхена паваттати. татха̄ хи рӯпасса уппа̄до ‘‘упачайо, сантатӣ’’ти бхиндитва̄ десито. хетусампайуттадука̄дидесана̄ четтха нидасситабба̄.
‘‘йасса ва̄ пана̄’’тиа̄ди пуччха̄вачанам̣. тасса ‘‘но’’ти виссаджджанам̣. самудайасаччам̣ нируджджхатӣти читтуппа̄дасса ниродхаккхан̣о вутто. айаметтха адхиппа̄йо – йади читтасса бхан̇гаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджеййа, там̣ дуккхасаччанти катва̄ ‘‘но’’ти ваттум̣ на сакка̄, вуттан̃четам̣. тасма̄ вин̃н̃а̄йати ‘‘читтасса ниродхаккхан̣е рӯпуппа̄до наттхӣ’’ти. тайидамака̄ран̣ам̣. арӯпалокан̃хи сандха̄йа, читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ ва̄ ‘‘но’’ти сакка̄ ваттунти. айан̃хи йамакадесана̄йа пакати, йадидам̣ йатха̄самбхавайоджана̄. етена ‘‘на ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄’’тиа̄дивачанам̣ пат̣иккхиттам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пачча̄саттин̃а̄йена йам̣ самудайасаччам̣ нируджджхати, тена йам̣ дуккхасаччам̣ уппа̄детаббам̣ читтачетасикатаппат̣ибаддхарӯпасан̇кха̄там̣, тасса тада̄ уппатти наттхӣти ‘‘но’’ти виссаджджанам̣, на саббасса.
сахуппа̄деканиродхавачанатоти ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса читтасан̇кха̄ро нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.79) евам̣ сахуппа̄дасаханиродхавачанато. тена вачанена̄ти ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дивачанена. ан̃н̃арӯпа̄нанти каммаутуа̄ха̄раджарӯпа̄нам̣. сахуппа̄дасаханиродха̄дика̄нанти еттха̄йам̣ йоджана̄ – аппат̣иккхиттасахуппа̄дасаханиродхаананун̃н̃а̄тана̄нуппа̄дана̄на̄ниродхаанива̄ритаабйа̄катабха̄ва̄нам̣ каммаджа̄дӣнанти. етена̄ти ‘‘йасса кусала̄ дхамма̄ уппаджджантӣ’’тиа̄дикена (йама. 3.дхаммайамака.163) па̄т̣хена, ‘‘на читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄’’ти йуттивачанена ча. йамакапа̄л̣иануссаран̣ети йатха̄дасситачиттайамакапа̄л̣ийа̄ йатха̄рутавасенева ануссаран̣е виджджама̄не. бхиджджама̄ната̄ти читтасса бхиджджама̄ната̄ на̄ма нируджджхама̄ната̄ т̣хитийа̄ абха̄вато. саха̄йабха̄вам̣ на̄пи гаччхати ниссайаттхибха̄ва̄дина̄ паччайабха̄ва̄бха̄вато. уппа̄даккхан̣е ева хи анантара̄дипаччайала̄бхена читтасса балавата̄. еван̃ча сатӣти еван̃ча утуна̄пи бхаван̇гачиттасса уппа̄даккхан̣ейева рӯпасамут̣т̣ха̄пане сати. там̣читтаккхан̣ети тасса читтасса кхан̣е, кхан̣адвайепӣти аттхо. тенева̄ти атилахупариваттибха̄венева. атха ва̄ тенева̄ти дандхапариваттиката̄йа рӯпасса сакалам̣ екачиттаккхан̣ам̣ уппаджджама̄набха̄венева. танти читтам̣. пат̣исандхичиттам̣ сампайуттадхамма̄нам̣ вийа сахаджа̄тарӯпадхамма̄нампи сахаджа̄та̄дипаччайена паччайо хотӣти а̄ха ‘‘пат̣исандхито уддха’’нти. читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ читтам̣ сахаджа̄та̄дипаччайо хотийева̄ти вуттам̣ ‘‘ачиттасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти. таданантаранти йена читтена сахуппаннам̣, тасса читтасса анантарам̣. танти рӯпам̣. таданантарам̣ читтанти сахуппанначитта̄нантарам̣ читтам̣. йади еванти йади сакалам̣ читтаккхан̣ам̣ рӯпам̣ уппаджджама̄намева хоти, читтасса уппа̄даккхан̣е ева рӯпасса уппа̄да̄рамбхоти а̄ха ‘‘на, читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄да̄рамбха̄бха̄вато’’ти. читтаккхан̣ети аттана̄ сахуппанначиттасса кхан̣е. танти рӯпам̣. рӯпасамут̣т̣ха̄панапуреджа̄тапаччайакиччанти рӯпасамут̣т̣ха̄панакиччан̃ча пуреджа̄тапаччайакиччан̃ча. т̣хитиппаттивисеса̄ла̄бханти т̣хитиппаттийа̄ ладдхаббо йо висесо, тасса ала̄бхам̣. идам̣ вуттанти ‘‘йена сахуппаджджати, там̣читтаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджама̄намева̄’’ти идам̣ парийа̄йена вуттам̣.
йам̣ йасса самбандхибха̄вена вуттам̣, там̣ дӯре т̣хитампи тена самбандханӣйанти а̄ха ‘‘тато парам̣…пе… етена саха самбандхо’’ти. тасма̄ ‘‘тато’’ти еттха там̣саддена чутим̣ пачча̄масатӣти вуттам̣ ‘‘чутито паранти аттхо’’ти.
наттхӣти катва̄ти йадипи йатха̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ екуппа̄деканиродхата̄ рӯпа̄нам̣ арӯпехи, арӯпа̄нан̃ча рӯпехи наттхи. йатха̄ ча амхехи вуттам̣, татха̄ аттхева̄ти адхиппа̄йо.
чатуттхасса пака̄расса вуччама̄натта̄ ‘‘тайо пака̄ре а̄ха̄’’ти вуттам̣.
‘‘тесам̣йева рӯпа̄нам̣ ка̄йавика̄ро’’тиа̄дина̄ париниппханна̄нам̣ вика̄ра̄дибха̄вам̣ дассетва̄ ‘‘саббам̣ париниппханнам̣ сан̇кхатамева̄’’ти вадантена париниппханната̄парийа̄йо дассито. пуббанта̄парантапариччхинноти па̄тубха̄вавиддхам̣сабха̄вапариччхинно, удайаббайапариччхинно ва̄. ‘‘айам̣ датто на̄ма хотӯ’’тиа̄дина̄ на̄макаран̣ам̣ на̄маггахан̣ам̣. сама̄паджджанам̣ ниродхасама̄паттийа̄ саматхавипассана̄нуккамена на̄мака̄йасса ниродхамева. а̄ди-саддена саттакасин̣а̄дипан̃н̃аттийа̄ пан̃н̃а̄панам̣ сан̇ган̣ха̄ти. ниппха̄дийама̄ноти са̄дхийама̄но.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄
уппаттиккама̄дӣсу десана̄ккамопи лаббхатева̄ти ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄тиа̄дико десана̄ккамова̄’’ти вуттам̣. анупуббуккам̣сатоти да̄насӣлака̄ма̄дӣнава̄дидассананеккхаммакатха̄нам̣ ануккамена уккат̣т̣хабха̄вато катха̄нам̣ анупуббуккам̣сата̄ вутта̄. тена уккам̣саккамо на̄ма̄йам̣ висум̣ камоти дассети. татха̄пи да̄на̄дӣнам̣ десана̄ккама̄вародхане ка̄ран̣ама̄ха ‘‘уппаттиа̄диваваттха̄на̄бха̄вато’’ти. таттха а̄ди-саддена паха̄напат̣ипаттибхӯмиккаме сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘чаккхуа̄дӣнампи висайабхӯта’’нти имина̄ пан̃чарӯпиндрийагочарата̄ адхиппета̄ти а̄ха ‘‘екадесена̄’’тиа̄ди. екадесена̄ти ба̄хирол̣а̄рика̄йатанехи. еттха̄ти ‘‘йам̣ ведайати, там̣ сан̃джа̄на̄тӣ’’ти етасмим̣ паде вуттанайена.
там̣сабха̄вата̄ниваттанаттханти ана̄савадхаммасабха̄вата̄ниваттанаттхам̣. ана̄сава̄ кхандхесвева вутта̄ти аттхо са̄сава̄нампи кхандхесу вуттатта̄. нану ча ана̄савадхаммо кхандхесу авуттопи аттхӣти? саччам̣ аттхи, кхандха̄дхика̄ре кхандхапарийа̄панна̄ ева ана̄сава̄ гайхантӣти на̄йам̣ досо.
йатха̄ пхасса̄дайо висесато таданугун̣авуттита̄йа сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣асабха̄ва̄ти сан̇кха̄раккхандхе самаваруддха̄, на евам̣ ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄нӣти рӯпадхамма̄ вийа та̄ни висум̣ кхандхабха̄вена вутта̄ни. етена пхасса̄дӣнам̣ висум̣ кхандхасаддавачанӣйата̄бха̄во вуттоти ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘пхусана̄дайо пана̄’’тиа̄ди. итиа̄дӣнан̃ча сутта̄нанти еттха а̄ди-саддена ‘‘рӯпе кхо, бхиккхаве, сати рӯпам̣ упа̄да̄йа рӯпам̣ абхинивисса уппаджджанти сам̣йоджана̄бхинивесавинибандха̄. ведана̄йа…пе… сан̃н̃а̄йа… сан̇кха̄ресу… вин̃н̃а̄н̣е сати вин̃н̃а̄н̣ам̣ упа̄да̄йа вин̃н̃а̄н̣ам̣ абхинивисса уппаджджанти сам̣йоджана̄бхинивесавинибандха̄’’ти (сам̣. ни. 3.158), татха̄ ‘‘ахам̣ рӯпам̣, мама рӯпанти парийут̣т̣хат̣т̣ха̄йӣ хотӣ’’ти (сам̣. ни. 3.1) ча евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. етена̄ти аттана̄ дасситасуттена. ваккхама̄насуттавасена ча̄ти ‘‘рӯпе кхо, бхиккхаве, сатӣ’’тиа̄дикасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) ваккхама̄насса суттасса васена. ‘‘паритта̄рамман̣а̄дивасена на ваттабба̄’’ти етена наваттабба̄рамман̣а̄пи дит̣т̣хи кхандхе ева нисса̄йа уппаджджати, пагева кхандха̄рамман̣а̄ти дассети.
ведана̄ка̄ран̣а̄йа̄ти ведана̄йа̄тана̄йа. чха̄да̄панатоти роча̄панато. ба̄хуллена̄ти бахулабха̄вена. упа̄да̄наккхандха̄ хи ба̄хуллаппаваттика̄, на итаре.
пут̣ам̣ катва̄ти ча чхаттасадисам̣ пут̣ам̣ бандхам̣ катва̄. ваттхумхӣти чаккха̄диваттхумхи. ват̣т̣агатаведанам̣ сандха̄йа вуттам̣. са̄ хи идха дат̣т̣хаббабха̄ве т̣хита̄. ӯнехӣти ваттхуна̄, килесехи ча ӯнехи.
ма̄йа̄йа̄ти индаджа̄ла̄дима̄йа̄йа пайого ма̄йа̄ти адхиппа̄йена̄ха ‘‘ма̄йа̄йа дасситам̣ рӯпам̣ ‘ма̄йа̄’ти а̄ха̄’’ти. ваттхубха̄ва̄дитоти а̄ди-саддена а̄рамман̣асампайутта̄дике сан̇ган̣ха̄ти. каттхачӣти рӯпаккхандха̄дике. кочи висесоти асубха̄дикова.
тасса̄ти аджджхаттикарӯпасса. йасса ка̄мара̄гаппаха̄намукхена саббара̄гаппаха̄нам̣ самбхавати, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄мара̄гамукхена ва̄ саббалобхаппаха̄нам̣ вадатӣ’’ти. йоджетаббанти ведана̄йа чхандара̄гам̣ паджаханто тасса̄ самудайабхӯте пхассепи чхандара̄гам̣ паджахатӣти йоджетаббанти. парин̃н̃аттайасса йоджана̄ па̄кат̣а̄ ева.
татоти дуккхуппа̄данасукхавина̄сана̄нам̣ адассанато. бхиндатӣти вина̄сети. танти маносан̃четана̄ха̄рам̣ н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄хи паригган̣ха̄ти тӣрети.
там̣ паджахантоти авиджджам̣ паджаханто. пара̄мат̣т̣ханти пара̄ма̄сасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ничча̄дивасена гахитам̣. вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниччато пассанто дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ упа̄дийатӣти айаматтхо ‘‘тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати, анан̃н̃а’’нтиа̄дисуттападехи (ма. ни. 1.396) дӣпетаббо.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
34. там̣ ватва̄ти там̣ бхӯмивасена джа̄нитаббатам̣ ‘‘сабба̄пи чатубхӯмикаведана̄’’тиа̄дина̄ ватва̄. сампайуттато дасситата̄дӣти еттха а̄ди-саддена хетуджа̄тибхӯмииндрийаваттхусампхассаджабхедато дасситатам̣ анавасесато сан̇ган̣ха̄ти.
йадипи там̣-саддо пуббе вуттасса са̄ман̃н̃ато пат̣иниддесо, татха̄пи анантарамева пачча̄маситум̣ йутто итараттха асамбхаватоти а̄ха ‘‘ат̣т̣ха…пе… йоджана̄’’ти. ‘‘ат̣т̣хавидхатта̄бха̄вато’’ти имина̄ там̣ асамбхавам̣ дассети.
пӯран̣аттхамева вутто, апуббата̄бха̄ватоти аттхо.
гахан̣авад̣д̣ханавасена̄ти гахан̣асса вад̣д̣ханавасена. гахан̣анти четтха катханам̣ дат̣т̣хаббам̣, тасса вад̣д̣ханам̣ тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не авуттасса катханам̣. тена̄ха ‘‘пуббе гахитато ан̃н̃асса гахан̣ам̣ вад̣д̣хана’’нти, тато ева ча ‘‘пуримагахите ан̃н̃упачайавасена̄’’ти вуттам̣. ‘‘вад̣д̣ханасаддо чхеданаттхо’’ти идам̣ йатха̄ асива̄ ‘‘сива̄’’ти, дит̣т̣хан̃ча ‘‘адит̣т̣ха’’нти вуччати, евам̣ дат̣т̣хаббам̣. найанӣхаран̣анти нӣйатӣти найо, десана̄, тасса нӣхаран̣ам̣ паваттанам̣. вад̣д̣ханаканайоти йатха̄вуттавад̣д̣ханакавасена паватто десана̄найо. ан̃н̃е бхеда̄ти екавидхачатуббидха̄дайо бхеда̄. йади ависит̣т̣ха̄, касма̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘татха̄пӣ’’тиа̄ди. таттха пан̃н̃а̄ппабхедаджананаттханти дхаммависайа̄йа пабхедагата̄йа пан̃н̃а̄йа винеййа̄нам̣ ниббаттанаттхам̣, виджджа̄т̣т̣ха̄на̄дивасена винеййа̄нам̣ дхаммапат̣исамбхида̄йа уппа̄данаттханти аттхо. абхин̃н̃еййадхаммавибха̄гата̄йа саммасанава̄расса висайабха̄вато вуттам̣ ‘‘екекасса ва̄расса гахитасса ниййа̄намукхабха̄вато’’ти. итарепи бхеда̄ вутта̄ти дувидхативидхабхеда̄нам̣ йам̣ на̄наттам̣, тасса васена итаре бхеда̄ ана̄натта̄пи йатха̄вуттака̄ран̣ато вутта̄. ‘‘на кевала’’нтиа̄дина̄ бхеда̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апеккхатам̣ дассетва̄ ‘‘тасма̄’’тиа̄дина̄ тесам̣ висит̣т̣хатам̣ дассети.
йатха̄ дукамӯлака̄дӣсу бхеда̄ ган̣ана̄нупуббийа̄ паватта̄ пабхедантара̄пеккха̄, на евамете. ете пана саттавидха̄дибхеда̄ пабхедантаранирапеккха̄ кевалам̣ бахувидхабха̄васа̄ман̃н̃енева вутта̄ти дассети ‘‘ан̃н̃аппабхеданирапеккха̄’’тиа̄дина̄. дукатикападаттха̄нам̣ йатха̄рахам̣ апеккхитабба̄пеккхакабха̄вена вуттатта̄ йатха̄ дуке т̣хапетва̄ вутта̄ тика̄ таттха паккхитта̄ на̄ма джа̄та̄, евам̣ тикадукападаттха̄нам̣ апеккхитабба̄пеккхакабха̄вена вуттатта̄ дуке ватва̄ вуттесупи тикесу те паккхитта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘парато…пе… йоджитатта̄’’ти.
сама̄навӣтхийанти екавӣтхийам̣. чаккхусан̇гхат̣т̣ана̄йа̄ти чаккхурӯпапат̣игха̄тена. соти чаккхурӯпапат̣игха̄то. тадуппа̄дика̄ти тасса чаккхусампхассасса уппа̄дика̄. са̄ти а̄ваджджанаведана̄. нану ча ведана̄паччайо пхассо вутто, на пхассапаччайа̄ ведана̄ти? на, ведана̄сӣсена читтуппа̄дасса гахитатта̄ти. таппайоджанатта̄ти чаккхусампхассапайоджанатта̄. пайоджайатӣти пайоджанам̣, пхалам̣.
рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачара̄нам̣ випа̄ка̄нанти адхиппа̄йо. те хи идха аггахита̄. тенева̄ха ‘‘тесам̣ сайамева манодва̄рабхӯтатта̄’’тиа̄ди. татоти бхаван̇гато. чаккхусампхассапаччайа̄дикусала̄дӣнанти еттха пуримена а̄ди-саддена ‘‘сотасампхассапаччайа̄’’ти евама̄дайо сан̇гахита̄, дутийена акусала̄дайо. ‘‘ка̄ма̄вачараат̣т̣хакусалачиттавасена̄’’тиа̄дина̄ кусала̄бйа̄ката̄нампи ка̄ма̄вачара̄нам̣йева йоджитатта̄ вуттам̣ ‘‘сама̄навӣтхийам̣ лаббхама̄ната̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутта̄’’ти. ведана̄пӣтисанидассанаттикаваджджа̄нам̣ екӯнавӣсатийа̄ тика̄нам̣ васена екӯнавӣсатичатувӣсатика̄. йади асама̄навӣтхийампи кусала̄дӣнам̣ лаббхама̄ната̄ йоджетабба̄, атха касма̄ сама̄навӣтхийам̣йева йоджита̄ти а̄ха ‘‘ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана̄’’тиа̄ди. тенева̄ти асама̄навӣтхийам̣ аппат̣иккхиттатта̄йева.
читтасамбандхоти читтена самбандхо читтасамбандхам̣ катва̄ читтасӣсена ведана̄йа катханам̣. тикабхӯмивасена̄ти кусалаттика̄дитикавасена, ка̄ма̄вачара̄дибхӯмивасена ча. два̄ратикавасена̄ти чаккха̄диуппаттидва̄равасена, кусалаттика̄дитикавасена ча. йаттха каттхачӣти дӣпетаббасса аттхасса висеса̄бха̄вато саттавидхабхеда̄дӣсу йаттха каттхачи. на ча два̄рам̣ ана̄мат̣т̣ханти йоджана̄. тена саттавидхабхедато тим̣савидхабхеде висесам̣ дассети. йадипи убхайаттха бхӯмийо а̄гата̄, рӯпа̄вачара̄дибхӯмиа̄масанена пана асама̄навӣтхийам̣ лаббхама̄ната̄ дассита̄ти а̄ха ‘‘атибйатта̄ ча еттха сама̄на̄сама̄навӣтхӣсу лаббхама̄ната̄’’ти. сукхадӣпана̄ни хонти два̄рабхӯмиа̄масанамукхена ведана̄ккхандхасса вибхаттатта̄. на бхӯмийо апеккхитва̄ т̣хапита̄ти катхетаббабха̄вена бхӯмийо апеккхитва̄ на т̣хапита̄, бхӯмивибха̄гена на катхита̄ти аттхо. апеккхитаббарахита̄ти два̄рабхӯмӣнам̣ аггахитатта̄ а̄кан̇кхитаббадва̄ра̄дивисесарахита̄.
‘‘упаниссайакот̣ийа̄’’ти еттха ниппарийа̄йато парийа̄йато ча упаниссайакот̣идассанамукхена идха̄дхиппетаупаниссайакот̣им̣ дассетум̣ ‘‘саддхам̣ упанисса̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха упаниссайа̄нанти ведана̄йа упаниссайабхӯта̄нам̣. дассананти чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣, дисва̄ ва̄ гахан̣ам̣. упаниссайантабха̄вена̄ти ла̄макӯпаниссайабха̄вена. йади гха̄йана̄дӣни упаниссайо бхавеййум̣, пакатӯпаниссайа̄нева сийум̣. пакатӯпаниссайо ча на̄на̄вӣтхийам̣йева̄ти тадала̄бхавачанам̣ идха на̄на̄вӣтхиджотаканти дассети ‘‘гха̄на̄дидва̄ресӯ’’тиа̄дина̄. касин̣апарикамма̄дӣнанти касин̣апарикаммасама̄паттиниббаттанавипассана̄вад̣д̣хана̄дӣнам̣. тадала̄бхоти упаниссайа̄ла̄бхо, со ча гха̄йана̄дӣхи паресам̣ пат̣ипаттийа̄ джа̄нитум̣ асаккун̣еййатта̄. антимабхавикабодхисатта̄дӣнам̣ саванена вина̄ там̣пхусанам̣ сийа̄ мӯлӯпаниссайоти ‘‘йебхуййена̄’’ти вуттам̣.
сампаннаджджха̄сайоти виват̣т̣ӯпаниссайасампаттийа̄ сампаннаджджха̄сайо. тена̄ти ‘‘евам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нти вачанена. тадупаниссайанти тато парам̣ уппаннакасин̣арӯпадассана̄дӣнам̣ упаниссайабхӯтам̣.
тха̄магаманам̣ на̄ма ка̄мара̄га̄дӣнам̣йева а̄вен̣ико сабха̄воти а̄ха ‘‘аппахӣнака̄мара̄га̄дикасса ва̄’’ти. ‘‘ра̄го уппанно’’тиа̄дина̄ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣е ра̄гапат̣игха̄нам̣ уппаттивича̄ран̣а̄ва вутта̄, на несам̣ киччависесоти киччависесена вутте дассенто ‘‘асамапеккхана̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. паватта̄ ведана̄ти аттхо. пака̄рантарена̄ти чаккхусампхассапаччайа̄ уппаннакилеса̄нам̣ саматиккаманасан̇кха̄тена пака̄рантарена. татха̄ бха̄вана̄васена̄ти еттха татха̄-саддена чаккхусампхассасса чатубхӯмикаведана̄йа упаниссайабха̄во ева пака̄рантарена катхитоти имамеваттхам̣ а̄кад̣д̣хати. бха̄вана̄йеветтха пака̄рантарам̣.
саббам̣ саммасанам̣ бха̄вана̄ти ведитабба̄, на нӣваран̣аппаха̄напарин̃н̃а̄ва.
ан̃н̃аман̃н̃асса ча̄ти пхот̣т̣хаббамаха̄бхӯтесу итарӣтарасса, а̄подха̄туйа̄ ча васена.
тесанти джа̄тиа̄дӣнам̣, камматтхе четам̣ са̄мивачанам̣. сахаджа̄тасса маносампхассасса балавапаччайабха̄вам̣ дассетӣти самбандхо. тасса ва̄ дассанасса̄ти тасса ва̄ джа̄тиа̄дике бхайато дассанавасена паваттасса ка̄ма̄вачаран̃а̄н̣асса.
тадева аттано пхалассева пхалабха̄вена̄ти ‘‘маносампхассо’’ти пхассасса ка̄ран̣абха̄вена йам̣ вуттам̣, тадева вин̃н̃а̄н̣ам̣ аттано пхаласса пхалабха̄вена вуттасса пхассасса ‘‘чаккхусампхассаджа’’нтиа̄дина̄ пхалабха̄вена ваттум̣ на йуттам̣. ‘‘маносампхассо’’тиа̄дина̄ лаббхама̄нопи вин̃н̃а̄н̣ам̣ пат̣ичча пхассасса паччайабха̄во хетупхаласан̇карапарихаран̣аттхам̣ на вуттоти ватва̄ йадипи пхассо вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, на пана пхассасса вийа вин̃н̃а̄н̣ам̣ со тасса висесапаччайо хотӣти вин̃н̃а̄н̣асса чаккхусампхассаджа̄дита̄ на вутта̄ти дассетум̣ ‘‘йасма̄ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
150. там̣ там̣ самуда̄йанти там̣ там̣ читтуппа̄дасан̇кха̄тадхаммасамуда̄йам̣, анавасесарӯпадхаммасамуда̄йан̃ча. йатха̄самбхаванти чопанам̣ патто сам̣варо чхат̣т̣хадва̄ре, итаро чхасупӣти евам̣ йатха̄самбхавам̣. татоти абхиджджха̄доманасса̄дито. йатха̄йоганти йо сам̣варитаббо, таданурӯпам̣.
каттхачӣти те ева париват̣т̣е са̄ман̃н̃ена вадати. каттхачӣти ва̄ тесу париват̣т̣есу кисмин̃чипи падесе. кин̃чипи аппакампи. екова париччхедо, на а̄йатанавибхан̇га̄дӣсу вийа на̄на̄ти адхиппа̄йо.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. а̄йатанавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
154. аса̄дха̄ран̣атоти а̄вен̣икато. там̣ несам̣ аса̄дха̄ран̣абха̄вам̣ випаккхавасена патит̣т̣ха̄петум̣ са̄дха̄ран̣ам̣ уда̄харан̣авасена дассети ‘‘а̄йатанасаддаттхо вийа̄’’ти. атха ва̄ чаккха̄диаттхо ева чаккха̄дисаддависесито а̄йатанаттхоти там̣ та̄дисам̣ а̄йатанаттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘а̄йатанасаддаттхо вийа аса̄дха̄ран̣ато’’ти.
йади висайасса̄данаттхо чаккху-саддо, сота̄дӣнампи айам̣ саман̃н̃а̄ сийа̄ти атиппасан̇гам̣ парихаранто ‘‘сатипӣ’’тиа̄дима̄ха. дутийе аттхавикаппе чаккхатӣти вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ самависамам̣ а̄чиккхати, а̄чиккхантам̣ вийа, вибха̄вентам̣ вийа ва̄ хотӣти аттхо. рӯпамива чаккхувин̃н̃еййам̣ вийа савиггахамива сабимбакам̣ вийа ван̣н̣ава̄чако рӯпа-саддо адхиппетоти а̄ха ‘‘виттха̄ран̣ам̣ ва̄ рӯпасаддасса аттхо’’ти.
вачанамева̄ти савин̃н̃аттикасаддамева. гамӣйатӣти упанӣйати. аджджхохаран̣асса расаггахан̣амӯлата̄вачанена расасса парампара̄йа джӣвитахетутам̣ дассети. расанимиттан̃хи расаггахан̣ам̣, расаггахан̣анимиттам̣ аджджхохаран̣ам̣, там̣нимиттам̣ джӣвитанти. расаггахан̣амӯлата̄ ча аджджхохаран̣асса йебхуййато ведитабба̄. диссати ападиссати етена пхаланти десо, хетӯти а̄ха ‘‘уппаттидесоти уппаттика̄ран̣а’’нти. татха̄ти чаккха̄йатана̄диппака̄рена. маногочарабхӯта̄ти манасо ева гочарабхӯта̄. са̄ман̃н̃алаккхан̣енева̄ти анубхавана̄дивисесалаккхан̣ам̣ аггахетва̄ дхаммабха̄васан̇кха̄таса̄дха̄ран̣алаккхан̣енева. ека̄йатанаттам̣ упанетва̄ вутта̄ два̄даса екасабха̄ватта̄ бхиндитва̄ вачане пайоджана̄бха̄ва̄. два̄ра̄ламбанавибха̄гадассанаттха̄ хи а̄йатанадесана̄ти.
пуббантатоти пуримабха̄гато па̄кабха̄вато. па̄кабха̄во хи сабха̄вадхамма̄нам̣ пуббанто, виддхам̣са̄бха̄во апаранто.
нива̄сат̣т̣ха̄на̄дӣсу а̄йатана-саддо на а̄йатанаттха̄дӣсу вийа падаттхавиваран̣амукхена паватто, атха кхо тасмим̣ тасмим̣ девагхара̄дике нирул̣хата̄йа еваматтхоти а̄ха ‘‘рул̣хивасена а̄йатанасаддассаттхам̣ ватту’’нти. маноти два̄рабхӯтамано. ниссайабха̄воти еттха ниссайасадисо ниссайо, садисата̄ ча пхаласса таппат̣ибаддхавуттита̄йа дат̣т̣хабба̄. вачанӣйаттхо бха̄ваттхо.
та̄ватватоти таттакато. ӯначодана̄ти два̄дасато ӯна̄ни касма̄ на вутта̄нӣти чодана̄. йади чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ дхаммаджа̄там̣ дхамма̄йатанам̣, евам̣ санте чаккха̄дӣнампи дхамма̄йатанабха̄во сийа̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сатипӣ’’тиа̄ди. два̄ра̄рамман̣абха̄вехӣти на а̄рамман̣абха̄венева аса̄дха̄ран̣ам̣, атха кхо два̄ра̄рамман̣абха̄вехи аса̄дха̄ран̣ам̣ самбхаватӣти вачанасесо.
йебхуййасахуппаттиа̄дӣхӣти йебхуййена чаккха̄йатана̄дӣни кассачи када̄чи екато уппаджджанти. ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни уппаджджантӣ’’ти хи вуттам̣. тасма̄ а̄йатана̄нам̣ уппаттиккамо та̄ва на йуджджати, на паха̄наккамо кусала̄бйа̄ката̄нам̣ аппаха̄таббато, на пат̣ипаттиккамо акусала̄нам̣, екаччаабйа̄ката̄нан̃ча аппат̣ипаджджанӣйато, на бхӯмиккамо ад̣д̣хека̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ екантака̄ма̄вачаратта̄, итаресам̣ чатубхӯмипарийа̄паннатта̄, екаччасса локуттарабха̄вато ча. евам̣ уппаттиккама̄диайуттийоджана̄ ведитабба̄. йесу виджджама̄несу аттабха̄васса пан̃н̃а̄пана̄, те ‘‘майхам̣ чаккху’’нтиа̄дина̄ адхикасинехаваттхубхӯта̄ чаккха̄дайо йатха̄ аджджхаттиката̄йа, евам̣ дассана̄дикиччакараиндрийата̄ ча падха̄на̄ти а̄ха ‘‘аджджхаттикабха̄вена, висайибха̄вена ча̄’’ти. гха̄на̄диккамена̄ти гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йоти имина̄ камена.
паччуппанна̄рамман̣атта̄ ва̄ чаккха̄дӣни пат̣хамам̣ вутта̄ни, мано пана кин̃чи паччуппанна̄рамман̣ам̣, кин̃чи йа̄ванаваттабба̄рамман̣анти паччха̄ вуттам̣. паччуппанна̄рамман̣есупи упа̄да̄рӯпа̄рамман̣а̄ни чатта̄ри пат̣хамам̣ вутта̄ни, тато бхӯтарӯпа̄рамман̣ам̣. упа̄да̄рӯпа̄рамман̣есупи дӯратаре дӯре, сӣгхатарам̣ сӣгхан̃ча а̄рамман̣асампат̣иччханадӣпанаттхам̣ чаккха̄дӣнам̣ десана̄ккамо. чаккхусотадвайан̃хи дӯрагочаранти пат̣хамам̣ вуттам̣. татра̄пи чаккху дӯратарагочаранти саббапат̣хамам̣ вуттам̣. пассантопи хи дӯратаре надисотам̣ на тасса саддам̣ сун̣а̄ти. гха̄надживха̄супи гха̄нам̣ сӣгхатаравуттӣти пат̣хамам̣ вуттам̣. пурато т̣хапитаматтасса хи бходжанасса гандхо гайхатӣти. йатха̄т̣ха̄нам̣ ва̄ тесам̣ десана̄ккамо. имасмин̃хи сарӣре саббупари чаккхусса адхит̣т̣ха̄нам̣, тасса адхо сотасса, тасса адхо гха̄насса, тасса адхо дживха̄йа, татха̄ ка̄йасса йебхуййена, мано пана арӯпӣбха̄вато саббапаччха̄ вутто. там̣там̣гочаратта̄ тасса тасса̄нантарам̣ ба̄хира̄йатана̄ни вутта̄нӣти вуттова̄йаматтхоти евампи имесам̣ камо ведитаббо.
татоти хадайаваттхубхедато. йан̃хи хадайаваттхум̣ нисса̄йа екам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати, на тадева нисса̄йа ан̃н̃ам̣ паваттати. ниддесавасена̄ти сан̇кхепавиттха̄раниддесавасена. йоджетаббам̣ ‘‘кусаласамут̣т̣ха̄нам̣ кусаласамут̣т̣ха̄насса сабха̄га’’нтиа̄дина̄.
сабха̄воти висайивисайабха̄во, тадабхиниббаттийан̃ча йогйата̄. ка̄ран̣асаматтхата̄ти ка̄ран̣абхӯта̄ саматтхата̄ паччайабха̄во. два̄ра̄дибха̄воти два̄ра̄рамман̣е два̄равуттибха̄во. имасмим̣ аттхети анантарам̣ вуттааттхе. йасма̄ти йа̄йа дхаммата̄йа йена два̄ра̄дибха̄вена ка̄ран̣абхӯтена. самбхаванависесананти кирийа̄йа пара̄масанама̄ха. йам̣ самбхаванам̣, дхаммата̄веса̄ти аттхо. риттака̄нева̄ти дхува̄дибха̄вариттака̄нева. висама̄дӣсу аджджха̄сайо етесанти висама̄диаджджха̄сайа̄ни, висама̄диаджджха̄сайа̄ни вийа хонтӣти висама̄диаджджха̄сайа̄ни, чаккха̄дӣни. висамабха̄ва…пе… ванабха̄вехӣти висамабха̄ва̄дисаннисситаахиа̄дисадисупа̄диннадхаммехи чаккха̄дӣхи, ванасаннисситамаккат̣асадисена читтена ча абхирамитатта̄. ванабха̄воти хи ванаджджха̄сайоти аттхо.
пуримантавивиттата̄ти пуббабха̄гавирахо. уппа̄дато пуримакот̣т̣ха̄со хи идха пуриманто. апарантети апарабха̄ге, бхан̇гато уддханти аттхо. удайаббайапариччхинно хи сабха̄вадхаммо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘анидха̄нагата̄ бхагга̄, пун̃джо наттхи ана̄гате’’ти (маха̄ни. 10). сада̄ абха̄воти на сада̄ абха̄вапатит̣т̣ха̄панам̣ саббака̄лампи наттхӣти, атха кхо удайаббайапариччхиннатта̄ сада̄бха̄вапат̣иккхепоти а̄ха ‘‘аниччалаккхан̣а’’нти. сабха̄вавиджахананти бхан̇гаппаттима̄ха. випариваттанам̣ уппа̄даджара̄ваттха̄хи санта̄нам̣ вина̄ на вика̄ра̄паттӣти а̄ха ‘‘санта̄навика̄ра̄патти ва̄’’ти.
джа̄тидхаммата̄дӣхӣти джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄дисабха̄вата̄хи. анит̣т̣хата̄ти на ит̣т̣хата̄, дуккхата̄ти аттхо. пуримам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти ‘‘пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена̄’’ти пуббе са̄ман̃н̃ато вуттам̣ дуккхалаккхан̣ам̣. паччайавасена дуккхана̄ка̄рена паваттама̄на̄нам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ дуккханам̣ пуггалассева васена дуккхамата̄ти а̄ха ‘‘пуггаласса пӣл̣анато дуккхама’’нти. дуккхавачананти ‘‘дуккха’’нти саттху вачанам̣.
‘‘наттхи етасса васаваттако’’ти имина̄ наттхи етасса атта̄ти анатта̄ти имаматтхам̣ дассети, ‘‘на̄пи идам̣ васаваттака’’нти имина̄ пана на атта̄ти анатта̄ти. аттаноти нийакаджджхаттам̣ сандха̄йа вадати. парасминти тато ан̃н̃асмим̣. парасса ча аттанӣти еттха̄пи есева найо. там̣ етасса наттхӣти там̣ йатха̄вуттапарапарикаппитам̣ васаваттакам̣ етасса чаккха̄дино наттхи, етена чатукот̣икасун̃н̃ата̄йа сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ‘‘сун̃н̃ам̣ там̣ тена васаваттана̄ка̄рена̄’’ти имина̄ убхайатха̄пи авасаваттанат̣т̣хе дасситаббе таттха та̄ва екам̣ дассетум̣ ‘‘парасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ пуна ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ итарам̣ дассети. са̄ми ева са̄мико, на са̄мико асса̄микоти евам̣ аттхе гайхама̄не ‘‘асса̄микато’’ти падасса сун̃н̃ависесаната̄йа пайоджанам̣ наттхи. ка̄мака̄рийанти йатха̄ка̄макаран̣ӣйам̣. авасаваттанаттхам̣ висесетва̄ дассети сама̄садвайаттхасан̇гахато.
сасанта̄не дхамма̄нам̣ висадисуппатти идха бха̄васан̇кантигаманам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сантатийам̣ бха̄вантаруппаттийева̄’’ти. татха̄ висадисуппаттийам̣ пурима̄ка̄равигамо пакатибха̄вавиджахананти а̄ха ‘‘сантатийа̄ йатха̄паватта̄ка̄равиджахана’’нти. бхаватӣти ва̄ бха̄во, аваттха̄висесо, тасса сан̇каманам̣ бха̄васан̇канти. сабха̄вадхаммо хи уппа̄даккхан̣ам̣ т̣хитиккхан̣ан̃ча патва̄ бхиджджатӣти уппа̄да̄ваттха̄йа джара̄ваттхам̣, тато бхан̇га̄ваттхам̣ сан̇каматӣти вуччати. татха̄ сан̇камато ча аттала̄бхаккхан̣ато уддхам̣ джара̄маран̣ехи там̣сабха̄вапаричча̄го пакатибха̄вавиджахананти кхан̣авасена четам̣ йоджетаббам̣. пубба̄паравасена̄ти ча кхан̣а̄нам̣ пубба̄паравасена̄ти аттхо самбхавати. екаттхатта̄ти сама̄на̄дхикаран̣атта̄, на пана висесанависеситаббабха̄ва̄нам̣ екатта̄. ‘‘чаккхум̣ аничча’’нти вутте ‘‘аниччам̣ чаккху’’нтипи вуттамева хотӣти ‘‘йам̣ чаккху, там̣ аниччам̣, йам̣ аниччам̣, там̣ чаккху’’нти а̄паннамева̄ти а̄ха ‘‘аничча̄нам̣ сесадхамма̄нампи чаккхубха̄во а̄паджджатӣ’’ти.
техи ча аниччадуккхалаккхан̣ехи ча анатталаккхан̣амева висесена дасситам̣ ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; пат̣и. ма. 2.10) вийа. досалаккхан̣а̄ка̄ранидассанаттхоти досасса лаккхитабба̄ка̄ранидассанаттхо. евам̣ дуккхена̄ти евам̣ на̄наппака̄рена аккхирога̄дидуккхена а̄ба̄дхата̄йа. анатталаккхан̣адӣпака̄нанти анаттата̄пан̃н̃а̄панасса джотака̄нам̣ упа̄йабхӯта̄нам̣. на хи гхат̣абхедакан̣т̣акаведха̄дивасена лаббхама̄на̄ аниччадуккхата̄ сатта̄нам̣ екантато анаттата̄дхигамахетӯ хонти. паччайапат̣ибаддхата̄абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄дивасена пана лаббхама̄на̄ хонти. татха̄ хи чаккха̄дӣни камма̄димаха̄бхӯта̄дипаччайапат̣ибаддхавуттӣни, тато ева ахутва̄ самбхаванти, хутва̄ пат̣ивентӣти аничча̄ни, абхин̣хасампат̣ипӣл̣итатта̄ дуккха̄ни, евам̣бхӯта̄ни ча авасаваттанато анаттака̄нӣти париггахе т̣хитехи самупачитан̃а̄н̣асамбха̄рехи пасситум̣ сакка̄.
катхам̣ панетесам̣ хутва̄ абха̄во джа̄нитабботи? кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттадассанато. там̣ катхам̣ н̃а̄йатӣти? йуттито. ка̄ панеттха йуттӣти? висесаггахан̣ам̣. йади чаккха̄дӣнам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ на сийа̄, бахипаччайабхеде йадидам̣ паччха̄ висесаггахан̣ам̣, там̣ на сийа̄. йасса хи та̄дисам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ наттхи, тасса асати бахипаччайависесе катхам̣ паччха̄ висесаггахан̣ам̣ бхавеййа, бхавати ча висесаггахан̣ам̣. тасма̄ аттхи несам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ йам̣ сан̣икам̣ сан̣икам̣ вад̣д̣хентам̣ паччха̄ па̄кат̣атарам̣ джа̄йатӣти. татха̄ хи сарӣрасса та̄ва а̄на̄па̄на̄нам̣ анаваттха̄нато париссамато ча висесаггахан̣ам̣. анаваттхита̄ хи асса̄сапасса̄са̄ ва̄та̄ ва̄рена ва̄рена паваттанато. йади хи ассасите ва̄ пассассите ва̄ сарӣрасса кочи паччха̄ висесо на сийа̄, на несам̣ кочи бхедо сийа̄, дит̣т̣хо ча со. тасма̄ ассаситам̣ сарӣрам̣ ан̃н̃атха̄ хонтам̣ камена та̄дисам̣ аваттхам̣ па̄пун̣а̄ти. йа̄ пасса̄сасса паччайо хоти, пассасите ча пуна татхева асса̄сасса паччайо хотӣти а̄на̄па̄на̄нам̣ анаваттха̄натопи сарӣрасса висесаггахан̣ам̣ ан̃н̃атхаттасиддхи. татха̄ париссамопи асати висесе паччха̄ сарӣрасса на сийа̄, йена̄йам̣ ирийа̄патхантара̄дӣни севанена париссамавиноданам̣ кароти.
атха ва̄ рӯпа̄дибхедатопи висесаггахан̣ам̣. рӯпагандхарасапхасса̄дӣнан̃хи висесена йо сарӣре аниндрийабаддхесу ча кхӣрӯдакаваттхапуппхапхалосадхидхан̃н̃а̄дӣнам̣ паччха̄ висесо гайхати, со асати бахипаччайависесе несам̣ джара̄диаваттха̄су ван̣н̣абала̄дибхедо, расавӣрийавипа̄ка̄нубха̄вабхедо ча кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ вина̄ катхамупалаббхеййа. йам̣ пана там̣ дхаммата̄рӯпам̣ сила̄ди, таттха катханти? тасса̄пи сӣтун̣хасампхассабхедато аттхева висесаггахан̣ам̣. там̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ вина̄ на йуджджатӣти. сати ча рӯпа̄дибхеде сиддхова там̣ниссайамаха̄бхӯтабхедопи. на хи ниссайамаха̄бхӯтабхедена вина̄ нисситабхедо самбхаватӣти. евам̣ та̄ва рӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ато кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, тато ча хутва̄ абха̄васиддхи.
арӯпадхамма̄нам̣ пана а̄рамман̣а̄дибхедена висесаггахан̣ам̣. йаттха йаттха хи а̄рамман̣е арӯпадхамма̄ уппаджджанти, таттха таттхева те бхиджджанти, на ан̃н̃ам̣ сан̇каманти, а̄рамман̣адхамма̄ ча йатха̄сакам̣ кхан̣ато уддхам̣ на тит̣т̣хантӣти. сва̄йаматтхо падӣпа̄диуда̄харан̣ена ведитаббо. ан̃н̃е ева хи кхан̣е кхан̣е рӯпа̄дайо падӣпаджа̄ла̄йа, татха̄ кхӣрадха̄ра̄дӣсу патантӣсу, ва̄йумхи ча пахаранте сампхасса̄ни. йатха̄ четесам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, киман̇гам̣ пана читтачетасика̄нам̣. кин̃ча саддабхедато, саддависесатопи таннимитта̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, тато висесаггахан̣ам̣. пагун̣ан̃хи гантхам̣ сӣгхам̣ париваттентасса читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ садда̄нам̣ бхедо дит̣т̣хо. на хи ка̄ран̣абхедена вина̄ пхалабхедо аттхи. йатха̄ там̣ ва̄дитасадда̄нам̣, евам̣ а̄рамман̣абхедена арӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ам̣. тенева несам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ ведитаббам̣. джа̄тибхӯмисампайуттадхаммабхедена висесаггахан̣епи есева найо. евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ато кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттасиддхи. йато хутва̄ абха̄вато чаккха̄дӣни аничча̄нӣти сиддха̄ни, аниччатта̄ ева абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато дуккха̄ни, тато ча авасаваттанато анаттака̄ни. тена̄ха бхагава̄ ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; пат̣и. ма. 2.10).
нирантарам̣ паваттама̄насса̄ти абхин̣хасаддаттхам̣ висесетва̄ вадати. дха̄туматтата̄йа̄ти дха̄туматтабха̄вена. самӯхатоти сасамбха̄рачаккха̄дипин̣д̣ато. ‘‘чаккха̄дӣна’’нти идам̣ ‘‘самӯхато’’ти падам̣ апеккхитва̄ самбандхе са̄мивачанам̣, ‘‘виниббхуджана’’нти падам̣ апеккхитва̄ камматтхети ведитаббам̣. чатта̄рипи гхана̄нӣти сантатисамӯхакичча̄рамман̣агхана̄ни. паваттарӯпа̄диггахан̣атоти руппана̄дивасена паваттан̃ча там̣ рӯпа̄диггахан̣ан̃ча̄ти паваттарӯпа̄диггахан̣ам̣, татоти йоджетаббам̣. аничча̄диггахан̣асса саббха̄ва̄ти рӯпаведана̄дин̃а̄н̣ато бхиннасса аничча̄дин̃а̄н̣асса лаббхама̄натта̄. тена сатипи рӯпа̄диаттха̄нам̣ аничча̄дибха̄ве руппана̄дибха̄вато аничча̄дибха̄васса бхедама̄ха. ида̄ни тамева бхедам̣ н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄висайата̄йа па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄дима̄ха. на̄тидха̄витунти идха лаккхан̣алаккхан̣аванта̄ бхинна̄ вутта̄. таттха лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа кхандха̄рамман̣ата̄вачанена абхинна̄ти ан̃н̃аман̃н̃авиродха̄па̄данена атидха̄витум̣ на йуттам̣. касма̄ти че? вуттам̣ ‘‘те пана̄ка̄ра̄’’тиа̄ди. адхиппа̄йопи четтха лаккхан̣а̄нам̣ рӯпа̄диа̄ка̄раматтата̄вибха̄вананти дат̣т̣хаббо. ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти хи сан̇кха̄ре сабха̄вато саллаккхентойева лаккхан̣а̄ни ча саллаккхетӣти. йатха̄ аничча̄дито аниччата̄дӣнам̣ вуттанайена бхедо, евам̣ аниччата̄дӣнампи сатипи лаккхан̣абха̄васа̄ман̃н̃е на̄на̄н̃а̄н̣агочарата̄йа, на̄на̄пат̣ипаккхата̄йа, на̄ниндрийа̄дхиката̄йа ча вимоккхамукхаттайабхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃абхедоти дассенто ‘‘аниччанти ча ган̣ханто’’тиа̄дима̄ха. там̣ сувин̃н̃еййамева.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
155. паччайайугал̣авасена̄ти аджджхаттикаба̄хирапаччайадвайавасена. аджджхаттикаба̄хиравасена аббока̄ратоти аджджхаттикавасена чева ба̄хиравасена ча асан̇карато.
167. висан̇кха̄раниннасса̄ти нибба̄напон̣асса. винимуттасан̇кха̄расса̄ти самуччхедапат̣ипассаддхивимуттӣхи самукхена, таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена ча сут̣т̣ху винимуттасан̇кха̄расса парамасса̄сабха̄вена, гатибха̄вена ча патит̣т̣ха̄набхӯте. ‘‘нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти (пат̣и. 339) хи вуттам̣. т̣хитибха̄вена̄ти ча па̄т̣хо. там̣саччхикаран̣а̄бха̄вети тасса нибба̄насса саччхикаран̣а̄бха̄ве. нӣтоти па̄пито, пака̄ситоти аттхо.
чун̣н̣итанти бхедитам̣. твамева ким̣ на джа̄на̄сӣти ким̣ твам̣ на джа̄на̄сийева̄ти аттхо. ‘‘ким̣ твам̣ екам̣ на̄нам̣ джа̄на̄си, ким̣ твам̣ на джа̄на̄си ева̄’’ти евам̣ виккхепам̣ каронтам̣ парава̄дим̣ ‘‘нану н̃а̄те’’тиа̄дина̄ сакава̄дӣ нибандхати. вибхаджитва̄ти ‘‘ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄’’ти бха̄ваттхам̣ вибхаджитва̄. ра̄га̄дӣнам̣ кхайа̄ на хонтӣти йоджана̄. сасабха̄вата̄ ча нибба̄насса а̄панна̄ хотӣти самбандхо.
нибба̄на̄рамман̣акаран̣ена ка̄ран̣абхӯтена. хетуаттхе хи идам̣ каран̣авачанам̣. килесаккхайаматтатам̣ ва̄ нибба̄насса иччхато килесаккхайена бхавитаббанти йоджана̄.
евам̣ килесаккхайаматте нибба̄не кхепетабба̄ килеса̄ бахувидха̄ на̄наппака̄ра̄, магго ча одхисо килесе кхепети. сва̄йам̣ ‘‘катамам̣ килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ катаме килесе кхепетӣ’’ти пуримапуччха̄двайамева вадати. тадева̄ти йам̣ ‘‘авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ кин̃чи екадесаматтампӣ’’ти вуттам̣, тадева.