2. а̄йатанавибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
154. аса̄дха̄ран̣атоти а̄вен̣икато. там̣ несам̣ аса̄дха̄ран̣абха̄вам̣ випаккхавасена патит̣т̣ха̄петум̣ са̄дха̄ран̣ам̣ уда̄харан̣авасена дассети ‘‘а̄йатанасаддаттхо вийа̄’’ти. атха ва̄ чаккха̄диаттхо ева чаккха̄дисаддависесито а̄йатанаттхоти там̣ та̄дисам̣ а̄йатанаттхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘а̄йатанасаддаттхо вийа аса̄дха̄ран̣ато’’ти.
йади висайасса̄данаттхо чаккху-саддо, сота̄дӣнампи айам̣ саман̃н̃а̄ сийа̄ти атиппасан̇гам̣ парихаранто ‘‘сатипӣ’’тиа̄дима̄ха. дутийе аттхавикаппе чаккхатӣти вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ самависамам̣ а̄чиккхати, а̄чиккхантам̣ вийа, вибха̄вентам̣ вийа ва̄ хотӣти аттхо. рӯпамива чаккхувин̃н̃еййам̣ вийа савиггахамива сабимбакам̣ вийа ван̣н̣ава̄чако рӯпа-саддо адхиппетоти а̄ха ‘‘виттха̄ран̣ам̣ ва̄ рӯпасаддасса аттхо’’ти.
вачанамева̄ти савин̃н̃аттикасаддамева. гамӣйатӣти упанӣйати. аджджхохаран̣асса расаггахан̣амӯлата̄вачанена расасса парампара̄йа джӣвитахетутам̣ дассети. расанимиттан̃хи расаггахан̣ам̣, расаггахан̣анимиттам̣ аджджхохаран̣ам̣, там̣нимиттам̣ джӣвитанти. расаггахан̣амӯлата̄ ча аджджхохаран̣асса йебхуййато ведитабба̄. диссати ападиссати етена пхаланти десо, хетӯти а̄ха ‘‘уппаттидесоти уппаттика̄ран̣а’’нти. татха̄ти чаккха̄йатана̄диппака̄рена. маногочарабхӯта̄ти манасо ева гочарабхӯта̄. са̄ман̃н̃алаккхан̣енева̄ти анубхавана̄дивисесалаккхан̣ам̣ аггахетва̄ дхаммабха̄васан̇кха̄таса̄дха̄ран̣алаккхан̣енева. ека̄йатанаттам̣ упанетва̄ вутта̄ два̄даса екасабха̄ватта̄ бхиндитва̄ вачане пайоджана̄бха̄ва̄. два̄ра̄ламбанавибха̄гадассанаттха̄ хи а̄йатанадесана̄ти.
пуббантатоти пуримабха̄гато па̄кабха̄вато. па̄кабха̄во хи сабха̄вадхамма̄нам̣ пуббанто, виддхам̣са̄бха̄во апаранто.
нива̄сат̣т̣ха̄на̄дӣсу а̄йатана-саддо на а̄йатанаттха̄дӣсу вийа падаттхавиваран̣амукхена паватто, атха кхо тасмим̣ тасмим̣ девагхара̄дике нирул̣хата̄йа еваматтхоти а̄ха ‘‘рул̣хивасена а̄йатанасаддассаттхам̣ ватту’’нти. маноти два̄рабхӯтамано. ниссайабха̄воти еттха ниссайасадисо ниссайо, садисата̄ ча пхаласса таппат̣ибаддхавуттита̄йа дат̣т̣хабба̄. вачанӣйаттхо бха̄ваттхо.
та̄ватватоти таттакато. ӯначодана̄ти два̄дасато ӯна̄ни касма̄ на вутта̄нӣти чодана̄. йади чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ аса̄дха̄ран̣ам̣ дхаммаджа̄там̣ дхамма̄йатанам̣, евам̣ санте чаккха̄дӣнампи дхамма̄йатанабха̄во сийа̄ти чоданам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘сатипӣ’’тиа̄ди. два̄ра̄рамман̣абха̄вехӣти на а̄рамман̣абха̄венева аса̄дха̄ран̣ам̣, атха кхо два̄ра̄рамман̣абха̄вехи аса̄дха̄ран̣ам̣ самбхаватӣти вачанасесо.
йебхуййасахуппаттиа̄дӣхӣти йебхуййена чаккха̄йатана̄дӣни кассачи када̄чи екато уппаджджанти. ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни уппаджджантӣ’’ти хи вуттам̣. тасма̄ а̄йатана̄нам̣ уппаттиккамо та̄ва на йуджджати, на паха̄наккамо кусала̄бйа̄ката̄нам̣ аппаха̄таббато, на пат̣ипаттиккамо акусала̄нам̣, екаччаабйа̄ката̄нан̃ча аппат̣ипаджджанӣйато, на бхӯмиккамо ад̣д̣хека̄дасаннам̣ а̄йатана̄нам̣ екантака̄ма̄вачаратта̄, итаресам̣ чатубхӯмипарийа̄паннатта̄, екаччасса локуттарабха̄вато ча. евам̣ уппаттиккама̄диайуттийоджана̄ ведитабба̄. йесу виджджама̄несу аттабха̄васса пан̃н̃а̄пана̄, те ‘‘майхам̣ чаккху’’нтиа̄дина̄ адхикасинехаваттхубхӯта̄ чаккха̄дайо йатха̄ аджджхаттиката̄йа, евам̣ дассана̄дикиччакараиндрийата̄ ча падха̄на̄ти а̄ха ‘‘аджджхаттикабха̄вена, висайибха̄вена ча̄’’ти. гха̄на̄диккамена̄ти гха̄нам̣ дживха̄ ка̄йоти имина̄ камена.
паччуппанна̄рамман̣атта̄ ва̄ чаккха̄дӣни пат̣хамам̣ вутта̄ни, мано пана кин̃чи паччуппанна̄рамман̣ам̣, кин̃чи йа̄ванаваттабба̄рамман̣анти паччха̄ вуттам̣. паччуппанна̄рамман̣есупи упа̄да̄рӯпа̄рамман̣а̄ни чатта̄ри пат̣хамам̣ вутта̄ни, тато бхӯтарӯпа̄рамман̣ам̣. упа̄да̄рӯпа̄рамман̣есупи дӯратаре дӯре, сӣгхатарам̣ сӣгхан̃ча а̄рамман̣асампат̣иччханадӣпанаттхам̣ чаккха̄дӣнам̣ десана̄ккамо. чаккхусотадвайан̃хи дӯрагочаранти пат̣хамам̣ вуттам̣. татра̄пи чаккху дӯратарагочаранти саббапат̣хамам̣ вуттам̣. пассантопи хи дӯратаре надисотам̣ на тасса саддам̣ сун̣а̄ти. гха̄надживха̄супи гха̄нам̣ сӣгхатаравуттӣти пат̣хамам̣ вуттам̣. пурато т̣хапитаматтасса хи бходжанасса гандхо гайхатӣти. йатха̄т̣ха̄нам̣ ва̄ тесам̣ десана̄ккамо. имасмин̃хи сарӣре саббупари чаккхусса адхит̣т̣ха̄нам̣, тасса адхо сотасса, тасса адхо гха̄насса, тасса адхо дживха̄йа, татха̄ ка̄йасса йебхуййена, мано пана арӯпӣбха̄вато саббапаччха̄ вутто. там̣там̣гочаратта̄ тасса тасса̄нантарам̣ ба̄хира̄йатана̄ни вутта̄нӣти вуттова̄йаматтхоти евампи имесам̣ камо ведитаббо.
татоти хадайаваттхубхедато. йан̃хи хадайаваттхум̣ нисса̄йа екам̣ мановин̃н̃а̄н̣ам̣ паваттати, на тадева нисса̄йа ан̃н̃ам̣ паваттати. ниддесавасена̄ти сан̇кхепавиттха̄раниддесавасена. йоджетаббам̣ ‘‘кусаласамут̣т̣ха̄нам̣ кусаласамут̣т̣ха̄насса сабха̄га’’нтиа̄дина̄.
сабха̄воти висайивисайабха̄во, тадабхиниббаттийан̃ча йогйата̄. ка̄ран̣асаматтхата̄ти ка̄ран̣абхӯта̄ саматтхата̄ паччайабха̄во. два̄ра̄дибха̄воти два̄ра̄рамман̣е два̄равуттибха̄во. имасмим̣ аттхети анантарам̣ вуттааттхе. йасма̄ти йа̄йа дхаммата̄йа йена два̄ра̄дибха̄вена ка̄ран̣абхӯтена. самбхаванависесананти кирийа̄йа пара̄масанама̄ха. йам̣ самбхаванам̣, дхаммата̄веса̄ти аттхо. риттака̄нева̄ти дхува̄дибха̄вариттака̄нева. висама̄дӣсу аджджха̄сайо етесанти висама̄диаджджха̄сайа̄ни, висама̄диаджджха̄сайа̄ни вийа хонтӣти висама̄диаджджха̄сайа̄ни, чаккха̄дӣни. висамабха̄ва…пе… ванабха̄вехӣти висамабха̄ва̄дисаннисситаахиа̄дисадисупа̄диннадхаммехи чаккха̄дӣхи, ванасаннисситамаккат̣асадисена читтена ча абхирамитатта̄. ванабха̄воти хи ванаджджха̄сайоти аттхо.
пуримантавивиттата̄ти пуббабха̄гавирахо. уппа̄дато пуримакот̣т̣ха̄со хи идха пуриманто. апарантети апарабха̄ге, бхан̇гато уддханти аттхо. удайаббайапариччхинно хи сабха̄вадхаммо. йам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘анидха̄нагата̄ бхагга̄, пун̃джо наттхи ана̄гате’’ти (маха̄ни. 10). сада̄ абха̄воти на сада̄ абха̄вапатит̣т̣ха̄панам̣ саббака̄лампи наттхӣти, атха кхо удайаббайапариччхиннатта̄ сада̄бха̄вапат̣иккхепоти а̄ха ‘‘аниччалаккхан̣а’’нти. сабха̄вавиджахананти бхан̇гаппаттима̄ха. випариваттанам̣ уппа̄даджара̄ваттха̄хи санта̄нам̣ вина̄ на вика̄ра̄паттӣти а̄ха ‘‘санта̄навика̄ра̄патти ва̄’’ти.
джа̄тидхаммата̄дӣхӣти джа̄тиджара̄бйа̄дхимаран̣а̄дисабха̄вата̄хи. анит̣т̣хата̄ти на ит̣т̣хата̄, дуккхата̄ти аттхо. пуримам̣ са̄ман̃н̃алаккхан̣анти ‘‘пат̣ипӣл̣анат̣т̣хена̄’’ти пуббе са̄ман̃н̃ато вуттам̣ дуккхалаккхан̣ам̣. паччайавасена дуккхана̄ка̄рена паваттама̄на̄нам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ дуккханам̣ пуггалассева васена дуккхамата̄ти а̄ха ‘‘пуггаласса пӣл̣анато дуккхама’’нти. дуккхавачананти ‘‘дуккха’’нти саттху вачанам̣.
‘‘наттхи етасса васаваттако’’ти имина̄ наттхи етасса атта̄ти анатта̄ти имаматтхам̣ дассети, ‘‘на̄пи идам̣ васаваттака’’нти имина̄ пана на атта̄ти анатта̄ти. аттаноти нийакаджджхаттам̣ сандха̄йа вадати. парасминти тато ан̃н̃асмим̣. парасса ча аттанӣти еттха̄пи есева найо. там̣ етасса наттхӣти там̣ йатха̄вуттапарапарикаппитам̣ васаваттакам̣ етасса чаккха̄дино наттхи, етена чатукот̣икасун̃н̃ата̄йа сан̇гахо дат̣т̣хаббо. ‘‘сун̃н̃ам̣ там̣ тена васаваттана̄ка̄рена̄’’ти имина̄ убхайатха̄пи авасаваттанат̣т̣хе дасситаббе таттха та̄ва екам̣ дассетум̣ ‘‘парасса̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ пуна ‘‘атха ва̄’’тиа̄дина̄ итарам̣ дассети. са̄ми ева са̄мико, на са̄мико асса̄микоти евам̣ аттхе гайхама̄не ‘‘асса̄микато’’ти падасса сун̃н̃ависесаната̄йа пайоджанам̣ наттхи. ка̄мака̄рийанти йатха̄ка̄макаран̣ӣйам̣. авасаваттанаттхам̣ висесетва̄ дассети сама̄садвайаттхасан̇гахато.
сасанта̄не дхамма̄нам̣ висадисуппатти идха бха̄васан̇кантигаманам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘сантатийам̣ бха̄вантаруппаттийева̄’’ти. татха̄ висадисуппаттийам̣ пурима̄ка̄равигамо пакатибха̄вавиджахананти а̄ха ‘‘сантатийа̄ йатха̄паватта̄ка̄равиджахана’’нти. бхаватӣти ва̄ бха̄во, аваттха̄висесо, тасса сан̇каманам̣ бха̄васан̇канти. сабха̄вадхаммо хи уппа̄даккхан̣ам̣ т̣хитиккхан̣ан̃ча патва̄ бхиджджатӣти уппа̄да̄ваттха̄йа джара̄ваттхам̣, тато бхан̇га̄ваттхам̣ сан̇каматӣти вуччати. татха̄ сан̇камато ча аттала̄бхаккхан̣ато уддхам̣ джара̄маран̣ехи там̣сабха̄вапаричча̄го пакатибха̄вавиджахананти кхан̣авасена четам̣ йоджетаббам̣. пубба̄паравасена̄ти ча кхан̣а̄нам̣ пубба̄паравасена̄ти аттхо самбхавати. екаттхатта̄ти сама̄на̄дхикаран̣атта̄, на пана висесанависеситаббабха̄ва̄нам̣ екатта̄. ‘‘чаккхум̣ аничча’’нти вутте ‘‘аниччам̣ чаккху’’нтипи вуттамева хотӣти ‘‘йам̣ чаккху, там̣ аниччам̣, йам̣ аниччам̣, там̣ чаккху’’нти а̄паннамева̄ти а̄ха ‘‘аничча̄нам̣ сесадхамма̄нампи чаккхубха̄во а̄паджджатӣ’’ти.
техи ча аниччадуккхалаккхан̣ехи ча анатталаккхан̣амева висесена дасситам̣ ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’тиа̄дӣсу (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; пат̣и. ма. 2.10) вийа. досалаккхан̣а̄ка̄ранидассанаттхоти досасса лаккхитабба̄ка̄ранидассанаттхо. евам̣ дуккхена̄ти евам̣ на̄наппака̄рена аккхирога̄дидуккхена а̄ба̄дхата̄йа. анатталаккхан̣адӣпака̄нанти анаттата̄пан̃н̃а̄панасса джотака̄нам̣ упа̄йабхӯта̄нам̣. на хи гхат̣абхедакан̣т̣акаведха̄дивасена лаббхама̄на̄ аниччадуккхата̄ сатта̄нам̣ екантато анаттата̄дхигамахетӯ хонти. паччайапат̣ибаддхата̄абхин̣хасампат̣ипӣл̣ана̄дивасена пана лаббхама̄на̄ хонти. татха̄ хи чаккха̄дӣни камма̄димаха̄бхӯта̄дипаччайапат̣ибаддхавуттӣни, тато ева ахутва̄ самбхаванти, хутва̄ пат̣ивентӣти аничча̄ни, абхин̣хасампат̣ипӣл̣итатта̄ дуккха̄ни, евам̣бхӯта̄ни ча авасаваттанато анаттака̄нӣти париггахе т̣хитехи самупачитан̃а̄н̣асамбха̄рехи пасситум̣ сакка̄.
катхам̣ панетесам̣ хутва̄ абха̄во джа̄нитабботи? кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттадассанато. там̣ катхам̣ н̃а̄йатӣти? йуттито. ка̄ панеттха йуттӣти? висесаггахан̣ам̣. йади чаккха̄дӣнам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ на сийа̄, бахипаччайабхеде йадидам̣ паччха̄ висесаггахан̣ам̣, там̣ на сийа̄. йасса хи та̄дисам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ наттхи, тасса асати бахипаччайависесе катхам̣ паччха̄ висесаггахан̣ам̣ бхавеййа, бхавати ча висесаггахан̣ам̣. тасма̄ аттхи несам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ йам̣ сан̣икам̣ сан̣икам̣ вад̣д̣хентам̣ паччха̄ па̄кат̣атарам̣ джа̄йатӣти. татха̄ хи сарӣрасса та̄ва а̄на̄па̄на̄нам̣ анаваттха̄нато париссамато ча висесаггахан̣ам̣. анаваттхита̄ хи асса̄сапасса̄са̄ ва̄та̄ ва̄рена ва̄рена паваттанато. йади хи ассасите ва̄ пассассите ва̄ сарӣрасса кочи паччха̄ висесо на сийа̄, на несам̣ кочи бхедо сийа̄, дит̣т̣хо ча со. тасма̄ ассаситам̣ сарӣрам̣ ан̃н̃атха̄ хонтам̣ камена та̄дисам̣ аваттхам̣ па̄пун̣а̄ти. йа̄ пасса̄сасса паччайо хоти, пассасите ча пуна татхева асса̄сасса паччайо хотӣти а̄на̄па̄на̄нам̣ анаваттха̄натопи сарӣрасса висесаггахан̣ам̣ ан̃н̃атхаттасиддхи. татха̄ париссамопи асати висесе паччха̄ сарӣрасса на сийа̄, йена̄йам̣ ирийа̄патхантара̄дӣни севанена париссамавиноданам̣ кароти.
атха ва̄ рӯпа̄дибхедатопи висесаггахан̣ам̣. рӯпагандхарасапхасса̄дӣнан̃хи висесена йо сарӣре аниндрийабаддхесу ча кхӣрӯдакаваттхапуппхапхалосадхидхан̃н̃а̄дӣнам̣ паччха̄ висесо гайхати, со асати бахипаччайависесе несам̣ джара̄диаваттха̄су ван̣н̣абала̄дибхедо, расавӣрийавипа̄ка̄нубха̄вабхедо ча кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ вина̄ катхамупалаббхеййа. йам̣ пана там̣ дхаммата̄рӯпам̣ сила̄ди, таттха катханти? тасса̄пи сӣтун̣хасампхассабхедато аттхева висесаггахан̣ам̣. там̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ вина̄ на йуджджатӣти. сати ча рӯпа̄дибхеде сиддхова там̣ниссайамаха̄бхӯтабхедопи. на хи ниссайамаха̄бхӯтабхедена вина̄ нисситабхедо самбхаватӣти. евам̣ та̄ва рӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ато кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, тато ча хутва̄ абха̄васиддхи.
арӯпадхамма̄нам̣ пана а̄рамман̣а̄дибхедена висесаггахан̣ам̣. йаттха йаттха хи а̄рамман̣е арӯпадхамма̄ уппаджджанти, таттха таттхева те бхиджджанти, на ан̃н̃ам̣ сан̇каманти, а̄рамман̣адхамма̄ ча йатха̄сакам̣ кхан̣ато уддхам̣ на тит̣т̣хантӣти. сва̄йаматтхо падӣпа̄диуда̄харан̣ена ведитаббо. ан̃н̃е ева хи кхан̣е кхан̣е рӯпа̄дайо падӣпаджа̄ла̄йа, татха̄ кхӣрадха̄ра̄дӣсу патантӣсу, ва̄йумхи ча пахаранте сампхасса̄ни. йатха̄ четесам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, киман̇гам̣ пана читтачетасика̄нам̣. кин̃ча саддабхедато, саддависесатопи таннимитта̄нам̣ читтачетасика̄нам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣, тато висесаггахан̣ам̣. пагун̣ан̃хи гантхам̣ сӣгхам̣ париваттентасса читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ садда̄нам̣ бхедо дит̣т̣хо. на хи ка̄ран̣абхедена вина̄ пхалабхедо аттхи. йатха̄ там̣ ва̄дитасадда̄нам̣, евам̣ а̄рамман̣абхедена арӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ам̣. тенева несам̣ кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттам̣ ведитаббам̣. джа̄тибхӯмисампайуттадхаммабхедена висесаггахан̣епи есева найо. евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ висесаггахан̣ато кхан̣е кхан̣е ан̃н̃атхаттасиддхи. йато хутва̄ абха̄вато чаккха̄дӣни аничча̄нӣти сиддха̄ни, аниччатта̄ ева абхин̣хасампат̣ипӣл̣анато дуккха̄ни, тато ча авасаваттанато анаттака̄ни. тена̄ха бхагава̄ ‘‘йаданиччам̣, там̣ дуккхам̣, йам̣ дуккхам̣, таданатта̄’’ти (сам̣. ни. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; пат̣и. ма. 2.10).
нирантарам̣ паваттама̄насса̄ти абхин̣хасаддаттхам̣ висесетва̄ вадати. дха̄туматтата̄йа̄ти дха̄туматтабха̄вена. самӯхатоти сасамбха̄рачаккха̄дипин̣д̣ато. ‘‘чаккха̄дӣна’’нти идам̣ ‘‘самӯхато’’ти падам̣ апеккхитва̄ самбандхе са̄мивачанам̣, ‘‘виниббхуджана’’нти падам̣ апеккхитва̄ камматтхети ведитаббам̣. чатта̄рипи гхана̄нӣти сантатисамӯхакичча̄рамман̣агхана̄ни. паваттарӯпа̄диггахан̣атоти руппана̄дивасена паваттан̃ча там̣ рӯпа̄диггахан̣ан̃ча̄ти паваттарӯпа̄диггахан̣ам̣, татоти йоджетаббам̣. аничча̄диггахан̣асса саббха̄ва̄ти рӯпаведана̄дин̃а̄н̣ато бхиннасса аничча̄дин̃а̄н̣асса лаббхама̄натта̄. тена сатипи рӯпа̄диаттха̄нам̣ аничча̄дибха̄ве руппана̄дибха̄вато аничча̄дибха̄васса бхедама̄ха. ида̄ни тамева бхедам̣ н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄висайата̄йа па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘на хӣ’’тиа̄дима̄ха. на̄тидха̄витунти идха лаккхан̣алаккхан̣аванта̄ бхинна̄ вутта̄. таттха лаккхан̣а̄рамман̣икавипассана̄йа кхандха̄рамман̣ата̄вачанена абхинна̄ти ан̃н̃аман̃н̃авиродха̄па̄данена атидха̄витум̣ на йуттам̣. касма̄ти че? вуттам̣ ‘‘те пана̄ка̄ра̄’’тиа̄ди. адхиппа̄йопи четтха лаккхан̣а̄нам̣ рӯпа̄диа̄ка̄раматтата̄вибха̄вананти дат̣т̣хаббо. ‘‘аниччам̣ дуккхам̣ анатта̄’’ти хи сан̇кха̄ре сабха̄вато саллаккхентойева лаккхан̣а̄ни ча саллаккхетӣти. йатха̄ аничча̄дито аниччата̄дӣнам̣ вуттанайена бхедо, евам̣ аниччата̄дӣнампи сатипи лаккхан̣абха̄васа̄ман̃н̃е на̄на̄н̃а̄н̣агочарата̄йа, на̄на̄пат̣ипаккхата̄йа, на̄ниндрийа̄дхиката̄йа ча вимоккхамукхаттайабхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃абхедоти дассенто ‘‘аниччанти ча ган̣ханто’’тиа̄дима̄ха. там̣ сувин̃н̃еййамева.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
155. паччайайугал̣авасена̄ти аджджхаттикаба̄хирапаччайадвайавасена. аджджхаттикаба̄хиравасена аббока̄ратоти аджджхаттикавасена чева ба̄хиравасена ча асан̇карато.
167. висан̇кха̄раниннасса̄ти нибба̄напон̣асса. винимуттасан̇кха̄расса̄ти самуччхедапат̣ипассаддхивимуттӣхи самукхена, таппат̣ибаддхачхандара̄гаппаха̄нена ча сут̣т̣ху винимуттасан̇кха̄расса парамасса̄сабха̄вена, гатибха̄вена ча патит̣т̣ха̄набхӯте. ‘‘нибба̄нам̣ арахато гатӣ’’ти (пат̣и. 339) хи вуттам̣. т̣хитибха̄вена̄ти ча па̄т̣хо. там̣саччхикаран̣а̄бха̄вети тасса нибба̄насса саччхикаран̣а̄бха̄ве. нӣтоти па̄пито, пака̄ситоти аттхо.
чун̣н̣итанти бхедитам̣. твамева ким̣ на джа̄на̄сӣти ким̣ твам̣ на джа̄на̄сийева̄ти аттхо. ‘‘ким̣ твам̣ екам̣ на̄нам̣ джа̄на̄си, ким̣ твам̣ на джа̄на̄си ева̄’’ти евам̣ виккхепам̣ каронтам̣ парава̄дим̣ ‘‘нану н̃а̄те’’тиа̄дина̄ сакава̄дӣ нибандхати. вибхаджитва̄ти ‘‘ра̄га̄дӣнам̣ кхӣн̣анте уппаннатта̄’’ти бха̄ваттхам̣ вибхаджитва̄. ра̄га̄дӣнам̣ кхайа̄ на хонтӣти йоджана̄. сасабха̄вата̄ ча нибба̄насса а̄панна̄ хотӣти самбандхо.
нибба̄на̄рамман̣акаран̣ена ка̄ран̣абхӯтена. хетуаттхе хи идам̣ каран̣авачанам̣. килесаккхайаматтатам̣ ва̄ нибба̄насса иччхато килесаккхайена бхавитаббанти йоджана̄.
евам̣ килесаккхайаматте нибба̄не кхепетабба̄ килеса̄ бахувидха̄ на̄наппака̄ра̄, магго ча одхисо килесе кхепети. сва̄йам̣ ‘‘катамам̣ килесаккхайам̣ нибба̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ катаме килесе кхепетӣ’’ти пуримапуччха̄двайамева вадати. тадева̄ти йам̣ ‘‘авиджджа̄тан̣ха̄нам̣ кин̃чи екадесаматтампӣ’’ти вуттам̣, тадева.
еттха ча йа̄йам̣ ‘‘килесаккхайова нибба̄на’’нти нибба̄насса абха̄вата̄чодана̄, татра̄йам̣ а̄гамато йуттито часса бха̄ва̄бха̄вавибха̄вана̄. тан̃хи бхагавата̄ –
‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; итиву. 43).
‘‘аттхи, бхиккхаве, тада̄йатанам̣, йаттха нева патхавӣ на а̄по на теджо на ва̄йо’’ти (уда̄. 71) –
ча а̄дина̄, татха̄ –
‘‘гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто атакка̄вачаро нипун̣о пан̣д̣итаведанӣйо’’ти (ма. ни. 2.337; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) –
‘‘асан̇кхатан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми асан̇кхатага̄минин̃ча пат̣ипадам̣, анатам̣, ана̄савам̣, саччам̣, па̄рам̣, нипун̣ам̣, судуддасам̣, аджаджджарам̣, дхувам̣, апалокитам̣, анидассанам̣, ниппапан̃чам̣, сантам̣, аматам̣, пан̣ӣтам̣, сивам̣, кхемам̣, тан̣ха̄ккхайам̣, аччхарийам̣, аббхутам̣, анӣтикам̣, анӣтикадхаммам̣, нибба̄нам̣, абйа̄баджджхам̣, вира̄гам̣, суддхим̣, муттим̣, ана̄лайам̣, дӣпам̣, лен̣ам̣, та̄н̣ам̣, саран̣ам̣, пара̄йан̣ан̃ча во, бхиккхаве, десесса̄ми пара̄йан̣ага̄минин̃ча пат̣ипада’’нти (сам̣. ни. 4.377) –
евама̄дӣхи ча суттападехи ‘‘аппаччайа̄ дхамма̄, асан̇кхата̄ дхамма̄ (дха. са. дукама̄тика̄ 7), саббан̃ча рӯпам̣ асан̇кхата̄ ча дха̄тӯ’’тиа̄дӣхи (дха. са. 1192, 1198, 1200) абхидхаммападесехи ча параматтхабха̄венева деситам̣. на хи сабха̄вавирахитасса абха̄ваматтасса гамбхӣра̄сан̇кхата̄дибха̄во абйа̄катадхамма̄дибха̄во ча йутто, вутто ча со. тасма̄ на абха̄ваматтам̣ нибба̄нам̣.
апи ча̄йам̣ абха̄вава̄дӣ евам̣ пуччхитаббо – йади килеса̄бха̄во нибба̄нам̣, сва̄йамабха̄во еко ва̄ сийа̄ анеко ва̄? йади еко, екенева маггена като саччхикато ча хотӣти упарима̄нам̣ магга̄нам̣ нираттхаката̄ а̄паджджати. на хи екам̣ анекехи каммаппаваттехи са̄дхетаббам̣ дит̣т̣хам̣. атха сийа̄ екова со килеса̄бха̄во, на пана маггехи ка̄таббо, атха кхо саччхика̄табботи. евам̣ сати сут̣т̣хутарам̣ маггасса нираттхаката̄ а̄паджджати килеса̄нам̣ аппаха̄нато. акаронто ча магго килеса̄бха̄вам̣ тасса саччхикирийа̄йа каматтхам̣ са̄дхеййа, атха магга̄нам̣ сам̣йоджанаттайаппаха̄на̄дипат̣инийатакиччата̄йа паха̄йакавибха̄гена килеса̄бха̄вабхедо, евам̣ сати вина̄ сабха̄вабхедам̣ бахубха̄во наттхӣти бахубха̄вата̄падесенасса сасабха̄вата̄ а̄панна̄. атха̄пи сийа̄ ‘‘йесам̣ абха̄во, тесам̣ бахубха̄вена бахубха̄вопача̄ро’’ти, евам̣ сати йесам̣ абха̄во, тесам̣ сабха̄вата̄йа сасабха̄вопача̄ропи сийа̄. татха̄ тесам̣ килесасан̇кхата̄дита̄йа килесасан̇кхата̄дибха̄ва̄ ча сийум̣, на четам̣ йуттанти на тесам̣ бахубха̄вопача̄ро йутто. екабха̄вопи часса асабха̄вата̄йа ева ваттум̣ на сакка̄ти че? на, абха̄васа̄ман̃н̃ато, абха̄васа̄ман̃н̃ена абхедасаман̃н̃а̄йа екаттаниддесо. сати ча екатте пуббе вуттадоса̄нативатти.
бахубха̄ве ча сасабха̄вата̄ сиддха̄. йадипи сийа̄ йатха̄ бахубха̄во сасабха̄ватам̣, евам̣ са̄ман̃н̃ена сасабха̄вата̄ бахубха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти сасабха̄вапаккхепи нибба̄насса бахубха̄во а̄паджджатӣти? там̣ на, касма̄? татха̄ са̄ман̃н̃а̄бхедато. на хи евам̣ ваттум̣ лаббха̄ йатха̄ кхарабха̄во сасабха̄ватам̣ на бйабхичарати, евам̣ сасабха̄вата̄пи кхарабха̄вам̣ на бйабхичареййа̄ти. еван̃хи сати тадан̃н̃асаббадхамма̄бха̄ваппасан̇го сийа̄, тасма̄ бахубха̄во сасабха̄вата̄пеккхо, на сасабха̄вата̄ бахубха̄ва̄пеккха̄ти на сасабха̄васса нибба̄насса бахубха̄ва̄патти. ‘‘екан̃хи саччам̣ на дутӣйаматтхи (су. ни. 890; маха̄ни. 119), ека̄ нит̣т̣ха̄ на путхунит̣т̣ха̄’’тиа̄дивачанато.
апи четтха килеса̄бха̄во на̄ма ра̄га̄дӣнам̣ самуччхедо аччантаппаха̄нам̣ ануппа̄даниродхо. тасса ча екатте екенева маггена са̄дхетаббата̄ киччависеса̄бха̄ватоти дассана̄димаггавибха̄го на сийа̄. иччхито ча со одхисова килеса̄нам̣ паха̄таббатта̄. со ча маггавибха̄го саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ на̄титиккхатиккхатиккхатаратиккхатамабха̄вена екасмимпи самуччхедаппаха̄найогйабха̄ве саччхикирийа̄висесена хотӣти нибба̄насса сасабха̄вата̄йайева йутто. абха̄во пана килеса̄нам̣ маггена ка̄таббо сийа̄ ‘‘ма̄ маггасса нираттхаката̄ ахосӣ’’ти, на саччхика̄таббо. ко хи тасса сабха̄во, йо тена саччхикарийеййа. со ча килеса̄бха̄во екенева маггена са̄дхетаббо сийа̄, на чатӯхи ‘‘ма̄ чатубха̄ванибба̄ната̄патти, нибба̄нависеса̄патти ча ахосӣ’’ти. тато дассана̄димаггавибха̄го на сийа̄ти саббам̣ а̄ваттати.
йади ча абха̄во бха̄васса сийа̄ти тасса бха̄вадхаммата̄ иччхита̄, евам̣ сати йатха̄ сан̇кхатадхаммасса тасса джара̄маран̣а̄дӣнам̣ вийа сан̇кхатадхаммата̄пи а̄панна̄, евам̣ бахӯнам̣ килеса̄нам̣ дхаммасса тасса бахубха̄ва̄диппасан̇гопи дуннива̄роти атам̣сабха̄васса асан̇кхатассекасса сасабха̄васса нибба̄набха̄во ведитаббо.
йади евам̣ касма̄ ‘‘ра̄гаккхайо досаккхайо мохаккхайо’’ти (сам̣. ни. 4.315, 330) вуттанти? кхайена адхигантаббатта̄. кхайо хи арийамагго. йатха̄ха ‘‘кхайе н̃а̄н̣ам̣, ануппа̄де н̃а̄н̣а’’нти (дха. са. дукама̄тика̄ 142). тена ра̄га̄диккхайапарийа̄йена арийамаггена адхигантаббато ‘‘параматтхам̣ гамбхӣрам̣ нипун̣ам̣ дуддасам̣ дуранубодхам̣ нибба̄нам̣ ра̄га̄диккхайо’’ти вуттам̣. ра̄га̄диппаха̄намукхена ва̄ татха̄ паттаббато, йатха̄ ан̃н̃аттха̄пи вуттам̣ ‘‘маданиммаддано пипа̄савинайо’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; итиву. 90).
апича йатха̄ парин̃н̃еййата̄йа сауттара̄нам̣ ка̄ма̄нам̣ рӯпа̄нан̃ча пат̣ипаккхабхӯтам̣ таббидхурасабха̄вам̣ ниссаран̣ам̣ пан̃н̃а̄йати, евам̣ сасабха̄ва̄нам̣ саббесампи сан̇кхатадхамма̄нам̣ пат̣ипаккхабхӯтена таббидхурасабха̄вена ниссаран̣ена бхавитаббам̣. йан̃ча танниссаран̣ам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. кин̃ча бхиййо – сан̇кхатадхамма̄рамман̣ам̣ випассана̄н̃а̄н̣ам̣ апи ануломан̃а̄н̣ам̣ килесе тадан̇гавасена паджахати, на самуччхедавасена паджахитум̣ саккоти. татха̄ саммутисачча̄рамман̣ам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу н̃а̄н̣ам̣ виккхамбханавасенева килесе паджахати, на самуччхедавасена. ити сан̇кхатадхамма̄рамман̣асса, саммутисачча̄рамман̣асса ча н̃а̄н̣асса килеса̄нам̣ самуччхедаппаха̄не асаматтхабха̄вато тесам̣ самуччхедаппаха̄накарасса арийамагган̃а̄н̣асса тадубхайавипарӣтасабха̄вена а̄рамман̣ена бхавитаббам̣, са̄ асан̇кхата̄ дха̄ту. татха̄ ‘‘аттхи, бхиккхаве, аджа̄там̣ абхӯтам̣ акатам̣ асан̇кхата’’нти (уда̄. 73; итиву. 43) идам̣ нибба̄насса параматтхато аттхибха̄ваджотакам̣ вачанам̣ авипарӣтаттхам̣ бхагавата̄ бха̄ситатта̄. йан̃хи бхагавата̄ бха̄ситам̣, там̣ авипарӣтаттхам̣ йатха̄ там̣ ‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄, саббе сан̇кха̄ра̄ дуккха̄, саббе дхамма̄ анатта̄’’ти (дха. па. 277-279; тхерага̄. 676-678; нетти. 5), татха̄ нибба̄на-саддо каттхачи висайе йатха̄бхӯтапараматтхависайо упача̄равуттисаббха̄вато сеййатха̄пи сӣха-саддо. атха ва̄ аттхева параматтхато асан̇кхата̄ дха̄ту итаратаббипарӣтавимуттисабха̄ватта̄ сеййатха̄пи ‘‘патхавӣдха̄ту ведана̄ ча̄’’ти евама̄дӣхи найехи йуттитопи асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ параматтхато аттхибха̄во ведитаббо.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
168. кин̃чӣти кин̃чи а̄рамман̣ам̣. а̄ламбанатоти а̄рамман̣акаран̣ато.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанавибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.