4. сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄
20. ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄ти еттха̄’’ти идам̣ пат̣хамам̣ ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄’’ти вачанам̣ сандха̄йа вуттам̣. тасса хи бхуммавасена аттхо гахетаббо. тена̄ха ‘‘таттха хи падха̄нам̣ дассита’’нти. хет̣т̣химакот̣ийа̄ва падха̄нам̣ дасситанти имаматтхам̣ гахетва̄ ‘‘йади ева’’нтиа̄дина̄ чодети. итаро ‘‘хет̣т̣химакот̣ийа̄ падха̄намева дассита’’нти еваметтха нийамо гахетабботи дассенто ‘‘упаримакот̣игатабха̄вена̄’’тиа̄дина̄ там̣ парихарати. падха̄нассева дассанам̣. падха̄не хи дассите аппадха̄нампи аттхато дасситамева хотӣти. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘там̣сампайуттасан̇кха̄ра̄ пана та̄йа гахита̄йа гахита̄ва хонтӣ’’ти. йам̣ хет̣т̣химакот̣ийам̣ лаббхати, там̣ упаримакот̣ийампи лаббхати ева̄ти а̄ха ‘‘хет̣т̣химакот̣и хи саббабйа̄пика̄’’ти. дутийе каран̣аниддесатам̣ дассетум̣ ‘‘а̄гата̄ти самбандхо’’ти а̄ха. а̄гаманакирийа̄ хи хет̣т̣химакот̣ийа̄ каран̣абха̄вена таттха вутта̄ти. йатха̄ ча а̄гаманакирийа̄йа, евам̣ вачанакирийа̄йапи хет̣т̣химакот̣ийа̄ каран̣абха̄во самбхаватӣти дассетум̣ ‘‘пуримепи ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘екӯнапан̃н̃а̄саппабхеде’’ти идам̣ локийачиттуппа̄де па̄л̣иа̄гата̄нам̣ сан̇кха̄раккхандхадхамма̄нам̣ упаримакот̣им̣ сандха̄йа вуттам̣. йева̄панакадхаммехи саддхим̣ упаримакот̣ийа̄ гайхама̄на̄йа ‘‘тепан̃н̃а̄са̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, локуттарачиттуппа̄давасена пана ‘‘саттапан̃н̃а̄са̄’’ти.
сан̇кха̄раккхандханиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄
самуггама-падасса татвато парийа̄йато ча аттхам̣ дассети ‘‘сан̃джа̄тийам̣ а̄диуппаттийа’’нти. бхедато пана сама̄йоге уггамананти. таттха кена сама̄йоге, куто, катхан̃ча уггамананти вича̄ран̣а̄йам̣ а̄ха ‘‘там̣там̣паччайасама̄йоге’’тиа̄ди. таттхева̄ти пан̃чавока̄рабхаве ева. таттха хи пан̃чаккхандха̄ парипун̣н̣а̄ самуггаччханти. йатха̄дхигата̄нам̣ адхигатаппака̄ра̄нам̣, пат̣исандхика̄нанти аттхо. опапа̄тикасамуггаменева четтха сам̣седаджасамуггамопи гахитоти дат̣т̣хаббо пан̃чаккхандхапарийа̄панна̄нам̣ тада̄ уппаджджана̄раха̄нам̣ уппаджджанато. таттха сам̣седаджа̄ уппаджджитва̄ вад̣д̣ханти, итаре на вад̣д̣хантӣти идаметесам̣ на̄на̄каран̣ам̣. сукхумаджа̄тийалома̄ ева кира кечи ел̣ака̄ химаванте виджджанти, тесам̣ ломам̣ сандха̄йа ‘‘джа̄тимантаел̣акалома’’нти вуттам̣ атисукхуматта̄ тесам̣ лома̄нам̣. кечи пана ‘‘аджапа̄катикел̣ака̄дӣхи сан̇карарахита̄нам̣ тесам̣ ел̣акависеса̄нам̣ ниббаттел̣акасса ломам̣ джа̄тиун̣н̣а̄, тампи тан̇кхан̣аниббаттасса̄’’ти ваданти. габбхам̣ пха̄летва̄ гахитасса̄ти апаре. евам̣сан̣т̣ха̄нанти джа̄тиун̣н̣ам̣суно паггхаритва̄ агге т̣хитателабиндусан̣т̣ха̄нам̣. ван̣н̣аппат̣ибха̄готи рӯпапат̣иччханно сан̣т̣ха̄напат̣иччханно ча.
сантатимӯла̄нӣти тасмим̣ бхаве рӯпасантатийа̄ мӯлабхӯта̄ни. анекиндрийасама̄ха̄рабха̄ватоти йатха̄рахам̣ чаккха̄дианекиндрийасан̇гха̄табха̄вато. падха̄нан̇ганти уттаман̇гам̣ сиро.
на тасса тасса кхандхасса парипун̣н̣атам̣, там̣там̣кхандхекадесассева вуттатта̄ти адхиппа̄йо. ка̄ма̄вачара̄нанти ка̄ма̄вачарасатта̄нам̣. парихӣна̄йатанасса̄ти парихӣнасса чаккха̄диа̄йатанасса васена. таттха дуггатийам̣ андхасса чаккхудасакавасена, бадхирасса сотадасакавасена, андхабадхирасса убхайавасена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄. напум̣сакасса пана бха̄ваха̄ни вутта̄ ева. татха̄ андхабадхира̄гха̄накасса чаккхусотагха̄навасена. там̣ пана дхаммахадайавибхан̇гапа̄л̣ийа̄ вируджджхати. там̣ парато а̄ви бхависсати. рӯпа̄вачара̄нам̣ пана чаккхусотаваттхуджӣвитавасена чатта̄ри сантатисӣса̄нӣти итаресам̣ васена сантатисӣсаха̄ни ведитабба̄.
тесанти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣. ваттхубха̄вена̄ти вича̄ран̣а̄йа адхит̣т̣ха̄набха̄вена. пат̣исандхийам̣ уппанна̄ паватта̄ пан̃чаккхандха̄ти пат̣исандхиккхан̣е паваттиккхан̣е ча пан̃чаккхандхе дассети. бхумманиддесоти ‘‘пан̃часу кхандхесӯ’’ти айам̣ бхумманиддесо. ан̃н̃атха̄ти ниддха̄ран̣е анадхиппете. ‘‘бха̄венабха̄валаккхан̣аттхе’’ти идам̣ висайа̄диаттха̄нам̣ идха̄самбхавато вуттам̣. убхайанти рӯпа̄рӯпам̣. рӯпа̄рӯпасантатинти рӯпасамут̣т̣ха̄пакам̣ рӯпасантатим̣ арӯпасантатин̃ча. ‘‘ваттху уппа̄даккхан̣е дуббалам̣ хотӣ’’ти идам̣ на пат̣исандхиккхан̣ам̣ ева, на̄пи ваттхурӯпам̣ ева сандха̄йа вуттанти дассенто а̄ха ‘‘саббарӯпа̄нам̣ уппа̄даккхан̣е дуббалатам̣ сандха̄йа вутта’’нти. ‘‘тада̄ хӣ’’тиа̄ди йатха̄вуттасса аттхасса ка̄ран̣авачанам̣. таттха танти рӯпам̣. ‘‘каммаккхиттатта̄’’ти идам̣ на каммаджата̄маттам̣ сандха̄йа вуттам̣, атха кхо каммаджасса пат̣хамуппаттийам̣ апатит̣т̣хитатам̣ сандха̄йа̄ти дассенто ‘‘сатипӣ’’тиа̄дима̄ха. тато паранти тато пат̣исандхито парам̣. садисасанта̄не йатха̄ патит̣т̣хитам̣, на татха̄ висадисасанта̄нети а̄ха ‘‘сама̄насантатийа’’нти.
ан̇габха̄ванти ка̄ран̣абха̄вам̣. тенева̄ха ‘‘саха̄йабха̄ва’’нти. тесам̣ дхамма̄нанти йехи саддхим̣ уппаннам̣, тесам̣ пат̣исандхийам̣ читтачетасикадхамма̄нам̣. тада̄ти т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча рӯпуппа̄данамева наттхи. анантара̄дипаччайала̄бхена уппа̄даккхан̣е ева читтасса балавабха̄во, на итаратра. тена̄ха ‘‘йада̄ ча рӯпуппа̄данам̣, тада̄ уппа̄даккхан̣е’’ти.
йеха̄ка̄рехӣти а̄ха̄риндрийапаччайа̄диа̄ка̄рехи. йатха̄самбхавам̣ паччайа̄ хонтӣти пхасса̄дайо а̄ха̄ра̄дивасена йатха̄рахам̣ паччайа̄ хонти. вуттан̃хетам̣ пат̣т̣ха̄не ‘‘пат̣исандхиккхан̣е випа̄ка̄бйа̄ката̄ а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄нам̣, кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ а̄ха̄рапаччайена паччайо’’тиа̄ди (пат̣т̣ха̄. 1.1.429).
чутичиттена саддхим̣ уппаджджама̄нам̣, чутичиттена ва̄ ка̄ран̣абхӯтена уппаджджама̄нам̣. тато пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ вийа̄ти йатха̄ чутичиттато а̄саннехи пуриматарехи уппаджджама̄нам̣ рӯпам̣ бхавантаре на уппаджджати, евам̣ чутичиттена уппаджджама̄нампи анупаччхиннепи ват̣т̣амӯлети ака̄ран̣ам̣ ват̣т̣амӯла̄вӯпасамо чутичиттасса рӯпуппа̄данети дассети.
арӯпасса̄ти а̄руппасса.
утуна̄ти пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е уппаннена утуна̄. самут̣т̣хите рӯпети пат̣исандхичиттасса бхан̇гаккхан̣е рӯпе самут̣т̣хите пат̣исандхианантарам̣ пат̣хамабхаван̇гачиттам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пети. уппа̄даниродхаккхан̣а̄ти йатха̄вуттесу сол̣асасу читтесу а̄дичиттасса уппа̄даккхан̣о, сол̣асамачиттасса ниродхаккхан̣о ча̄ти ваданти, рӯпассева пана уппа̄даниродхаккхан̣а̄ ведитабба̄.
дхарама̄наккхан̣е ева̄ти тасса утуно виджджама̄наккхан̣е ева йади гахита̄, ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣ рӯпа’’нти вуттам̣ хоти сол̣асахева читтехи тасса дхарама̄ната̄йа париччхиннатта̄. уппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ти утуно дхарама̄наккхан̣е уппа̄даккхан̣ам̣ аггахетва̄ ниродхаккхан̣о атха гахито, ‘‘саттарасачиттаккхан̣а̄йукам̣рӯпа’’нти вуттам̣ хоти уппа̄даккхан̣асахитена ча екасса читтаккхан̣асса гахитатта̄. ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йука’’нти вуттам̣ хоти ниродхаккхан̣асса бахикататта̄.
евам̣ уппа̄даниродхаккхан̣есу гахитесу аггахитесу ча сол̣асасаттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄, тато адхикачиттаккхан̣а̄йуката̄ ча сийа̄ти дассетва̄ ида̄ни таттха т̣хитапаккхам̣ дассенто ‘‘йасма̄ пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха тасса дхарама̄наккхан̣е уппаннесӯти тасса утуно дхарама̄наккхан̣е уппаннесу сол̣асасу читтесу пат̣исандхипи йасма̄ гахита̄, тасма̄ утуно уппа̄даккхан̣о дхарама̄наккхан̣е гахитоти ниродхаккхан̣е аггахите ‘‘рӯпе дхарантейева сол̣аса читта̄ни уппаджджитва̄ нируджджханти, там̣ пана саттарасамена читтена саддхим̣ нируджджхатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) евам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ваккхама̄на̄ адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄. гахите ва̄ ниродхаккхан̣е сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄ти самбандхо. еттха ча ‘‘адхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄’’ти идам̣ пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣о гахитоти катва̄ вуттам̣. йасма̄ пана пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гаван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘две бхаван̇га̄ни, а̄ваджджанам̣, дассанам̣, сампат̣иччханам̣, сантӣран̣ам̣, вот̣т̣хаббанам̣, пан̃ча джавана̄ни, две тада̄рамман̣а̄ни, екам̣ чутичиттанти пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, атха̄васесаекачиттаккхан̣а̄йуке’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227), татха̄ тада̄рамман̣апарийоса̄на̄ни, ‘‘екам̣ чутичиттам̣, тадаваса̄не тасмин̃н̃ева екачиттаккхан̣ат̣т̣хитике а̄рамман̣е пат̣исандхичиттам̣ уппаджджатӣ’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227) ча ваккхати. тасма̄ рӯпасса сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄йапи аттхасиддхи хотийева. тена̄ха ‘‘сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ адхиппета̄’’ти. татха̄пи уппаджджитва̄ бхаван̇гачаланасса паччайо хоти, на уппаджджама̄намева̄ти саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄ ведитабба̄.
оджа̄йа сабха̄васукхумата̄ упа̄да̄рӯпабха̄вато. еттха ча ма̄тара̄ аджджхохат̣а̄ оджа̄ ба̄хираббхан̃джанам̣ вийа габбхамаллина̄ тасмим̣ санта̄не оджат̣т̣хамакарӯпуппаттийа̄ паччайо хоти. а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нарӯпапавен̣ийа̄ оджа̄йа вийа сесатисантатиоджа̄йа рӯпуппа̄дананти ударийе оджа̄ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пети утусамут̣т̣ха̄набха̄вато, упа̄диннакат̣т̣ха̄не ева пана самут̣т̣ха̄пети, расахаран̣ӣхи гантва̄ ка̄йа̄нусат̣анти ведитаббам̣.
читтан̃чева̄ти еттха ча-саддена пат̣ийогӣнам̣ каммамева самуччиноти, на читтена сампайуттадхаммети катва̄ а̄ха ‘‘читтасса пуббан̇гамата̄йа вутта’’нти. ‘‘читтуппа̄дам̣ ган̣ха̄ти ‘читтам̣ уппаннам̣ хотӣ’тиа̄дӣсу (дха. са. 1) вийа, на каммачетанам̣ вийа екадхаммамева̄’’ти вутте ‘‘йатха̄ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса хетуа̄дайо читтасампайуттадхамма̄пи самут̣т̣ха̄пака̄ва, евам̣ каммасамут̣т̣ха̄нарӯпасса каммасампайутта̄пӣ’’ти чоданам̣ самут̣т̣ха̄петва̄ тасса париха̄рам̣ ваттум̣ ‘‘каммасамут̣т̣ха̄нан̃ча̄’’тиа̄дима̄ха.
рӯпасса̄ти рӯпаккхан̣асса, рӯпасса ва̄ аддхуно. найадассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣ пат̣исандхиккхан̣е ева рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ екаккхан̣е па̄тубха̄воти имасса аттхасса анадхиппетатта̄. тенева̄ха ‘‘тато парампи рӯпа̄рӯпа̄нам̣ сахуппаттисаббха̄вато’’ти. йатха̄ ча ‘‘пат̣исандхиккхан̣е ева̄’’ти нийамо на гахетаббо, евам̣ ‘‘екаккхан̣е ева па̄тубха̄во’’типи нийамо на гахетабботи дассенто ‘‘на панета’’нтиа̄дима̄ха. там̣дӣпанаттхамева̄ти асама̄нака̄лата̄дӣпанаттхамева, на сахуппа̄дадӣпанаттхам̣. аддха̄напариччхедакатха̄ хи айанти.
йади еванти йатха̄ пхалапатта̄ни, евам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄ йади дандхалахупариваттино. асама̄наддхатта̄ти атулйака̄латта̄. ниччхиддесӯти ниббиваресу. тена нирантараппаваттим̣ ева вибха̄вети. айанти аддха̄напариччхедакатха̄. читтаджарӯпа̄дӣнам̣ на татха̄ нирантарабха̄вена паватти, йатха̄ каммаджарӯпа̄нанти а̄ха ‘‘каммаджарӯпаппаваттим̣ сандха̄йа̄’’ти. каммаджарӯпа̄нам̣ ва̄ итаресам̣ мӯлабха̄вато падха̄нанти ‘‘каммаджарӯпаппаваттим̣ сандха̄йа̄’’ти вуттам̣. ачиттуппа̄дакатта̄ абйа̄баджджхата̄йа ниродхасама̄паттийа̄ нибба̄напат̣ибха̄гата̄ ведитабба̄. паде падам̣ аккамитва̄ти лакун̣д̣акапа̄дата̄йа аттано аккантападасамӣпе падам̣ никкхипитва̄. йо хи сӣгхападавиккамо лакун̣д̣акапа̄до, со идха̄дхиппетоти а̄ха ‘‘лахум̣ лахум̣ аккамитва̄ти аттхо’’ти. сахева нируджджхантӣти рӯпам̣ каммаджамидха̄дхиппетанти катва̄ вуттам̣. утуджам̣ пана чутито уддхампи паваттати ева. пуббе вуттанти ‘‘рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄, арӯпасса тато екабха̄го’’ти (вибха. мӯлат̣ӣ. 20 пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄) евам̣ вуттам̣ аддха̄наппака̄рам̣.
екуппа̄датоти сама̄нуппа̄дато. сама̄наттхо хи айам̣ ека-саддо. еко дат̣т̣хабба̄ка̄роти еко н̃а̄тапарин̃н̃а̄йа пасситабба̄ка̄ро. еван̃хи сол̣аса̄ка̄ра̄ сийум̣, итаратха̄ вӣсати, тато адхика̄ ва̄ ете а̄ка̄ра̄ бхавеййум̣. тасса̄ти паччхимакаммаджасса. хет̣т̣ха̄ сол̣асакети парийоса̄насол̣асакасса анантара̄тӣтасол̣асаке. паччхимасса̄ти таттха паччхимачиттасса. на̄на̄ниродхабха̄вам̣ вийа екуппа̄дабха̄вампи паччхимакаммаджасса т̣хапане ка̄ран̣ам̣ аниччханто ‘‘йади пана̄’’ти са̄сан̇кам̣ вадати. ‘‘саббампӣ’’тиа̄дина̄ таттха атиппасан̇гам̣ дассети. ваджджетаббам̣ на̄нуппа̄дам̣ еканиродхам̣. гахетаббам̣ екуппа̄дана̄на̄ниродхам̣. убхайампи тада̄ наттхи ануппаджджанато. тенева̄ха ‘‘каммаджарӯпасса ануппаттито’’ти. тато пуббети паччхимакаммаджарӯпуппаджджанато орам̣. ан̃н̃асса̄ти йасса читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣, тато ан̃н̃асса читтасса. т̣хитиккхан̣е уппаннасса екуппа̄дата̄, бхан̇гаккхан̣е уппаннасса на̄на̄ниродхата̄ ча наттхӣти а̄ха ‘‘т̣хитибхан̇гаккхан̣есу уппаннарӯпа̄ни ваджджетва̄’’ти. тена̄ти рӯпена. ‘‘сан̇кхаликасса вийа самбандхо’’ти етена авиччхиннасамбандхо идха ‘‘павен̣ӣ’’ти адхиппетоти дассети. ан̃н̃атха̄ти виччхиджджама̄нампи гахетва̄ ‘‘павен̣ӣ’’ти вуччама̄не. на хи рӯпадхамма̄нам̣ арӯпадхамма̄нам̣ вийа анантарапаччайабха̄во аттхӣти рӯпадхамма̄нам̣ бхан̇гаккхан̣е уппаннарӯпадхамме аггахетва̄ ‘‘ат̣т̣хачатта̄лӣса̄’’ти вуттам̣. тесам̣ пана гахан̣е екӯнапан̃н̃а̄са̄ва сийа̄ти а̄ха ‘‘екӯнапан̃н̃а̄сакаммаджийавачанам̣ каттаббам̣ сийа̄’’ти.
судӣпанатта̄ти сукхадӣпанатта̄, найадассанабха̄вена ва̄ сут̣т̣ху дӣпанатта̄. тенева̄ха ‘‘етена хи найена̄’’тиа̄ди. таттха танти рӯпам̣. тена̄ти рӯпена. убхайаттха̄ти паччхимакаммаджарӯпаппаваттийам̣, тато пуббе ча. ан̃н̃асса̄ти екасса читтасса т̣хитиккхан̣е уппаджджитва̄ тато ан̃н̃асса читтасса. тасса̄ти рӯпасса. еттха ча паччхимакаммаджарӯпаппаваттийам̣ нируджджханаканти вуттам̣ тато пуретараппаваттам̣ рӯпам̣ ведитаббам̣. чатусантатикарӯпена̄тиа̄ди йатха̄вуттасан̇гахагаманадассанам̣. еттха̄ти етасмим̣ на̄нуппа̄деканиродхата̄дӣпане. т̣хитиккхан̣ети арӯпасса рӯпасса ча т̣хитиккхан̣е уппаннасса рӯпасса ча арӯпасса ча дасситатта̄. адасситасса̄ти йатха̄ ева еттха, евам̣ таттха вибхаджитва̄ адасситасса. касма̄ панеттха паччхимакаммаджена дӣпана̄йам̣ саматим̣сакаммаджарӯпаггахан̣ам̣ катанти а̄ха ‘‘саматим̣са…пе… йоджита’’нти. тато каммато джа̄та̄ там̣каммаджа̄, тесу. сан̇кхаротӣти сан̇кха̄ро, джӣвитан̃ча там̣ сан̇кха̄ро ча̄ти джӣвитасан̇кха̄ро, а̄йу. джӣвитена сан̇кхарӣйантӣти джӣвитасан̇кха̄ра̄, усма̄дайо.
ан̃н̃асса уппа̄даккхан̣ети йасса читтасса уппа̄даккхан̣е уппаннам̣ рӯпам̣ ан̃н̃асса тато саттарасамасса уппа̄даккхан̣е, т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ан̃н̃асса т̣хитиккхан̣ети самбандхо. ‘‘вуттанти адхиппа̄йо’’ти идам̣ па̄л̣ийа̄ вируджджхантампи ат̣т̣хакатха̄йам̣ а̄гатабха̄вадассанаттхам̣ вуттанти айаметтха адхиппа̄йоти аттхо. касма̄ти читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ сандха̄йа па̄л̣и паватта̄, ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана каммаджарӯпанти са̄ та̄йа кена ка̄ран̣ена вируджджхатӣти а̄ха ‘‘чату…пе… бхавитаббатта̄’’ти, ниппханнасса̄ти адхиппа̄йо. тена̄ха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘йо ча̄йам̣ читтасамут̣т̣ха̄насса…пе… камма̄дисамут̣т̣ха̄насса̄пи айамева кхан̣анийамо’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄). етехӣти йатха̄нӣто йамакапа̄т̣хо, ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро читтасамут̣т̣ха̄но’’тиа̄дико ат̣т̣хакатха̄падесоти етехи. наттхийева екуппа̄даеканиродхадӣпанатоти адхиппа̄йо. тена хи вуттам̣ ‘‘йена читтена саддхим̣ уппаджджати, тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхатӣ’’тиа̄ди.
пуна ‘‘етехӣ’’ти имина̄ екуппа̄дана̄на̄ниродхана̄нуппа̄даеканиродхадӣпанавасена паватта̄ ат̣т̣хакатха̄падеса̄ гахита̄ти ведитаббам̣, убхайаттха̄пи ва̄ етехи а̄чарийехӣти аттхо. татийо бха̄го, тена адхика̄ сол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ татийа…пе… йуката̄ вутта̄ти самбандхо. татийа бха̄готи ча уппа̄дат̣т̣хитиккхан̣е упа̄да̄йа бхан̇гаккхан̣о адхиппето. йасмим̣ ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, авасесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке, йасмим̣ пан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄, авасесаекачиттаккхан̣а̄йуке тасмим̣йева а̄рамман̣ети йоджетаббам̣. убхайан̃четам̣ йатха̄ккамам̣ манодва̄ре пан̃чадва̄ре ча а̄па̄тхагатам̣ ведитаббам̣. на кхо паневам̣ сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ екачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ а̄рамман̣ам̣ сандха̄йа пат̣иччасамуппа̄давибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) татха̄ вуттанти дассенто ‘‘на хи сакка̄’’тиа̄дима̄ха. пан̃чадаса̄ти атирекапан̃чадаса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ти самбандхо. ‘‘тасма̄’’тиа̄дина̄ йаттха кхан̣екадесам̣ аггахитанти на сакка̄ ваттум̣, тамева дассети. евам̣ та̄ва на рӯпам̣ саттарасачиттаккхан̣а̄йукам̣, на̄пи татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣, атха кхо сол̣асачиттаккхан̣а̄йукамева̄ти дасситам̣ хоти.
касма̄ панеттха рӯпамева сама̄непи аниччасан̇кхата̄дибха̄ве чира̄йукам̣ джа̄танти? дандхапариваттибха̄вато. арӯпадхамма̄ хи са̄рамман̣а̄ читтапуббан̇гама̄, те йатха̄балам̣ аттано а̄рамман̣авибха̄ванавасена паваттантӣти тадаттханиппхаттисаманантарамева нируджджханато лахупариваттино. тена̄ха бхагава̄, ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, ан̃н̃ам̣ екадхаммампи саманупасса̄ми евам̣ лахупариваттам̣, йадидам̣, бхиккхаве, читта’’нти (а. ни. 1.48). рӯпадхамма̄ пана ана̄рамман̣а̄, те а̄рамман̣авасена арӯпадхаммехи вибха̄ветабба̄. са̄ ча несам̣ воха̄ра̄нугун̣а̄ вибха̄ветаббата̄ аттано дандхапариваттита̄йа, тесан̃ча лахупариваттита̄йа сол̣асахи саттарасахи ва̄ читтаккхан̣ехи ниппаджджатӣти рӯпамеветтха чира̄йукам̣ джа̄там̣. кин̃ча – лахувин̃н̃а̄н̣ависайасантатиматта̄дхӣнавуттита̄йа тин̣н̣ам̣ кхандха̄нам̣, а̄рамман̣ӯпаладдхиматтабха̄вато вин̃н̃а̄н̣асса ча лахупариваттита̄, дандхамаха̄бхӯтаппаччайата̄йа пана рӯпасса дандхапариваттита̄. на̄на̄дха̄тӯсу татха̄гатассева йатха̄бхӯтан̃а̄н̣ам̣, тена ча рӯпамева пуреджа̄тапаччайо вутто, паччха̄джа̄тапаччайо ча тассева̄ти на еттха аниччасан̇кхата̄дибха̄васа̄ман̃н̃ена рӯпа̄рӯпам̣ сама̄на̄йукам̣ парикаппетаббам̣. вуттанайена рӯпамева чира̄йуканти нит̣т̣хаметтха гантаббам̣.
йатха̄ ча рӯпасса саттарасачиттаккхан̣а̄йуката̄, татийабха̄га̄дхикасол̣асачиттаккхан̣а̄йуката̄ ва̄ на хоти, там̣ дассетва̄ йва̄йам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ читтасса т̣хитиккхан̣е рӯпуппа̄до вутто, таттха т̣хитиккхан̣амева та̄ва читтасса анануджа̄нанто ‘‘йо четтха…пе… вича̄ретаббо’’ти ватва̄ йамаке уппаннауппаджджама̄нава̄ра̄дипа̄л̣им̣ а̄харанто ‘‘читтайамаке’’тиа̄дима̄ха. таттха парипун̣н̣ависсаджджанети убхайампи йамакападам̣ аха̄петва̄ катависсаджджане. уппа̄даккхан̣е ана̄гатан̃ча̄ти уппа̄даккхан̣е ча читтам̣, ана̄гатан̃ча читтам̣ на нируддхам̣, нируджджхама̄нанти аттхо. т̣хитиккхан̣а̄бха̄вам̣ читтасса дӣпетӣти уппаннауппаджджама̄нава̄ра̄дӣсу ‘‘т̣хитиккхан̣е’’ти авачанам̣ читтасса т̣хитиккхан̣ам̣ на̄ма наттхӣти имаматтхам̣ дӣпети бодхети. на хи йатха̄дхаммаса̄сане абхидхамме лаббхама̄насса авачане ка̄ран̣ам̣ диссатӣти адхиппа̄йо. на кеваламабхидхамме авачанамева читтасса т̣хитиккхан̣а̄бха̄ваджотакам̣, апича кхо суттантапа̄л̣ипӣти дассенто ‘‘суттесупӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ан̃н̃атхаттам̣ на̄ма пубба̄парависесо. кхан̣адвайасаман̇гим̣ т̣хитанти паччуппаннасса т̣хитабха̄вама̄ха. ан̃н̃атхаттам̣ пана санта̄нейева ведитаббам̣.
еттха ча кечи ‘‘йатха̄бхӯто дхаммо уппаджджати, ким̣ татха̄бхӯтова бхиджджати, уда̄ху ан̃н̃атха̄бхӯто? йади татха̄бхӯтова бхиджджати, на джарата̄йа самбхаво. атха ан̃н̃атха̄бхӯто, ан̃н̃о ева соти саббатха̄пи т̣хитиккхан̣асса абха̄войева̄’’ти ваданти. таттха екадхамма̄дха̄рабха̄вепи уппа̄даниродха̄нам̣ ан̃н̃ова уппа̄даккхан̣о, ан̃н̃о ниродхаккхан̣о. уппа̄да̄ваттхан̃хи упа̄да̄йа уппа̄даккхан̣о, ниродха̄ваттхам̣ упа̄да̄йа ниродхаккхан̣о. уппа̄да̄ваттха̄йа ча бхинна̄ ниродха̄ваттха̄ти екасмим̣йева сабха̄вадхамме йатха̄ иччхитабба̄, ан̃н̃атха̄ ан̃н̃ова дхаммо уппаджджати, ан̃н̃о дхаммо нируджджхатӣти а̄паджджеййа, евам̣ ниродха̄ваттха̄йа вийа ниродха̄бхимукха̄ваттха̄йапи бхавитаббам̣. са̄ т̣хити, джарата̄ ча̄ти сампат̣иччхитаббаметам̣. йади евам̣ касма̄ па̄л̣ийам̣ т̣хитиккхан̣о на вуттоти? винеййаджджха̄сайа̄нуродхена найадассанавасена па̄л̣и гата̄ти ведитабба̄. абхидхаммадесана̄пи хи када̄чи винеййаджджха̄сайа̄нуродхена паваттати. татха̄ хи рӯпасса уппа̄до ‘‘упачайо, сантатӣ’’ти бхиндитва̄ десито. хетусампайуттадука̄дидесана̄ четтха нидасситабба̄.
‘‘йасса ва̄ пана̄’’тиа̄ди пуччха̄вачанам̣. тасса ‘‘но’’ти виссаджджанам̣. самудайасаччам̣ нируджджхатӣти читтуппа̄дасса ниродхаккхан̣о вутто. айаметтха адхиппа̄йо – йади читтасса бхан̇гаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджеййа, там̣ дуккхасаччанти катва̄ ‘‘но’’ти ваттум̣ на сакка̄, вуттан̃четам̣. тасма̄ вин̃н̃а̄йати ‘‘читтасса ниродхаккхан̣е рӯпуппа̄до наттхӣ’’ти. тайидамака̄ран̣ам̣. арӯпалокан̃хи сандха̄йа, читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ ва̄ ‘‘но’’ти сакка̄ ваттунти. айан̃хи йамакадесана̄йа пакати, йадидам̣ йатха̄самбхавайоджана̄. етена ‘‘на ча читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄’’тиа̄дивачанам̣ пат̣иккхиттам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пачча̄саттин̃а̄йена йам̣ самудайасаччам̣ нируджджхати, тена йам̣ дуккхасаччам̣ уппа̄детаббам̣ читтачетасикатаппат̣ибаддхарӯпасан̇кха̄там̣, тасса тада̄ уппатти наттхӣти ‘‘но’’ти виссаджджанам̣, на саббасса.
сахуппа̄деканиродхавачанатоти ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхати, тасса читтасан̇кха̄ро нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.79) евам̣ сахуппа̄дасаханиродхавачанато. тена вачанена̄ти ‘‘йасса ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дивачанена. ан̃н̃арӯпа̄нанти каммаутуа̄ха̄раджарӯпа̄нам̣. сахуппа̄дасаханиродха̄дика̄нанти еттха̄йам̣ йоджана̄ – аппат̣иккхиттасахуппа̄дасаханиродхаананун̃н̃а̄тана̄нуппа̄дана̄на̄ниродхаанива̄ритаабйа̄катабха̄ва̄нам̣ каммаджа̄дӣнанти. етена̄ти ‘‘йасса кусала̄ дхамма̄ уппаджджантӣ’’тиа̄дикена (йама. 3.дхаммайамака.163) па̄т̣хена, ‘‘на читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄’’ти йуттивачанена ча. йамакапа̄л̣иануссаран̣ети йатха̄дасситачиттайамакапа̄л̣ийа̄ йатха̄рутавасенева ануссаран̣е виджджама̄не. бхиджджама̄ната̄ти читтасса бхиджджама̄ната̄ на̄ма нируджджхама̄ната̄ т̣хитийа̄ абха̄вато. саха̄йабха̄вам̣ на̄пи гаччхати ниссайаттхибха̄ва̄дина̄ паччайабха̄ва̄бха̄вато. уппа̄даккхан̣е ева хи анантара̄дипаччайала̄бхена читтасса балавата̄. еван̃ча сатӣти еван̃ча утуна̄пи бхаван̇гачиттасса уппа̄даккхан̣ейева рӯпасамут̣т̣ха̄пане сати. там̣читтаккхан̣ети тасса читтасса кхан̣е, кхан̣адвайепӣти аттхо. тенева̄ти атилахупариваттибха̄венева. атха ва̄ тенева̄ти дандхапариваттиката̄йа рӯпасса сакалам̣ екачиттаккхан̣ам̣ уппаджджама̄набха̄венева. танти читтам̣. пат̣исандхичиттам̣ сампайуттадхамма̄нам̣ вийа сахаджа̄тарӯпадхамма̄нампи сахаджа̄та̄дипаччайена паччайо хотӣти а̄ха ‘‘пат̣исандхито уддха’’нти. читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ читтам̣ сахаджа̄та̄дипаччайо хотийева̄ти вуттам̣ ‘‘ачиттасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти. таданантаранти йена читтена сахуппаннам̣, тасса читтасса анантарам̣. танти рӯпам̣. таданантарам̣ читтанти сахуппанначитта̄нантарам̣ читтам̣. йади еванти йади сакалам̣ читтаккхан̣ам̣ рӯпам̣ уппаджджама̄намева хоти, читтасса уппа̄даккхан̣е ева рӯпасса уппа̄да̄рамбхоти а̄ха ‘‘на, читтаниродхаккхан̣е рӯпуппа̄да̄рамбха̄бха̄вато’’ти. читтаккхан̣ети аттана̄ сахуппанначиттасса кхан̣е. танти рӯпам̣. рӯпасамут̣т̣ха̄панапуреджа̄тапаччайакиччанти рӯпасамут̣т̣ха̄панакиччан̃ча пуреджа̄тапаччайакиччан̃ча. т̣хитиппаттивисеса̄ла̄бханти т̣хитиппаттийа̄ ладдхаббо йо висесо, тасса ала̄бхам̣. идам̣ вуттанти ‘‘йена сахуппаджджати, там̣читтаккхан̣е рӯпам̣ уппаджджама̄намева̄’’ти идам̣ парийа̄йена вуттам̣.
йам̣ йасса самбандхибха̄вена вуттам̣, там̣ дӯре т̣хитампи тена самбандханӣйанти а̄ха ‘‘тато парам̣…пе… етена саха самбандхо’’ти. тасма̄ ‘‘тато’’ти еттха там̣саддена чутим̣ пачча̄масатӣти вуттам̣ ‘‘чутито паранти аттхо’’ти.
наттхӣти катва̄ти йадипи йатха̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ екуппа̄деканиродхата̄ рӯпа̄нам̣ арӯпехи, арӯпа̄нан̃ча рӯпехи наттхи. йатха̄ ча амхехи вуттам̣, татха̄ аттхева̄ти адхиппа̄йо.
чатуттхасса пака̄расса вуччама̄натта̄ ‘‘тайо пака̄ре а̄ха̄’’ти вуттам̣.
‘‘тесам̣йева рӯпа̄нам̣ ка̄йавика̄ро’’тиа̄дина̄ париниппханна̄нам̣ вика̄ра̄дибха̄вам̣ дассетва̄ ‘‘саббам̣ париниппханнам̣ сан̇кхатамева̄’’ти вадантена париниппханната̄парийа̄йо дассито. пуббанта̄парантапариччхинноти па̄тубха̄вавиддхам̣сабха̄вапариччхинно, удайаббайапариччхинно ва̄. ‘‘айам̣ датто на̄ма хотӯ’’тиа̄дина̄ на̄макаран̣ам̣ на̄маггахан̣ам̣. сама̄паджджанам̣ ниродхасама̄паттийа̄ саматхавипассана̄нуккамена на̄мака̄йасса ниродхамева. а̄ди-саддена саттакасин̣а̄дипан̃н̃аттийа̄ пан̃н̃а̄панам̣ сан̇ган̣ха̄ти. ниппха̄дийама̄ноти са̄дхийама̄но.
пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄
уппаттиккама̄дӣсу десана̄ккамопи лаббхатева̄ти ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄тиа̄дико десана̄ккамова̄’’ти вуттам̣. анупуббуккам̣сатоти да̄насӣлака̄ма̄дӣнава̄дидассананеккхаммакатха̄нам̣ ануккамена уккат̣т̣хабха̄вато катха̄нам̣ анупуббуккам̣сата̄ вутта̄. тена уккам̣саккамо на̄ма̄йам̣ висум̣ камоти дассети. татха̄пи да̄на̄дӣнам̣ десана̄ккама̄вародхане ка̄ран̣ама̄ха ‘‘уппаттиа̄диваваттха̄на̄бха̄вато’’ти. таттха а̄ди-саддена паха̄напат̣ипаттибхӯмиккаме сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘чаккхуа̄дӣнампи висайабхӯта’’нти имина̄ пан̃чарӯпиндрийагочарата̄ адхиппета̄ти а̄ха ‘‘екадесена̄’’тиа̄ди. екадесена̄ти ба̄хирол̣а̄рика̄йатанехи. еттха̄ти ‘‘йам̣ ведайати, там̣ сан̃джа̄на̄тӣ’’ти етасмим̣ паде вуттанайена.
там̣сабха̄вата̄ниваттанаттханти ана̄савадхаммасабха̄вата̄ниваттанаттхам̣. ана̄сава̄ кхандхесвева вутта̄ти аттхо са̄сава̄нампи кхандхесу вуттатта̄. нану ча ана̄савадхаммо кхандхесу авуттопи аттхӣти? саччам̣ аттхи, кхандха̄дхика̄ре кхандхапарийа̄панна̄ ева ана̄сава̄ гайхантӣти на̄йам̣ досо.
йатха̄ пхасса̄дайо висесато таданугун̣авуттита̄йа сан̇кхата̄бхисан̇кхаран̣асабха̄ва̄ти сан̇кха̄раккхандхе самаваруддха̄, на евам̣ ведана̄сан̃н̃а̄вин̃н̃а̄н̣а̄нӣти рӯпадхамма̄ вийа та̄ни висум̣ кхандхабха̄вена вутта̄ни. етена пхасса̄дӣнам̣ висум̣ кхандхасаддавачанӣйата̄бха̄во вуттоти ведитаббо. тена вуттам̣ ‘‘пхусана̄дайо пана̄’’тиа̄ди. итиа̄дӣнан̃ча сутта̄нанти еттха а̄ди-саддена ‘‘рӯпе кхо, бхиккхаве, сати рӯпам̣ упа̄да̄йа рӯпам̣ абхинивисса уппаджджанти сам̣йоджана̄бхинивесавинибандха̄. ведана̄йа…пе… сан̃н̃а̄йа… сан̇кха̄ресу… вин̃н̃а̄н̣е сати вин̃н̃а̄н̣ам̣ упа̄да̄йа вин̃н̃а̄н̣ам̣ абхинивисса уппаджджанти сам̣йоджана̄бхинивесавинибандха̄’’ти (сам̣. ни. 3.158), татха̄ ‘‘ахам̣ рӯпам̣, мама рӯпанти парийут̣т̣хат̣т̣ха̄йӣ хотӣ’’ти (сам̣. ни. 3.1) ча евама̄дӣнам̣ суттапада̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. етена̄ти аттана̄ дасситасуттена. ваккхама̄насуттавасена ча̄ти ‘‘рӯпе кхо, бхиккхаве, сатӣ’’тиа̄дикасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) ваккхама̄насса суттасса васена. ‘‘паритта̄рамман̣а̄дивасена на ваттабба̄’’ти етена наваттабба̄рамман̣а̄пи дит̣т̣хи кхандхе ева нисса̄йа уппаджджати, пагева кхандха̄рамман̣а̄ти дассети.
ведана̄ка̄ран̣а̄йа̄ти ведана̄йа̄тана̄йа. чха̄да̄панатоти роча̄панато. ба̄хуллена̄ти бахулабха̄вена. упа̄да̄наккхандха̄ хи ба̄хуллаппаваттика̄, на итаре.
пут̣ам̣ катва̄ти ча чхаттасадисам̣ пут̣ам̣ бандхам̣ катва̄. ваттхумхӣти чаккха̄диваттхумхи. ват̣т̣агатаведанам̣ сандха̄йа вуттам̣. са̄ хи идха дат̣т̣хаббабха̄ве т̣хита̄. ӯнехӣти ваттхуна̄, килесехи ча ӯнехи.
ма̄йа̄йа̄ти индаджа̄ла̄дима̄йа̄йа пайого ма̄йа̄ти адхиппа̄йена̄ха ‘‘ма̄йа̄йа дасситам̣ рӯпам̣ ‘ма̄йа̄’ти а̄ха̄’’ти. ваттхубха̄ва̄дитоти а̄ди-саддена а̄рамман̣асампайутта̄дике сан̇ган̣ха̄ти. каттхачӣти рӯпаккхандха̄дике. кочи висесоти асубха̄дикова.
тасса̄ти аджджхаттикарӯпасса. йасса ка̄мара̄гаппаха̄намукхена саббара̄гаппаха̄нам̣ самбхавати, там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ка̄мара̄гамукхена ва̄ саббалобхаппаха̄нам̣ вадатӣ’’ти. йоджетаббанти ведана̄йа чхандара̄гам̣ паджаханто тасса̄ самудайабхӯте пхассепи чхандара̄гам̣ паджахатӣти йоджетаббанти. парин̃н̃аттайасса йоджана̄ па̄кат̣а̄ ева.
татоти дуккхуппа̄данасукхавина̄сана̄нам̣ адассанато. бхиндатӣти вина̄сети. танти маносан̃четана̄ха̄рам̣ н̃а̄татӣран̣апарин̃н̃а̄хи паригган̣ха̄ти тӣрети.
там̣ паджахантоти авиджджам̣ паджаханто. пара̄мат̣т̣ханти пара̄ма̄сасан̇кха̄та̄йа дит̣т̣хийа̄ ничча̄дивасена гахитам̣. вин̃н̃а̄н̣ам̣ ниччато пассанто дит̣т̣хупа̄да̄нам̣ упа̄дийатӣти айаматтхо ‘‘тадевидам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄вати сам̣сарати, анан̃н̃а’’нтиа̄дисуттападехи (ма. ни. 1.396) дӣпетаббо.
кама̄дивиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суттантабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.