2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

183. а̄вен̣икаттхо атисайаттхо ча висесасаддо хотӣти тадубхайам̣ дассетум̣ ‘‘пуггалантара̄са̄дха̄ран̣ам̣, нӣла̄дисаббарӯпаса̄дха̄ран̣ан̃ча̄’’ти вуттам̣. аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена̄пи хи ниддесо хоти йатха̄ ‘‘бхерисаддо, йаван̇куро’’ти. атисайака̄ран̣енапи йатха̄ ‘‘атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ каммасама̄да̄на̄нам̣ т̣ха̄насо хетусо випа̄кам̣ йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (катха̄. 355; пат̣и. ма. 2.44). дха̄туаттхо ева̄ти ‘‘дха̄ту’’ити имасса дха̄тусаддассева аттхо. дха̄тувачанӣйо хи аттхо упасаггена джотӣйати.

пуримена асадисо видха̄надха̄ран̣аттха̄нам̣ па̄кат̣о бхедоти. висабха̄галаккхан̣а̄ висадисасабха̄ва̄ авайава̄ бха̄га̄, тесу.

йатха̄самбхаванти кирийа̄манодха̄ту упаниссайакот̣ийа̄, випа̄каманодха̄ту випа̄камановин̃н̃а̄н̣асса анантара̄дина̄пи, итарасса сабба̄пи упаниссайакот̣ийа̄ва. дхаммадха̄ту пана ведана̄дика̄ сахаджа̄та̄ сахаджа̄та̄дина̄, асахаджа̄та̄ анантара̄дина̄, упаниссайена а̄рамман̣а̄дина̄ ча мановин̃н̃а̄н̣асса паччайоти евам̣ манодха̄тудхаммадха̄тӯнам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. два̄рабхӯтаманопи сутте ‘‘манодха̄тӯ’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘два̄рабхӯтамановасена ва̄’’ти. тасса̄ манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетабботи самбандхо.

пуриманайена̄ти висесанам̣ дутийанайасса хӣнаттикавасенева вибхаттатта̄. на̄на̄дха̄тӯнан̃ча чаккхудха̄туа̄дӣнанти самбандхо.

на хи две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо санти ат̣т̣ха̄расадха̄тувибха̄гадассанети адхиппа̄йо. кхандха̄йатанадха̄тиндрийа̄нам̣йева васена сан̇кхепа̄дивибха̄гадассанам̣ тесам̣ бахулам̣ парин̃н̃еййадхаммасан̇ган̣ханато. саччадесана̄ пана атисам̣кхиттабха̄ватойеветтха бахиката̄.

ниджджӣвасса̄тиа̄ди висесато саттасун̃н̃ата̄дӣпанаттха̄ дха̄тудесана̄ти катва̄ вуттам̣. пуриманайо ан̃н̃есампи камавуттӣнам̣ дха̄тӯнам̣ самбхаватӣти адхиппа̄йена вуттоти ‘‘манодха̄туйева ва̄’’тиа̄дина̄ дутийанайо вутто. таттха авиджджама̄непи пуречара̄нучарабха̄вети пуречара̄нучара̄бхисандхийа̄ абха̄вепи кевалам̣ анантарапуббака̄лаанантара̄парака̄лата̄йа манодха̄ту пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄ти вутта̄.

‘‘ан̃н̃ам̣ аггахетва̄ паваттитум̣ асаматтхата̄йа̄’’ти етена вин̃н̃а̄н̣асса екантаса̄рамман̣ата̄дассанена ‘‘а̄рамман̣ена вина̄ сайамева нӣла̄диа̄бха̄сам̣ читтам̣ паваттатӣ’’ти евам̣ паваттитам̣ вин̃н̃а̄н̣ава̄дам̣ пат̣иседхети.

184. екана̄на̄санта̄нагата̄нанти екасанта̄нагата̄нам̣ абхиннасанта̄нагата̄нам̣ два̄ра̄нам̣, на̄на̄санта̄нагата̄нам̣ бхиннасанта̄нагата̄нам̣ а̄рамман̣а̄нанти йоджана̄. екана̄на̄джа̄тикатта̄ти чаккха̄диекекаджа̄тикатта̄ два̄ра̄нам̣, нӣла̄дианекаджа̄тикатта̄ а̄рамман̣а̄нам̣.

чаккха̄ди екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпа̄ди пана анекамева сам̣хатанти имасса ва̄ аттхависесасса дассанаттхам̣ чаккхурӯпа̄дӣсу вачанабхедо като. ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ чаккха̄ди екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпа̄ди пана анекамева̄ти? паччайабха̄вависесато. чаккху хи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттапаччайехи паччайо хонтам̣ аттхибха̄венева хоти тасмим̣ сати тасса бха̄вато, асати абха̄вато, йато там̣ аттхиавигатапаччайехисса паччайо хотӣти вуччатӣти. там̣ниссайата̄ часса на екадесена аллӣйанавасена иччхитабба̄ арӯпабха̄вато, атха кхо гарура̄джа̄дӣсу сиссара̄джапуриса̄дӣнам̣ вийа таппат̣ибаддхавуттита̄йа. итаре ча паччайа̄ тена тена висесена ведитабба̄. сва̄йам̣ паччайабха̄во на екасмим̣ на самбхаватӣти екампи чаккху чаккхувин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча̄’’ти екавачананиддесо като.

рӯпам̣ пана йадипи чаккху вийа пуреджа̄тааттхиавигатапаччайехи паччайо хоти пуретарам̣ уппаннам̣ хутва̄ виджджама̄наккхан̣ейева упака̄ракатта̄, татха̄пи анекамева сам̣хатам̣ хутва̄ паччайо хоти а̄рамман̣абха̄вато. йан̃хи паччайадхаммам̣ сабха̄вабхӯтам̣, парикаппита̄ка̄раматтам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вентам̣ паваттати, тадан̃н̃есан̃ча сатипи паччайабха̄ве со тасса са̄рамман̣асабха̄вато йам̣ кин̃чи ана̄ламбитва̄ паваттитум̣ асаматтхасса олуббха паваттика̄ран̣ата̄йа а̄ламбанӣйато а̄рамман̣ам̣ на̄ма. тасса йасма̄ йатха̄ йатха̄ сабха̄вӯпаладдхи вин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайала̄бхо, тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпам̣ а̄раббха паваттама̄нам̣ тасса сабха̄вам̣ вибха̄вентамева паваттати. са̄ часса индрийа̄дхӣнавуттикасса а̄рамман̣асабха̄вӯпаладдхи на екадвикала̄пагатаван̣н̣авасенева хоти, на̄пи катипайакала̄паван̣н̣авасена, атха кхо а̄бхога̄нурӯпам̣ а̄па̄тхагатаван̣н̣авасена̄ти анекамева рӯпам̣ сам̣хаччака̄рита̄йа вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассенто бхагава̄ ‘‘рӯпе ча̄’’ти бахувачанена ниддиси.

йам̣ пана ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄, там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) вуттам̣, там̣ катханти? тампи йа̄дисам̣ рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, та̄дисамева сандха̄йа вуттам̣. кӣдисам̣ пана танти? самудитанти па̄кат̣ойаматтхо. еван̃ча катва̄ йадеке ваданти ‘‘а̄йатанасаллаккхан̣авасена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо саллаккхан̣а̄рамман̣а̄, на дабйасаллаккхан̣авасена̄’’ти, там̣ йуттамева хоти. на четтха самуда̄йа̄рамман̣ата̄ а̄сан̇китабба̄ самуда̄йа̄бхогассева абха̄вато, самудита̄ пана ван̣н̣адхамма̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти. катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄ самудита̄ а̄рамман̣а̄ хонти, на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄ андха̄ самудита̄ пассантӣти? найидамекантикам̣ висум̣ асаматтха̄нам̣ сивика̄вахана̄дӣсу саматтхата̄йа дассанато. кеса̄дӣнан̃ча йасмим̣ т̣ха̄не т̣хита̄нам̣ паччекам̣ ван̣н̣ам̣ гахетум̣ на сакка̄, тасмим̣йева т̣ха̄не самудита̄нам̣ там̣ гахетум̣ сакка̄ти бхиййопи тесам̣ сам̣хаччака̄рита̄ парибйатта̄. етена ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса парама̄н̣урӯпам̣ а̄рамман̣ам̣, уда̄ху там̣самуда̄йотиа̄дика̄ чодана̄ пат̣иккхитта̄ ведитабба̄. ‘‘сотан̃ча пат̣ичча садде ча̄’’тиа̄дӣсупи айамева найо.

евампи аттхо лаббхатӣти ‘‘манодха̄туйа̄пӣ’’ти пи-саддена на кевалам̣ джаванапарийоса̄на̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйева сампин̣д̣ӣйати, атха кхо тада̄рамман̣абхаван̇гасан̇кха̄та̄пи сампин̣д̣ӣйатӣти евампи аттхо лаббхати, самбхаватӣти аттхо. евам̣ сатӣти евам̣ ан̃н̃аманодха̄туппаваттийа̄ орам̣ паваттачитта̄нам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тута̄дассане сати. сатипи манасо самбхӯтабха̄ве манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ваппасан̇го на хотийева там̣сабха̄вассева мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вена ниддит̣т̣хатта̄. ида̄ни тамеваттхам̣ ‘‘пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тӯ’’тиа̄дина̄ па̄кат̣атарам̣ кароти. таббидхурасабха̄вена̄ти пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи висадисасабха̄вена. уппаттит̣т̣ха̄нена ча̄ти манодха̄тукирийамановин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣхи париччхиннена уппаджджанат̣т̣ха̄нена ча. ида̄ни екаттаггахан̣ам̣ вина̄пи йатха̄вуттасса аттхасса самбхавам̣ дассетум̣ ‘‘анупанӣтепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха са̄ман̃н̃авасена̄ти садисата̄васена. тасса̄ти бхаван̇га̄нантарам̣ уппанначиттасса. амановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ва̄сиддхитоти манодха̄тубха̄ва̄сиддхито. на хи ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантарам̣ уппаджджати читтам̣…пе… таджджа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти идам̣ вачанам̣ бхаван̇га̄нантарам̣ уппанначиттасса манодха̄тубха̄вам̣ са̄дхети. сиддхе хи манодха̄тубха̄ве там̣ тасса ниваттакам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пана уппаннасса читтасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вадӣпакам̣ вачанам̣ та̄диса̄йа манодха̄туйа̄пи мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вамева дӣпеййа̄ти катхам̣ тасса̄ ниваттакам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘на хи йам̣ чодӣйати, тадева париха̄ра̄йа хотӣ’’ти.

йади евам̣ пан̃чадва̄ра̄ваджджанасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ва̄патти ева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘манодха̄туйа̄пӣ’’тиа̄ди. пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи манодха̄тӯхи ча висит̣т̣хо сабха̄во пан̃чавин̃н̃а̄н̣а…пе… сабха̄во, тасса васена. чутипат̣исандхибхаван̇га̄нанти тада̄рамман̣ампи бхаван̇гантогадхам̣ катва̄ вуттам̣. джавана̄васа̄на̄нӣти ва̄ джавана̄рамман̣атта̄ тада̄рамман̣ампи гахитам̣ дат̣т̣хаббам̣. тенева̄ха ‘‘чхадва̄рикачиттехи ва̄’’тиа̄ди.

висум̣ ка̄тум̣ йуттанти а̄ваджджанампи йадипи рӯпа̄дивисайам̣ хоти, джаванам̣ вийа а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ пана на хотӣти едисе т̣ха̄не висум̣ ка̄таббамева. мано ча̄ти ча-саддо ‘‘манан̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄дӣсу вийа на сампин̣д̣анаттхо, атха кхо бйатирекаттхо дат̣т̣хаббо.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.