пат̣иччава̄ро
паччайапаччанӣйаван̣н̣ана̄
86-87. ‘‘ахетукам̣ випа̄ка̄бйа̄катанти идам̣ рӯпасамут̣т̣ха̄пакавасенева ведитабба’’нти вуттам̣, саббасан̇га̄хакавасена панетам̣ на на сакка̄ йоджетум̣.
93. сахаджа̄тапуреджа̄тапаччайа̄ сан̇гахам̣ гаччхантӣти еттха ча сахаджа̄та̄ ча хета̄дайо пуреджа̄та̄ ча а̄рамман̣а̄дайо паччайа̄ сан̇гахам̣ гаччхантӣти аттхо дат̣т̣хаббо. на хи напаччха̄джа̄тапаччайа̄ уппаджджама̄на̄ двӣхева сахаджа̄тапуреджа̄тапаччайехи уппаджджанти, атха кхо паччха̄джа̄таваджджехи саббехӣти.
94-97. на̄ха̄рапаччайе екаччам̣ рӯпамева паччайапаччайуппаннанти йам̣ пат̣ичча уппаджджати, со паччайо рӯпамева̄ти катва̄ вуттам̣. йасма̄ пана паччайа̄ уппаджджати, со арӯпампи хоти йатха̄ каммам̣ кат̣атта̄рӯпасса.
99-102. намаггапаччайе йадипи читтасамут̣т̣ха̄на̄дайо саббе рӯпакот̣т̣ха̄са̄ лаббханти, татха̄пи йам̣ маггапаччайам̣ лабхати, тасса пахӣнатта̄ ‘‘екаччам̣ рӯпам̣ паччайуппанна’’нти вуттам̣, евамева пана нахетупаччайа̄дӣсупи екаччарӯпасса паччайуппанната̄ дат̣т̣хабба̄.
107-130. на̄ха̄ранаиндрийанаджха̄нанамаггапаччайа̄ саббаттха садисависсаджджана̄ти идам̣ етесу мӯлабха̄вена т̣хитесу ган̣ана̄йа сама̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣. мӯла̄нан̃хи идха виссаджджанам̣ ган̣ана̄йева, на сарӯпадассананти. насахаджа̄та̄дичатуккам̣ идха̄пи парихӣнамева̄ти суддхиканайе вийа мӯлесупи парихӣнамева̄ти аттхо.
паччайапаччанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччайа̄нуломапаччанӣйаван̣н̣ана̄
131-189. хета̄дхипатимаггапаччайесу ануломато т̣хитесу…пе… ат̣т̣ха паччанӣйато на лаббхантӣти тин̣н̣ампи са̄дха̄ран̣а̄нам̣ паччанӣйато алаббхама̄на̄нам̣ саббесам̣ сан̇гахавасена вуттам̣, тасма̄ маггапаччайе итарехи са̄дха̄ран̣а̄ саттева йоджетабба̄. адхипатипаччайе ануломато т̣хите хетупаччайопи паччанӣйато на лаббхати, со пана маггена аса̄дха̄ран̣оти катва̄ на вуттоти дат̣т̣хаббо. йехи вина̄ арӯпам̣ на уппаджджати, те екантикатта̄ арӯпат̣т̣ха̄ника̄ти идха вутта̄ти дат̣т̣хабба̄, тена пуреджа̄та̄севанапаччайа̄ техи вина̄пи арӯпасса уппаттито ваджджита̄ хонти. саббат̣т̣ха̄ника̄ ан̃н̃аман̃н̃аа̄ха̄риндрийа̄ ча техи вина̄ арӯпасса ануппаттито сан̇гахита̄ти. ӯнатараган̣ана̄нам̣йева васена̄ти йади ануломато т̣хита̄ екака̄дайо два̄вӣсатипарийоса̄на̄ ӯнатараган̣ана̄ хонти, тесам̣ васена паччанӣйато йоджитасса тасса тасса ган̣ана̄ ведитабба̄. атха паччанӣйато йоджито ӯнатараган̣ано, тасса васена ануломато т̣хитассапи ган̣ана̄ ведитабба̄ти аттхо. ‘‘ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ на̄рамман̣е ека’’нтиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.1.146) пана на идам̣ лаккхан̣ам̣ екантикам̣.
паччайа̄нуломапаччанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччайапаччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄
190. саббаттхева̄ти на кевалам̣ хетумхийева, атха кхо саббесу паччайесу паччанӣкато т̣хитесӯти аттхо. пуреджа̄там̣ а̄севанан̃ча алабхантам̣ кан̃чи нидассанавасена дассенто ‘‘пат̣исандхивипа̄ко пана̄’’тиа̄дима̄ха.
‘‘пуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄севанавипа̄кавиппайуттесу паччанӣкато т̣хитесу екам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ ануломато лаббхантӣ’’ти идам̣ авасеса̄нам̣ ла̄бхаматтам̣ сандха̄йа вуттам̣. на саббесам̣ авасеса̄нам̣ ла̄бханти дат̣т̣хаббам̣. йадипи хи паччха̄джа̄те пасан̇го наттхи ‘‘ануломато саббаттхева на лаббхатӣ’’ти апава̄дасса кататта̄, пуреджа̄то пана виппайутте паччанӣкато т̣хите ануломато лаббхатӣти идампи авасеса̄ саббети аттхе гайхама̄не а̄паджджеййа. йампи кечи ‘‘виппайуттапаччайарахите а̄руппепи а̄рамман̣апуреджа̄тасса самбхавам̣ н̃а̄петум̣ евам̣ вутта’’нти ваданти, тампи тесам̣ ручиматтамева. на хи йаттха ваттхупуреджа̄там̣ на лаббхати, таттха а̄рамман̣апуреджа̄табха̄вена упака̄ракам̣ хотӣти дасситойам̣ найоти. йуджджама̄накавасена̄ти паччанӣкато т̣хитасса т̣хапетаббатта̄ вуттам̣, йуджджама̄накапаччайуппаннавасена ва̄ти аттхо. ‘‘маггапаччайе паччанӣкато т̣хите хетупаччайо ануломато на лаббхатӣ’’ти пуримапа̄т̣хо, адхипатипаччайопи пана на лаббхатӣти ‘‘хета̄дхипатипаччайа̄ ануломато на лаббхантӣ’’ти пат̣ханти. адхипатипаччайе паччанӣкато т̣хите паччха̄джа̄тато ан̃н̃о ануломато алаббхама̄но на̄ма наттхӣти на вича̄ритам̣. ан̃н̃аман̃н̃е паччанӣкато т̣хите ‘‘арӯпа̄нам̣йева̄’’ти вутта̄ нава ануломато на лаббханти, тампи паччанӣкато т̣хитехи а̄рамман̣апаччайа̄дӣхи садисата̄йа сувин̃н̃еййанти на вича̄ритам̣ бхависсатӣти.
191-195. йа̄ва а̄севана̄ саббам̣ садисанти на ан̃н̃аман̃н̃ена гхат̣итасса мӯласса виттха̄ритатта̄ тато пара̄ни мӯла̄ни сандха̄йа вуттам̣. тесу хи ануломато йоджетаббапаччайа̄ ча пан̃ха̄ ча̄ти саббам̣ садисанти.
имасмим̣ паччанӣйа̄нуломети етасса ‘‘имесампи пакин̣н̣ака̄нам̣ васенеттха ган̣анава̄ро асаммохато ведитаббо’’ти етена саха самбандхо. таттха еттха̄ти етесу паччайесӯти аттхо ведитаббо. имасмим̣ паччанӣйа̄нуломе лаббхама̄несу паччайуппаннадхаммесупӣти ва̄ йоджетаббам̣. таттха пи-саддена имаматтхам̣ дӣпети – на кевалам̣ паччайесвева кисмин̃чи паччанӣкато т̣хите кечи ануломато на лаббханти, атха кхо паччайуппаннадхаммесупи кочи екаччам̣ паччайам̣ лабхама̄но кан̃чи паччайам̣ на лабхатӣти. таттха каммапаччайам̣ лабхама̄но йебхуййена индрийапаччайам̣ лабхати, маггапаччайам̣ лабхама̄но йебхуййена хетупаччайам̣, татха̄ ча джха̄напаччайам̣ лабхама̄но маггапаччайанти етесвева ла̄бха̄ла̄бха̄ вича̄рита̄. йаттха̄ти пан̃чавока̄рапаватте асан̃н̃есу ча. рӯпадхамма̄ти йатха̄вутта̄ни кат̣атта̄рӯпа̄нева сандха̄йа вадати. на хи пан̃чавока̄рапаватте саббе рӯпадхамма̄ хета̄дӣни на лабхантӣти. ‘‘хета̄дхипативипа̄киндрийапаччайе на лабхантӣ’’ти пуримапа̄т̣хо, джха̄намаггепи пана на лабхантӣти ‘‘хета̄дхипативипа̄киндрийаджха̄намаггапаччайе на лабхантӣ’’ти пат̣ханти. йе рӯпадхамма̄нам̣ паччайа̄ хонти, тесу арӯпат̣т̣ха̄никаваджджесу етейева на лабхантӣти адхиппа̄йо. паччха̄джа̄та̄ха̄равиппайуттапаччайепи хи паватте кат̣атта̄рӯпам̣ лабхатӣти. лаббхама̄на̄лаббхама̄напаччайадассанаматтан̃четам̣, на техи паччайехи уппаттиануппаттидассананти. евам̣ индрийапаччайа̄ла̄бхо джӣвитиндрийам̣ сандха̄йа вутто сийа̄. йатха̄вуттесу хи дхаммавасена паччха̄джа̄та̄диттайампи алабхантам̣ на̄ма кат̣атта̄рӯпам̣ наттхи. ко пана ва̄до саббат̣т̣ха̄никакаммесу. индрийам̣ пана алабхантам̣ аттхи, кинтам̣? джӣвитиндрийанти. йади евам̣ упа̄да̄рӯпа̄ни сандха̄йа ан̃н̃аман̃н̃апаччайампи на лабхантӣти ваттаббам̣, там̣ пана па̄кат̣анти на вуттам̣ сийа̄. арӯпиндрийа̄ла̄бхам̣ ва̄ сандха̄йа индрийапаччайа̄ла̄бхо вуттоти дат̣т̣хаббо.
196-197. на̄рамман̣амӯлакесу дука̄дӣсу хетуйа̄ пан̃ча̄ти йадипи тика̄дӣсу ‘‘хетуйа̄ пан̃ча̄’’ти идам̣ наттхи, татха̄пи дука̄дӣсу саббаттха анутта̄нам̣ ваттука̄мо ‘‘дука̄дӣсӯ’’ти саббасан̇гахавасена ватва̄ таттха йам̣ а̄дидуке вуттам̣ ‘‘хетуйа̄ пан̃ча̄’’ти, там̣ ниддха̄рети. кечи пана ‘‘на̄рамман̣амӯлаке хетуйа̄ пан̃ча̄’’ти па̄т̣хам̣ ваданти. ‘‘ан̃н̃аман̃н̃е еканти бхӯтарӯпамева сандха̄йа вутта’’нти пуримапа̄т̣хо, ваттхупи пана лаббхатӣти ‘‘бхӯтарӯпа̄ни чева ваттхун̃ча сандха̄йа вутта’’нти пат̣ханти. тимӯлакети идха̄пи думӯлакам̣ тимӯлаканти ваданти.
203-233. накаммамӯлаке хетуйа̄ тӣн̣ӣтиа̄дӣсу четана̄ва паччайуппанна̄ти идам̣ ‘‘хетуйа̄ тӣн̣ӣ’’ти евам̣пака̄ре четана̄маттасан̇га̄хаке сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄ди-саддо хи пака̄раттхова хотӣти. сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайа̄ха̄рааттхиавигатесу пана рӯпампи лаббхатӣти.
паччайапаччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣иччава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. сахаджа̄тава̄раван̣н̣ана̄
234-242. кусалам̣ дхаммам̣ сахаджа̄то, кусалам̣ екам̣ кхандхам̣ сахаджа̄тотиа̄дӣсу сахаджа̄тасаддена сахаджа̄тапаччайакаран̣ам̣ сахаджа̄та̄йаттабха̄вагаманам̣ ва̄ вуттанти тасса каран̣асса гаманасса ва̄ кусала̄дӣнам̣ каммабха̄вато упайогавачанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. еса найо паччайава̄ра̄дӣсупи. татра̄пи хи паччайасаддена ча ниссайапаччайакаран̣ам̣ ниссайа̄йаттабха̄вагаманам̣ ва̄ вуттам̣, сам̣сат̣т̣хасаддена ча сампайуттапаччайакаран̣ам̣ сампайутта̄йаттабха̄вагаманам̣ ва̄ти там̣каммабха̄вато упайогавачанам̣ кусала̄дӣсу катанти. сахаджа̄тампи ча упа̄да̄рӯпам̣ бхӯтарӯпасса паччайо на хотӣти ‘‘пат̣ичча̄’’ти имина̄ вачанена дӣпито паччайо на хотӣти аттхо. ‘‘упа̄да̄рӯпам̣ бхӯтарӯпасса̄’’ти ча нидассанавасена вуттам̣. упа̄да̄рӯпассапи хи упа̄да̄рӯпам̣ йатха̄вутто паччайо на хоти, ваттхуваджджа̄ни рӯпа̄ни ча арӯпа̄нанти.
сахаджа̄тава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паччайава̄раван̣н̣ана̄
243. паччайа̄ти еттха пати айо паччайо. пати-саддо патит̣т̣хаттхам̣ дӣпети, айа-саддо гатим̣, патит̣т̣ха̄бхӯта̄ гати ниссайо паччайоти вуттам̣ хоти, тато паччайа̄, паччайакаран̣ато тада̄йаттабха̄вагаманато ва̄ти аттхо.
‘‘маха̄бхӯте паччайа̄ читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпа’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.245) бхӯтупа̄да̄рӯпа̄ни саха сан̇ган̣хитва̄ вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана читтасамут̣т̣ха̄не ча маха̄бхӯте нисса̄йа читтасамут̣т̣ха̄нам̣ упа̄да̄рӯпанти сайам̣ ниссайо ахутва̄ ниссайе уппаджджама̄нена упа̄да̄рӯпена нидассанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣.
255. асан̃н̃а…пе… кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпанти еттха йо пат̣иччава̄ре сахаджа̄те каммаутуджа̄нам̣, камме ча еканта̄некантакаммаджа̄нам̣ васена аттхо вутто, со на̄дхиппето ева ‘‘кат̣атта̄рӯпа’’нти каммасамут̣т̣ха̄нарӯпассева саббасса ча гахитатта̄ти там̣ паха̄йа йатха̄гахитасса кат̣атта̄рӯпасса висесанавасена ‘‘упа̄да̄рӯпасан̇кха̄там̣ кат̣атта̄рӯпа’’нти аттхама̄ха. маха̄бхӯте пана пат̣ичча паччайа̄ ча маха̄бхӯта̄нам̣ уппатти на нива̄ретабба̄ти упа̄да̄рӯпаггахан̣ена кат̣атта̄рӯпаггахан̣ам̣ ависесетва̄ упа̄да̄рӯпа̄нам̣ ниваттетабба̄нам̣ аттхита̄йа кат̣атта̄рӯпаггахан̣енева упа̄да̄рӯпаггахан̣асса висесанам̣ дат̣т̣хаббам̣.
269-276. ‘‘абйа̄катена абйа̄катам̣, кусалам̣, акусала’’нти ваттаббе ‘‘абйа̄катена кусалам̣, акусалам̣, абйа̄ката’’нти, ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало ча акусало ча дхамма̄ кусаласса̄ти ана̄маситва̄’’ти ча пуримапа̄т̣хе пама̄далекха̄ дат̣т̣хабба̄.
286-287. нахетупаччайа̄ напуреджа̄те двети еттха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘а̄руппе пана ахетукамохасса ахетукакирийасса ча васена двети вутта̄, навиппайутте двети а̄руппе ахетука̄кусалакирийавасена̄’’ти вуттам̣, там̣ лаббхама̄несу екадесена нидассанавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄руппе пана ахетукамохасса ахетукакирийа̄йа ахетукапат̣исандхийа̄ екаччасса ча рӯпасса васена две вутта̄ти, навиппайутте двети а̄руппе ахетука̄кусалакирийа̄екаччарӯпа̄нам̣ васена̄ти вуттанти. ‘‘нонаттхиновигатесу еканти саббарӯпасса васена̄’’ти вуттам̣, нахетумӯлакатта̄ имасса найасса хетупаччайам̣ лабхантам̣ на лаббхатӣти ‘‘екаччасса рӯпасса васена̄’’ти бхавитаббам̣. чаккха̄дидхаммавасена пана читтасамут̣т̣ха̄на̄дикот̣т̣ха̄савасена ва̄ саббам̣ лаббхатӣти ‘‘саббарӯпасса̄’’ти вуттам̣ сийа̄.
289-296. а̄гата̄на̄гатанти пан̃хавасена вуттам̣, лаббхама̄на̄лаббхама̄нанти а̄гате ча пан̃хе лаббхама̄на̄лаббхама̄надхаммавасена.
паччайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. ниссайава̄раван̣н̣ана̄
329-337. паччайава̄рена ниссайапаччайабха̄ванти ниссайава̄ре вуттасса ниссайапаччайабха̄вам̣ нийаметунти аттхо.
ниссайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. сам̣сат̣т̣хава̄раван̣н̣ана̄
351-368. сам̣сат̣т̣хава̄ре паччанӣйе ‘‘навиппайутте пат̣исандхи наттхӣ’’ти идам̣ ваттхувирахита̄йа пат̣исандхийа̄ висум̣ ануддхаран̣ато вуттам̣. пат̣иччава̄ра̄дӣсу хи сахаджа̄тасса паччайабха̄вадассанаттхам̣ саваттхука̄ пат̣исандхи уддхат̣а̄, са̄ идха̄пи адхипатипуреджа̄та̄севанесу накамманавипа̄канаджха̄нанавиппайуттесу на лаббхати, ан̃н̃есу ча ануломато паччанӣйато ча лаббхама̄напаччайесу лаббхатӣти имасса висесасса дассанаттхам̣ уддхат̣а̄ти. сеса̄ тераса на лаббхантӣти еттха ‘‘сеса̄ чуддаса̄’’ти бхавитаббам̣. на джха̄не еканти ахетукапан̃чавин̃н̃а̄н̣авасена̄ти пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ хетупаччайавирахитаматтадассанаттхам̣ ахетукаггахан̣ам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣, ‘‘намагге еканти ахетукакирийавасена̄’’ти вуттам̣, ‘‘ахетукавипа̄какирийавасена̄’’ти бхавитаббам̣.
369-391. хет̣т̣ха̄ вуттанайенева̄ти пат̣иччава̄ре ануломапаччанӣйе вуттанайена. ‘‘нахетупаччайуппаннесу ахетукамохова джха̄намаггапаччайам̣ лабхати, сеса̄ на лабхантӣ’’ти вуттам̣, сесесу пана пан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджа̄хетукаккхандха̄ там̣самут̣т̣ха̄на̄ паччайуппаннадхамма̄ джха̄напаччайам̣ лабханти, на паччанӣйа̄нуломе двиннам̣ паччайа̄нам̣ ануломена саха йоджана̄ аттхӣти джха̄намаггапаччайам̣ сахитам̣ лабхатӣти ча на сакка̄ ваттум̣, тасма̄ ‘‘ахетукамохова маггапаччайам̣ лабхатӣ’’ти ваттаббам̣.
сам̣сат̣т̣хава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сампайуттава̄раван̣н̣ана̄
392-400. садисам̣ сампайуттам̣ сам̣сат̣т̣хам̣ вокин̣н̣ан̃ча сам̣сат̣т̣хам̣ на хотӣти убхайам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхам̣ вуччама̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса нийа̄макам̣ хотӣти.
сампайуттава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. пан̃ха̄ва̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄
401-403. йехи паччайехи кусало кусаласса паччайо хоти, те паччайе пат̣ипа̄т̣ийа̄ дассетунти йатха̄ккамена а̄гата̄гатапат̣ипа̄т̣ийа̄ дассетунти аттхо. кусало кусаласса̄ти нидассанаматтаметам̣, тена кусало кусала̄дӣнам̣, акусало акусала̄дӣнам̣, абйа̄като абйа̄ката̄дӣнам̣, кусала̄бйа̄ката̄ кусала̄дӣнантиа̄дико саббо пабхедо нидассито хотӣти йатха̄нидассите саббе гахетва̄ а̄ха ‘‘те паччайе пат̣ипа̄т̣ийа̄ дассету’’нти.
404. датва̄ти еттха да̄-саддо содханаттхопи хотӣти мантва̄ а̄ха ‘‘висуддхам̣ катва̄’’ти. тесан̃хи там̣ читтанти тесанти ваттаббата̄рахам̣ сакада̄га̄мимагга̄дипуреча̄рикам̣ там̣ готрабхучиттанти адхиппа̄йо. випассана̄кусалам̣ пана ка̄ма̄вачарамева̄ти паччайуппаннам̣ бхӯмито ваваттхапети. тенева̄ти дхаммавасенева дассанато, десанантаратта̄ти адхиппа̄йо.
405. асса̄данам̣ сара̄гасса соманассасса сасоманассасса ра̄гасса ча киччанти а̄ха ‘‘анубхавати чева раджджати ча̄’’ти. абхинанданам̣ пӣтикиччасахита̄йа тан̣ха̄йа киччанти а̄ха ‘‘саппӣтикатан̣ха̄васена̄’’ти. дит̣т̣ха̄бхинандана̄ дит̣т̣хийева. еттха пана паччхиматтхамева гахетва̄ ‘‘абхинандантасса атта̄ аттанийантиа̄дивасена…пе… дит̣т̣хи уппаджджатӣ’’ти вуттам̣. абхинандана̄ пана дит̣т̣ха̄бхинандана̄йева̄ти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘бха̄вана̄йа паха̄таббо дхаммо бха̄вана̄йа паха̄таббасса дхаммасса а̄рамман̣а…пе… бха̄вана̄йа паха̄таббам̣ ра̄гам̣ асса̄дети абхинандатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.72) вачанато, тасма̄ пуримопи аттхо вуттоти дат̣т̣хаббо. двӣсу пана соманассасахагатачиттесу йатха̄вуттена соманассена ра̄гена ча асса̄дентасса тесуйева саппӣтикатан̣ха̄йа чатӯсупи дит̣т̣ха̄бхинандана̄йа абхинандантасса ча дит̣т̣хи уппаджджатӣтипи сакка̄ йоджетум̣. джа̄тивасена̄ти сучин̣н̣аса̄ман̃н̃авасена̄ти аттхо.
406. тада̄рамман̣ата̄ти тада̄рамман̣абха̄вена. вибхаттилопо хеттха катоти. бха̄вавантато ва̄ ан̃н̃о бха̄во наттхӣти бха̄венева випа̄кам̣ висесети, випа̄ко тада̄рамман̣абха̄вабхӯтоти аттхо. вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатананевасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанавипа̄ка̄нам̣ вийа на ка̄ма̄вачаравипа̄ка̄нам̣ нийогато ваваттхитам̣ идан̃ча каммам̣ а̄рамман̣анти там̣ лаббхама̄нампи на вуттам̣. тада̄рамман̣ена пана кусала̄рамман̣абха̄вена сама̄налаккхан̣ата̄йа камма̄рамман̣а̄ пат̣исандхиа̄дайопи дассита̄йева̄ти дат̣т̣хабба̄. пат̣иломато ва̄ екантарикавасена ва̄ти вадантена ануломато сама̄паджджане йебхуййена а̄саннасама̄паттийа̄ а̄рамман̣абха̄во дасситоти дат̣т̣хаббо. йатха̄ пана пат̣иломато екантарикавасена ча сама̄паджджантасса ана̄санна̄пи сама̄патти а̄рамман̣ам̣ хоти, евам̣ ануломато сама̄паджджантассапи бхавеййа̄ти. ‘‘четопарийан̃а̄н̣асса̄тиа̄дӣни парато а̄ваджджана̄йа йоджетабба̄нӣ’’ти ватва̄ ‘‘йа̄ етесам̣ а̄ваджджана̄, тасса̄’’ти аттхо вутто, евам̣ сати ‘‘иддхивидхан̃а̄н̣асса̄’’типи ваттаббам̣ сийа̄. йасма̄ пана кусала̄ кхандха̄ абйа̄катасса иддхивидхан̃а̄н̣асса а̄рамман̣ам̣ на хонтӣти там̣ на вуттам̣, четопарийан̃а̄н̣а̄дӣнан̃ча хонтӣти та̄ни вутта̄ни, тасма̄ кирийа̄нам̣ четопарийан̃а̄н̣а̄дӣнам̣ йа̄йа ка̄йачи а̄ваджджана̄йа ча кусала̄рамман̣а̄йа кусала̄ кхандха̄ а̄рамман̣апаччайена паччайоти еваматтхо дат̣т̣хаббо.
407-409. виппат̣иса̄ра̄дивасена ва̄ти а̄ди-саддена а̄дӣнавадассанена сабха̄вато ча анит̣т̣хата̄маттам̣ сан̇ган̣ха̄ти, аккхантибхеда̄ ва̄.
410. рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса̄тиа̄дина̄ вин̃н̃а̄н̣ака̄йехи нийата̄рамман̣ехи абйа̄катасса абйа̄ката̄нам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вам̣ нидассети. саббасса хи ваттум̣ асаккун̣еййатта̄ екасмим̣ санта̄не дхамма̄нам̣ екадесена нидассанам̣ каротӣти.
413-416. чатубхӯмакам̣ кусалам̣ а̄рамман̣а̄дхипатипаччайабха̄вена дасситам̣, паччайуппаннам̣ пана ка̄ма̄вачарамева.
417. апуббато читтасанта̄нато вут̣т̣ха̄нам̣ бхаван̇гамева, там̣ пана мӯла̄гантукабхаван̇гасан̇кха̄там̣ тада̄рамман̣ам̣ пакатибхаван̇ган̃ча. ануломам̣ секкха̄йа пхаласама̄паттийа̄ти еттха ка̄йачи секкхапхаласама̄паттийа̄ аваджджетаббатта̄ ваттаббам̣ наттхӣти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакусалам̣ пхаласама̄паттийа̄ти имам̣ ниббисесанам̣ пхаласама̄паттим̣ уддхаритва̄ дассенто а̄ха ‘‘пхаласама̄паттийа̄ти ана̄га̄мипхаласама̄паттийа̄’’ти. ка̄ма̄вачаракирийа̄ дувидхассапи вут̣т̣ха̄насса̄ти еттха кирийа̄нантарам̣ тада̄рамман̣авут̣т̣ха̄не йам̣ ваттаббам̣, там̣ читтуппа̄дакан̣д̣е вуттамева.
та̄ убхопи…пе… два̄дасаннанти идам̣ соманассасахагатамановин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена вуттам̣, упеккха̄сахагата̄ пана йатха̄вутта̄нам̣ дасаннам̣ вин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ вот̣т̣хаббанакирийасса манодха̄тукирийасса ча̄ти два̄дасаннам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣.
423. да̄на̄дипун̃н̃акирийа̄йатта̄ саббасампаттийо пат̣ивиджджхитва̄ти самбандхо. на панетам̣ екантена гахетаббанти ‘‘балавачетана̄ва лаббхати, на дуббала̄’’ти етам̣ екантам̣ на гахетаббам̣, дал̣хам̣ ва̄ на гахетаббанти адхиппа̄йо. ким̣ ка̄ран̣анти? балавато дуббаласса ва̄ катока̄сасса антара̄йам̣ пат̣иба̄хитва̄ випаччанато ‘‘йам̣кан̃чи йади випа̄кам̣ джанети, упаниссайо на хотӣ’’ти наваттаббатта̄ ча̄ти дассенто ‘‘катока̄сан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. випа̄каттике пана пан̃ха̄ва̄рапаччанӣйе ‘‘випа̄кадхаммадхаммо випа̄касса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, упаниссайапаччайена паччайо, каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.3.93) каммапаччайасса висум̣ уддхат̣атта̄, ведана̄ттике ча пан̃ха̄ва̄рапаччанӣйе ‘‘нахетупаччайа̄ наа̄рамман̣апаччайа̄ наупаниссайе ат̣т̣ха̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.2.87) вуттатта̄ ‘‘випа̄каджанакампи кин̃чи каммам̣ упаниссайапаччайо на хотӣ’’ти сакка̄ ваттунти.
тасмим̣ ва̄ вируддхоти там̣нимиттам̣ вируддхо, вируддханти ва̄ па̄т̣хо. ома̄нанти парасса паваттаома̄нам̣. ра̄го ран̃джанавасена паватта̄ ка̄мара̄гатан̣ха̄, ‘‘ити ме чаккхум̣ сийа̄ ана̄гатамаддха̄нам̣, ити рӯпа̄’’ти аппат̣иладдхасса пат̣ила̄бха̄йа читтапан̣идаханатан̣ха̄ паттхана̄ти айаметесам̣ висесо.
тесу ан̃н̃ампӣти тесу йам̣кин̃чи пуббе ханитато ан̃н̃ампи па̄н̣ам̣ ханатӣти аттхо.
пунаппунам̣ а̄н̣а̄панавасена ва̄ти ма̄тугха̄такаммена садисата̄йа пуббе паватта̄йапи а̄н̣аттачетана̄йа ма̄тугха̄такаммана̄мам̣ а̄ропетва̄ ваданти. еса найо двӣхи паха̄рехӣти еттха̄пи.
йатхева хи…пе… уппа̄дети на̄ма̄ти ра̄гам̣ упанисса̄йа да̄нам̣ детӣти ра̄гам̣ упанисса̄йа да̄навасена саддхам̣ уппа̄детӣти айаматтхо вутто хотӣти имина̄ адхиппа̄йена вадати. йатха̄ ра̄гам̣ упанисса̄йа да̄нам̣ детӣтиевама̄ди хоти, евам̣ ра̄га̄дайо саддха̄дӣнам̣ упаниссайапаччайоти идампи хотӣти дассети. ка̄йикам̣ сукхантиа̄дӣнам̣ екато дассанена висум̣йева на етесам̣ паччайабха̄во, атха кхо екатопӣти дасситам̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣.
425. упаттхамбхакаттена паччайатта̄йева̄ти етена идам̣ дассети – на пуримава̄ресу вийа имасмим̣ паччайена уппатти вуччати, атха кхо тасса тасса паччайуппаннасса тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ там̣там̣паччайабха̄во, на ча паччха̄джа̄таккхандха̄ упаттхамбхакаттена паччайа̄ на хонти, тенеса паччха̄джа̄тапаччайо идха ануломато а̄гатоти.
427. четана̄ ваттхуссапи паччайоти аттано патит̣т̣ха̄бхӯтассапи каммапаччайоти адхиппа̄йо.
касма̄ панеттха паччайава̄ре вийа ниссайааттхиавигатесу думӯлакадука̄васа̄на̄ пан̃ха̄ на уддхат̣а̄ти? алаббхама̄натта̄. таттха хи паччайуппаннаппадха̄натта̄ десана̄йа кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ екато уппаджджама̄на̄ кусала̄бйа̄катапаччайа̄ лаббхантӣти ‘‘кусалан̃ча абйа̄катан̃ча дхаммам̣ паччайа̄ кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ уппаджджантӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.246) вуттам̣. йато тато ва̄ убхайапаччайато паччайуппаннасса уппаттиматтам̣йева хи таттха адхиппетам̣, на убхайасса убхиннам̣ паччайабха̄воти. идха пана паччайаппадха̄натта̄ десана̄йа кусала̄бйа̄ката̄ кусала̄бйа̄ката̄нам̣ убхиннам̣ ниссайа̄дибхӯта̄ на лаббхантӣти ‘‘кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ кусаласса ча абйа̄катасса ча дхаммасса ниссайапаччайена паччайо’’тиа̄ди на вуттам̣.
пан̃ха̄ва̄равибхан̇гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пан̃ха̄ва̄расса гхат̣ане ануломаган̣ана̄
439. ‘‘еттха пана пуреджа̄тампи лаббхатӣ’’ти вуттам̣, йади евам̣ касма̄ ‘‘татха̄’’ти вуттанти? ‘‘тӣн̣ӣ’’ти ган̣анаматтаса̄ман̃н̃ато.
440. ‘‘адхипатипаччайе т̣хапетва̄ вӣмам̣сам̣ сеса̄дхипатино висабха̄га̄’’ти пуримапа̄т̣хо нидассанавасена дат̣т̣хаббо. йасма̄ пана хетупаччайасса висабха̄гена екена а̄рамман̣ена нидассанам̣ акатва̄ анантара̄дӣни ваданто саббе висабха̄ге дассети, тасма̄ индрийамаггапаччайа̄ ча висабха̄га̄ дассетабба̄ти ‘‘адхипатиндрийамаггапаччайесу т̣хапетва̄ пан̃н̃ам̣ сеса̄ дхамма̄ висабха̄га̄’’ти пат̣ханти. татха̄ бха̄ва̄бха̄вато хетупаччайабха̄ве сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вато. нану йатха̄ амохаваджджа̄нам̣ хетӯнам̣ хетупаччайабха̄ве адхипатиндрийамаггапаччайабха̄во наттхӣти пан̃н̃а̄ваджджа̄нам̣ адхипатипаччайа̄дӣнам̣ висабха̄гата̄, евам̣ кусала̄дихетӯнам̣ хетупаччайабха̄ве випа̄капаччайабха̄ва̄бха̄вато хетуваджджа̄нам̣ випа̄ка̄нам̣ висабха̄гата̄йа бхавитаббанти? на бхавитаббам̣, убхайапаччайасахите читтачетасикара̄симхи хетупаччайабха̄ве випа̄капаччайатта̄бха̄ва̄бха̄вато. йатха̄ хи хетусахаджа̄тапаччайасахитара̄симхи сатипи хетуваджджасаббха̄ве хетӯнам̣ хетупаччайабха̄ве сахаджа̄тапаччайатта̄бха̄во наттхӣти на хетуваджджа̄нам̣ сахаджа̄та̄нам̣ хетусса висабха̄гата̄ вутта̄, евамидха̄пӣти. еса найо виппайуттапаччайепи. апича паччайуппаннассева паччайа̄ вуччантӣти паччайуппаннаккхан̣е татха̄ бха̄ва̄бха̄вавасена сабха̄гата̄йа вуччама̄на̄йа на̄на̄ккхан̣авасена висабха̄гата̄ тассева на ваттабба̄ти.
кусала̄ вӣмам̣са̄ти идам̣ ‘‘кусала̄ вӣмам̣са̄дхипатӣ’’ти евам̣ ваттаббам̣. на хи анадхипатибхӯта̄ вӣмам̣са̄ адхипатипаччайо хотӣти.
441-443. ‘‘саче пана виппайуттапаччайо пависати, итара̄ни две лабхатӣ’’ти пуримапа̄т̣хо, ‘‘кусало дхаммо кусаласса ча абйа̄катасса ча̄’’ти идам̣ пана на лаббхатӣти ‘‘кусало абйа̄катасса, абйа̄като абйа̄катасса̄ти две лабхатӣ’’ти пат̣ханти. ӯнатараган̣анесӯти йесу павит̣т̣хесу ӯнатара̄ ган̣ана̄ хоти, тесӯти аттхо. тӣн̣и две еканти евам̣ ӯнатараган̣анесу ва̄ ан̃н̃аман̃н̃а̄дӣсу пависантесу тесам̣ васена тикато ӯнам̣ йатха̄ладдхан̃ча еканти ган̣анам̣ лабхатӣти аттхо.
авипа̄ка̄нӣти ана̄мат̣т̣хавипа̄ка̄нӣти аттхо, на випа̄кахетурахита̄нӣти.
таттха саббепи сахаджа̄тавипа̄ка̄ чева̄ти таттха йе сахаджа̄та̄ паччайуппанна̄ вутта̄, те саббепи випа̄ка̄ чева випа̄касахаджа̄тарӯпа̄ ча̄ти аттхо. там̣самут̣т̣ха̄нарӯпа̄ ча̄ти еттха пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпампи там̣самут̣т̣ха̄наггахан̣енева сан̇ган̣ха̄тӣти ведитаббам̣. ‘‘там̣самут̣т̣ха̄нарӯпакат̣атта̄рӯпа̄ ча лаббхантӣ’’типи пат̣ханти. чатуттхе випа̄качиттасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄ти еттха̄пи есева найо. ‘‘кат̣атта̄рӯпан̃ча̄’’типи пана пат̣ханти.
евампӣти ‘‘етесу пана гхат̣анесу саббапат̣хама̄нӣ’’тиа̄дина̄ вуттанайенапи. гхат̣анесу пана йо йо паччайо мӯлабха̄вена т̣хито, там̣паччайадхамма̄нам̣ ниравасесаӯнаӯнатараӯнатамала̄бхаккамена гхат̣ана̄ вуччати, ниравасесала̄бхе ча паччайуппанна̄нам̣ ниравасесала̄бхаккамена. татха̄ ӯнала̄бха̄дӣсӯти айам̣ камо ведитаббо.
хетумӯлакам̣ нит̣т̣хитам̣.
445. ваттхувасена саниссайам̣ ваккхатӣти на идам̣ лаббхама̄нассапи ваттхусса васена гхат̣ананти адхиппа̄йена̄ха ‘‘а̄рамман̣авасенева ва̄’’ти.
446. сахаджа̄тена пана саддхим̣ а̄рамман̣а̄дхипати, а̄рамман̣а̄дхипатина̄ ча саддхим̣ сахаджа̄там̣ на лаббхатӣти идам̣ йатха̄ сахаджа̄тапуреджа̄та̄ еко ниссайапаччайо аттхипаччайо ча хонти, евам̣ сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипатӣнам̣ екасса адхипатипаччайабха̄васса абха̄вато вуттам̣. ниссайабха̄во хи аттхиавигатабха̄во ча сахаджа̄тапуреджа̄таниссайа̄дӣнам̣ сама̄но, на паневам̣ сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипатибха̄во сама̄но. сахаджа̄то хи а̄рамман̣абха̄вам̣ анупагантва̄ аттана̄ саха паваттанавасена адхипати хоти, итаро а̄рамман̣ам̣ хутва̄ аттани нинната̄каран̣ена. сахаджа̄то ча виджджама̄набха̄венева упака̄рако, итаро атӣта̄на̄гатопи а̄рамман̣абха̄венева, тасма̄ сахаджа̄та̄рамман̣апаччайа̄ вийа бхиннасабха̄ва̄ сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипатиноти на те екато ева адхипатипаччайабха̄вам̣ бхаджанти, тенева пан̃ха̄ва̄равибхан̇ге ча ‘‘кусало ча абйа̄като ча дхамма̄ кусаласса дхаммасса адхипатипаччайена паччайо’’тиа̄ди на вуттанти.
447-452. са̄ха̄ракагхат̣ана̄нам̣ пурато вӣрийачиттавӣмам̣са̄нам̣ са̄дха̄ран̣авасена ана̄ха̄рака̄маггака̄ни саиндрийагхат̣ана̄ни ваттабба̄ни сийум̣ ‘‘адхипатисахаджа̄таниссайаиндрийааттхиавигатанти сатта. адхипатисахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайаиндрийасампайуттааттхиавигатанти тӣн̣и. адхипатисахаджа̄таниссайаиндрийавиппайуттааттхиавигатанти тӣн̣и. адхипатисахаджа̄таниссайавипа̄каиндрийааттхиавигатанти екам̣. адхипатисахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄каиндрийасампайуттаавигатанти екам̣. адхипатисахаджа̄таниссайавипа̄каиндрийавиппайуттааттхиавигатанти ека’’нти. касма̄ та̄ни на вутта̄нӣти? индрийабхӯтасса адхипатисса а̄ха̄рамаггехи ан̃н̃асса абха̄ва̄. читта̄дхипати хи а̄ха̄ро, вӣрийавӣмам̣са̄ ча магго хоти, на ча ан̃н̃о индрийабхӯто адхипати аттхи, йасса васена ана̄ха̄рака̄маггака̄ни саиндрийагхат̣ана̄ни ваттабба̄ни сийум̣, тасма̄ та̄ни аватва̄ читта̄дхипатиа̄дӣнам̣ екантена а̄ха̄рамаггабха̄вадассанаттхам̣ са̄ха̄ракасамаггака̄нева вутта̄ни. тесу ча самаггакесу две паччайадхамма̄ лаббханти, са̄ха̄ракесу екойева̄ти самаггака̄ни пуббе ваттабба̄ни сийум̣. саиндрийака̄ни пана йехи а̄ха̄рамаггехи бхиндитабба̄ни, тесам̣ камавасена паччха̄ вутта̄ни. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана садисатта̄ти самаггакаттена сама̄натта̄, анантарарӯпатта̄ти ва̄ аттхо.
457-460. кусала̄бйа̄като абйа̄катасса̄ти чатта̄рӣти абйа̄катасахитасса кусаласса паччайабха̄вадассанавасена кусаламӯлакесвева думӯлакампи а̄харитва̄ вуттам̣. абйа̄кате ваттхурӯпампӣти идам̣ ‘‘кат̣атта̄рӯпампӣ’’ти евам̣ ваттаббам̣. ‘‘дутийагхат̣ане абйа̄катависсаджджане рӯпесу ваттхумева лаббхатӣ’’ти пуримапа̄т̣хо, бхӯтарӯпампи пана лаббхатӣти ‘‘ваттхун̃ча бхӯтарӯпан̃ча лаббхатӣ’’ти пат̣ханти. ‘‘чатуттхе читтасамут̣т̣ха̄нарӯпамева̄’’ти вуттам̣, ‘‘читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ пат̣исандхиккхан̣е кат̣атта̄рӯпан̃ча̄’’ти пана ваттаббам̣. савипа̄кесу пат̣хаме випа̄ка̄ чева випа̄качиттасамут̣т̣ха̄нарӯпан̃ча̄ти еттха чатуттхе випа̄качиттасамут̣т̣ха̄намева̄ти идха ча кат̣атта̄рӯпампи випа̄качиттасамут̣т̣ха̄наггахан̣ена гахитанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘кат̣атта̄рӯпан̃ча̄’’типи пана пат̣ханти. еттха пана сахаджа̄таан̃н̃аман̃н̃аниссайавипа̄касампайуттавиппайуттааттхи авигатамӯлакесу гхат̣анесу хетукаммаджха̄намаггехи гхат̣ана̄ни на йоджита̄ни, йатха̄вуттесу аттхиавигатамӯлаваджджесу а̄ха̄рена, ниссайавиппайуттааттхиавигатаваджджесу адхипатииндрийехи ча. касма̄ти? тесу хи йоджийама̄несу там̣там̣читтуппа̄декадесабхӯта̄ хетуа̄дайо арӯпадхамма̄ва паччайабха̄вена лаббханти. тена техи гхат̣ана̄ни хетумӯлака̄дӣсу вуттасадиса̄нева рӯпамиссакатта̄бха̄вена сувин̃н̃еййа̄нӣти на вутта̄ни. аттхиавигатехи пана йоджийама̄но а̄ха̄ро ниссайа̄дӣхи адхипатииндрийа̄ни ча рӯпамиссака̄ни хонтӣти адхипата̄ха̄риндрийамӯлакесу вуттасадиса̄нипи гхат̣ана̄ни аттхиавигатамӯлакесу ниссайа̄димӯлакесу ча а̄ха̄рена адхипатиндрийехи ча супа̄кат̣абха̄ваттхам̣ йоджита̄нӣти дат̣т̣хабба̄нӣти.
462-464. ниссайамӯлаке ‘‘чхат̣т̣хе тӣн̣ӣти кусала̄дӣни читтасамут̣т̣ха̄насса̄’’ти пуримапа̄т̣хо, чаккха̄дӣни пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ лаббхантӣти ‘‘абйа̄катасса чаккха̄йатана̄дӣни ча̄’’ти пат̣ханти.
466. упаниссайамӯлаке пакатӯпаниссайавасена вуттесу двӣсу пат̣хаме ‘‘локийакусала̄кусалачетана̄ паччайабха̄вато гахетабба̄’’ти вуттам̣, локуттара̄пи пана гахетабба̄ва.
473-477. каммамӯлаке пат̣исандхийам̣ ваттхупӣти еттха на паватте вийа кхандха̄йева паччайуппаннабха̄вена гахетабба̄ти адхиппа̄йо. випа̄ка̄випа̄каса̄дха̄ран̣авасена вуттесу чатӯсу пат̣хаме ‘‘арӯпена саддхим̣ читтасамут̣т̣ха̄нарӯпам̣ лаббхатӣ’’ти вуттам̣, кат̣атта̄рӯпампи пана лаббхатева. имасмим̣ пана каммамӯлаке ‘‘каммапаччайа̄ а̄рамман̣е две’’ти, а̄рамман̣амӯлаке ча ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ камме две’’ти касма̄ на вуттам̣, нану кусала̄кусалачетана̄ камма̄рамман̣а̄нам̣ пат̣исандхийа̄дӣнам̣ каммапаччайо а̄рамман̣апаччайо ча хоти. йатха̄ ча а̄рамман̣абхӯтам̣ ваттхум̣ а̄рамман̣аниссайапаччайабха̄вена вуччати, евам̣ каммампи а̄рамман̣апаччайабха̄вена ваттаббанти? на, двиннам̣ паччайабха̄ва̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апат̣иккхепато. паччуппаннан̃хи ваттху ниссайабха̄вам̣ апариччаджитва̄ тенева̄ка̄рена таннисситена а̄ламбийама̄нам̣ ниссайабха̄вена ча ниссайапаччайоти йуттам̣ ваттум̣. каммам̣ пана тасмим̣ кате паваттама̄на̄нам̣ катӯпачитабха̄вена каммапаччайо хоти, на̄рамман̣а̄ка̄рена, висайаматтата̄васена ча а̄рамман̣апаччайо хоти, на санта̄нависесам̣ катва̄ пхалуппа̄данасан̇кха̄тена каммапаччайа̄ка̄рена, тасма̄ каммапаччайабха̄во а̄рамман̣апаччайабха̄вам̣ пат̣иккхипати, а̄рамман̣апаччайабха̄во ча каммапаччайабха̄ванти ‘‘каммапаччайо хутва̄ а̄рамман̣апаччайо хотӣ’’ти, ‘‘а̄рамман̣апаччайо хутва̄ каммапаччайо хотӣ’’ти ча на сакка̄ ваттунти на вуттам̣. еса ча сабха̄во ваттама̄на̄нан̃ча а̄рамман̣апуреджа̄та̄нам̣ ваттхучаккха̄дӣнам̣, йам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вена саха ниссайа̄дипаччайа̄ хонтӣти ваттаббата̄, атӣтасса ча каммасса айам̣ сабха̄во, йам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вена саха каммапаччайо хотӣти наваттаббата̄. йатха̄ сахаджа̄тапуреджа̄таниссайа̄нам̣ саха ниссайапаччайабха̄вена ваттаббата̄ сабха̄во, сахаджа̄та̄рамман̣а̄дхипатӣнан̃ча саха адхипатипаччайабха̄вена наваттаббата̄, евамидха̄пӣти.
478-483. нира̄дхипативин̃н̃а̄н̣а̄ха̄равасена̄ти ана̄мат̣т̣ха̄дхипатибха̄васса вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄расса васена̄ти адхиппа̄йо. ваттху париха̄йатӣти ан̃н̃аман̃н̃ампи лабхантасса ваттхусса васена саббасса кат̣атта̄рӯпасса париха̄нам̣ дассети.
484-495. ‘‘татийе арӯпиндрийа̄ни рӯпа̄на’’нти вуттам̣, чаккха̄дӣни ча пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ лаббханти. тато вӣрийавасена маггасампайутта̄ни чха̄ти еттха йадипи вӣмам̣са̄ лаббхати, вӣрийасса пана васена там̣сама̄нагатика̄ вӣмам̣са̄пи гахита̄ти ‘‘вӣрийавасена̄’’ти вуттам̣.
511-514. виппайуттамӯлаке ‘‘дасаме кусала̄дайо читтасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти вуттам̣, пат̣исандхийам̣ пана ‘‘кхандха̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ваттху ча кхандха̄на’’нти идампи лаббхати. ‘‘ека̄дасаме пат̣исандхийам̣ ваттху кхандха̄на’’нти вуттам̣, там̣ випа̄капаччайасса аггахитатта̄ йасса ваттхусса васена гхат̣анам̣ катам̣, тасса дассанавасена вуттам̣. ‘‘кхандха̄ ча ваттхусса̄’’ти идампи пана лаббхатева. ‘‘два̄дасаме пат̣исандхийам̣ кхандха̄ кат̣атта̄рӯпа̄на’’нти пуббапа̄т̣хо, читтасамут̣т̣ха̄на̄ни пана на ваджджетабба̄нӣти ‘‘два̄дасаме кхандха̄ паватте читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нан̃ча̄’’ти пат̣ханти.
515-518. аттхипаччайамӯлаке пат̣хамагхат̣ане ‘‘арӯпаваттха̄рамман̣амаха̄бхӯтаиндрийа̄ха̄ра̄нам̣ васена сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄тапаччайа̄ лаббхантӣ’’ти вуттам̣, ‘‘а̄ха̄риндрийапаччайа̄ ча̄’’типи пана ваттаббам̣. на хи индрийа̄ха̄ра̄нам̣ васена сахаджа̄та̄дайо лаббхантӣти. ‘‘дутийе паччха̄джа̄такабал̣ӣка̄ра̄ха̄ра̄ на лаббхантӣ’’ти вуттам̣, сабба̄нипи пана алаббхама̄на̄ни дассетум̣ ‘‘паччха̄джа̄такабал̣ӣка̄ра̄ха̄рарӯпаджӣвитиндрийарӯпа̄диа̄рамман̣а̄ни ча на лаббхантӣ’’ти пат̣ханти, чхат̣т̣хам̣ саббесам̣ индрийа̄нам̣ васена вуттам̣. саттаме тато рӯпаджӣвитиндрийаматтам̣ париха̄йатӣти еваметесам̣ висесо ваттаббо. тато ека̄дасамети еттха татоти наваматоти аттхо. терасаме ваттха̄рамман̣а̄ти еттха ваттхуггахан̣ена чаккха̄диваттхӯнипи гахита̄ни, татха̄ чуддасаме ваттхумева̄ти еттха̄пи. ‘‘саттарасаме пана тадева а̄рамман̣а̄дхипатибха̄вена, ат̣т̣ха̄расамепи тадева а̄рамман̣ӯпаниссайавасена̄’’ти пуримапа̄т̣хо, ‘‘а̄рамман̣ӯпаниссайавасена̄’’ти айам̣ пана саттарасамато висесо на хоти, ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пана саттарасаме ат̣т̣ха̄расаме ча ваттхуссева паччайабха̄во висесоти ‘‘саттарасаме пана а̄рамман̣а̄дхипатибха̄вена чаккха̄дӣни ча, ат̣т̣ха̄расаме ваттхуссева а̄рамман̣ӯпаниссайавасена̄’’ти пат̣ханти.
519. сахаджа̄та̄ни вийа сахаджа̄тена кеначи екена паччайена анийамитатта̄ та̄ни пакин̣н̣ака̄нӣти вутта̄нӣти еттха пуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄ха̄риндрийа̄ни сахаджа̄тена ан̃н̃аман̃н̃ан̃ча аса̄ман̃н̃авасена виппакин̣н̣а̄ни вутта̄ни. а̄рамман̣амӯлаке анантарасаманантарапуреджа̄та̄ти еттха упаниссайопи пат̣хитаббо.
йесу па̄кат̣а̄ хутва̄ пан̃н̃а̄йанти, та̄ни дассетум̣ ‘‘хетумӯлака̄дӣна’’нтиа̄дима̄ха. алобха̄дитам̣там̣на̄мавасена пана хетуа̄рамман̣а̄дхипатиа̄ха̄риндрийаджха̄намаггапаччайадхамма̄ евам̣ па̄кат̣а̄ хутва̄ на пан̃н̃а̄йеййунти те париччхедавасена дассенто ‘‘два̄дасева хи хетӯ’’тиа̄дима̄ха. тена ‘‘еттака̄йева паччайадхамма̄’’ти ниччхайам̣ катва̄ па̄кат̣о хутва̄ апан̃н̃а̄йама̄нопи тесвева маггитабботи дассети. таттха чха а̄рамман̣а̄ти етена а̄рамман̣а̄дхипати рӯпа̄диа̄рамман̣абха̄вато сан̇гахитоти там̣ аггахетва̄ ‘‘чатта̄ро адхипатайо’’ти вуттам̣. екантена кусалавипа̄ка̄ти идам̣ индрийесу ан̃н̃индрийавасена лаббхати. екантена акусалавипа̄ка̄ти идам̣ пана на сакка̄ ладдхум̣. джха̄нан̇гесвапи хи дуккхам̣ акусаламева випа̄касса аджха̄нан̇гатта̄. читтат̣т̣хитипи акусалавипа̄какирийа̄ хотӣти. акусаласса випа̄ка̄ акусалавипа̄ка̄ти евам̣ пана аттхе гайхама̄не индрийесу дуккхиндрийавасена лаббхеййа, кусалавипа̄ка̄кусалавипа̄кависесена пана паччайайоджана̄ наттхӣти айаматтхо адхиппетоти сакка̄ ваттунти.
пан̃ха̄ва̄расса гхат̣ане ануломаган̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйуддха̄раван̣н̣ана̄
527. екена лаккхан̣ена̄ти ‘‘кусало дхаммо кусаласса дхаммасса нахетупаччайена паччайо’’ти хетупаччайато ан̃н̃ена паччайена паччайоти аттхо. хетупаччайато ча ан̃н̃е паччайа̄ аггахитаггахан̣ена ат̣т̣ха хонти, тесу кусало кусаласса тӣхи паччайехи паччайо, акусаласса двӣхи, евам̣ тасмим̣ тасмим̣ паччайе паччанӣйато т̣хите тато ан̃н̃е паччайа̄ имесвева а̄рамман̣а̄дӣсу ат̣т̣хасу паччайесу йатха̄йогам̣ йоджетабба̄ти идаметтха лаккхан̣ам̣ ведитаббам̣. етесу ча ат̣т̣хасу паччайесу пуримапуримехи асан̇гахите сан̇гахетва̄ паччхимапаччхима̄ вутта̄ти а̄рамман̣ато ан̃н̃есам̣ двиннам̣ васена упаниссайо, ваттхупуреджа̄тасса васена пуреджа̄там̣, сахаджа̄тато упаниссайато ча, ан̃н̃исса̄ четана̄йа васена каммам̣, сахаджа̄тато ан̃н̃асса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса васена а̄ха̄ро, сахаджа̄тато пуреджа̄тато ча ан̃н̃асса рӯпаджӣвитиндрийасса васена индрийам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘кусало дхаммо кусаласса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, сахаджа̄таупаниссайапаччайена паччайо’’тиччева (пат̣т̣ха̄. 1.1.404, 419, 423) вуттам̣, тадан̃н̃а̄бха̄ва̄ на вуттам̣ ‘‘камма̄ха̄риндрийапаччайена паччайо’’ти, тасма̄ ‘‘а̄рамман̣а̄дхипати а̄рамман̣апаччайе сан̇гахам̣ гаччхатӣ’’ти евам̣ ваттаббам̣. йам̣ пана париттаттике пан̃ха̄ва̄рапаччанӣйе ‘‘аппама̄н̣о дхаммо аппама̄н̣асса дхаммасса сахаджа̄таупаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.66, 74) еттха а̄рамман̣асса авачанам̣, там̣ пуримехи асан̇гахитавасена вутта̄нам̣ сан̇гахитавиваджджана̄бха̄вато упаниссайато ан̃н̃а̄рамман̣а̄бха̄вато ча, на пана а̄рамман̣ӯпаниссайасса а̄рамман̣е асан̇гахитатта̄.
аттхиавигатапаччайа̄ йадипи сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄ха̄риндрийа̄нам̣ васена пан̃чавидха̄ва, сахаджа̄тапуреджа̄та̄нам̣ пана паччха̄джа̄та̄ха̄ра̄нам̣ паччха̄джа̄тиндрийа̄нан̃ча саха̄пи аттхиавигатапаччайабха̄во хоти, на тин̣н̣ам̣ виппайуттата̄ вийа висум̣йева̄ти ‘‘аттхиавигатесу ча екекасса васена чхахи бхедехи т̣хита̄’’ти аттхиавигатапаччайалаккхан̣есу екекам̣ сан̇гахетва̄ вуттам̣.
‘‘рӯпиндрийапаччайо пана аджджхаттабахиддха̄бхедато дувидхо’’ти вуттам̣, там̣ ‘‘аджджхаттикаба̄хирабхедато’’ти евам̣ ваттаббам̣.
чатувӣсатийа̄пӣти на сол̣асаннам̣йева, на̄пи ат̣т̣ханнам̣йева, атха кхо чатувӣсатийа̄пӣти аттхо. а̄рамман̣абхӯта̄нам̣ адхипатиупаниссайапаччайа̄нам̣ упаниссайе ниссайапуреджа̄тавиппайуттааттхиавигата̄нан̃ча пуреджа̄те сан̇гахо аттхӣти а̄рамман̣апаччайам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вейева т̣хапетва̄ тадекадесасса тесан̃ча упаниссайа̄дӣсу сан̇гахам̣ ваттука̄мо ‘‘а̄рамман̣апаччайе а̄рамман̣апаччайова сан̇гахам̣ гаччхати, на сеса̄ тевӣсатӣ’’ти а̄ха. чатуттхе пуреджа̄тапаччайети еттха йатха̄ ‘‘упаниссайапаччайе адхипатибхӯто а̄рамман̣апаччайо’’ти вуттам̣, евам̣ ‘‘пуреджа̄табхӯто а̄рамман̣апаччайо’’типи ваттаббам̣, там̣ пана таттха вуттанайена гахетум̣ сакка̄ти катва̄ на вуттам̣ сийа̄. атха пана ‘‘а̄рамман̣ато ан̃н̃ам̣ пуреджа̄таггахан̣ена гахита’’нти на вуттам̣, евам̣ сати упаниссайаггахан̣енапи а̄рамман̣ато ан̃н̃асса гахитата̄йа бхавитаббанти ‘‘адхипатибхӯто а̄рамман̣апаччайо упаниссайе сан̇гахам̣ гаччхатӣ’’ти на ваттаббам̣ сийа̄ти.
йесу пан̃хесу…пе… екова паччайо а̄гатоти еттха а̄гатова̄ти евам̣ евасаддо а̄нетва̄ йоджетаббо. тена два̄дасамачуддасамесу пан̃хесу сахаджа̄тапуреджа̄тесу екеко паччайо на ана̄гато хоти, атха кхо а̄гатова̄ти тесу ан̃н̃атарапат̣иккхепе тепи пан̃ха̄ париха̄йантӣти дасситам̣ хотӣти. йасмим̣ пана пан̃хети дутийачхат̣т̣хапан̃хесу екекавасена гахетва̄ екавачанена ниддисӣйати. еванти а̄рамман̣аупаниссайавасена̄ти аттхо. тена два̄дасамачуддасаме ниваттети. тесупи хи две паччайа̄ а̄гата̄, на пана а̄рамман̣аупаниссайавасена̄ти. авасеса̄нам̣ васена̄ти авасеса̄нам̣ лаббхама̄на̄нам̣ васена̄ти дат̣т̣хаббам̣. на хи терасамапаннарасамесу паччха̄джа̄тепи пат̣иккхитте а̄ха̄риндрийа̄нам̣ васена те пан̃ха̄ лаббханти, атха кхо сахаджа̄тассева васена̄ти. идамева четтха лаккхан̣анти ат̣т̣ханнам̣ паччайа̄нам̣ саббапаччайасан̇га̄хакаттам̣, уккат̣т̣хавасена пан̃ха̄париччхедо, те те паччайе сан̇гахетва̄ дасситапаччайапариччхедо, тасмим̣ тасмим̣ паччайе пат̣иккхитте тасса тасса пан̃хасса париха̄на̄париха̄нӣти етам̣ саббам̣ сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тенева ‘‘имина̄ лаккхан̣ена̄’’ти вуттам̣.
татра̄ти пабхедапариха̄нӣсу. тӣхи паччайехи екӯнавӣсати паччайа̄ дассита̄ти ‘‘нахетупаччайа̄’’ти еттха лаббхама̄напаччайе сандха̄йа вуттам̣. айам̣ пана паччайуддха̄ро саббапаччанӣйасса са̄дха̄ран̣алаккхан̣авасена вутто, на ‘‘нахетупаччайа̄’’ти еттхева лаббхама̄напаччайадассанавасена. еван̃ча катва̄ хетудукапан̃ха̄ва̄рапаччанӣйе ‘‘хетудхаммо хетусса дхаммасса а̄рамман̣апаччайена паччайо, сахаджа̄тапаччайена паччайо, упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.43) вуттам̣, ан̃н̃атха̄ ‘‘нахетупаччайа̄’’ти еттха лаббхама̄напаччайадассане ‘‘сахаджа̄тапаччайена паччайо’’ти на ваттаббам̣ сийа̄, тасма̄ идха̄пи саббалаббхама̄напаччайасан̇гахавасена паччайуддха̄расса вуттатта̄ тӣхи паччайехи вӣсати паччайа̄ дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. йам̣ вуттам̣ ‘‘татра̄йам̣ виттха̄ракатха̄’’ти, татра пабхеде виттха̄ракатхам̣ ватва̄ париха̄нӣйам̣ дассенто ‘‘тасмим̣ пана паччайе…пе… те парато ваккха̄ма̄’’ти а̄ха.
528. татха̄ акусала̄дикесупи чатӯсу пан̃хесу техи техи паччайехи те тейева паччайа̄ дассита̄ти кусала̄дикесу дасситехи ан̃н̃есам̣ абха̄вам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. на хи ‘‘акусало дхаммо кусаласса дхаммасса̄’’ти еттха двӣхи паччайехи тайо паччайа̄ дассита̄, атха кхо двейева, абйа̄катассапи акусало а̄рамман̣а̄дхипатипаччайо на хотӣти.
530. сахаджа̄тапаччайа̄ пана на хонти ваттхумиссакатта̄ти асахаджа̄тапаччайена ваттхуна̄ сахаджа̄тапаччайабха̄вена гахитатта̄ тена саддхим̣ сахаджа̄тапаччайа̄ на хонтӣти дассети, на пана суддха̄нам̣ сахаджа̄тапаччайабха̄вам̣ нива̄рети. ваттхуна̄ пана саддхим̣ йена ниссайа̄дина̄ паччайа̄ хонти, тамева ниссайа̄дим̣ висесетум̣ сахаджа̄танти вуттанти дассенто ‘‘тасма̄ теса’’нтиа̄дима̄ха.
имасмим̣ пана паччайуддха̄ре а̄рамман̣аупаниссайакаммааттхипаччайесу чатӯсу саббапаччайе сан̇ган̣хитва̄ касма̄ тесам̣ васена паччайуддха̄ро на катоти? миссака̄миссакасса аттхипаччайавибха̄гасса дувин̃н̃еййатта̄. на хи ‘‘авибха̄гена аттхипаччайена паччайо’’ти вутте сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ ‘‘ким̣ суддхена сахаджа̄тааттхипаччайена пуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄ха̄риндрийааттхипаччайена ва̄, атха сахаджа̄тапуреджа̄тамиссакена паччха̄джа̄та̄ха̄рамиссакена паччха̄джа̄тиндрийамиссакена ва̄’’ти. аттхипаччайависесесу пана сахаджа̄та̄дӣсу сарӯпато вуччама̄несу йаттха суддха̄нам̣ сахаджа̄та̄дӣнам̣ паччайабха̄во, таттха ‘‘сахаджа̄тапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ суддха̄нам̣, йаттха ча миссака̄нам̣ паччайабха̄во, таттха ‘‘сахаджа̄там̣ пуреджа̄та’’нтиа̄дина̄ миссака̄нам̣ гахан̣ато сувин̃н̃еййата̄ хоти, тасма̄ аттхипаччайависесадассанаттхам̣ сахаджа̄та̄дайо гахита̄, тена ча саббапаччайа̄нам̣ чатӯсу паччайесу сан̇гахо дассито хоти.
касма̄ пана сахаджа̄тапуреджа̄те аггахетва̄ ниссайо, пуреджа̄тапаччха̄джа̄те аггахетва̄ виппайутто ва̄ аттхипаччайависесабха̄вена на вуттоти? аваттаббатта̄, ниссайо та̄ва на ваттаббо сахаджа̄тапуреджа̄та̄нам̣ суддха̄нам̣ миссака̄нан̃ча ниссайапаччайабха̄вато вибхаджитаббата̄йа аттхипаччайена ависит̣т̣хатта̄, виппайуттапаччайо ча сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄табха̄вато аттхипаччайо вийа висеситабботи со вийа на ваттаббо. сахаджа̄тапуреджа̄та̄нан̃ча миссака̄нам̣ аттхипаччайабха̄во хоти, на виппайуттабха̄во. татха̄ сахаджа̄тапаччха̄джа̄та̄нан̃ча миссака̄нам̣ аттхипаччайабха̄во хоти. ваккхати хи ‘‘анупа̄диннаанупа̄да̄нийо дхаммо упа̄диннупа̄да̄нийасса ча анупа̄диннаанупа̄да̄нийасса ча дхаммасса аттхипаччайена паччайо сахаджа̄там̣ паччха̄джа̄та’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.4.84), на пана виппайуттапаччайабха̄во, тасма̄ виппайуттаггахан̣ена миссака̄нам̣ аттхипаччайабха̄васса аггахан̣ато на со аттхипаччайависесо бхавитум̣ йуттоти бхиййопи на ваттаббо.
нану ча сахаджа̄тапаччайо ча хетуа̄дӣхи висеситабботи сопи ниссайавиппайутта̄ вийа аттхипаччайависесабха̄вена на ваттабботи? на, вируддхапаччайехи ависеситаббатта̄. ниссайавиппайутта̄ хи аттхипаччайо вийа уппаттика̄лавируддхехи паччайехи висеситабба̄, на пана сахаджа̄то. хетуа̄дайо хи сахаджа̄та̄ ева, на уппаттика̄лавируддха̄ти.
паччанӣйуддха̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйаган̣анаван̣н̣ана̄
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄
532. суддхо а̄рамман̣апаччайо париха̄йатӣти еттха суддхаггахан̣ена на кин̃чи пайоджанам̣. а̄рамман̣е хи паччанӣйато т̣хите адхипатипаччайа̄дибхӯто а̄рамман̣апаччайо париха̄йатийева̄ти. суддхоти ва̄ ат̣т̣хасу паччайесу кевалам̣ а̄рамман̣апаччайо париха̄йати, на сеса̄ти дассети. ека̄дасаннанти сахаджа̄те сан̇гахам̣ гаччхантесу паннарасасу ан̃н̃аман̃н̃авипа̄касампайуттавиппайутте ваджджетва̄ ека̄дасаннам̣ васена. тети те сахаджа̄те антогадха̄йева тасмим̣ пат̣иккхитте ан̃н̃ена̄ка̄рена виссаджджанам̣ на лабхантӣти дассети, анантогадха̄ пана а̄рамман̣а̄дхипатипуреджа̄таниссайа̄дайо а̄рамман̣а̄диа̄ка̄рена лабхантӣти.
кин̃ча̄пи сахаджа̄тапаччайойева наттхӣти тасмим̣ пат̣иккхитте име ва̄ра̄ на лаббхеййум̣, атха кхо ниссайааттхиавигата̄нам̣ васена ете лабхитабба̄ сийунти адхиппа̄йо. йасма̄ пана̄тиа̄дина̄ йадипи сахаджа̄тапаччайо наттхи, йасма̄ пана сахаджа̄тапаччайадхамме т̣хита̄ ете на ниссайа̄дайо на хонти, йасма̄ ча сахаджа̄те пат̣иккхитте йе пат̣иккхитта̄ хонти, те идха сахаджа̄тапат̣иккхепена пат̣иккхитта̄, тасма̄ тепи ва̄ра̄ на лаббхантӣти дассети.
т̣хапетва̄ сахаджа̄тапаччайанти етена ниссайа̄дибхӯтан̃ча сахаджа̄тапаччайам̣ т̣хапетва̄ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. кусалато паваттама̄несу кусала̄бйа̄катесу кусаласса кусало ан̃н̃аман̃н̃апаччайо хотӣти имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘ан̃н̃аман̃н̃апаччайадхаммавасена паваттисаббха̄вато’’ти. йе дхамма̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайасан̇гахам̣ гата̄ти тесам̣ тесам̣ паччайуппанна̄нам̣ паччайабха̄вена вуччама̄на̄ йе дхамма̄ аттано паччайуппаннабха̄вена вуччама̄на̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайоти сан̇гахам̣ гата̄ти аттхо. кусало ча кусаласса ан̃н̃аман̃н̃апаччайоти катва̄ кусала̄бйа̄ката̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃апаччайасан̇гахам̣ гатехева дхаммехи паччайо хоти, самуда̄йабхӯто екадесабхӯтехӣти айаметтха адхиппа̄йо. кусало пана кусаласса ан̃н̃аман̃н̃апаччайабхӯтехева кусала̄бйа̄ката̄нам̣ сахаджа̄та̄дӣхи, на ан̃н̃атха̄ти ан̃н̃аман̃н̃е пат̣иккхитте со ва̄ро париха̄йатӣти ваттаббам̣.
чатуннам̣ кхандха̄нам̣ екадесова̄ти сахаджа̄те сандха̄йа вуттам̣. асахаджа̄та̄ хи а̄ха̄риндрийа̄ рӯпаккхандхекадесова хонти. тети те виппайуттапаччайадхамма̄.
533. ‘‘думӯлака̄дивасена паччайаган̣анам̣ дассету’’нти ликхитам̣, ‘‘паччанӣйаган̣анам̣ дассету’’нти пана ваттаббам̣. паччанӣйава̄раган̣ана̄ хи дассита̄ти.
‘‘випа̄кам̣ панеттха наупаниссайапаччайена саддхим̣ гхат̣итатта̄ на лаббхатӣ’’ти вуттам̣, випа̄кассапи пана каммам̣ упаниссайо ахутва̄пи каммапаччайо хотӣти випа̄каттике дасситаметанти.
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
534. сатта пан̃ча тӣн̣и две еканти париччхиннаган̣ана̄нӣти сатта̄дипариччхедехи париччхиннаган̣ана̄ни виссаджджана̄ни хетумӯлаке дассита̄нӣти а̄ха.
538. наниссайапаччайа̄ наупаниссайапаччайа̄ напаччха̄джа̄те тӣн̣ӣти мӯлакам̣ сан̇кхипитва̄ дасамӯлаке ‘‘напаччха̄джа̄те тӣн̣ӣ’’ти вуттам̣ ган̣анам̣ уддхарати. ‘‘тесу кат̣атта̄рӯпан̃ча а̄ха̄расамут̣т̣ха̄нан̃ча паччайуппанна’’нти вуттам̣, двӣсу пана випа̄ко татийе тесамут̣т̣ха̄никака̄йо ча паччайуппанно хотийева.
545. абйа̄като ча сахаджа̄таабйа̄катасса̄ти ‘‘арӯпа̄бйа̄като арӯпа̄бйа̄катасса, рӯпа̄бйа̄като ча рӯпа̄бйа̄катасса̄’’ти етам̣ двайам̣ сандха̄йа вуттам̣. рӯпа̄бйа̄като пана арӯпа̄бйа̄катасса, арӯпа̄бйа̄като ча рӯпа̄бйа̄катасса сахаджа̄тапаччайо хонто виппайуттапаччайо хотийева. ‘‘абйа̄като сахаджа̄та̄ха̄риндрийавасена абйа̄катасса̄ти евам̣ пан̃ча̄’’ти пана ваттаббам̣.
546. ноаттхипаччайа̄ нахетуйа̄ нава̄ти еттха ‘‘екамӯлакека̄васа̄на̄ анантарапакатӯпаниссайавасена лаббхантӣ’’ти вуттам̣, аттхипаччайе пана пат̣иккхитте ат̣т̣хасу паччайесу сахаджа̄тапуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄ха̄риндрийа̄ни пат̣иккхитта̄ни, а̄рамман̣аупаниссайакамма̄ни т̣хита̄нӣти тесам̣ тин̣н̣ам̣ т̣хита̄нам̣ васена лаббхантӣти ваттаббам̣. саббаттха хи ат̣т̣хасу паччайесу йе йе пат̣иккхитта̄, те те апанетва̄ йе йе т̣хита̄, тесам̣ васена те те ва̄ра̄ лаббхантӣти идаметтха лаккхан̣анти. йа̄ва ниссайампӣти на кевалам̣ на̄рамман̣ейева т̣хатва̄, атха кхо йа̄ва ниссайам̣, та̄ва т̣хатва̄пи наупаниссайе две ка̄табба̄ти аттхо. наупаниссайато хи пуримесу ча навапи лаббханти, наупаниссайе пана паватте аттхиа̄рамман̣аупаниссайапат̣иккхепена сатта паччайа̄ пат̣иккхитта̄ти авасит̣т̣хасса каммасса васена двейева̄ти.
паччанӣйаган̣анаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ануломапаччанӣйаван̣н̣ана̄
550. садисава̄ра̄ти анурӯпава̄ра̄ти аттхо. наан̃н̃аман̃н̃е ладдхесу хи ека̄дасасу ‘‘кусало кусаласса акусало акусаласса̄’’ти име хетуйа̄ ладдхесу саттасу имехева двӣхи сама̄на̄ хонти, аттха̄бха̄вато пана на анурӯпа̄ти. атха ва̄ вачанато аттхато ча уддесато йатха̄йогам̣ ниддесато ча̄ти саббатха̄ сама̄натам̣ сандха̄йа ‘‘садисава̄ра̄’’ти а̄ха.
551. пат̣исандхина̄марӯпам̣ сандха̄йа̄ти пат̣исандхийам̣ хетуна̄мапаччайам̣ ваттхурӯпан̃ча паччайуппаннам̣ сандха̄йа. тӣн̣и кусала̄дӣни читтасамут̣т̣ха̄нарӯпасса̄ти еттха ‘‘абйа̄като кат̣атта̄рӯпасса ча̄’’ти идампи ваттаббам̣.
556. адхипатимӯлаке нахетуйа̄ даса̄ти двиннампи адхипатӣнам̣ васена вуттам̣, на̄рамман̣е сатта̄ти сахаджа̄та̄дхипатисса, насахаджа̄те сатта̄ти а̄рамман̣а̄дхипатисса̄ти евам̣ саббаттха тасмим̣ тасмим̣ паччайе пат̣иккхитте гхат̣анесу ча тасмим̣ тасмим̣ паччайе гхат̣ите мӯлабха̄вена т̣хите паччайе йе дхамма̄ париха̄йанти, йе ча тит̣т̣ханти, те са̄дхукам̣ саллаккхетва̄ йе дхамма̄ т̣хита̄ йесам̣ паччайа̄ хонти, тесам̣ васена ган̣ана̄ уддхаритабба̄. ануломе вуттагхат̣ите хи мӯлабха̄вена т̣хапетва̄ гхат̣ита̄васеса̄ паччайа̄ паччанӣйато йоджита̄ти таттха ладдха̄йева паччанӣйато т̣хитапаччайа̄нам̣ васена сама̄на̄ ӯна̄ ча сакка̄ вин̃н̃а̄тунти.
ануломапаччанӣйаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄
631. ӯнатараган̣анена саддхим̣ атирекаган̣анассапи ган̣анам̣ париха̄петва̄ти еттха ануломато йоджийама̄нена паччайена саддхим̣ паччанӣйато т̣хитасса атирекаган̣анассапи ган̣анам̣ париха̄петва̄ти адхиппа̄йо. париха̄панаган̣ана̄йа ӯнатараган̣анена саддхим̣ сама̄наттан̃ча на екантикам̣. нахетуна̄рамман̣адукасса хи ган̣ана̄ адхипатипаччайена йоджийама̄нена ӯнатараган̣анена саддхим̣ парихӣна̄пи адхипатипаччайе ладдхаган̣ана̄йа на сама̄на̄, атха кхо татопи ӯнатара̄ хотӣти а̄ха ‘‘на панетам̣ саббасам̣санданесу гаччхатӣ’’ти.
ниссайе паччанӣйато т̣хите сахаджа̄те ча ануломато атит̣т̣хама̄на̄нам̣ хетуа̄дӣнам̣ сахаджа̄тасса ча ат̣т̣ха̄нам̣ па̄кат̣анти апа̄кат̣амева дассенто ‘‘ваттхупуреджа̄то ануломато на тит̣т̣хатӣ’’ти а̄ха. а̄ха̄ре ва̄тиа̄дина̄ идам̣ дассети – сахаджа̄те паччанӣйато т̣хите ануломато атит̣т̣хама̄на̄ джха̄намаггасампайутта̄ а̄ха̄ре ва̄ индрийе ва̄ паччанӣйато т̣хите тит̣т̣хантӣти хетуа̄дайопи тит̣т̣ханти. саббаджха̄намаггехи пана чатуккхандхекадесабхӯта̄нам̣ сампайуттена ча чатуккхандхабхӯта̄нам̣ саббесам̣ тесам̣ ануломато т̣ха̄нам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣, итаресу ваттаббамева наттхи. адхипатиупаниссайа̄ти а̄рамман̣амисса̄нампи ануломато т̣ха̄нам̣ дассети.
‘‘индрийе еканти рӯпаджӣвитиндрийавасена̄’’ти вуттам̣, ‘‘чаккхундрийа̄дӣнам̣ рӯпаджӣвитиндрийасса ча васена̄’’ти пана ваттаббам̣. камена гантва̄ виппайутте тӣн̣ӣти идам̣ па̄кат̣абха̄ваттхам̣ ‘‘навамӯлака̄дӣсу виппайутте тӣн̣ӣ’’ти евам̣ кесучи поттхакесу уддхат̣ам̣. има̄ни ча две паччха̄джа̄тиндрийавасена̄ти идам̣ ‘‘има̄ни ча две паччха̄джа̄та̄ха̄риндрийавасена̄’’ти ча ваттаббам̣.
нахетумӯлакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
636. наан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ хетуйа̄ тӣн̣ӣти кусала̄дӣни читтасамут̣т̣ха̄на̄нанти еттха ‘‘пат̣исандхийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нан̃ча̄’’типи ваттаббам̣. хетуйа̄ вуттехи тӣхӣти ва̄раса̄ман̃н̃амева сандха̄йа вадати, татха̄ камме тӣн̣ӣти хетуйа̄ вутта̄нева̄ти ча. паччайесу пана саббаттха висесо саллаккхетаббо. адхипатийа̄ тӣн̣ӣти наан̃н̃аман̃н̃анахетунаа̄рамман̣апаччайа̄ адхипатийа̄ тӣн̣ӣти ета̄ни хет̣т̣ха̄ хетуйа̄ вутта̄нева̄ти.
644. йатха̄ ча хет̣т̣ха̄ти йатха̄ нахетумӯлаке йа̄ва навипа̄ка̄, та̄ва гантва̄ на̄ха̄риндрийесу екекамева гахитам̣, татха̄ идха̄пи на̄рамман̣амӯлака̄дӣсу екекамева гахитанти адхиппа̄йо.
648. на̄на̄ккхан̣ика̄ кусала̄кусалачетана̄ каммасамут̣т̣ха̄нарӯпасса̄ти еттха ‘‘випа̄ка̄на’’нтипи ваттаббам̣. а̄ха̄риндрийесу тӣн̣и сахаджа̄тасадиса̄ни рӯпассапи паччайабха̄вато, джха̄намагга̄дӣсу тӣн̣и хетусадиса̄ни арӯпа̄нам̣йева паччайабха̄ватоти адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо. а̄ди-саддена ча ‘‘навиппайуттанахетуна̄рамман̣апаччайа̄ адхипатийа̄ тӣн̣ӣ’’тиа̄дӣни (пат̣т̣ха̄. 1.1.649) сан̇ган̣ха̄ти.
650. йам̣ пана̄ти йам̣ паччайам̣ сакат̣т̣ха̄не ануломато лабхантампи аггахетва̄ тато паретара̄ паччанӣйато гайханти, со паччайо паччха̄ ануломатова йоджанам̣ лабхатӣти аттхо. йатха̄ пана нахетумӯлака̄дӣсу на̄ха̄ре гхат̣ите индрийавасена, ниндрийе ча гхат̣ите а̄ха̄равасена пан̃хала̄бхо хотӣти тесу ан̃н̃атарам̣ паччанӣйато айоджетва̄ ануломато йоджитам̣, евам̣ ноаттхиноавигатамӯлакесу упаниссайе гхат̣ите каммавасена, камме ча гхат̣ите упаниссайавасена пан̃хала̄бхо хотӣти тесу ан̃н̃атарам̣ паччанӣйато айоджетва̄ ануломато йоджитанти ведитаббам̣. еваметасмим̣ паччанӣйа̄нуломе сабба̄ни мӯла̄ни дведха̄ бхинна̄ни на̄ха̄раниндрийа̄ни наупаниссайанакамма̄ни ча патва̄ти.
паччанӣйа̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кусалаттикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. ведана̄ттикаван̣н̣ана̄
1. ведана̄рӯпанибба̄на̄ни пана тикамуттака̄ни пат̣ичча̄динийамам̣ паччайуппаннавачанан̃ча на лабханти. пат̣иччава̄ра̄дӣсу пана чхасу йато хетупаччайа̄дито тикадхамма̄нам̣ уппатти вутта̄, таттха йатха̄нурӯпато а̄рамман̣а̄дипаччайабха̄вена лаббхантӣти ведитабба̄нӣти.
10. саббаарӯпадхаммапаригга̄хака̄ пана сахаджа̄та̄дайо паччайа̄ти имина̄ кусалаттикепи парихӣнам̣ сахаджа̄там̣ рӯпа̄рӯпадхаммапаригга̄хакатта̄ а̄димхи т̣хапетва̄ а̄дисаддена сабба̄рӯпадхаммапаригга̄хакавачанена ча паччайуппаннавасена саббаарӯпадхаммапаригга̄хака̄нам̣ а̄рамман̣а̄дӣнам̣ париха̄ним̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. тена кусалаттикапарихӣна̄нам̣ саббат̣т̣ха̄ника̄нам̣ чатуннам̣ саббатика̄дӣсу париха̄ни дассита̄ хоти. паччха̄джа̄тапаччайан̃ча вина̄ва уппаттитоти етена пана паччха̄джа̄тапаччайасса ануломе париха̄ним̣, паччанӣйе ча ла̄бхам̣ дассети. сахаджа̄та̄дайоти ва̄ сахаджа̄тамӯлака̄ сахаджа̄танибандхана̄ пат̣ичча̄дим̣ пхарантехи сахаджа̄тадхаммехи вина̄ паччайа̄ ахонта̄ти вуттам̣ хоти. касма̄ пана сахаджа̄танибандхана̄ сабба̄рӯпадхаммапаригга̄хака̄ ча йе, тева париха̄йанти, на пана йо сахаджа̄та̄нибандхано сабба̄рӯпадхаммапаригга̄хако ча на хоти, со паччха̄джа̄тоти таттха ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘сахаджа̄та̄дӣхи вина̄ ануппаттито паччха̄джа̄тапаччайан̃ча вина̄ва уппаттито’’ти а̄ха. таттха сахаджа̄та̄дӣхи вина̄ти сахаджа̄танибандханехи сабба̄рӯпадхаммапаригга̄хакехи ча вина̄ти аттхо. атха ва̄ сахаджа̄танибандхана̄намева париха̄ни, на паччха̄джа̄тасса сахаджа̄та̄нибандханасса̄ти еттхева ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘сахаджа̄та̄дӣхи вина̄ ануппаттито паччха̄джа̄тапаччайан̃ча вина̄ва уппаттито’’ти а̄ха. сахаджа̄танибандхана̄пи пана саббаарӯпадхаммапаригга̄хака̄йева париха̄йантӣти дасситаметанти.
17. навипа̄кепи есева найоти найадассанамева кароти, на ча паччайапаччайуппаннаса̄ман̃н̃адассанам̣. сукха̄йа хи адуккхамасукха̄йа ча ведана̄йа сампайутте дхамме пат̣ичча та̄хи ведана̄хи сампайутта̄ ахетукакирийадхамма̄ вичикиччхуддхаччасахаджа̄тамохо ча̄ти айан̃хеттха найоти. навиппайутте еканти а̄руппе а̄ваджджанавасена вуттанти идам̣ а̄ваджджана̄хетукамоха̄нам̣ васена вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
25-37. ануломапаччанӣйе йатха̄ кусалаттикам̣, евам̣ ган̣етаббанти хетумӯлака̄дӣнам̣ найа̄нам̣ екамӯлакадвимӯлака̄дивасена ча йоджетва̄ гахетаббата̄са̄ман̃н̃ам̣ сандха̄йа вуттам̣, на ган̣анаса̄ман̃н̃ам̣. ито паресупи еварӯпесу есева найо. ахетукасса пана читтуппа̄дасса̄тиа̄ди нахетумӯлакам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘ахетукасса пана читтуппа̄дасса мохасса ча̄’’ти панеттха ваттаббам̣. мохасса ча̄пи хи ахетукасса адхипатиабха̄вато адхипатино нахетумӯлаке ануломато ат̣т̣ха̄нанти. париваттетва̄пӣти нахетупаччайа̄ наадхипатипаччайа̄ а̄рамман̣е тӣн̣ӣти евам̣ пурато т̣хитампи а̄рамман̣а̄дим̣ паччхато йоджетва̄ти аттхо.
39. пан̃ха̄ва̄ре доманассам̣ уппаджджатӣти етена там̣сампайутте дассети. упаниссайавибхан̇ге ‘‘саддха̄пан̃чакесу ма̄нам̣ джаппети дит̣т̣хим̣ ган̣ха̄тӣти каттаббам̣, авасесесу на каттабба’’нти идам̣ па̄т̣хагатидассанаттхам̣ вуттам̣, на пана ра̄га̄дӣхи ма̄надит̣т̣хӣнам̣ ануппаттито. кусалаттикепи хи ра̄га̄дӣсу ‘‘ма̄нам̣ джаппети дит̣т̣хим̣ ган̣ха̄тӣ’’ти па̄л̣и на вутта̄, ‘‘ра̄го досо мохо ма̄но дит̣т̣хи паттхана̄ ра̄гасса досасса мохасса ма̄насса дит̣т̣хийа̄ паттхана̄йа упаниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.2.53) пана ра̄га̄дӣнам̣ ма̄надит̣т̣хиупаниссайабха̄во вутто. татха̄ идха̄пи дат̣т̣хаббанти. ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайуттена пана читтена га̄магха̄там̣ нигамагха̄там̣ каротӣ’’ти соманассасампайутталобхасахагатачиттена га̄манигамавилуппанам̣ сандха̄йа вуттам̣.
62. суддха̄нанти паччайапаччайуппаннапада̄нам̣ анан̃н̃аттам̣ дассети. пуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄ панеттха на виджджанти.на хи пуреджа̄та̄ паччха̄джа̄та̄ ва̄ арӯпадхамма̄ арӯпадхамма̄нам̣ паччайа̄ хонтӣти еттха пуреджа̄та̄ти имасмим̣ тике вуччама̄на̄ адхика̄раппатта̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄дайова арӯпадхамма̄нам̣ пуреджа̄та̄ хутва̄ паччайа̄ на хонти пуреджа̄татта̄бха̄ватоти адхиппа̄йо, татха̄ паччха̄джа̄татта̄бха̄вато паччха̄джа̄та̄ ва̄ хутва̄ на хонтӣти.
63-64. са̄дхипатиамохавасена̄ти адхипатибха̄васахита̄мохавасена̄ти аттхо.
83-87. нахетупаччайа̄…пе… наупаниссайе ат̣т̣ха̄ти нахетупаччайа̄ на̄рамман̣апаччайа̄ наупаниссайе ат̣т̣ха̄ти евам̣ сан̇кхипитва̄ уддхарати. на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайавасена ведитабба̄ти идам̣ ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа сампайутто сукха̄йа ведана̄йа сампайуттасса̄’’ти етам̣ ваджджетва̄ авасесесу ат̣т̣хасупи на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайасамбхавам̣ сандха̄йа вуттам̣. на хи сахаджа̄тапаччайо ат̣т̣хасупи лаббхати, атха кхо тӣсвева̄ти.
ведана̄ттикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. випа̄каттикаван̣н̣ана̄
1-23. випа̄каттике випа̄кадхаммам̣ пат̣ичча̄ти випа̄кам̣ дхаммам̣ пат̣ичча. сама̄сенапи хи сойеваттхо вуттоти па̄л̣ийам̣ сама̄сам̣ катва̄ ликхитам̣.
24-52. ‘‘невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммам̣ пат̣ичча невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммо уппаджджати навипа̄капаччайа̄’’ти етасса вибхан̇ге ‘‘маха̄бхӯте пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти еттакамева вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘кат̣атта̄рӯпа’’нти. там̣ кхандхе пат̣ичча уппаджджама̄насса маха̄бхӯте пат̣ичча уппаттидассанаттхатта̄ на вуттам̣. на хеттха кат̣атта̄рӯпасса кхандхе пат̣ичча уппатти аттхи, йасса маха̄бхӯте пат̣ичча уппатти ваттабба̄ сийа̄. паваттийам̣ пана кат̣атта̄рӯпам̣ ‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣…пе… маха̄бхӯте пат̣ичча кат̣атта̄рӯпам̣ упа̄да̄рӯпа’’нти етенева дасситам̣ хоти. еван̃ча катва̄ асан̃н̃асатта̄нам̣ рӯпасама̄нагатикатта̄ на̄ха̄рапаччайе ча паваттийам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ на уддхат̣ам̣. тампи хи уппа̄даккхан̣е а̄ха̄рапаччайена вина̄ уппаджджатӣти уддхаритаббам̣ сийа̄ти.
випа̄каттикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. упа̄диннаттикаван̣н̣ана̄
15. упа̄диннаттике анупа̄диннаанупа̄да̄нийам̣ дхаммам̣ пат̣ичча анупа̄диннаанупа̄да̄нийо дхаммо уппаджджати на̄дхипатипаччайа̄ти етена сайам̣ адхипатибхӯтатта̄ авирахита̄рамман̣а̄дхипатӣсупи адхипати дувидхенапи адхипатипаччайена уппаджджатӣти на ваттаббо, айаметасса сабха̄воти дассети.
72. упа̄диннупа̄да̄нийо кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро упа̄диннупа̄да̄нийасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайена паччайоти еттха каммаджа̄нам̣ рӯпа̄нам̣ аббхантарагата̄ оджа̄ тассева каммаджака̄йасса рӯпаджӣвитиндрийам̣ вийа кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ анупа̄ланупаттхамбханавасена паччайо, на джанакавасена̄ти айаматтхо ат̣т̣хакатха̄йам̣ вутто. етасмим̣ пана аттхе сати упа̄диннупа̄да̄нийо ча анупа̄диннаанупа̄да̄нийо ча дхамма̄ упа̄диннупа̄да̄нийасса дхаммасса аттхипаччайена паччайо паччха̄джа̄тиндрийанти еттха ‘‘а̄ха̄ра’’нтипи ваттаббам̣, йади ча каммаджа̄ оджа̄ сакала̄парӯпа̄намева а̄ха̄рапаччайо хоти, евам̣ сати ‘‘упа̄диннупа̄да̄нийо кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро анупа̄диннупа̄да̄нийасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти на ваттаббам̣ сийа̄, вуттан̃чидам̣, тампи анаджджхохат̣а̄йа сасанта̄нагата̄йа упа̄динноджа̄йа анупа̄диннупа̄да̄нийасса ка̄йасса а̄ха̄рапаччайам̣ сандха̄йа вуттам̣. еван̃ча сати ‘‘упа̄диннупа̄да̄нийо ча анупа̄диннаанупа̄да̄нийо ча дхамма̄ анупа̄диннупа̄да̄нийасса дхаммасса аттхипаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.4.85) айампи пан̃хо паччха̄джа̄та̄ха̄равасена уддхаритаббо сийа̄, тасма̄ аджджхохат̣асса упа̄динна̄ха̄расса локуттараккхан̣е абха̄вато думӯлакесу пат̣хамапан̃хе ‘‘а̄ха̄ра’’нти на вуттам̣. дутийапан̃хо ча на уддхат̣о, на итарасса упа̄динна̄ха̄расса ка̄мабхаве асамбхава̄бха̄ватоти аджджхохат̣амева ман̣д̣ӯка̄дисарӣрагатам̣ упа̄динна̄ха̄рам̣ сандха̄йа ‘‘упа̄диннупа̄да̄нийо кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро упа̄диннупа̄да̄нийасса ча анупа̄диннупа̄да̄нийасса ча ка̄йасса а̄ха̄рапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.4.74) ваданта̄нам̣ ва̄до балаватаро. на хи аджджхохат̣аматта̄ва ман̣д̣ӯка̄дайо куччхивиттхатам̣ на каронти, на ча балам̣ на упаджа̄йанти, на ча рӯпависесо на вин̃н̃а̄йатӣти.
‘‘анупа̄диннаанупа̄да̄нийо дхаммо упа̄диннупа̄да̄нийасса ча анупа̄диннаанупа̄да̄нийасса ча дхаммасса аттхипаччайена паччайо сахаджа̄там̣ паччха̄джа̄та’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.4.83) евама̄дӣхи идха вуттехи екамӯлакадукатика̄васа̄напан̃хависсаджджанехи ‘‘кусало дхаммо кусаласса ча абйа̄катасса ча дхаммасса аттхипаччайена паччайо сахаджа̄та’’нтиа̄дина̄ идха дутийадука̄васа̄не вийа виссаджджанам̣ лаббхатӣти вин̃н̃а̄йати. сукха̄вабодханаттхам̣ пана таттха сахаджа̄тавасенева виссаджджанам̣ катам̣. паччанӣйе пана сахаджа̄тассева апат̣иккхепе ла̄бхато, пат̣иккхепе ча ала̄бхато сахаджа̄тапаччайавасенева екамӯлакадука̄васа̄на̄ таттха уддхат̣а̄, идха панетехи виссаджджанехи еко дхаммо сахаджа̄та̄дӣсу аттхипаччайависесесу анекехипи анекесам̣ дхамма̄нам̣ еко аттхипаччайо хотӣти дасситам̣ хоти. еко хи дхаммо екасса дхаммасса екенева аттхипаччайависесена аттхипаччайо хоти, еко анекесам̣ екенапи анекехипи, татха̄ анеко екасса, анеко анекесам̣ сама̄натте паччайуппаннадхамма̄нам̣, аттхипаччайависесесу пана пан̃часу сахаджа̄там̣ пуреджа̄тенева саха аттхипаччайо хоти, анан̃н̃адхамматте паччха̄джа̄тена ча, на на̄на̄дхамматте.
йади сийа̄, ‘‘упа̄диннупа̄да̄нийо ча анупа̄диннаанупа̄да̄нийо ча дхамма̄ упа̄диннупа̄да̄нийасса дхаммасса аттхипаччайена паччайо паччха̄джа̄там̣ индрийа’’нти еттха ‘‘сахаджа̄та’’нтипи ваттаббам̣ сийа̄. каммаджа̄нан̃хи бхӯта̄нам̣ сахаджа̄та̄нам̣ паччха̄джа̄та̄нан̃ча локуттара̄нам̣ екаккхан̣е лаббхама̄на̄нампи еко аттхипаччайабха̄во наттхи сахаджа̄тапаччха̄джа̄та̄нам̣ на̄на̄дхамма̄нам̣ вируддхасабха̄ватта̄ти там̣ на вуттанти ведитаббам̣. еван̃ча катва̄ паччанӣйе ча ‘‘наиндрийе ба̄вӣса̄’’ти вуттам̣. ан̃н̃атха̄ хи индрийапат̣иккхепепи сахаджа̄тапаччха̄джа̄тавасена тасса пан̃хасса ла̄бхато ‘‘тевӣса̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄ти. пуреджа̄там̣ сахаджа̄тенева саха аттхипаччайо хоти, на итарехи, тампи ваттху там̣сахитапуреджа̄тамева, на итарам̣. кусалаттике хи пан̃ха̄ва̄ре ‘‘навиппайуттапаччайа̄ аттхийа̄ пан̃ча̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.649) вуттам̣, санидассанаттике пана ‘‘виппайутте ба̄вӣса̄’’ти. йам̣ пана таттха аттхивибхан̇ге паччайуддха̄ре ча тимӯлакека̄васа̄нам̣ уддхат̣ам̣, там̣ ваттхусахитасса а̄рамман̣апуреджа̄тасса сахаджа̄тена, саха паччайабха̄ватоти паччха̄джа̄там̣ а̄ха̄риндрийехева, анан̃н̃адхамматте ча сахаджа̄тена ча, а̄ха̄ро паччха̄джа̄тиндрийехева, индрийам̣ паччха̄джа̄та̄ха̄рена̄ти еваметам̣ аттхипаччайавибха̄гам̣ саллаккхетва̄ ануломе паччанӣйа̄дӣсу ча лаббхама̄на̄ пан̃ха̄ уддхаритабба̄.
упа̄диннаттикаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. витаккаттикаван̣н̣ана̄
22. витаккаттике пат̣иччава̄ра̄нуломе адхипатийа̄ тевӣса̄ти саттасу мӯлакесу йатха̄ккамам̣ сатта пан̃ча тӣн̣и екам̣ тӣн̣и тӣн̣и еканти евам̣ тевӣса, ан̃н̃аман̃н̃е ат̣т̣хавӣса сатта пан̃ча пан̃ча тӣн̣и чатта̄ри тӣн̣и еканти евам̣, пуреджа̄те ека̄даса тӣн̣и чатта̄ри две дутийататийадумӯлакесу екам̣ еканти евам̣, татха̄ а̄севане. ан̃н̃а̄ни ган̣ана̄ни хетуа̄рамман̣асадиса̄ни.
31. паччанӣйе на̄дхипатипаччайе пат̣хамапан̃хе ‘‘авитаккавича̄раматте кхандхе пат̣ичча авитаккавича̄раматта̄ адхипатӣ’’ти ватва̄ пуна ‘‘випа̄кам̣ авитаккавича̄раматтам̣ екам̣ кхандхам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄дина̄ виссаджджанам̣ катам̣, на пана ависесена. касма̄? випа̄каваджджа̄нам̣ авитаккавича̄раматтаккхандха̄нам̣ екантена са̄дхипатибха̄вато. випа̄ка̄нам̣ пана локуттара̄намева са̄дхипатибха̄во, на итаресанти те висум̣ ниддха̄ретва̄ вутта̄. локуттаравипа̄ка̄дхипатисса четтха пуримакот̣т̣ха̄сейева сан̇гахо ведитаббо.
38. на̄севанамӯлаке авитаккавича̄раматтам̣ випа̄кена саха гаччхантена̄ти етам̣ мӯлам̣ авитаккавича̄раматтаавитаккавича̄рападехи авитаккехи саха йоджентена напуреджа̄тасадисам̣ па̄л̣игаманам̣ ка̄таббанти вуттам̣ хоти. садисата̄ четтха йебхуййена висадисата̄ ча дат̣т̣хабба̄. таттха хи а̄руппе авитаккавича̄раматтам̣ идха випа̄кам̣ авитаккавича̄раматтантиа̄ди йоджетаббанти айаметтха висесо. идан̃ча на̄севанавибхан̇га̄нантарам̣ ликхитаббам̣, на джха̄на̄нантарам̣, кесучи поттхакесу ликхитам̣.