15. пат̣исамбхида̄вибхан̇го
1. суттантабха̄джанӣйам̣
1. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄
718. ‘‘есева найо’’ти дхамма̄дӣсу като атидесо сан̇кхепато тесам̣ дассанам̣ хотӣти а̄ха ‘‘сан̇кхепена дассетва̄’’ти. тесам̣ нируттипат̣ибха̄на̄нам̣ висайа̄ таббисайа̄, тесам̣, нируттипат̣ибха̄нависайабхӯта̄нанти аттхо. паччайуппанна̄дибхедехӣти паччайуппаннанибба̄набха̄ситаттха̄дибхедехи.
дуккхахетупхаладжа̄та̄дидхаммаджара̄маран̣а̄ни дуккха̄дӣни. саччахетудхаммапаччайа̄ка̄рава̄ресу дуккхасамудайа̄дипарийа̄йена а̄гато пхаланиббаттако хету, саччапаччайа̄ка̄рава̄ресу арийамагго, парийаттива̄ре бха̄ситам̣, абхидхаммабха̄джанӣйе кусалам̣, акусаланти евам̣ па̄л̣ийам̣ вутта̄нам̣йева васена пан̃ча дхамма̄ ведитабба̄ти имаматтхама̄ха ‘‘татха̄ дхамма̄ ча̄’’ти имина̄.
ниббаттакахетуа̄дӣнанти ниббаттакасампа̄пакан̃а̄пака̄нам̣. пуримоти паваттанаттхо. тасминти магге. паччхимоти па̄панаттхо дат̣т̣хаббо.
авипарӣтанируттӣти буддха̄дӣхи а̄чин̣н̣а̄ тасса тасса аттхасса ва̄чакабха̄ве нирул̣ха̄ йа̄тха̄ванирутти. йасма̄ вин̃н̃аттивика̄расахито саддо пан̃н̃аттӣти аттано адхиппа̄йо, тасма̄ параматато там̣ дассенто ‘‘авачанабхӯта̄йа̄’’ти висесетва̄ ‘‘кечи ван̣н̣айантӣ’’ти а̄ха. евам̣ сатӣти евам̣ нируттийа̄ пан̃н̃аттибха̄ве сати. пан̃н̃атти абхилапитабба̄ти а̄паджджатӣти вутте, хоту, ко досо тасса̄ вачанӣйабха̄ватоти када̄чи вадеййа̄ти а̄сан̇канто а̄ха ‘‘на ча вачанато…пе… учча̄ретаббам̣ аттхӣ’’ти. тесам̣ аттхадхамма̄нам̣. на вачананти авачанам̣ авачанасабха̄вам̣. евам̣пака̄ранти евам̣видхам̣ евам̣ нийаталин̇гависесаджотана̄ка̄рам̣.
паратоти парабха̄ге анантараманодва̄ре. саддаггахан̣а̄нуса̄рена гахита̄йа на̄манируттийам̣ нируттипат̣исамбхида̄ паваттатӣти ваданти. йади евам̣ касма̄ па̄л̣ийам̣ ‘‘нируттипат̣исамбхида̄ паччуппанна̄рамман̣а̄’’ти вутта̄ти а̄ха ‘‘нирутти…пе… сандха̄йа вутта’’нти. паччха̄ джа̄нананти саддаггахан̣уттарака̄лам̣ на̄манируттийа̄ джа̄нанам̣. еванти евам̣ саддаггахан̣ато паччха̄ на̄манируттим̣ а̄раббха паваттам̣ н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄ти гайхама̄не. евам̣ нируттийа̄ на̄мапан̃н̃аттипаккхе па̄л̣ийа̄, ат̣т̣хакатха̄йа ча виродхам̣ дассетва̄ саддапаккхе тадабха̄вам̣ дассенто ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. там̣там̣саддавибха̄ваканти йатха̄ тасса тасса саддаппабхеданиччхайасса паччайабхӯтам̣ диббасотан̃а̄н̣ам̣ садда̄рамман̣амева там̣ там̣ саддам̣ вибхӯтам̣ кароти, евам̣ нируттиппабхеданиччхайасса паччайабхӯтам̣ нируттисадда̄рамман̣амева нируттипат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣ там̣ вибхӯтам̣ каротӣти тасса паччуппанна̄рамман̣ата̄ вутта̄. саддам̣ пана вибха̄вентам̣ екантато саддӯпанибандхам̣ пан̃н̃аттимпи вибха̄ветийева, йато сабха̄ва̄сабха̄вависесавибха̄ванам̣ сампаджджати. ан̃н̃атха̄ хи саддаматтаггахан̣е висеса̄вабодхо ева на сийа̄ти пора̄н̣а̄ пан̃н̃аттивибха̄ванампи тасса иччханти. там̣вибха̄ваканти нируттисаддавибха̄вакам̣. на па̄л̣ивиродхо хотӣти йадипи абхидхаммабха̄джанӣйе ‘‘йа̄йа нируттийа̄ тесам̣ дхамма̄нам̣ пан̃н̃атти хотӣ’’ти (вибха. 727) вуттам̣, тампи сабха̄ванируттисаддена дхамма̄нам̣ пабодханамева сандха̄йа вуттам̣, на таббинимуттам̣ пан̃н̃аттинти ‘‘нируттисадда̄рамман̣а̄ нируттипат̣исамбхида̄’’ти вуччама̄не па̄л̣ийа̄ виродхо на хотӣти аттхо. ‘‘паччавеккхантасса̄’’ти вуттатта̄ саддам̣ гахетва̄ паччха̄ гахита̄йа пан̃н̃аттийа̄ паччавеккхан̣ена бхавитаббанти а̄сан̇кеййа̄ти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхама̄ха ‘‘там̣ сабха̄ванируттим̣ саддам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄’’тиа̄ди. сабха̄ванируттим̣ вибха̄вентам̣йева̄ти сабха̄ванируттивисайасса саммохасса пагева виддхам̣ситатта̄ аттхаса̄дханавасена абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ам̣ вийа там̣ вибха̄вентамева паваттати. тена̄ха ‘‘нируттим̣ бхиндантам̣ пат̣ивиджджхантамева уппаджджатӣ’’ти. пабхедагаманан̃четтха анавасесато нируттивибха̄гаджа̄нанам̣. татха̄ сесесу. саккат̣ана̄ма̄дӣти саккат̣авасена вуттана̄ма̄кхйа̄та̄ди. нипа̄тападам̣ на̄ма̄дипада̄ни вийа аттхам̣ на вадати, атха кхо бйан̃джети джотетӣти ‘‘бйан̃джана’’нти вуттам̣ нипа̄тападам̣.
бодхи н̃а̄н̣ам̣ ман̣д̣абхӯтам̣ еттха̄ти бодхиман̣д̣о, маха̄бодхит̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха ‘‘пат̣хама̄бхисамбуддхат̣т̣ха̄не’’ти. ан̃н̃ена пака̄рена̄ти уггаха̄диппака̄рена.
ан̃н̃атха̄ хонтӣти пурисайуге пурисайуге екадесена париваттанта̄ ка̄лантаре ан̃н̃а̄ка̄ра̄ бхаванти. винассантӣти там̣там̣бха̄са̄нам̣ манусса̄нам̣ вина̄сена на пан̃н̃а̄йанти, манусса̄нам̣ дуруггахан̣а̄дина̄ каттхачи када̄чи париваттантӣпи брахмалока̄дӣсу йатха̄сабха̄венева ават̣т̣ха̄нато на саббаттха, саббада̄, саббатха̄ ча париваттати. тена̄ха ‘‘каппавина̄сепи тит̣т̣хатийева̄’’ти. етасса нируттипат̣исамбхида̄н̃а̄н̣асса.
аттха̄дӣсу н̃а̄н̣анти аттхапат̣исамбхида̄ди. аттхадхамманируттивасена тӣсу. аттхадхамманируттипат̣ибха̄навасена чатӯсупи ва̄. аттхадхамма̄дина̄ аттана̄ джотетаббена саха аттхена̄ти са̄ттхака̄ни. саббо аттхадхамма̄дико аттхо висайабхӯто етасса н̃а̄н̣асса аттхӣти саббаттхакам̣. саббасмим̣ аттха̄дике висайе кхиттам̣ аттано паччайехи т̣хапитам̣ паваттитам̣. арахаттаппаттийа̄ висада̄ хонти пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ саббасо виддхам̣ситатта̄. пан̃чаннанти адхигамапарийаттисаванапарипуччха̄пуббайога̄нам̣. йатха̄йоганти йам̣ йам̣ йасса пуггаласса висадата̄йа йуджджати, татха̄ йоджетаббам̣.
парипуччха̄хету паватта̄ катха̄ парипуччха̄ти вутта̄ти а̄ха ‘‘пуччха̄йа…пе… парипуччха̄ти вутта̄’’ти.
техӣти маггехи. пат̣ила̄бхо на̄ма пуббайогасампаттийа̄ аттха̄дивисайасса саммохасса самуччхинданам̣, там̣ пана маггакиччамева̄ти а̄ха ‘‘со локуттаро’’ти. аттха̄дӣнам̣ пабхедато саллаккхан̣авибха̄ванававаттха̄пана̄ йатха̄рахам̣ париттакусаламаха̄кирийачиттавасена хотӣти вуттам̣ ‘‘пабхедо ка̄ма̄вачаро’’ти. йатха̄ пуббайого адхигамасса балавапаччайо сабха̄вахетубха̄вато, на татха̄ пабхедасса асабха̄вахетута̄йа, парампарапаччайата̄йа ча̄ти адхиппа̄йо. парийаттиа̄дӣнам̣ пабхедасса балавапаччайата̄йа, адхигамасса ча тадабха̄ве есева найо. таттха̄ти нимиттаттхе бхуммам̣, та̄су парийаттисаванапарипуччха̄су нимиттабхӯта̄сӯти аттхо. йам̣ вуттам̣ хотӣти ‘‘етесу пана̄’’тиа̄дина̄ ат̣т̣хакатха̄вачанена йам̣ аттхаджа̄там̣ вуттам̣ хоти. там̣ дассентоти там̣ ниддха̄ретва̄ дассенто. ‘‘пуббайога̄дхигама̄’’ти ватва̄ ‘‘двепӣ’’ти вачанам̣ адхигамасахитойева пуббайого пабхедасса балавапаччайо, на кевалоти дассанаттхам̣. тена вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘двепи екато хутва̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 718). ‘‘двепи висадака̄ран̣а̄’’ти вутте пуббайогасса̄пи висадака̄ран̣аттам̣ лаббхатева̄ти а̄ха ‘‘двепи висадака̄ран̣а̄ти…пе… вутта’’нти.
сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. саччава̄ра̄диван̣н̣ана̄
719. ка̄латтайепӣти атӣта̄дӣсу тӣсупи ка̄лесу. хетупхаладхамма̄ хетӯнам̣ пхалабхӯта̄ дхамма̄, паччайаниббатта̄ти аттхо. тесан̃ча хетудхамма̄ти тесам̣ хетупхала̄нам̣ паччайаниббатта̄нам̣ хетубхӯта̄ дхамма̄ ‘‘дхамма̄’’ти вутта̄ти йоджана̄. винеййавасена̄ти татха̄винетаббапуггаладжджха̄сайавасена. уппанна̄ самуппанна̄тиа̄ди на вуттанти уппанна̄ самуппанна̄ ут̣т̣хита̄ самут̣т̣хита̄ паччуппанна̄тиа̄ди на вуттам̣ екантапаччуппаннассева сан̇га̄хакатта̄. там̣ниббаттака̄ти тесам̣ аттхабха̄вена вутта̄нам̣ ниппха̄дака̄. дхамма̄ти вутта̄ дхаммабха̄вена катхита̄.
саччава̄ра̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
725. са̄ман̃н̃ена ватва̄ висесена авуттатта̄ти ‘‘тесам̣ випа̄ке’’ти йатха̄вуттакусалавипа̄ката̄диса̄ман̃н̃ена ватва̄ сахетука̄хетука̄дивисесена авуттатта̄, сарӯпена ниддха̄ретва̄ авуттатта̄ти аттхо. авипа̄катта̄ти авипа̄кадхамматта̄. йади еванти паччайабха̄вато лаббхама̄нопи дхаммабха̄во авипа̄кадхаммата̄йа кирийа̄нам̣ йади на вутто, евам̣ сати. сатипи паччайуппаннабха̄ве авипа̄кабха̄вато аттхабха̄вопи на ваттаббо. тена̄ха ‘‘випа̄ка̄ на хонтӣти аттхабха̄во ча на ваттаббо’’ти. еван̃чети йади паччайуппаннатта̄ кирийа̄нам̣ аттхабха̄во вутто. наппат̣исиддхо иччхитова̄ти аттхо. йади евам̣ касма̄ на вуттоти а̄ха ‘‘випа̄касса пана̄’’тиа̄ди. тесанти кусала̄кусала̄нам̣, випа̄какирийадхамма̄нан̃ча. аттхадхаммата̄ти вуттанайена лаббхама̄нопи йатха̄ккамам̣ аттхабха̄во, дхаммабха̄во ча на вутто. паччайабха̄вам̣ саттивисесам̣ саниппха̄детаббатанти падаттайена̄пи випа̄кадхамматамева̄ха. са̄ хи випа̄ка̄нам̣ хетубха̄вато паччайабха̄во, тадуппа̄данасаматтхата̄йа саттивисесо, техи сагаббха̄ вийа хотӣти ‘‘саниппха̄детаббата̄’’ти ча вуччати. там̣ пассантӣ ниппха̄дакависеса̄пи ниппха̄детабба̄пеккха̄ хоти дхаммапат̣исамбхида̄. там̣самбандхена̄ти ниппха̄детаббасамбандхена. дхаммапат̣исамбхидам̣ вадантена аттхапат̣исамбхида̄пи вутта̄.
сабха̄вадхамме пан̃н̃атти сабха̄вапан̃н̃аттӣти а̄ха ‘‘на сатта̄дипан̃н̃аттийа̄’’ти. сабха̄вена, нируттийева ва̄ сабха̄вапан̃н̃аттӣти вутта̄ти а̄ха ‘‘авипарӣтапан̃н̃аттийа̄ ва̄’’ти.
746. воха̄рабхӯмим̣, адхигамабхӯмин̃ча екаджджхам̣ катва̄ а̄ха ‘‘ка̄ма̄вачара̄, локуттара̄ ча бхӯми бхӯмӣ’’ти. читтуппа̄да̄ ва̄ паваттит̣т̣ха̄набха̄вато бхӯми.
абхидхаммабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄
747. саббан̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄йа̄ти пат̣исамбхида̄пат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄рамман̣ата̄йа. ‘‘суттантабха̄джанӣйе пана…пе… сийа̄’’ти идам̣ абхидхаммабха̄джанӣйена вируджджхати, тасса ва̄ са̄васесадесаната̄ а̄паджджатӣти чоданам̣ манаси катва̄ а̄ха ‘‘абхидхаммабха̄джанӣйе’’тиа̄ди. ниравасесакатхананти асесетва̄ катханам̣. тена читтуппа̄дасан̇гахите аттхе асесетва̄ десана̄ идха абхидхаммабха̄джанӣйасса бха̄ро, на саббан̃еййадхаммети дассети. йатха̄дасситависайавачанавасена̄ти дасситаппака̄рависайасса катханавасена, дхамматтхавасена дассите там̣там̣читтуппа̄де таттха дхамманирутта̄бхила̄пена н̃а̄н̣асса катханавасена̄ти аттхо. ан̃н̃а̄рамман̣атам̣ на пат̣иседхети атаппарабха̄ватоти адхиппа̄йо. на ниравасесена катханам̣ ачиттуппа̄дапарийа̄паннасса висайасса акатхитатта̄. евам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄висайасса̄пи на ниравасесена катхананти суттантабха̄джанӣйе ависесавачанена саббан̃а̄н̣а̄рамман̣атам̣йева пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа патит̣т̣ха̄пети. татха̄ тиссо пат̣исамбхида̄тиа̄дипан̃хапуччхакапа̄л̣ийа̄пи. тиссоти аттхадхаммапат̣ибха̄напат̣исамбхида̄. нируттипат̣исамбхида̄ хи ‘‘паритта̄рамман̣а̄’’тева вутта̄.
йадипи сийа̄ на тасса̄ махаггата̄рамман̣ата̄ти самбандхо. ‘‘на хи магго паччайуппанно на хотӣ’’ти имина̄ ‘‘аттхапат̣исамбхида̄ на магга̄рамман̣а̄’’ти вачанасса йатха̄вуттаттхаса̄дхакатам̣ вибха̄вети. тасса̄ти пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄йа на махаггата̄рамман̣ата̄ самбхавати нану найам̣ ануссарантасса̄ти адхиппа̄йо. двепӣти ‘‘аттхапат̣исамбхида̄ на магга̄рамман̣а̄, тиссо пат̣исамбхида̄ сийа̄ паритта̄рамман̣а̄, сийа̄ махаггата̄рамман̣а̄, сийа̄ аппама̄н̣а̄рамман̣а̄’’ти ча двепи ета̄ па̄л̣ийо. та̄су балаватара̄йа т̣ха̄насса, итара̄йа адхиппа̄йамагганасса ча упа̄йадассанамукхена та̄сам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиродхам̣ дассетум̣ ‘‘кусала̄кусала̄нам̣ пана̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘ниппарийа̄йа̄ таттха дхаммапат̣исамбхида̄’’ти етена таттха аттхапат̣исамбхида̄йа парийа̄йабха̄вама̄ха. татха̄ випа̄какирийа̄нантиа̄ди йатха̄дхиппетасса аттхасса висадисӯда̄харан̣адассанам̣. убхайенапи ‘‘аттхапат̣исамбхида̄ на магга̄рамман̣а̄’’ти (вибха. 749) вачанам̣ суттантанайа̄нугатам̣ ниппарийа̄йаттхасса таттха адхиппетатта̄ти дӣпети. кин̃чи пана н̃а̄н̣антиа̄ди ‘‘тиссо пат̣исамбхида̄’’тиа̄дипа̄л̣ийа̄ саматтхакам̣. йатха̄дхиппетасса аттхасса пат̣ибха̄нам̣ дӣпанам̣ пат̣ибха̄нам̣. тена̄ха ‘‘н̃еййаппака̄санато’’ти. ити йа̄ ‘‘тиссо пат̣исамбхида̄’’ти па̄л̣и, тасса̄ балавабха̄вавибха̄ванена итара̄йа адхиппа̄йамагганам̣ катанти ведитаббам̣. ниппарийа̄йа̄ти парийа̄йарахита̄ уджукам̣ сарӯпенева паватта̄. ниппарийа̄йа…пе… паваттийанти екантикааттха̄рамман̣ам̣ н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, н̃а̄н̣а̄рамман̣ам̣ пат̣ибха̄напат̣исамбхида̄ти гахетва̄ десана̄йам̣.
со ева̄ти парасса абхила̄пасаддо ева. ануваттама̄ната̄ часса нируттипат̣исамбхида̄ паччуппаннамева саддам̣ а̄рамман̣ам̣ каронтӣ, саддам̣ сутва̄ ‘‘айам̣ сабха̄ванирутти, айам̣ на сабха̄ванируттӣ’’ти джа̄нантӣти ча а̄дивачанавасена ведитаббо.
пан̃хапуччхакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣исамбхида̄вибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.