2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄

155. паччайайугал̣авасена̄ти аджджхаттикаба̄хирапаччайадвайавасена. аджджхаттикаба̄хиравасена аббока̄ратоти аджджхаттикавасена чева ба̄хиравасена ча асан̇карато.

167. висан̇кха̄раниннасса̄ти нибба̄напон̣асса. винимуттасан̇кха̄расса̄ти самуччхедапат̣ипассаддхивимуттӣхи самукхена, таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена ча сут̣т̣ху винимуттасан̇кха̄расса парамасса̄сабха̄вена, гатибха̄вена ча патит̣т̣ха̄набхӯте. ‘‘нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти (пат̣и. 339) хи вуттам̣. т̣хитибха̄вена̄ти ча па̄т̣хо. там̣саччхикаран̣а̄бха̄вети тасса нибба̄насса саччхикаран̣а̄бха̄ве. нӣтоти па̄пито, пака̄ситоти аттхо.

чун̣н̣итанти бхедитам̣. твамева ким̣ на джа̄на̄сӣти ким̣ твам̣ на джа̄на̄сийева̄ти аттхо. ‘‘ким̣ твам̣ екам̣ на̄нам̣ джа̄на̄си, ким̣ твам̣ на джа̄на̄си ева̄’’ти евам̣ виккхепам̣ каронтам̣ парава̄дим̣ ‘‘нану н̃а̄те’’тиа̄дина̄ сакава̄дӣ нибандхати. вибхаджитва̄ти ‘‘ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄’’ти бха̄ваттхам̣ вибхаджитва̄. ра̄га̄дӣнам̣ кхайа̄ на хонтӣти йоджана̄. сасабха̄вата̄ ча нибба̄насса а̄панна̄ хотӣти самбандхо.

нибба̄на̄рамман̣акаран̣ена ка̄ран̣абхӯтена. хетуаттхе хи идам̣ каран̣авачанам̣. килесаккхайаматтатам̣ ва̄ нибба̄насса иччхато килесаккхайена бхавитаббанти йоджана̄.

евам̣ килесаккхайаматте нибба̄не кхепетабба̄ килеса̄ бахувидха̄ на̄наппака̄ра̄, магго ча одхисо килесе кхепети. сва̄йам̣ ‘‘катамам̣ килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ катаме килесе кхепетӣ’’ти пуримапуччха̄двайамева вадати. тадева̄ти йам̣ ‘‘авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ кин̃чи екадесаматтампӣ’’ти вуттам̣, тадева.

еттха ча йа̄йам̣ ‘‘килесаккхайова нибба̄на’’нти нибба̄насса абха̄вата̄чодана̄, татра̄йам̣ а̄гамато йуттито часса бха̄ва̄бха̄вавибха̄вана̄. тан̃хи бхагавата̄ –

‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; итиву. 43).

‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ на а̄по на теджо на ва̄йо’’ти (уда̄. 71) –

ча а̄дина̄, татха̄ –

‘‘гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто атакка̄вачаро нипун̣о пан̣д̣итаведанӣйо’’ти (ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) –

‘‘асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми асан̇кхатага̄минин̃ча пат̣ипадам̣, анатам̣, ана̄савам̣, саччам̣, па̄рам̣, нипун̣ам̣, судуддасам̣, аджаджджарам̣, дхувам̣, апалокитам̣, анидассанам̣, ниппапан̃чам̣, сантам̣, аматам̣, пан̣ӣтам̣, сивам̣, кхемам̣, тан̣ха̄ккхайам̣, аччхарийам̣, аббхутам̣, анӣтикам̣, анӣтикадхаммам̣, нибба̄нам̣, абйа̄баджджхам̣, вира̄гам̣, суддхим̣, муттим̣, ана̄лайам̣, дӣпам̣, лен̣ам̣, та̄н̣ам̣, саран̣ам̣, пара̄йан̣ан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пара̄йан̣ага̄минин̃ча пат̣ипада’’нти (сам̣. ни. 4.377) –

евама̄дӣхи ча суттападехи ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄, асан̇кхата̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 7), саббан̃ча рӯпам̣ асан̇кхата̄ ча дха̄тӯ’’тиа̄дӣхи (дха. са. 1192, 1198, 1200) абхидхаммападесехи ча параматтхабха̄венева деситам̣. на хи сабха̄вавирахитасса абха̄ваматтасса гамбхӣра̄сан̇кхата̄дибха̄во абйа̄катадхамма̄дибха̄во ча йутто, вутто ча со. тасма̄ на абха̄ваматтам̣ нибба̄нам̣.

апи ча̄йам̣ абха̄вава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо – йади килеса̄бха̄во нибба̄нам̣, сва̄йамабха̄во еко ва̄ сийа̄ анеко ва̄? йади еко, екенева маггена като саччхикато ча хотӣти упарима̄нам̣ магга̄нам̣ нираттхаката̄ а̄паджджати. на хи екам̣ анекехи каммаппаваттехи са̄дхетаббам̣ дит̣т̣хам̣. атха сийа̄ екова со килеса̄бха̄во, на пана маггехи ка̄таббо, атха кхо саччхика̄табботи. евам̣ сати сут̣т̣хутарам̣ маггасса нираттхаката̄ а̄паджджати килеса̄нам̣ аппаха̄нато. акаронто ча магго килеса̄бха̄вам̣ тасса саччхикирийа̄йа каматтхам̣ са̄дхеййа, атха магга̄нам̣ сам̣йоджанаттайаппаха̄на̄дипат̣инийатакиччата̄йа паха̄йакавибха̄гена килеса̄бха̄вабхедо, евам̣ сати вина̄ сабха̄вабхедам̣ бахубха̄во наттхӣти бахубха̄вата̄падесенасса сасабха̄вата̄ а̄панна̄. атха̄пи сийа̄ ‘‘йесам̣ абха̄во, тесам̣ бахубха̄вена бахубха̄вопача̄ро’’ти, евам̣ сати йесам̣ абха̄во, тесам̣ сабха̄вата̄йа сасабха̄вопача̄ропи сийа̄. татха̄ тесам̣ килесасан̇кхата̄дита̄йа килесасан̇кхата̄дибха̄ва̄ ча сийум̣, на четам̣ йуттанти на тесам̣ бахубха̄вопача̄ро йутто. екабха̄вопи часса асабха̄вата̄йа ева ваттум̣ на сакка̄ти че? на, абха̄васа̄ман̃н̃ато, абха̄васа̄ман̃н̃ена абхедасаман̃н̃а̄йа екаттаниддесо. сати ча екатте пуббе вуттадоса̄нативатти.

бахубха̄ве ча сасабха̄вата̄ сиддха̄. йадипи сийа̄ йатха̄ бахубха̄во сасабха̄ватам̣, евам̣ са̄ман̃н̃ена сасабха̄вата̄ бахубха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти сасабха̄вапаккхепи нибба̄насса бахубха̄во а̄паджджатӣти? там̣ на, касма̄? татха̄ са̄ман̃н̃а̄бхедато. на хи евам̣ ваттум̣ лаббха̄ йатха̄ кхарабха̄во сасабха̄ватам̣ на бйабхичарати, евам̣ сасабха̄вата̄пи кхарабха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти. еван̃хи сати тадан̃н̃асаббадхамма̄бха̄ваппасан̇го сийа̄, тасма̄ бахубха̄во сасабха̄вата̄пеккхо, на сасабха̄вата̄ бахубха̄ва̄пеккха̄ти на сасабха̄васса нибба̄насса бахубха̄ва̄патти. ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутӣйаматтхи (су. ни. 890; маха̄ни. 119), ека̄ нит̣т̣ха̄ на путхунит̣т̣ха̄’’тиа̄дивачанато.

апи четтха килеса̄бха̄во на̄ма ра̄га̄дӣнам̣ самуччхедо аччантаппаха̄нам̣ ануппа̄даниродхо. тасса ча екатте екенева маггена са̄дхетаббата̄ киччависеса̄бха̄ватоти дассана̄димаггавибха̄го на сийа̄. иччхито ча со одхисова килеса̄нам̣ паха̄таббатта̄. со ча маггавибха̄го саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ на̄титиккхатиккхатиккхатаратиккхатамабха̄вена екасмимпи самуччхедаппаха̄найогйабха̄ве саччхикирийа̄висесена хотӣти нибба̄насса сасабха̄вата̄йайева йутто. абха̄во пана килеса̄нам̣ маггена ка̄таббо сийа̄ ‘‘ма̄ маггасса нираттхаката̄ ахосӣ’’ти, на саччхика̄таббо. ко хи тасса сабха̄во, йо тена саччхикарийеййа. со ча килеса̄бха̄во екенева маггена са̄дхетаббо сийа̄, на чатӯхи ‘‘ма̄ чатубха̄ванибба̄ната̄патти, нибба̄нависеса̄патти ча ахосӣ’’ти. тато дассана̄димаггавибха̄го на сийа̄ти саббам̣ а̄ваттати.

йади ча абха̄во бха̄васса сийа̄ти тасса бха̄вадхаммата̄ иччхита̄, евам̣ сати йатха̄ сан̇кхатадхаммасса тасса джара̄маран̣а̄дӣнам̣ вийа сан̇кхатадхаммата̄пи а̄панна̄, евам̣ бахӯнам̣ килеса̄нам̣ дхаммасса тасса бахубха̄ва̄диппасан̇гопи дуннива̄роти атам̣сабха̄васса асан̇кхатассекасса сасабха̄васса нибба̄набха̄во ведитаббо.

йади евам̣ касма̄ ‘‘ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти (сам̣. ни. 4.315, 330) вуттанти? кхайена адхигантаббатта̄. кхайо хи арийамагго. йатха̄ха ‘‘кхайе н̃а̄н̣ам̣, ануппа̄де н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. дукама̄тика̄ 142). тена ра̄га̄диккхайапарийа̄йена арийамаггена адхигантаббато ‘‘параматтхам̣ гамбхӣрам̣ нипун̣ам̣ дуддасам̣ дуранубодхам̣ нибба̄нам̣ ра̄га̄диккхайо’’ти вуттам̣. ра̄га̄диппаха̄намукхена ва̄ татха̄ паттаббато, йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи вуттам̣ ‘‘маданиммаддано пипа̄савинайо’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).

апича йатха̄ парин̃н̃еййата̄йа сауттара̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ рӯпа̄нан̃ча пат̣ипаккхабхӯтам̣ таббидхурасабха̄вам̣ ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, евам̣ сасабха̄ва̄нам̣ саббесампи сан̇кхатадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯтена таббидхурасабха̄вена ниссаран̣ена бхавитаббам̣. йан̃ча танниссаран̣ам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. кин̃ча бхиййо – сан̇кхатадхамма̄рамман̣ам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ апи ануломан̃а̄н̣ам̣ килесе тадан̇гавасена паджахати, на самуччхедавасена паджахитум̣ саккоти. татха̄ саммутисачча̄рамман̣ам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣ виккхамбханавасенева килесе паджахати, на самуччхедавасена. ити сан̇кхатадхамма̄рамман̣асса, саммутисачча̄рамман̣асса ча н̃а̄н̣асса килеса̄нам̣ самуччхедаппаха̄не асаматтхабха̄вато тесам̣ самуччхедаппаха̄накарасса арийамагган̃а̄н̣асса тадубхайавипарӣтасабха̄вена а̄рамман̣ена бхавитаббам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; итиву. 43) идам̣ нибба̄насса параматтхато аттхибха̄ваджотакам̣ вачанам̣ авипарӣтаттхам̣ бхагавата̄ бха̄ситатта̄. йан̃хи бхагавата̄ бха̄ситам̣, там̣ авипарӣтаттхам̣ йатха̄ там̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄, саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄, саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (дха. па. 277-279; тхерага̄. 676-678; нетти. 5), татха̄ нибба̄на-саддо каттхачи висайе йатха̄бхӯтапараматтхависайо упача̄равуттисаббха̄вато сеййатха̄пи сӣха-саддо. атха ва̄ аттхева параматтхато асан̇кхата̄ дха̄ту итаратаббипарӣтавимуттисабха̄ватта̄ сеййатха̄пи ‘‘патхавӣдха̄ту ведана̄ ча̄’’ти евама̄дӣхи найехи йуттитопи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄во ведитаббо.

абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.