3. дха̄тувибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
172. абхидхамме ча а̄гата̄ти имасмим̣ дха̄тувибхан̇ге абхидхаммабха̄джанӣйапан̃хапуччхакесу, никкхепакан̣д̣адхаммахадайавибхан̇га̄дӣсу ча десана̄рул̣ха̄. йатха̄ пана суттанте абхидхамме ча а̄гата̄ кхандха̄дайо суттанте деситанийа̄мена кхандхавибхан̇га̄дӣсу суттантабха̄джанӣйавасена вибхатта̄, евамидха̄пи чаккхудха̄та̄дайо суттантабха̄джанӣйавасена вибхаджитабба̄ сийум̣. таттха кхандха̄дӣнам̣ саббасан̇га̄хако абхидхаммадесана̄висит̣т̣хо суттанте а̄гато ан̃н̃о десетабба̄ка̄ро наттхӣти те рӯпаккхандха̄дивасенева суттантабха̄джанӣйе десита̄, дха̄тӯнам̣ пана со аттхӣти те тин̣н̣ам̣ дха̄тучхакка̄нам̣ васена идха десита̄ти дассенто а̄ха ‘‘суттантесвева…пе… вибхаттанти ведитабба’’нти. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘сабба̄ дха̄туйо чхахи чхахи дха̄тӯхи сан̇кхипитва̄’’ти.
катхам̣ пана чхасу чхасу дха̄тӯсу ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ самавародхоти? сабха̄ваниссайадва̄ра̄рамман̣асампайогаса̄ман̃н̃ато. таттха пат̣хамачхакке та̄ва патхавӣтеджова̄йодха̄туйо сабха̄вато пхот̣т̣хаббадха̄ту. а̄подха̄туа̄ка̄садха̄туйо дхаммадха̄туекадесо. вин̃н̃а̄н̣адха̄ту саттавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо. чатудха̄туггахан̣ена четтха тада̄йаттавуттика̄ ниссайа̄падесена, вин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ два̄ра̄рамман̣абха̄вена ва̄ авасит̣т̣ха̄ рӯпадха̄туйо самаваруддха̄, вин̃н̃а̄н̣адха̄туггахан̣ена там̣сампайогато дхаммадха̄туекадесоти евам̣ саббадха̄тусамавародхо дат̣т̣хаббо. дутийе чхапи дха̄туйо сабха̄вато, дхамма̄йатанекадесо, там̣сампайогато саттавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо, йатха̄рахам̣ тесам̣ ниссайадва̄ра̄рамман̣абха̄вато авасит̣т̣хадха̄туйо самаваруддха̄. татийачхаккепи есева найо. еваметтха чхасу чхасу дха̄тӯсу ат̣т̣ха̄расаннам̣ дха̄тӯнам̣ самавародхо дат̣т̣хаббо. тена вуттам̣ ‘‘сабба̄ дха̄туйо чхахи чхахи дха̄тӯхи сан̇кхипитва̄’’ти.
сун̃н̃оти аттасун̃н̃о, тена сасабха̄вата̄йа ча идха дха̄тувоха̄роти а̄ха ‘‘сун̃н̃е сабха̄ваматте нирул̣хо дха̄тусаддо’’ти. там̣там̣бхӯтавивиттата̄ рӯпапарийантова а̄ка̄соти йехи вивитто, йесан̃ча париччхедо, техи асампхут̣т̣хата̄ тесам̣ бйа̄пакабха̄ве сати на хотӣти а̄ха ‘‘чатӯхи маха̄бхӯтехи абйа̄питабха̄во’’ти. париччхиннавуттӣни хи бхӯта̄нӣти.
173. авайававинимутто самуда̄йо на̄ма кочи наттхӣти пуриматтхам̣ асамбха̄венто ‘‘две ева ва̄’’тиа̄дина̄ самуда̄йена вина̄ дутийаттхама̄ха. паччаттам̣ аттани джа̄татанти па̄т̣ипуггаликатам̣.
па̄т̣ийекко кот̣т̣ха̄соти ва̄ лома̄диитаракот̣т̣ха̄сехи асаммиссо висум̣ еко патхавӣкот̣т̣ха̄соти аттхо.
пайоганти бха̄вана̄пайогам̣. вӣрийанти бха̄вана̄ниппха̄дакам̣ усса̄хам̣. а̄йӯхананти та̄дисам̣ четанам̣.
дха̄тупат̣иккӯлаван̣н̣аманасика̄ра̄нанти дха̄туманасика̄рапат̣иккӯламанасика̄раван̣н̣аманасика̄ра̄нам̣. абйа̄па̄рата̄йа̄ти ‘‘ахаметам̣ ниппха̄деми, мама еса̄ ниппха̄дана̄’’ти четана̄рахитата̄йа. каронтӣти а̄бхогапаччавеккхан̣а̄ни уппа̄денти.
лаккхан̣авасена̄ти сабха̄вавасена. со пана йасма̄ патхавӣдха̄туйа̄ каккхал̣акхарата̄ хотӣти а̄ха ‘‘каккхал̣ам̣ кхаригатантиа̄дивачанам̣ сандха̄йа вутта’’нти.
векантакам̣ на̄ма саббалохаччхеданасаматтхам̣ лохам̣. татха̄ хи там̣ викантати чхиндатӣти викантам̣, викантамева векантаканти вуччати. лохасадисанти лоха̄ка̄рам̣ лохамалам̣ вийа гханасахитам̣ хутва̄ тит̣т̣хати. та̄петва̄ та̄л̣итам̣ пана чхиннам̣ чхиннам̣ хутва̄ висарати, муду мат̣т̣хам̣ камманийам̣ ва̄ на хоти, тена ‘‘лохавиджа̄тӣ’’ти вуччатӣти. типутамба̄дӣхӣти типутамбе миссетва̄ катам̣ кам̣салохам̣, сӣсатамбе миссетва̄ катам̣ ват̣т̣алохам̣, джасадатамбе миссетва̄ катам̣ а̄ракӯт̣ам̣. йам̣ пана кевалам̣ джасададха̄тувиниггатам̣, йам̣ ‘‘питтала’’нтипи ваданти, там̣ идха на̄дхиппетам̣, йатха̄вуттамиссакамева пана гахетва̄ ‘‘киттима’’нти вуттам̣.
нидассанаматтанти мутта̄нам̣ джа̄тито анекабхедатта̄ вуттам̣. татха̄ хи хаттхикумбхам̣ вара̄хада̄т̣хам̣ бхуджан̇гасӣсам̣ вала̄хакӯт̣ам̣ вен̣упаббам̣ маччхасиро сан̇кхо сиппӣти ат̣т̣ха мутта̄йонийо. таттха хаттхикумбхаджа̄ пӣтаван̣н̣а̄ пабха̄хӣна̄. вара̄хада̄т̣хаджа̄ вара̄хада̄т̣хаван̣н̣а̄ва. бхуджан̇гасӣсаджа̄ нӣла̄диван̣н̣а̄ сувисуддха̄, ват̣т̣ала̄ ча. вала̄хакаджа̄ бха̄сура̄ дуббибха̄гарӯпа̄ раттибха̄ге андхака̄рам̣ видхаманта̄ тит̣т̣ханти, девӯпабхога̄ ева хонти. вен̣упаббаджа̄ ка̄рапхаласама̄наван̣н̣а̄, на бха̄сура̄, те ча вел̣аво амануссагочаре ева падесе джа̄йанти. маччхасӣсаджа̄ па̄т̣хӣнапит̣т̣хисама̄наван̣н̣а̄, ват̣т̣ала̄, лагхаво ча хонти пабха̄вихӣна̄, те ча маччха̄ самуддамаджджхейева джа̄йанти. сан̇кхаджа̄ сан̇кхораччхавиван̣н̣а̄, колаппама̄н̣а̄пи хонти пабха̄вихӣна̄ва. сиппиджа̄ пана пабха̄висесайутта̄ва хонти на̄на̄сан̣т̣ха̄на̄. евам̣ джа̄тито ат̣т̣хавидха̄су мутта̄су йа̄ маччхасан̇кхасиппиджа̄, та̄ са̄муддика̄. бхуджан̇гаджа̄пи ка̄чи са̄муддика̄ти ваданти, итара̄ аса̄муддика̄. тена вуттам̣ ‘‘са̄муддикамутта̄ти нидассанаматтаметам̣, сабба̄пи пана мутта̄ мутта̄ ева̄’’ти. бахулато ва̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ етам̣ вуттам̣ ‘‘мутта̄ти са̄муддикамутта̄’’ти. бахулан̃хи локе са̄муддика̄ва мутта̄ диссанти. таттха̄пи сиппиджа̄ва, итара̄ када̄чи ка̄чӣти.
174. идха наттхи нийамо кевалам̣ дравабха̄вассева адхиппетатта̄.
175. ниситабха̄вена̄ти санта̄пана̄дивасаппаваттена тикхин̣абха̄вена. усма̄ка̄ран̃хи ниса̄нам̣ идха ниситабха̄во. па̄катикоти са̄бха̄вико ка̄йусма̄ти адхиппето. сада̄ти саббака̄лам̣ йа̄ва джӣвитиндрийам̣ паваттати. петагги ниджджха̄матан̣хикапетагги. идха̄ти ба̄хиратеджодха̄тукатха̄йам̣.
176. ва̄йанам̣ бӣджанам̣, там̣ пана тха̄маса̄ паваттӣти а̄ха ‘‘савегагаманавасена̄’’ти. самудӣран̣ам̣ аллапарисосанам̣, бхӯтасан̇гха̄тасса десантаруппаттихетубха̄во ва̄.
177. бхиттиччхидда̄дивасена лаббхама̄нам̣ аджат̣а̄ка̄сам̣ нисса̄йева париччхеда̄ка̄сасса парикаммакаран̣анти а̄ха ‘‘аджат̣а̄ка̄сасса ча катхитата’’нти.
179. сукхадуккхапхот̣т̣хаббасамут̣т̣ха̄панапаччайабха̄вена̄ти ит̣т̣ха̄нит̣т̣хапхот̣т̣хабба̄нам̣ ниббаттакабхӯтена паччайабха̄вена. касса пана со паччайабха̄воти а̄ха ‘‘сарӣрат̣т̣хакаутусса̄’’ти. паччайабха̄вена̄ти ча хетумхи каран̣авачанам̣. тена хи ка̄ран̣абхӯтена сукхадуккхапхот̣т̣хабба̄нам̣ йатха̄вуттасаматтхата̄ хотӣти. ‘‘татхева̄’’ти имина̄ ‘‘йатха̄балам̣ сарӣрекадесасакаласарӣра’’нти идам̣ анукад̣д̣хати. еванти аттано пхалӯпача̄расиддхена пхаран̣аппака̄рена. етесанти сукха̄дӣнам̣. ‘‘ол̣а̄рикаппаватти ева ва̄ пхаран̣а’’нти имина̄ нирупача̄рам̣ етесам̣ пхаран̣ат̣т̣хам̣ дассети. убхайаватоти сукхадуккхавато, соманассадоманассавато ча, пхаран̣а̄пхаран̣ат̣т̣ха̄навато ва̄.
181. еттха вуттам̣ сан̇каппанти етасмим̣ ‘‘сан̇каппо ка̄мо’’тиа̄дике (маха̄ни. 1; чӯл̣ани. аджитама̄н̣авапуччха̄ниддеса 8) ниддесападесе вуттам̣ сан̇каппам̣. таттха хи килесака̄мова ‘‘сан̇каппара̄го пурисасса ка̄мо’’тиа̄дӣсу (а. ни. 6.63; катха̄. 513) вийа. ваттхука̄масса татха̄ татха̄ сан̇каппанато парикаппанато ‘‘сан̇каппо’’ти вутто, на витаккоти айаметтха аттхо вутто. т̣ӣка̄йам̣ пана витаккавасена аттхам̣ дассетум̣ ‘‘сопи хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. татра̄пи пуримо еваттхо адхиппетоти че, сампин̣д̣анаттхо пи-саддо нираттхако сийа̄, ‘‘килесасантхавасамбхавато’’ти ча на ваттаббам̣ сийа̄, парато ча ‘‘бйа̄па̄давачанена бйа̄па̄давитаккам̣ дассетӣ’’ти ваккхати. килесака̄мо вибхатто килесасампайуттатта̄ти адхиппа̄йо. ка̄мапат̣ибаддха̄ти еттха ка̄ма-саддена ваттхука̄ма̄пи сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.
182. убхайаттха уппанноти саттесу, сан̇кха̄ресӯти убхайаттха уппанно, сатта̄ка̄ро, сан̇кха̄ра̄ка̄роти ва̄ а̄рамман̣асса убхайа̄ка̄раггахан̣авасена уппанно. каммапатхависесо, каммапатхавина̄сако ча каммапатхабхедоти дассетум̣ ‘‘абхиджджха̄сам̣йогена̄’’тиа̄ди вуттам̣. татха̄ вихим̣са̄йа вихим̣са̄витаккам̣ дассетӣти йоджана̄. вихим̣са̄йа̄ти ча вихим̣са̄вачанена̄ти аттхо. йатха̄самбхавам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена̄ти а̄ди-саддена адинна̄да̄намуса̄ва̄дапесун̃н̃апхарусава̄ча̄сампхаппала̄пе сан̇ган̣ха̄ти. сабба…пе… сан̇га̄хакехи ка̄манеккхаммадха̄тӯхи. две двети бйа̄па̄давихим̣са̄дха̄туйо, абйа̄па̄даавихим̣са̄дха̄туйо ча. ‘‘еттха̄ти пана̄’’тиа̄дина̄ сам̣килесавода̄на̄нам̣ сан̇карабха̄васса анит̣т̣ха̄паджджанасса ча дассанена пуримам̣йева аттхам̣ бйатирекамукхена сампа̄дети.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
183. а̄вен̣икаттхо атисайаттхо ча висесасаддо хотӣти тадубхайам̣ дассетум̣ ‘‘пуггалантара̄са̄дха̄ран̣ам̣, нӣла̄дисаббарӯпаса̄дха̄ран̣ан̃ча̄’’ти вуттам̣. аса̄дха̄ран̣ака̄ран̣ена̄пи хи ниддесо хоти йатха̄ ‘‘бхерисаддо, йаван̇куро’’ти. атисайака̄ран̣енапи йатха̄ ‘‘атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ каммасама̄да̄на̄нам̣ т̣ха̄насо хетусо випа̄кам̣ йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (катха̄. 355; пат̣и. ма. 2.44). дха̄туаттхо ева̄ти ‘‘дха̄ту’’ити имасса дха̄тусаддассева аттхо. дха̄тувачанӣйо хи аттхо упасаггена джотӣйати.
пуримена асадисо видха̄надха̄ран̣аттха̄нам̣ па̄кат̣о бхедоти. висабха̄галаккхан̣а̄ висадисасабха̄ва̄ авайава̄ бха̄га̄, тесу.
йатха̄самбхаванти кирийа̄манодха̄ту упаниссайакот̣ийа̄, випа̄каманодха̄ту випа̄камановин̃н̃а̄н̣асса анантара̄дина̄пи, итарасса сабба̄пи упаниссайакот̣ийа̄ва. дхаммадха̄ту пана ведана̄дика̄ сахаджа̄та̄ сахаджа̄та̄дина̄, асахаджа̄та̄ анантара̄дина̄, упаниссайена а̄рамман̣а̄дина̄ ча мановин̃н̃а̄н̣асса паччайоти евам̣ манодха̄тудхаммадха̄тӯнам̣ мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо. два̄рабхӯтаманопи сутте ‘‘манодха̄тӯ’’ти вуччатӣти а̄ха ‘‘два̄рабхӯтамановасена ва̄’’ти. тасса̄ манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣асса хетубха̄во йатха̄самбхавам̣ йоджетабботи самбандхо.
пуриманайена̄ти висесанам̣ дутийанайасса хӣнаттикавасенева вибхаттатта̄. на̄на̄дха̄тӯнан̃ча чаккхудха̄туа̄дӣнанти самбандхо.
на хи две мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйо санти ат̣т̣ха̄расадха̄тувибха̄гадассанети адхиппа̄йо. кхандха̄йатанадха̄тиндрийа̄нам̣йева васена сан̇кхепа̄дивибха̄гадассанам̣ тесам̣ бахулам̣ парин̃н̃еййадхаммасан̇ган̣ханато. саччадесана̄ пана атисам̣кхиттабха̄ватойеветтха бахиката̄.
ниджджӣвасса̄тиа̄ди висесато саттасун̃н̃ата̄дӣпанаттха̄ дха̄тудесана̄ти катва̄ вуттам̣. пуриманайо ан̃н̃есампи камавуттӣнам̣ дха̄тӯнам̣ самбхаватӣти адхиппа̄йена вуттоти ‘‘манодха̄туйева ва̄’’тиа̄дина̄ дутийанайо вутто. таттха авиджджама̄непи пуречара̄нучарабха̄вети пуречара̄нучара̄бхисандхийа̄ абха̄вепи кевалам̣ анантарапуббака̄лаанантара̄парака̄лата̄йа манодха̄ту пуречара̄нучара̄ вийа дат̣т̣хабба̄ти вутта̄.
‘‘ан̃н̃ам̣ аггахетва̄ паваттитум̣ асаматтхата̄йа̄’’ти етена вин̃н̃а̄н̣асса екантаса̄рамман̣ата̄дассанена ‘‘а̄рамман̣ена вина̄ сайамева нӣла̄диа̄бха̄сам̣ читтам̣ паваттатӣ’’ти евам̣ паваттитам̣ вин̃н̃а̄н̣ава̄дам̣ пат̣иседхети.
184. екана̄на̄санта̄нагата̄нанти екасанта̄нагата̄нам̣ абхиннасанта̄нагата̄нам̣ два̄ра̄нам̣, на̄на̄санта̄нагата̄нам̣ бхиннасанта̄нагата̄нам̣ а̄рамман̣а̄нанти йоджана̄. екана̄на̄джа̄тикатта̄ти чаккха̄диекекаджа̄тикатта̄ два̄ра̄нам̣, нӣла̄дианекаджа̄тикатта̄ а̄рамман̣а̄нам̣.
чаккха̄ди екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпа̄ди пана анекамева сам̣хатанти имасса ва̄ аттхависесасса дассанаттхам̣ чаккхурӯпа̄дӣсу вачанабхедо като. ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ чаккха̄ди екампи вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хоти, рӯпа̄ди пана анекамева̄ти? паччайабха̄вависесато. чаккху хи чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайапуреджа̄таиндрийавиппайуттапаччайехи паччайо хонтам̣ аттхибха̄венева хоти тасмим̣ сати тасса бха̄вато, асати абха̄вато, йато там̣ аттхиавигатапаччайехисса паччайо хотӣти вуччатӣти. там̣ниссайата̄ часса на екадесена аллӣйанавасена иччхитабба̄ арӯпабха̄вато, атха кхо гарура̄джа̄дӣсу сиссара̄джапуриса̄дӣнам̣ вийа таппат̣ибаддхавуттита̄йа. итаре ча паччайа̄ тена тена висесена ведитабба̄. сва̄йам̣ паччайабха̄во на екасмим̣ на самбхаватӣти екампи чаккху чаккхувин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассетум̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘чаккхун̃ча пат̣ичча̄’’ти екавачананиддесо като.
рӯпам̣ пана йадипи чаккху вийа пуреджа̄тааттхиавигатапаччайехи паччайо хоти пуретарам̣ уппаннам̣ хутва̄ виджджама̄наккхан̣ейева упака̄ракатта̄, татха̄пи анекамева сам̣хатам̣ хутва̄ паччайо хоти а̄рамман̣абха̄вато. йан̃хи паччайадхаммам̣ сабха̄вабхӯтам̣, парикаппита̄ка̄раматтам̣ ва̄ вин̃н̃а̄н̣ам̣ вибха̄вентам̣ паваттати, тадан̃н̃есан̃ча сатипи паччайабха̄ве со тасса са̄рамман̣асабха̄вато йам̣ кин̃чи ана̄ламбитва̄ паваттитум̣ асаматтхасса олуббха паваттика̄ран̣ата̄йа а̄ламбанӣйато а̄рамман̣ам̣ на̄ма. тасса йасма̄ йатха̄ йатха̄ сабха̄вӯпаладдхи вин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайала̄бхо, тасма̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ рӯпам̣ а̄раббха паваттама̄нам̣ тасса сабха̄вам̣ вибха̄вентамева паваттати. са̄ часса индрийа̄дхӣнавуттикасса а̄рамман̣асабха̄вӯпаладдхи на екадвикала̄пагатаван̣н̣авасенева хоти, на̄пи катипайакала̄паван̣н̣авасена, атха кхо а̄бхога̄нурӯпам̣ а̄па̄тхагатаван̣н̣авасена̄ти анекамева рӯпам̣ сам̣хаччака̄рита̄йа вин̃н̃а̄н̣асса паччайо хотӣти дассенто бхагава̄ ‘‘рӯпе ча̄’’ти бахувачанена ниддиси.
йам̣ пана ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄, там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) вуттам̣, там̣ катханти? тампи йа̄дисам̣ рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайо, та̄дисамева сандха̄йа вуттам̣. кӣдисам̣ пана танти? самудитанти па̄кат̣ойаматтхо. еван̃ча катва̄ йадеке ваданти ‘‘а̄йатанасаллаккхан̣авасена чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо саллаккхан̣а̄рамман̣а̄, на дабйасаллаккхан̣авасена̄’’ти, там̣ йуттамева хоти. на четтха самуда̄йа̄рамман̣ата̄ а̄сан̇китабба̄ самуда̄йа̄бхогассева абха̄вато, самудита̄ пана ван̣н̣адхамма̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти. катхам̣ пана паччекам̣ асаматтха̄ самудита̄ а̄рамман̣а̄ хонти, на хи паччекам̣ дат̣т̣хум̣ асакконта̄ андха̄ самудита̄ пассантӣти? найидамекантикам̣ висум̣ асаматтха̄нам̣ сивика̄вахана̄дӣсу саматтхата̄йа дассанато. кеса̄дӣнан̃ча йасмим̣ т̣ха̄не т̣хита̄нам̣ паччекам̣ ван̣н̣ам̣ гахетум̣ на сакка̄, тасмим̣йева т̣ха̄не самудита̄нам̣ там̣ гахетум̣ сакка̄ти бхиййопи тесам̣ сам̣хаччака̄рита̄ парибйатта̄. етена ким̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса парама̄н̣урӯпам̣ а̄рамман̣ам̣, уда̄ху там̣самуда̄йотиа̄дика̄ чодана̄ пат̣иккхитта̄ ведитабба̄. ‘‘сотан̃ча пат̣ичча садде ча̄’’тиа̄дӣсупи айамева найо.
евампи аттхо лаббхатӣти ‘‘манодха̄туйа̄пӣ’’ти пи-саддена на кевалам̣ джаванапарийоса̄на̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйева сампин̣д̣ӣйати, атха кхо тада̄рамман̣абхаван̇гасан̇кха̄та̄пи сампин̣д̣ӣйатӣти евампи аттхо лаббхати, самбхаватӣти аттхо. евам̣ сатӣти евам̣ ан̃н̃аманодха̄туппаваттийа̄ орам̣ паваттачитта̄нам̣ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тута̄дассане сати. сатипи манасо самбхӯтабха̄ве манодха̄туйа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ваппасан̇го на хотийева там̣сабха̄вассева мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вена ниддит̣т̣хатта̄. ида̄ни тамеваттхам̣ ‘‘пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туманодха̄тӯ’’тиа̄дина̄ па̄кат̣атарам̣ кароти. таббидхурасабха̄вена̄ти пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄тӯхи висадисасабха̄вена. уппаттит̣т̣ха̄нена ча̄ти манодха̄тукирийамановин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дӣхи париччхиннена уппаджджанат̣т̣ха̄нена ча. ида̄ни екаттаггахан̣ам̣ вина̄пи йатха̄вуттасса аттхасса самбхавам̣ дассетум̣ ‘‘анупанӣтепӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха са̄ман̃н̃авасена̄ти садисата̄васена. тасса̄ти бхаван̇га̄нантарам̣ уппанначиттасса. амановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ва̄сиддхитоти манодха̄тубха̄ва̄сиддхито. на хи ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пи уппаджджитва̄ нируддхасаманантарам̣ уппаджджати читтам̣…пе… таджджа̄ мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’ти идам̣ вачанам̣ бхаван̇га̄нантарам̣ уппанначиттасса манодха̄тубха̄вам̣ са̄дхети. сиддхе хи манодха̄тубха̄ве там̣ тасса ниваттакам̣ сийа̄ти адхиппа̄йо. мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ пана уппаннасса читтасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вадӣпакам̣ вачанам̣ та̄диса̄йа манодха̄туйа̄пи мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄вамева дӣпеййа̄ти катхам̣ тасса̄ ниваттакам̣ сийа̄ти а̄ха ‘‘на хи йам̣ чодӣйати, тадева париха̄ра̄йа хотӣ’’ти.
йади евам̣ пан̃чадва̄ра̄ваджджанасса мановин̃н̃а̄н̣адха̄тубха̄ва̄патти ева̄ти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘манодха̄туйа̄пӣ’’тиа̄ди. пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи манодха̄тӯхи ча висит̣т̣хо сабха̄во пан̃чавин̃н̃а̄н̣а…пе… сабха̄во, тасса васена. чутипат̣исандхибхаван̇га̄нанти тада̄рамман̣ампи бхаван̇гантогадхам̣ катва̄ вуттам̣. джавана̄васа̄на̄нӣти ва̄ джавана̄рамман̣атта̄ тада̄рамман̣ампи гахитам̣ дат̣т̣хаббам̣. тенева̄ха ‘‘чхадва̄рикачиттехи ва̄’’тиа̄ди.
висум̣ ка̄тум̣ йуттанти а̄ваджджанампи йадипи рӯпа̄дивисайам̣ хоти, джаванам̣ вийа а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣ пана на хотӣти едисе т̣ха̄не висум̣ ка̄таббамева. мано ча̄ти ча-саддо ‘‘манан̃ча пат̣ичча̄’’тиа̄дӣсу вийа на сампин̣д̣анаттхо, атха кхо бйатирекаттхо дат̣т̣хаббо.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
хет̣т̣ха̄ вуттанайатта̄ти дхаммадха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ‘‘пан̃чапан̣н̣а̄са ка̄ма̄вачарадхамме а̄раббха раджджантасса̄’’тиа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 150; 168) паритта̄рамман̣а̄дибха̄ве дассийама̄не ‘‘читтуппа̄дарӯпавасена там̣ там̣ самуда̄йам̣ екекам̣ дхаммам̣ катва̄’’тиа̄дина̄ (вибха. мӯлат̣ӣ. 150) тадаттхасса кхандхавибхан̇гаван̣н̣ана̄дӣсу вуттанайатта̄.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дха̄тувибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.