пат̣т̣ха̄напакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄

гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄

диббанти ка̄магун̣а̄дӣхи кӣл̣анти лал̣анти, тесу ва̄ вихаранти, виджайасаматтхата̄йогена паччаттхике виджетум̣ иччханти, иссарийат̣т̣ха̄на̄дисакка̄рада̄наггахан̣ам̣ там̣там̣аттха̄нуса̄санан̃ча каронта̄ вохаранти, пун̃н̃айога̄нубха̄ваппатта̄йа джутийа̄ джотанти, йатха̄бхила̄ситан̃ча висайам̣ аппат̣игха̄тена гаччханти, йатхиччхитаниппха̄дане сакконтӣти ва̄ дева̄, деванӣйа̄ ва̄ там̣там̣бйасананиттхаран̣аттхикехи саран̣ам̣ пара̄йан̣анти гаманӣйа̄, абхиттхаванӣйа̄ ва̄. собха̄висесайогена каманӣйа̄ти ва̄ дева̄. те тивидха̄ – саммутидева̄ упапаттидева̄ висуддхидева̄ти. бхагава̄ пана ниратисайа̄йа абхин̃н̃а̄кӣл̣а̄йа, уттамехи диббабрахмаарийавиха̄рехи, сапарасанта̄насиддха̄йа пан̃чавидхама̄равиджайиччха̄ниппхаттийа̄, читтиссарийасаттадхана̄дисамма̄пат̣ипаттиавеччаппаса̄дасакка̄рада̄наггахан̣асан̇кха̄тена дхаммасабха̄вапуггаладжджха̄сайа̄нурӯпа̄нуса̄санӣсан̇кха̄тена ча воха̄ра̄тисайена, парама̄йа пан̃н̃а̄сарӣраппабха̄сан̇кха̄та̄йа джутийа̄, анопама̄йа ча н̃а̄н̣асарӣрагатийа̄, ма̄равиджайасаббан̃н̃угун̣апарахитаниппха̄данесу аппат̣ихата̄йа саттийа̄ ча саманна̄гататта̄ садевакена локена саран̣анти гаманӣйато, абхиттхаванӣйато, бхаттивасена каманӣйато ча саббе те деве техи гун̣ехи атикканто атисайо ва̄ девоти дева̄тидево. саббадевехи пӯджанӣйатаро девоти ва̄ дева̄тидево, висуддхидевабха̄вам̣ ва̄ саббан̃н̃угун̣а̄лан̇ка̄рам̣ паттатта̄ ан̃н̃адевехи атирекатаро ва̄ дево дева̄тидево. дева̄нанти упапаттидева̄нам̣ тада̄ дхаммапат̣игга̄хака̄нам̣. сакка̄дӣхи девехи паха̄ра̄даасуринда̄дӣхи да̄навехи ча пӯджито. ка̄йавачӣсам̣йамасса сӣласса индрийасам̣варасса читтасам̣йамасса сама̄дхисса ча пат̣ипаккха̄нам̣ аччантапат̣иппассаддхийа̄ суддхасам̣йамо.

исисаттамоти чатусачча̄вабодхагатийа̄ исайоти сан̇кхйам̣ гата̄нам̣ сатам̣ пасаттха̄нам̣ исӣнам̣ атисайена санто пасаттхоти аттхо. випассӣа̄дайо ча упа̄да̄йа бхагава̄ ‘‘саттамо’’ти вутто. йато вин̃н̃а̄н̣ам̣ паччуда̄ваттати, там̣ на̄марӯпам̣ самудайаниродханена ниродхесӣти на̄марӯпаниродхано. атигамбхӣранайаман̣д̣итадесанам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма десеси пакаран̣анти самбандхо.

гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

паччайуддесаван̣н̣ана̄

‘‘ке пана те найа̄, кин̃ча там̣ пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄’’ти найидам̣ пуччхитаббам̣. касма̄? нида̄накатха̄йам̣ пат̣т̣ха̄насама̄нане анулома̄дӣнам̣ найа̄нам̣ пат̣т̣ха̄насса ча дасситатта̄ти имаматтхам̣ вибха̄венто ‘‘самма̄самбуддхена хи…пе… на̄ма̄ти хи вутта’’нти таттха вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄па̄л̣им̣ а̄хари. таттха га̄тха̄ттхам̣ ат̣т̣хакатха̄дхиппа̄йан̃ча парато ван̣н̣айисса̄ма̄ти.

пат̣т̣ха̄нана̄маттхо пана тикапат̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ тикапат̣т̣ха̄на̄дина̄маттхо, имасса пакаран̣асса чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄насамодха̄ната̄ четтха ваттабба̄. еван̃хи сан̇кхепато пат̣т̣ха̄не н̃а̄те виттха̄ро сукхавин̃н̃еййо хотӣти. таттха ча на̄маттхо пат̣хамам̣ ваттабботи ‘‘таттха йесам̣…пе… на̄маттхо та̄ва евам̣ ведитаббо’’ти ватва̄ саббаса̄дха̄ран̣асса пат̣т̣ха̄нана̄массева та̄ва аттхам̣ дассенто ‘‘кенат̣т̣хена пат̣т̣ха̄на’’нтиа̄дима̄ха. па-ка̄ро хӣти упасаггападам̣ дассети. со ‘‘павибхаттесу дхаммесу, йам̣ сет̣т̣хам̣ тадупа̄гамунтиа̄дӣсу вийа на̄наппака̄раттхам̣ дӣпети. нану пака̄рехи вибхатта̄ павибхатта̄ти па-ити упасагго пака̄раттхамева дӣпети, на на̄наппака̄раттханти? на, тесам̣ пака̄ра̄нам̣ на̄на̄видхабха̄вато. аттхато хи а̄паннам̣ на̄на̄видхабха̄вам̣ дассетум̣ на̄на̄-саддо вуттоти. таттха екассапи дхаммасса хетуа̄дӣхи анекапаччайабха̄вато ча екекасса паччайасса анекадхаммабха̄вато ча на̄наппака̄рапаччайата̄ ведитабба̄.

хетупаччайа̄дивасена вибхаттатта̄ти етена дхаммасан̇гаха̄дӣсу вуттато кусала̄дивибха̄гато са̄тисайавибха̄гатам̣ пат̣т̣ха̄нана̄мала̄бхасса ка̄ран̣ам̣ дассети. гот̣т̣ха̄ти ваджа̄. пат̣т̣хитага̄воти гатага̄во. а̄гатат̣т̣ха̄насминти маха̄сӣхана̄дасуттам̣ вадати. паваттагаманатта̄ еттха̄ти вачанасесо. атха ва̄ гаччхати еттха̄ти гаманам̣, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса ниссан̇гавасена паваттасса гаманатта̄ гаманадесабха̄вато екекам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма̄ти аттхо. таттха ан̃н̃ехи гатимантехи атисайайуттасса гатимато гаманат̣т̣ха̄набха̄вадассанаттхам̣ ‘‘саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса̄’’ти вуттам̣. тасса маха̄вегасса пурисасса папа̄тат̣т̣ха̄нам̣ вийа дхаммасан̇ган̣ӣа̄дӣнам̣ са̄сан̇гагаманат̣т̣ха̄набха̄вам̣ имасса ча маха̄патхо вийа нира̄сан̇гагаманат̣т̣ха̄набха̄вам̣ дассенто атисайайуттагаманат̣т̣ха̄набха̄во пат̣т̣ха̄нана̄мала̄бхасса ка̄ран̣анти дассети.

тика̄нанти тикавасена вуттадхамма̄нам̣. саманта̄ти анулома̄дӣхи сабба̄ка̄рехипи гата̄ни чатувӣсати хонтӣти аттхо. етасмим̣ аттхе чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄на̄нӣти ‘‘самантачатувӣсатипат̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти ваттаббе самантасаддасса парайогам̣ катва̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ саманта̄ чха чха хутва̄ти етена анулома̄дисаббакот̣т̣ха̄сато тика̄дичхачхабха̄вам̣ дассети. тена самантасаддо тика̄дичхачхапат̣т̣ха̄нависесанам̣ хоти, на чатувӣсативисесанам̣, тасма̄ самантато пат̣т̣ха̄на̄ни та̄ни чатувӣсатӣти катва̄ ‘‘чатувӣсатисамантапат̣т̣ха̄на̄нӣ’’ти вуттам̣. самантато ва̄ дхамма̄нулома̄дитика̄дипат̣иччава̄ра̄дипаччайа̄нулома̄дихетумӯлака̄диппака̄рехи паватта̄ни пат̣т̣ха̄на̄ни самантапат̣т̣ха̄на̄ни, анӯнехи найехи паватта̄нӣти вуттам̣ хоти. та̄ни пана чатувӣсати хонти. тенева̄ха ‘‘имесам̣ чатувӣсатийа̄ кхуддакапат̣т̣ха̄насан̇кха̄та̄нам̣ самантапат̣т̣ха̄на̄нам̣ самодха̄навасена̄’’ти.

хету ча со паччайо ча̄ти имина̄ вачанена хетуно адхипатипаччайа̄дибхӯтасса ча гахан̣ам̣ сийа̄ти там̣ нива̄ренто а̄ха ‘‘хету хутва̄ паччайо’’ти. етенапи со ева досо а̄паджджатӣти пуна̄ха ‘‘хетубха̄вена паччайоти вуттам̣ хотӣ’’ти. тена идха хету-саддена дхаммаггахан̣ам̣ на катам̣, атха кхо дхаммасаттивисесо гахитоти дассети. тасса хи паччайасаддасса ча сама̄на̄дхикаран̣атам̣ сандха̄йа ‘‘хету ча со паччайо ча̄’’ти, ‘‘хету хутва̄ паччайо’’ти ча вуттам̣. еван̃ча катва̄ парато па̄л̣ийам̣ ‘‘хетӯ хетусампайутта…пе… хетупаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) тена тена хетубха̄ва̄диупака̄рена тасса тасса дхаммасса упака̄раттам̣ вуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘йо хи дхаммо йам̣ дхаммам̣ аппаччаккха̄йа тит̣т̣хати ва̄ уппаджджати ва̄, со тасса паччайо’’ти ‘‘мӯлат̣т̣хена упака̄рако дхаммо хетупаччайо’’тиччевама̄дина̄ дхаммаппадха̄наниддесена дхаммато ан̃н̃а̄ дхаммасатти на̄ма наттхӣти дхаммехева дхаммасаттивибха̄ванам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. идха̄пи ва̄ хету ча со паччайо ча̄ти дхамменева дхаммасаттим̣ дассети. на хи хетупаччайотиа̄дико уддесо кусала̄диуддесо вийа дхаммаппадха̄но, атха кхо дхамма̄нам̣ упака̄раппадха̄ноти. етӣти етасса аттхо ваттатӣти, тан̃ча уппаттит̣т̣хитӣнам̣ са̄дха̄ран̣авачанам̣. тенева̄ха – ‘‘тит̣т̣хати ва̄ уппаджджати ва̄’’ти. кочи хи паччайо т̣хитийа̄ ева хоти йатха̄ паччха̄джа̄тапаччайо, кочи уппаттийа̄йева йатха̄ анантара̄дайо, кочи убхайасса йатха̄ хетуа̄дайоти.

упака̄ракалаккхан̣оти ча дхаммена дхаммасаттиупака̄рам̣ дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. хиноти патит̣т̣ха̄ти еттха̄ти хету. анекаттхатта̄ дха̄тусадда̄нам̣ хи-саддо мӯла-саддо вийа патит̣т̣хаттхоти дат̣т̣хабботи. хиноти ва̄ етена камманида̄набхӯтена уддхам̣ оджам̣ абхихарантена мӯлена вийа па̄дапо таппаччайам̣ пхалам̣ гаччхати паваттати вуд̣д̣хим̣ вирӯл̣хим̣ а̄паджджатӣти хету. а̄чарийа̄нанти ревататтхерам̣ вадати.

‘‘йонисо, бхиккхаве, манасикарото ануппанна̄ чева кусала̄ дхамма̄ уппаджджанти, уппанна̄ ча кусала̄ дхамма̄ абхивад̣д̣хантӣ’’тиа̄дӣхи (а. ни. 1.66-67) кусалабха̄васса йонисоманасика̄рапат̣ибаддхата̄ сиддха̄ хотӣти а̄ха ‘‘йонисоманасика̄рапат̣ибаддхо кусалабха̄во’’ти. етенева акусала̄бйа̄катабха̄ва̄ кусалабха̄во вийа на хетупат̣ибаддха̄ти дасситам̣ хоти. йам̣ панеке ман̃н̃еййум̣ ‘‘ахетукахетусса акусалабха̄во вийа сахетукахетӯнам̣ сабха̄ватова кусала̄дибха̄во ан̃н̃есам̣ там̣сампайутта̄нам̣ хетупат̣ибаддхо’’ти, тасса уттарам̣ ваттум̣ ‘‘йади ча̄’’тиа̄дима̄ха. алобхо кусало ва̄ сийа̄ абйа̄като ва̄, йади алобхо сабха̄вато кусало, кусалатта̄ абйа̄като на сийа̄. атха абйа̄като, там̣сабха̄ватта̄ кусало на сийа̄ алобхасабха̄васса адосатта̄бха̄во вийа. йасма̄ пана убхайатха̄пи со хоти, тасма̄ йатха̄ убхайатха̄ хонтесу пхасса̄дӣсу сампайуттесу хетупат̣ибаддхакусала̄дибха̄вам̣ парийесатха, на сабха̄вато, евам̣ хетӯсупи кусала̄дита̄ ан̃н̃апат̣ибаддха̄ парийеситабба̄, на сабха̄ватоти. йам̣ вуттам̣ ‘‘сампайуттахетӯсу сабха̄ватова кусала̄дибха̄во’’ти, там̣ на йуджджати, са̄ пана парийесийама̄на̄ йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддха̄ хотӣти хетӯсу вийа сампайуттесупи йонисоманасика̄ра̄дипат̣ибаддхо кусала̄дибха̄во, на хетупат̣ибаддхоти сиддхам̣ хотӣти адхиппа̄йо.

а̄рабхитва̄пӣти еттха пи-саддена имаматтхам̣ дассети – рӯпа̄йатана̄диматте йасмим̣ кисмин̃чи екасмим̣ ат̣т̣хатва̄ ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ а̄раббха̄’’ти анийамена саббарӯпа̄йатана…пе… дхамма̄йатана̄нан̃ча а̄рамман̣апаччайабха̄васса вуттатта̄ на кочи дхаммо на хотӣти.

‘‘чхандавато ким̣ на̄ма на сиджджхатӣ’’тиа̄дикам̣ пурима̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайам̣ лабхитва̄ уппаджджама̄не читте чханда̄дайо дхурабхӯта̄ джет̣т̣хакабхӯта̄ сайам̣ сампайуттадхамме са̄дхайама̄на̄ хутва̄ паваттанти, там̣сампайуттадхамма̄ ча тесам̣ васе ваттанти хӣна̄дибха̄вена тадануваттанато, тена те адхипатипаччайа̄ хонти. гарука̄таббампи а̄рамман̣ам̣ танниннапон̣апаббха̄ра̄нам̣ паччавеккхан̣аасса̄дамаггапхала̄нам̣ аттано васе ваттайама̄нам̣ вийа паччайо хоти, тасма̄йам̣ атта̄дхӣна̄нам̣ патибха̄вена упака̄раката̄ адхипатипаччайата̄ти дат̣т̣хабба̄.

мановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯтиа̄ди читтанийамоти еттха а̄ди-саддена сантӣран̣а̄нантарам̣ вот̣т̣хаббанам̣, чутианантара̄ пат̣исандхӣти йасса йасса читтасса анантара̄ йам̣ йам̣ читтам̣ уппаджджати, тасса тасса таданантаруппа̄данийамо там̣там̣сахака̄рӣпаччайависит̣т̣хасса пуримапуримачиттассева васена иджджхатӣти дассети. бха̄вана̄балена пана ва̄ритатта̄ти еттха йатха̄ руккхасса векхе динне пуппхитум̣ саматтхассева пуппханам̣ на хоти, агадавекхе пана апанӣте та̄йайева саматтхата̄йа пуппханам̣ хоти, евамидха̄пи бха̄вана̄балена ва̄ритатта̄ самут̣т̣ха̄панасаматтхассева асамут̣т̣ха̄панам̣, тасмин̃ча апагате та̄йайева саматтхата̄йа самут̣т̣ха̄панам̣ хотӣти адхиппа̄йо.

бйан̃джанаматтатоветтха на̄на̄каран̣ам̣ паччетаббам̣, на аттхатоти упачайасантатиадхивачананируттипада̄нам̣ вийа саддаттхаматтато на̄на̄каран̣ам̣, на вачанӣйаттхатоти адхиппа̄йо. тенева саддаттхависесам̣ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄дима̄ха. таттха пуримапаччхима̄нам̣ ниродхуппа̄дантара̄бха̄вато нирантаруппа̄данасаматтхата̄ анантарапаччайабха̄во. рӯпадхамма̄нам̣ вийа сан̣т̣ха̄на̄бха̄вато паччайапаччайуппанна̄нам̣ саха̄ват̣т̣ха̄на̄бха̄вато ча ‘‘идамито хет̣т̣ха̄ уддхам̣ тирийа’’нти вибха̄га̄бха̄ва̄ аттана̄ екаттамива упанетва̄ сут̣т̣ху анантарабха̄вена уппа̄данасаматтхата̄ саманантарапаччайата̄.

уппа̄данасаматтхата̄ти ча абйа̄па̄ратта̄ дхамма̄нам̣ йасмим̣ йада̄ка̄ре нируддхе ваттама̄не ва̄ сати там̣там̣висесаванта̄ дхамма̄ хонти, тасса сова а̄ка̄ро вуччатӣти дат̣т̣хаббо. дхамма̄нам̣ паваттимева ча упа̄да̄йа ка̄лавоха̄роти ниродха̄ вут̣т̣хахантасса невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанапхаласама̄паттӣнам̣ асан̃н̃асатта̄ чавантасса пуримачутипаччхимапат̣исандхӣнан̃ча ниродхуппа̄данирантарата̄йа ка̄лантарата̄ наттхӣти дат̣т̣хабба̄. на хи тесам̣ антара̄ арӯпадхамма̄нам̣ паватти аттхи, йам̣ упа̄да̄йа ка̄лантарата̄ вуччеййа, на ча рӯпадхаммаппаватти арӯпадхаммаппаваттийа̄ антарам̣ кароти ан̃н̃асанта̄натта̄. рӯпа̄рӯпадхаммасантатийо хи две ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висадисасабха̄ватта̄ ан̃н̃аман̃н̃опака̄рабха̄вена ваттама̄на̄пи висум̣йева хонти. екасантатийан̃ча пуримапаччхима̄нам̣ маджджхе ваттама̄нам̣ там̣сантатипарийа̄панната̄йа антарака̄ракам̣ хоти. та̄дисан̃ча кан̃чи невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанапхаласама̄паттӣнам̣ маджджхе наттхи, на ча абха̄во антарака̄рако хоти абха̄ватта̄йева, тасма̄ джавана̄нантарасса джаванасса вийа, бхаван̇га̄нантарасса бхаван̇гасса вийа ча нирантарата̄ сут̣т̣ху ча анантарата̄ хотӣти татха̄ уппа̄данасаматтхата̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатаначутӣнампи дат̣т̣хабба̄. уппаттийа̄ паччайабха̄во четтха анантарапаччайа̄дӣнам̣ па̄кат̣оти уппа̄данасаматтхата̄ва вутта̄. паччуппанна̄нам̣ пана дхамма̄нам̣ пуббанта̄парантапариччхедена гахита̄нам̣ ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ алабханта̄нам̣ ‘‘атӣто дхаммо паччуппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 2.18.5) анантара̄дипаччайабха̄во вуттоти на со уппаттийам̣йева̄ти вин̃н̃а̄йати. на хи кусала̄диггахан̣ам̣ вийа паччуппаннаггахан̣ам̣ апариччхедам̣, йато уппаттиматтасаман̇гинойева ча гахан̣ам̣ сийа̄, тенева ча атӣтаттике пат̣иччава̄ра̄дайо на сантӣти.

уппаджджама̄нова сахуппа̄дабха̄вена̄ти еттха̄пи уппаттийа̄ паччайабха̄вена па̄кат̣ена т̣хитийа̄пи паччайабха̄вам̣ нидассетӣти дат̣т̣хаббам̣, паччайуппанна̄нам̣ пана сахаджа̄табха̄вена упака̄раката̄ сахаджа̄тапаччайата̄ти.

аттано упака̄ракасса упака̄раката̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайата̄, упака̄раката̄ ча ан̃н̃аман̃н̃ата̄васенева дат̣т̣хабба̄, на сахаджа̄та̄дивасена. сахаджа̄та̄дипаччайо хонтойева хи кочи ан̃н̃аман̃н̃апаччайо на хоти, на ча пуреджа̄тапаччха̄джа̄табха̄вехи упака̄ракасса упака̄рака̄ ваттхукхандха̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ хонтӣти.

таруа̄дӣнам̣ патхавӣ вийа адхит̣т̣ха̄на̄ка̄рена патхавӣдха̄ту сесадха̄тӯнам̣, чаккха̄дайо ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ упака̄рака̄ читтакаммасса пат̣а̄дайо вийа ниссайа̄ка̄рена кхандха̄дайо там̣там̣ниссайа̄нам̣ кхандха̄дӣнам̣.

тададхӣнавуттита̄йа аттано пхалена нисситоти йам̣ кин̃чи ка̄ран̣ам̣ ниссайоти вадати. таттха йо бхусо, там̣ упаниссайоти ниддха̄рети.

пакатоти еттха па-ка̄ро упасагго, со аттано пхаласса уппа̄дане саматтхабха̄вена сут̣т̣хукататам̣ дӣпети. татха̄ ча катам̣ аттано санта̄не катам̣ хотӣти а̄ха ‘‘аттано санта̄не’’ти. каран̣ан̃ча дувидхам̣ ниппха̄данам̣ упасеванан̃ча̄ти дассетум̣ ‘‘ниппха̄дито ва̄’’тиа̄дима̄ха. таттха упасевито ва̄ти етена ка̄йааллӣйа̄панавасена упабхогӯпасеванам̣ виджа̄нана̄дивасена а̄рамман̣ӯпасеванан̃ча дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. тена ана̄гата̄нампи чаккхусампада̄дӣнам̣ а̄рамман̣ӯпасеванена йатха̄пат̣исевита̄нам̣ пакатӯпаниссайата̄ вутта̄ хоти.

йатха̄ паччха̄джа̄тена вина̄ санта̄на̄виччхедахетубха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ дхамма̄нам̣ йе паччха̄джа̄та̄ка̄рена упака̄рака̄, тесам̣ са̄ виппайутта̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ упака̄раката̄ паччха̄джа̄тапаччайата̄, татха̄ ниссайа̄рамман̣а̄ка̄ра̄дӣхи висит̣т̣ха̄ пуреджа̄табха̄вена вина̄ упака̄ракабха̄вам̣ агаччханта̄нам̣ ваттха̄рамман̣а̄нам̣ пуреджа̄та̄ка̄рена упака̄раката̄ пуреджа̄тапаччайата̄, евам̣ саббаттха паччайа̄нам̣ паччайантара̄ка̄рависит̣т̣ха̄ упака̄раката̄ йоджетабба̄.

гиджджхапотакасарӣра̄нам̣ а̄ха̄ра̄са̄четана̄ вийа̄ти етена маносан̃четана̄ха̄равасена паваттама̄нехи арӯпадхаммехи рӯпака̄йасса упаттхамбхитабха̄вам̣ дассети. тенева ‘‘а̄ха̄ра̄са̄ вийа̄’’ти аватва̄ четана̄гахан̣ам̣ кароти.

кусала̄дибха̄вена аттана̄ садисасса пайогена каран̣ӣйасса пунаппунам̣ каран̣ам̣ паваттанам̣ а̄севанат̣т̣хо, аттасадисасабха̄вата̄па̄данам̣ ва̄санам̣ ва̄. гантха̄дӣсу пурима̄пурима̄бхийого вийа̄ти пурима̄ пурима̄ а̄севана̄ вийа̄ти адхиппа̄йо.

читтаппайого читтакирийа̄, а̄йӯхананти аттхо. йатха̄ хи ка̄йавачӣпайого вин̃н̃атти, евам̣ читтаппайого четана̄. са̄ та̄йа уппаннакирийата̄висит̣т̣хе санта̄не сесапаччайасама̄гаме паваттама̄на̄нам̣ випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нампи тенева кирийабха̄вена упака̄рика̄ хоти. тасса хи кирийабха̄васса паваттатта̄ тесам̣ паватти, на ан̃н̃атха̄ти. сахаджа̄та̄нам̣ пана тена упака̄рика̄ти ким̣ ваттаббанти.

нирусса̄хасантабха̄вена̄ти етена саусса̄хехи випа̄кадхаммадхаммехи кусала̄кусалехи са̄рамман̣а̄дибха̄вена садисавипа̄кабха̄вам̣ дассети. со хи випа̄ка̄нам̣ пайогена аса̄дхетаббата̄йа пайогена ан̃н̃атха̄ ва̄ сесапаччайесу сиддхесу каммасса кат̣атта̄йева сиддхито нирусса̄хо сантабха̄во хоти, на килесавӯпасамасантабха̄во, татха̄сантасабха̄ватойева бхаван̇га̄дайо дувин̃н̃еййа̄. пан̃чадва̄репи хи джаванаппаваттийа̄ рӯпа̄дӣнам̣ гахитата̄ вин̃н̃а̄йати, абхинипа̄тасампат̣иччханасантӣран̣аматта̄ пана випа̄ка̄ дувин̃н̃еййа̄йева. нирусса̄хасантабха̄ва̄йа̄ти нирусса̄хасантабха̄ваттха̄йа. етена таппаччайаватам̣ авипа̄ка̄нампи випа̄ка̄нукулам̣ паваттим̣ дассети.

сатипи джанакатте упаттхамбхакаттам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ падха̄накиччанти а̄ха ‘‘рӯпа̄рӯпа̄нам̣ упаттхамбхакаттена̄’’ти. упаттхамбхакаттан̃хи сатипи джанакатте арӯпӣнам̣ а̄ха̄ра̄нам̣ а̄ха̄раджарӯпасамут̣т̣ха̄пакарӯпа̄ха̄расса ча хоти, асатипи чатусамут̣т̣ха̄никарӯпӯпаттхамбхакарӯпа̄ха̄расса, асати пана упаттхамбхакатте а̄ха̄ра̄нам̣ джанакаттам̣ наттхӣти упаттхамбхакаттам̣ падха̄нам̣. джанайама̄нопи хи а̄ха̄ро авиччхедавасена упаттхамбхайама̄нойева джанетӣти упаттхамбханабха̄во а̄ха̄рабха̄воти.

адхипатийат̣т̣хена̄ти еттха на адхипатипаччайадхамма̄нам̣ вийа паваттинива̄раке абхибхавитва̄ паваттанена гарубха̄во адхипатийат̣т̣хо, атха кхо дассана̄дикиччесу чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи джӣване джӣвантехи сукхита̄дибха̄ве сукхита̄дӣхи адхимоккхапаггахупат̣т̣ха̄на̄виккхепаджа̄нанесу анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣти паваттийам̣ а̄джа̄нане ан̃н̃а̄та̄вӣбха̄ве ча саддха̄дисахаджа̄техӣти евам̣ там̣там̣киччесу чаккха̄дипаччайехи чаккха̄дӣнам̣ ануваттанӣйата̄. тесу тесу хи киччесу чаккха̄дӣнам̣ иссарийам̣ таппаччайа̄нан̃ча тадануваттанена таттха паваттӣти. иттхипурисиндрийа̄нам̣ пана йадипи лин̇га̄дӣхи ануваттанӣйата̄ аттхи, са̄ пана на паччайабха̄вато. йатха̄ хи джӣвита̄ха̄ра̄ йесам̣ паччайа̄ хонти, те тесам̣ анупа̄лакаупаттхамбхака̄ аттхи, авигатапаччайабхӯта̄ ча хонти, на евам̣ иттхипурисабха̄ва̄ лин̇га̄дӣнам̣ кеначи пака̄рена упака̄рака̄ хонти, кевалам̣ пана йатха̄сакехева паччайехи паваттама̄на̄нам̣ лин̇га̄дӣнам̣ йатха̄ иттха̄диггахан̣асса паччайабха̄во хоти, тато ан̃н̃ена̄ка̄рена там̣сахитасанта̄не аппаваттито лин̇га̄дӣхи ануваттанӣйата̄ индрийата̄ ча тесам̣ вуччати, тасма̄ на тесам̣ индрийапаччайабха̄во вутто. чаккха̄дайо арӯпадхамма̄нам̣йева̄ти еттха сукхадуккхиндрийа̄нипи чаккха̄диггахан̣ена гахита̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни.

лаккхан̣а̄рамман̣ӯпаниджджха̄набхӯта̄нам̣ витакка̄дӣнам̣ витаккана̄дивасена а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ ниджджха̄нам̣ пеккханам̣, чинтанам̣ ва̄ витакка̄дӣнам̣йева са̄дха̄ран̣о бйа̄па̄ро упаниджджха̄йанат̣т̣хо. т̣хапетва̄ сукхадуккхаведана̄двайанти сукхиндрийадуккхиндрийадвайам̣ т̣хапетва̄ти адхиппа̄йо. ‘‘сабба̄нипӣ’’ти ватва̄ ‘‘саттаджха̄нан̇га̄нӣ’’ти вачанена аджха̄нан̇га̄нам̣ упеккха̄читтекаггата̄нам̣ ниваттанам̣ катанти дат̣т̣хаббам̣. йади евам̣ ‘‘сатта джха̄нан̇га̄нӣ’’ти етенева сиддхе ‘‘т̣хапетва̄ сукхадуккхаведана̄двайа’’нти касма̄ вуттам̣? ведана̄бхедесу пан̃часу сукхадуккхадвайасса екантена аджха̄нан̇гаттадассанаттхам̣ джха̄нан̇гат̣т̣ха̄не ниддит̣т̣хатта̄. сатипи ва̄ джха̄нан̇гавоха̄ре ведана̄бхедадвайасса екантена джха̄напаччайатта̄бха̄вадассанаттхам̣. упеккха̄читтекаггата̄нам̣ пана йадипи джха̄напаччайатта̄бха̄во аттхи, джха̄напаччайабха̄во пана на наттхӣти ‘‘сабба̄нипи сатта джха̄нан̇га̄нӣ’’ти еттха гахан̣ам̣ катам̣. таттха ‘‘сабба̄нипӣ’’ти вачанам̣ саббакусала̄дибхедасан̇ган̣ханаттхам̣, на пана саббачиттуппа̄дагатасан̇ган̣ханаттханти дат̣т̣хаббам̣.

йато тато ва̄ти самма̄ ва̄ миччха̄ ва̄ти аттхо. ете пана двепи джха̄намаггапаччайа̄ ахетукачиттесу на лаббхантӣти идам̣ ахетукачиттесу на лаббханти, на сахетукачиттесӯти сахетукачиттесу ала̄бха̄бха̄вадассанаттхам̣ вуттам̣, на ахетукачиттесу ла̄бха̄бха̄вадассанаттханти. евам̣ аттхе гайхама̄не ахетукачиттесу каттхачи кассачи ла̄бхо на ва̄ритоти еттакамева вин̃н̃а̄йеййа, на савитакка̄хетукачиттесу джха̄напаччайассева ала̄бха̄бха̄вадассанаттхам̣ катанти. ахетукачиттесу ва̄ ла̄бха̄бха̄вадассанаттхе пана имасмим̣ вачане савитакка̄хетукачиттесу джха̄напаччайасса ла̄бха̄бха̄во а̄паджджати, тасма̄ йена ала̄бхена дхаммасан̇ган̣ийам̣ манодха̄туа̄дӣнам̣ сан̇гахасун̃н̃атава̄ресу джха̄нам̣ на уддхат̣ам̣, там̣ ала̄бхам̣ сандха̄йа еса джха̄напаччайассапи ахетукачиттесу ала̄бхо вуттоти ведитаббо. йатха̄ хи сахетукесу витакка̄дӣнам̣ сахаджа̄те сам̣кад̣д̣хитва̄ екаттагатабха̄вакаран̣ам̣ упаниджджха̄йанабйа̄па̄ро балава̄, на татха̄ ахетукачиттесу хоти. имасмим̣ пана пакаран̣е дуббалампи упаниджджха̄йанам̣ йадипи кин̃чиматтампи аттхи, тена упака̄раката̄ хотӣти савитакка̄хетукачиттесупи джха̄напаччайо вуттова, тасма̄ йе евам̣ пат̣ханти ‘‘на ете пана двепи джха̄намаггапаччайа̄ йатха̄сан̇кхйам̣ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аахетукачиттесу лаббхантӣ’’ти, тесам̣ со па̄т̣хо сундаратаро, имасса пакаран̣асса̄йам̣ аттхаван̣н̣ана̄, на дхаммасан̇ган̣ийа̄ти.

самам̣ пака̄рехи йуттата̄йа екӣбха̄вопагамена вийа упака̄раката̄ сампайуттапаччайата̄.

йутта̄нампи сатам̣ виппайуттабха̄вена на̄наттӯпагамена упака̄раката̄ виппайуттапаччайата̄. на хи ваттхусахаджа̄тапаччха̄джа̄тавасена айутта̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄дибха̄вена упака̄рака̄нам̣ виппайутта̄нам̣ виппайуттапаччайата̄ аттхӣти. рӯпа̄нам̣ пана рӯпехи сатипи авиниббхоге виппайогойева наттхӣти на тесам̣ виппайуттапаччайата̄. вуттан̃хи ‘‘чатӯхи сампайого чатӯхи виппайого’’ти (дха̄ту. 3).

паччуппанналаккхан̣ена̄ти паччуппаннасабха̄вена. тена ‘‘аттхи ме па̄пакаммам̣ ката’’нти (па̄ра̄. 38), ‘‘аттхекаччо пуггало аттахита̄йа пат̣ипанно’’ти (пу. па. ма̄тика̄ 4.24) ча евама̄дӣсу вуттам̣ ниббаттаупалаббхама̄ната̄лаккхан̣ам̣ аттхибха̄вам̣ нива̄рети. сатипи джанакатте упаттхамбхакаппадха̄на̄ аттхибха̄вена упака̄раката̄ти а̄ха ‘‘упаттхамбхакаттена̄’’ти. идан̃ча упаттхамбхакаттам̣ ваттха̄рамман̣асахаджа̄та̄дӣнам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ аттхибха̄вена упака̄ракаттам̣ дат̣т̣хаббам̣.

а̄рамман̣е пхусана̄дивасена ваттама̄на̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ анекесам̣ сахабха̄во наттхӣти екасмим̣ пхасса̄дисамуда̄йе сати дутийо на хоти, асати пана хоти, тена наттхибха̄вена упака̄раката̄ наттхипаччайата̄. сатипи пуриматарачитта̄нам̣ наттхибха̄ве на та̄ни наттхибха̄вена упака̄рака̄ни, анантарамева пана аттано аттхибха̄вена паваттиока̄сам̣ алабхама̄на̄нам̣ наттхибха̄вена паваттиока̄сам̣ дадама̄нам̣ вийа упака̄ракам̣ хотӣти ‘‘паваттиока̄сада̄нена упака̄раката̄’’ти а̄ха.

еттха ча абха̄ваматтена упака̄раката̄ ока̄сада̄нам̣ наттхипаччайата̄, сабха̄ва̄вигамена аппаваттама̄на̄нам̣ сабха̄вавигамена упака̄раката̄ вигатапаччайата̄, наттхита̄ ча ниродха̄нантарасун̃н̃ата̄, вигатата̄ ниродхаппаттата̄, айаметесам̣ висесо, татха̄ аттхита̄йа сасабха̄вато упака̄раката̄ аттхипаччайата̄, сабха̄ва̄вигамена ниродхасса аппаттийа̄ упака̄раката̄ авигатапаччайата̄ти паччайабха̄вависесо дхамма̄висесепи ведитаббо. дхамма̄нан̃хи саттивисесам̣ саббам̣ йа̄тха̄вато абхисамбуджджхитва̄ татха̄гатена чатувӣсатипаччайависеса̄ вутта̄ти бхагавати саддха̄йа ‘‘евам̣висеса̄ ете дхамма̄’’ти сутамайан̃а̄н̣ам̣ уппа̄детва̄ чинта̄бха̄вана̄майехи тадабхисамайа̄йа його ка̄таббо.

чатӯсу кхандхесу екассапи асан̇гахитатта̄бха̄вато на̄мадхаммекадесата̄ анантара̄дӣнам̣ наттхӣти ‘‘на̄мадхамма̄ва̄’’ти ватва̄ на кевалам̣ паччайапаччайуппаннабха̄ве бхаджанта̄нам̣ чатуннам̣йева кхандха̄нам̣ на̄мата̄, атха кхо нибба̄нан̃ча на̄мамева̄ти дассенто ‘‘нибба̄насса асан̇гахитатта̄’’тиа̄дима̄ха. пуреджа̄тапаччайо рӯпекадесоти еттха екадесавачанена рӯпарӯпато ан̃н̃ам̣ ваджджети, рӯпарӯпам̣ пана кусалаттике ана̄гатампи пуреджа̄тапаччайабха̄вена ан̃н̃аттха а̄гатамева. вуттан̃хи ‘‘анидассанааппат̣игхо дхаммо анидассанааппат̣игхасса дхаммасса пуреджа̄тапаччайена паччайо – а̄рамман̣апуреджа̄там̣, ваттхупуреджа̄там̣. а̄рамман̣апуреджа̄там̣ ваттхум̣ иттхиндрийам̣ пурисиндрийам̣ а̄подха̄тум̣ кабал̣ӣка̄рам̣ а̄ха̄рам̣ аниччато…пе… доманассам̣ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.22.39).

паччайуддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

паччайаниддесо

1. хетупаччайаниддесаван̣н̣ана̄

1. йо хетупаччайоти уддит̣т̣хо, со евам̣ ведитабботи етена хетусан̇кха̄тасса паччайадхаммасса хетусампайуттакатам̣самут̣т̣ха̄нарӯпасан̇кха̄та̄нам̣ паччайуппанна̄нам̣ хетупаччайена паччайабха̄во хетупаччайоти уддит̣т̣хоти. йо пана хетубха̄вена йатха̄вутто паччайадхаммо йатха̄вутта̄нам̣ паччайуппанна̄нам̣ паччайо хоти, со хетупаччайоти уддит̣т̣хоти ведитабботи дассети. убхайатха̄пи хетубха̄вена упака̄раката̄ хетупаччайоти уддит̣т̣хоти дасситам̣ хоти. еса найо сесапаччайесупи. упака̄раката̄ пана дхаммасабха̄во ева, на дхаммато ан̃н̃а̄ аттхӣти. татха̄ татха̄ упака̄ракам̣ там̣ там̣ дхаммам̣ дассенто хи бхагава̄ там̣ там̣ упака̄ракатам̣ дассетӣти.

хетӯ хетусампайуттака̄нанти еттха пат̣хамо хету-саддо паччаттаниддит̣т̣хо паччайаниддесо. тена етасса хетубха̄вена упака̄раката̄ хетупаччайата̄ти дассети. дутийо паччайуппаннависесанам̣. тена на йесам̣ кесан̃чи сампайуттака̄нам̣ хетупаччайабха̄вена паччайо хоти, атха кхо хетуна̄ сампайутта̄намева̄ти дассети. нану ча сампайуттасаддасса са̄пеккхатта̄ дутийе хетусадде авиджджама̄непи ан̃н̃асса апеккхитаббасса аниддит̣т̣хатта̄ аттана̄ва сампайуттака̄нам̣ хетупаччайена паччайоти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти? на̄йам̣ еканто. хетусаддо хи паччаттаниддит̣т̣хо ‘‘хетупаччайена паччайо’’ти еттхева бйа̄ват̣о йада̄ гайхати, тада̄ сампайуттависесанам̣ на хотӣти сампайутта̄ ависит̣т̣ха̄ йе кечи гахита̄ бхавеййунти евам̣ сампайуттасаддена аттани ева бйа̄ват̣ена хетусаддена висесанена вина̄ йесам̣ кесан̃чи сампайутта̄нам̣ гахан̣ам̣ хотӣти там̣ сандха̄йа ‘‘атха̄пи…пе… аттхо бхавеййа̄’’ти а̄ха. нану йатха̄ ‘‘арӯпино а̄ха̄ра̄ сампайуттака̄нам̣ дхамма̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.15), ‘‘арӯпино индрийа̄ сампайуттака̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.16) ча вутте дутийена а̄ха̄раггахан̣ена индрийаггахан̣ена ча вина̄пи а̄ха̄риндрийасампайуттака̄ва гайханти, евамидха̄пи сийа̄ти? на, а̄ха̄риндрийа̄сампайуттасса абха̄вато. ваджджетабба̄бха̄вато хи таттха дутийаа̄ха̄риндрийаггахан̣е асатипи там̣сампайуттака̄ва гайхантӣти там̣ на катам̣, идха пана ваджджетаббам̣ аттхӣти ваттаббам̣ дутийам̣ хетуггахан̣анти.

евампи хетӯ хетусампайуттака̄нанти еттха хетусампайуттака̄нам̣ со ева сампайуттакахетӯти висесанасса акататта̄ йо кочи хету йасса кассачи хетусампайуттакасса хетупаччайена паччайоти а̄паджджатӣти? на̄паджджати, паччаттаниддит̣т̣хассева хетусса пуна сампайуттависесанабха̄вена вуттатта̄, етадаттхамева ча вина̄пи дутийена хетусаддена хетусампайуттабха̄ве сиддхепи тасса гахан̣ам̣ катам̣. атха ва̄ асати дутийе хетусадде хетусампайуттака̄нам̣ хетупаччайена паччайо, на пана хетӯнанти евампи гахан̣ам̣ сийа̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ со вутто, тена хетусампайуттабха̄вам̣ йе лабханти, тесам̣ саббесам̣ хетӯнам̣ ан̃н̃есампи хетупаччайена паччайоти дасситам̣ хоти. йасма̄ пана хетуджха̄намагга̄ патит̣т̣ха̄матта̄дибха̄вена нирапеккха̄, на а̄ха̄риндрийа̄ вийа са̄пеккха̄ ева, тасма̄ етесвева дутийам̣ хета̄диггахан̣ам̣ катам̣. а̄ха̄риндрийа̄ пана а̄харитаббаиситабба̄пеккха̄ ева, тасма̄ те вина̄пи дутийена а̄ха̄риндрийаггахан̣ена аттана̄ ева а̄харитаббе ча иситаббе ча а̄ха̄риндрийабхӯте ан̃н̃е ча сампайуттаке париччхиндантӣти там̣ таттха на катам̣, идха ча дутийена хетуггахан̣ена паччайуппанна̄нам̣ хетуна̄ паччайабхӯтенева сампайутта̄нам̣ хетӯнам̣ ан̃н̃есан̃ча париччхиннатта̄ пуна висесанакиччам̣ наттхӣти пан̃ха̄ва̄ре ‘‘кусала̄ хетӯ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄на’’нтиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. 1.1.401) дутийам̣ хетуггахан̣ам̣ на катанти дат̣т̣хаббам̣.

ниддиситаббасса апа̄кат̣атта̄ти там̣-саддо пуримавачана̄пеккхо вуттассева ниддесо ‘‘рӯпа̄йатанам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ там̣сампайуттака̄на’’нтиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. 1.1.2) пуримавачанена ниддиситаббе па̄кат̣ӣбхӯте ева паваттати. еттха ча паччаттаниддит̣т̣хо хетусаддо ‘‘хетупаччайена паччайо’’ти еттха бйа̄ват̣о сампайуттасаддена вийа там̣-садденапи анапеккханӣйо ан̃н̃о ча кочи ниддиситаббаппака̄сако вутто наттхи, тасма̄ ‘‘там̣сампайуттака̄на’’нти ча на вуттанти адхиппа̄йо.

‘‘хетусампайуттака̄на’’нти имина̄ пана паччайуппаннавачанена асаматтена паччайуппаннавачанантара̄пеккхена пуббе вуттена там̣-саддена ниддиситаббам̣ па̄кат̣ӣкатам̣, тена ‘‘там̣самут̣т̣ха̄на̄на’’нти еттха там̣гахан̣ам̣ катанти. ким̣ пана тасмим̣ хетусампайуттакасадде там̣-саддена ниддиситаббам̣ па̄кат̣ӣбхӯтанти? йехи хетӯхи сампайутта̄ ‘‘хетусампайуттака̄’’ти вутта̄, те хетӯ чева сампайуттакависесанабхӯта̄ таббисесита̄ ча хетусампайуттака̄. тена̄ха ‘‘те хетӯ чева̄’’тиа̄ди. ан̃н̃атха̄ ‘‘те хетӯ чева̄’’ти етасса паччаттаниддит̣т̣хена хетусаддена самбандхе сати йатха̄ идха тенева там̣-саддена ниддиситабба̄ па̄кат̣а̄, евам̣ пуббепи бхавитум̣ арахантӣти ‘‘ниддиситаббасса апа̄кат̣атта̄ ‘там̣сампайуттака̄на’нти на вутта’’нти идам̣ на йуджджеййа̄ти. дувидхампи ва̄ хетуггахан̣ам̣ апанетва̄ там̣саддавачанӣйатам̣ чодети парихарати ча. там̣самут̣т̣ха̄на̄нанти ча хетусамут̣т̣ха̄на̄нанти йуттам̣. хетӯ хи паччайа̄ти.

читтаджарӯпам̣ аджанайама̄на̄пӣти пи-саддена джанайама̄на̄пи. йади ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти вачанена пат̣исандхиккхан̣е кат̣атта̄рӯпасса аггахан̣ато там̣ на вуттам̣, сахаджа̄тапаччайавибхан̇ге читтачетасика̄нам̣ тасса кат̣атта̄рӯпасса паччайабха̄во на вутто бхавеййа. йади ча таттха читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ паччайабха̄вена там̣сама̄налаккхан̣а̄нам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нампи паччайабха̄во нидассито, евамидха̄пи бхавитаббам̣. ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти пана аватва̄ ‘‘там̣самут̣т̣ха̄на̄на’’нти вачанам̣ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ саббачиттачетасикасамут̣т̣ха̄ната̄дассанаттхам̣. евам̣пака̄рена хи там̣самут̣т̣ха̄навачанена таттха таттха вуттам̣ самут̣т̣ха̄навачанам̣ висеситам̣ хоти. нану ‘‘читтачетасика̄ дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄на’’нти вачанена читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ читтачетасикасамут̣т̣ха̄ната̄ вутта̄ти? на вутта̄. читтачетасика̄нам̣ паччайабха̄во ева хи таттха вуттоти.

читтапат̣ибаддхавуттита̄йа̄ти етенева хетуа̄дипат̣ибаддхатан̃ча дассети. ‘‘йан̃ча, бхиккхаве, четети, йан̃ча пакаппети, йан̃ча анусети, а̄рамман̣аметам̣ хоти, вин̃н̃а̄н̣асса т̣хитийа̄ а̄рамман̣е сати патит̣т̣ха̄ вин̃н̃а̄н̣асса хоти, тасмим̣ патит̣т̣хите вин̃н̃а̄н̣е вирул̣хе на̄марӯпасса авакканти хоти, на̄марӯпапаччайа̄ сал̣а̄йатана’’нти (сам̣. ни. 2.39) имасмимпи сутте пат̣исандхина̄марӯпасса вин̃н̃а̄н̣апаччайата̄ вутта̄ти а̄ха ‘‘тасмим̣ патит̣т̣хите’’тиа̄ди.

пуриматарасиддха̄йа патхавийа̄ бӣджапатит̣т̣ха̄нам̣ вийа пуриматарасиддхе камме танниббаттассева вин̃н̃а̄н̣абӣджасса патит̣т̣ха̄нам̣ каммасса кат̣атта̄ уппаттӣти вуттам̣ хоти. тена̄ха – ‘‘каммам̣ кхеттам̣, вин̃н̃а̄н̣ам̣ бӣджа’’нти. касса пана там̣ кхеттам̣ бӣджан̃ча̄ти? на̄марӯпан̇курасса.

айан̃ча панаттхоти пат̣исандхийам̣ каммаджарӯпа̄нам̣ читтапат̣ибаддхавуттита̄. ока̄савасенева̄ти на̄марӯпока̄савасенева. со хи тасса аттхасса ока̄соти. ваттхурӯпаматтампӣти ваданто ваттхурӯпасса упаттхамбхака̄нам̣ сесарӯпа̄нампи тадупаттхамбхакабха̄венева арӯпадхамма̄нам̣ паччайабха̄вам̣ дассети, сахабхаванаматтам̣ ва̄. таттха ка̄йабха̄ва̄дикала̄па̄нам̣ каттхачи абха̄вато каттхачи абха̄ва̄бха̄вато ‘‘ваттхурӯпаматтампи вина̄’’ти а̄ха. сасса̄микети етассева висесанаттхам̣ ‘‘сара̄джаке’’ти вуттам̣.

паваттийам̣ кат̣атта̄рӯпа̄дӣнам̣ паччайабха̄вапат̣иба̄ханатоти идам̣ касма̄ вуттам̣, нану тесам̣ паччайабха̄ваппасан̇гойева наттхи ‘‘хетӯ сахаджа̄та̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.1) вачанато. на хи йесам̣ хетӯ сахаджа̄тапаччайо на хонти, та̄ни хетусахаджа̄та̄ни на̄ма хонти. йади сийум̣, ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ сахаджа̄то абйа̄като дхаммо уппаджджати на хетупаччайа̄’’тиа̄ди ча лаббхеййа, на пана лаббхати, тасма̄ на та̄ни хетусахаджа̄та̄нӣти? саччаметам̣, йо пана хетӯхи сама̄нака̄луппаттиматтам̣ гахетва̄ хетусахаджа̄табха̄вам̣ ман̃н̃еййа, тасса̄йам̣ пасан̇го аттхӣти идам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. бхагава̄ пана вачана̄нам̣ лахугарубха̄вам̣ на ган̣ети, бодханеййа̄нам̣ пана аджджха̄сайа̄нурӯпато дхаммасабха̄вам̣ авиломенто татха̄ татха̄ десанам̣ нийа̄метӣти на каттхачи аккхара̄нам̣ бахута̄ ва̄ аппата̄ ва̄ чодетабба̄ти.

хетупаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. а̄рамман̣апаччайаниддесаван̣н̣ана̄

2. уппаджджанаккхан̣ейева̄ти етена ваттама̄наккхан̣екадесена саббам̣ ваттама̄наккхан̣ам̣ гайхатӣти дат̣т̣хаббам̣. на хи уппаджджанаккхан̣ейева чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ рӯпа̄дӣни а̄рамман̣апаччайо, атха кхо саббасмим̣ ваттама̄наккхан̣ети. тена а̄ламбийама̄на̄нампи рӯпа̄дӣнам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄диваттама̄ната̄йа пуре паччха̄ ча виджджама̄на̄нам̣ а̄рамман̣апаччайатта̄бха̄вам̣ дассети, ко пана ва̄до ана̄ламбийама̄на̄нам̣. на екато хонтӣти нӣла̄дӣни саббарӯпа̄ни саха на хонти, татха̄ садда̄дайопӣти аттхо. ‘‘йам̣ йа’’нти хи вачанам̣ рӯпа̄дӣни бхиндатӣти. таттха пурименаттхена ‘‘уппаджджантӣ’’ти вачанена а̄рамман̣апаччайабха̄валаккхан̣адӣпанаттхам̣ ‘‘йам̣ йам̣ дхамма’’нтиа̄ди вуттанти дассети, паччхимена ‘‘йам̣ йа’’нти вачанена рӯпа̄дибхедадӣпанаттханти. ‘‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха̄’’ти етасса ван̣н̣ана̄йам̣ дасситасабба̄рамман̣а̄дивасена ва̄ идха̄пи аттхо гахетабботи.

евам̣ вуттанти йатха̄ надӣпаббата̄нам̣ санданам̣ т̣ха̄нан̃ча паваттам̣ авиратам̣ авиччхиннанти санданти тит̣т̣хантӣти ваттама̄навачанам̣ вуттам̣, евам̣ ‘‘йе йе дхамма̄’’ти атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ саббасан̇гахасамуда̄йавасена гахитатта̄ тесам̣ уппаджджанам̣ паваттанам̣ авиратанти уппаджджантӣти ваттама̄навачанам̣ вуттанти адхиппа̄йо. име пана на хета̄дипаччайа̄ саббепи атӣта̄на̄гата̄нам̣ хонти. на хи атӣто ча ана̄гато ча аттхи, йассете паччайа̄ сийум̣. еван̃ча катва̄ атӣтаттике атӣта̄на̄гата̄нам̣ на кочи паччайо вутто, тасма̄ идха̄пи ‘‘уппаджджантӣ’’ти вачанена йесам̣ рӯпа̄дайо а̄рамман̣адхамма̄ а̄рамман̣апаччайа̄ хонти, те паччуппанна̄ва дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. тесу хи дасситесу атӣта̄на̄гатесу там̣там̣паччайа̄ ахесум̣ бхависсанти ча̄ти айаматтхо дассито хоти, на пана там̣там̣паччайавантата̄. паччайаванто хи паччуппанна̄йева̄ти.

еттха ча ‘‘йам̣ йам̣ дхаммам̣ а̄раббха̄’’ти екавачананиддесам̣ катва̄ пуна ‘‘те те дхамма̄’’ти бахувачананиддесо ‘‘йам̣ йа’’нти вуттасса а̄рамман̣адхаммасса анекабха̄вопи аттхӣти дассанаттхо. чатта̄ро хи кхандха̄ сахева а̄рамман̣апаччайа̄ хонти, те саббепи а̄раббха уппаджджама̄нампи тесу екекам̣ а̄раббха уппаджджама̄нам̣ на на хоти, тасма̄ ведана̄дӣсу пхасса̄дӣсу ча екекассапи а̄рамман̣апаччайабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘йам̣ йа’’нти вуттам̣, саббесам̣ екачиттуппа̄дапарийа̄панна̄нам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘те те’’ти. таттха йо ча рӯпа̄дико екекова йам̣йам̣-саддена вутто, йе ча анеке пхасса̄дайо екекавасена йам̣йам̣-саддена вутта̄, те саббе гахетва̄ ‘‘те те’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ йасмим̣ ка̄ле а̄раббха уппаджджанти, тасмим̣ ка̄ле нӣла̄дӣсу читтуппа̄десу ча екекамева а̄раббха уппаджджантӣти дассанаттхам̣ ‘‘йам̣ йа’’нти вуттам̣, те пана а̄ламбийама̄на̄ рӯпа̄рамман̣адхамма̄ ча анеке, татха̄ садда̄диа̄рамман̣адхамма̄ ча̄ти дассанаттхам̣ ‘‘те те’’ти.

нибба̄на̄рамман̣ам̣ ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачаракусаласса апарийа̄паннато кусалавипа̄касса ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачаракирийасса ча̄ти имесам̣ чханнам̣ ра̄сӣнам̣ а̄рамман̣апаччайо хотӣти идам̣ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена кхандхапат̣ибаддха̄нуссаран̣ака̄ле нибба̄нампи рӯпа̄вачаракусалакирийа̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ хотӣти имина̄ адхиппа̄йена вуттам̣. евам̣ сати йатха̄ ‘‘аппама̄н̣а̄ кхандха̄ пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.58) вуттам̣, евам̣ ‘‘нибба̄на’’нти ча ваттаббам̣ сийа̄, на ча там̣ вуттам̣. на хи нибба̄нам̣ пуббе нивут̣т̣хам̣ асан̇кхататта̄, на ча пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена пуббе нивут̣т̣хесу аппама̄н̣аккхандхесу н̃а̄тесу нибба̄наджа̄нане на тена пайоджанам̣ аттхи. йатха̄ хи четопарийан̃а̄н̣ам̣ читтам̣ вибха̄вентамева читта̄рамман̣аджа̄нанасса ка̄ма̄вачарасса паччайо хоти, евамидампи аппама̄н̣аккхандхе вибха̄вентамева тада̄рамман̣аджа̄нанасса ка̄ма̄вачарасса паччайо хотӣти. дит̣т̣ханибба̄нойева ча пуббе нивут̣т̣хе аппама̄н̣аккхандхе ануссарати, тена йатха̄дит̣т̣хамева нибба̄нам̣ тесам̣ кхандха̄нам̣ а̄рамман̣анти дат̣т̣хаббам̣, на пана пуббенива̄са̄нуссатин̃а̄н̣ена тада̄рамман̣авибха̄ванам̣ ка̄таббам̣. вибхӯтамева хи там̣ тасса̄ти. евам̣ ана̄гатам̣сан̃а̄н̣епи йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣, тасма̄ нибба̄нам̣ на кассачи рӯпа̄вачарасса а̄рамман̣анти ‘‘чатуннам̣ ра̄сӣна’’нти ваттум̣ йуттам̣.

а̄рамман̣апаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. адхипатипаччайаниддесаван̣н̣ана̄

3. дхуранти дхурагга̄хам̣. джет̣т̣хаканти сет̣т̣хам̣. чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄нанти еттха пуримачхандасса сама̄нарӯпена таданантарам̣ ниддит̣т̣хена там̣самбандхена чхандасадденева паччайабхӯтасса чхандасса сампайуттакависесанабха̄во дассито хотӣти ‘‘чханда̄дхипати сампайуттака̄на’’нти аватва̄ ‘‘чхандасампайуттака̄на’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. еса найо итаресупи.

гарука̄рачиттӣка̄равасена ва̄ти кусала̄бйа̄ката̄нам̣ паваттим̣ дассети. аладдхам̣ ладдхаббам̣, ладдхам̣ авиджахитаббам̣. йена ва̄ вина̄ на бхавитаббам̣, там̣ ладдхаббам̣, тассеваттхо авиджахитаббанти. анаван̃н̃а̄танти аван̃н̃а̄тампи адосадассита̄йа асса̄данена анаван̃н̃а̄там̣ катва̄.

миччхаттанийата̄ аппана̄садиса̄ маха̄бала̄ вина̄ адхипатина̄ нуппаджджантӣти ‘‘екантенева̄’’ти а̄ха. каммакилеса̄варан̣абхӯта̄ ча те сагга̄варан̣а̄ ча магга̄варан̣а̄ ча паччаккхасагга̄нам̣ ка̄ма̄вачарадева̄нампи уппаджджитум̣ на араханти, ко пана ва̄до рӯпа̄рӯпӣнанти.

ка̄ма̄вачара̄дибхедато пана тивидхо кирийа̄рамман̣а̄дхипати лобхасахагата̄кусалассева а̄рамман̣а̄дхипатипаччайо хотӣти идам̣ парасанта̄нагата̄нам̣ са̄рамман̣адхамма̄нам̣ ‘‘аджджхатта̄рамман̣о дхаммо бахиддха̄рамман̣асса дхаммасса адхипатипаччайена паччайо’’ти етасса абха̄вато ‘‘бахиддха̄рамман̣о дхаммо бахиддха̄рамман̣асса̄’’ти еттха ча а̄рамман̣а̄дхипатино ануддхат̣атта̄ адхипатипаччайата̄ наттхӣти вин̃н̃а̄йама̄непи ‘‘бахиддха̄ кхандхе гарум̣ катва̄ асса̄детӣ’’тиа̄дивачанам̣ (пат̣т̣ха̄. 2.20.31) нисса̄йа арахато кирийадхамма̄ путхуджджана̄дӣхи гарум̣ катва̄ асса̄дийантӣти имина̄ адхиппа̄йена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘санидассанасаппат̣игха̄ кхандха̄’’тиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. 2.22.30) вийа кхандхасаддо рӯпе ева бхавитум̣ арахатӣти вича̄ритаметам̣. путхуджджана̄дика̄ле ва̄ ана̄гате кирийадхамме гарум̣ катва̄ асса̄данам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. ‘‘невавипа̄канавипа̄кадхаммадхамме кхандхе гарум̣ катва̄ асса̄дети абхинандатӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.3.96) кирийадхамма̄ ра̄гадит̣т̣хӣнам̣ адхипатипаччайо хонтева, те ча ‘‘атӣта̄рамман̣е ана̄гате кхандхе гарум̣ катва̄ асса̄детӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 2.19.23) ана̄гата̄ тебхӯмака̄пи адхипатипаччайо хонтӣти. а̄ваджджанакирийасаббха̄вато пана идампи вича̄ретаббам̣.

адхипатипаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. анантарапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

4. йатха̄ ока̄сада̄нависесабха̄вена наттхивигата̄ вутта̄, на евам̣ анантарасаманантара̄, ете пана читтанийа̄махетувисесабха̄вена вутта̄, тасма̄ там̣ читтанийа̄махетувисесабха̄вам̣ дассенто ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄тӯ’’тиа̄дина̄ дха̄тувасена кусала̄дивасена ча ниддесама̄ха. таттха ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти вутте паччайапаччайуппаннависесо на вин̃н̃а̄йатӣти ‘‘пурима̄ пурима̄ паччхима̄йа паччхима̄йа̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. татха̄ ча сати дха̄тувисесена читтависесе дассанам̣ йам̣ ка̄тум̣ а̄раддхо, там̣ воччхиджджеййа. ‘‘мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту манодха̄туйа̄’’ти идампи на сакка̄ ваттум̣ нийа̄ма̄бха̄вато, ‘‘манодха̄ту чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄’’ти ча татхева на сакка̄. на хи манодха̄ту чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄йева анантарапаччайоти нийа̄мо аттхи, тасма̄ па̄кат̣а̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣адха̄туйо а̄дим̣ катва̄ йа̄ва дха̄тувисесанийа̄мо аттхи, та̄ва нидассанена найам̣ дассетва̄ пуна ниравасесадассанаттхам̣ ‘‘пурима̄ пурима̄ кусала̄’’тиа̄дима̄ха. садисакусала̄нанти ведана̄йа ва̄ хетӯхи ва̄ садисакусала̄нам̣ анурӯпакусала̄нанти ва̄ аттхо. тена бхӯмибхинна̄нампи паччайабха̄во вутто хоти. бхаван̇гаггахан̣ена кусала̄кусаламӯлакесу чутипи гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣, абйа̄катамӯлаке тада̄рамман̣ампи.

ка̄ма̄вачаракирийа̄ваджджанасса̄ти ка̄ма̄вачаракирийа̄йа а̄ваджджанасса̄ти а̄ваджджанаггахан̣ена ка̄ма̄вачаракирийам̣ висесетӣти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ма̄вачаравипа̄ко ка̄ма̄вачаракирийара̄сисса ча анантарапаччайо хоти, хонто ча а̄ваджджанассева̄ти айан̃хеттха адхиппа̄йо. а̄ваджджанаггахан̣енева четтха вот̣т̣хаббанампи гахитанти дат̣т̣хаббам̣.

анантарапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. сахаджа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

6. ‘‘ан̃н̃аман̃н̃асса̄ти ан̃н̃о ан̃н̃асса̄’’ти пора̄н̣апа̄т̣хо. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахаджа̄тапаччайена паччайо’’ти еттха вуттасса ‘‘ан̃н̃аман̃н̃а’’нти имасса аттхо ваттаббо, на авуттасса ‘‘ан̃н̃аман̃н̃асса̄’’ти имасса, на ча сама̄наттхассапи саддантарасса аттхе вутте саддантарасса аттхо вутто хоти, тасма̄ ‘‘ан̃н̃аман̃н̃анти ан̃н̃о ан̃н̃асса̄’’ти пат̣ханти. оккантӣти пан̃чавока̄рапат̣исандхийева вуччати, на итара̄ти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘пан̃чавока̄рабхаве пат̣исандхиккхан̣е’’ти. рӯпино дхамма̄ арӯпӣнам̣ дхамма̄нанти идам̣ йадипи пуббе ‘‘оккантиккхан̣е на̄марӯпа’’нти вуттам̣, татха̄пи на тена кхан̣антаре паччайабха̄во рӯпӣнам̣ нива̄ритоти таннива̄ран̣аттхам̣ вуттам̣. кан̃чи ка̄лети кечи кисмин̃чи ка̄лети ва̄ аттхо. тена рӯпино дхамма̄ кечи ваттхубхӯта̄ кисмин̃чи пат̣исандхика̄лети рӯпантара̄нам̣ ваттхусса ча ка̄лантаре арӯпӣнам̣ сахаджа̄тапаччайам̣ пуббе анива̄ритам̣ нива̄рети. еван̃ча катва̄ ‘‘кан̃чи ка̄ла’’нти ва̄ ‘‘кисмин̃чи ка̄ле’’ти ва̄ ваттаббе вибхаттивипалла̄со като. тена хи ‘‘кан̃чӣ’’ти упайогекавачанам̣ ‘‘рӯпино дхамма̄’’ти етена саха самбандхена паччаттабахувачанасса а̄десо, ‘‘ка̄ле’’ти имина̄ самбандхена бхуммекавачанасса̄ти вин̃н̃а̄йати. пуримена ча ‘‘еко кхандхо ваттху ча тин̣н̣аннам̣ кхандха̄на’’нтиа̄дина̄ на̄масахитассева ваттхусса ‘‘на̄масса паччайо’’ти ваттаббатте а̄панне етена кевалассева татха̄ ваттаббатам̣ дассети.

тайо на ан̃н̃аман̃н̃авасена̄ти лаббхама̄непи каттхачи ан̃н̃аман̃н̃асахаджа̄тапаччайабха̄ве вачанена асан̇гахитатта̄ тасса евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. чатусамут̣т̣ха̄никасса рӯпасса екадесабхӯте каммасамут̣т̣ха̄нарӯпе самуда̄йекадесавасена са̄мивачанам̣ дат̣т̣хаббам̣, ниддха̄ран̣е ва̄.

сахаджа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. ниссайапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

8. ниссайапаччайаниддесе ‘‘рӯпино дхамма̄ арӯпӣнам̣ дхамма̄нам̣ кисмин̃чи ка̄ле’’ти идам̣ на лаббхати. йам̣ панеттха лаббхати ‘‘рӯпино дхамма̄ кечӣ’’ти, таттха те ева дхамме дассетум̣ ‘‘чаккха̄йатана’’нтиа̄ди вуттанти. ‘‘ваттхурӯпам̣ пан̃чавока̄рабхаве’’ти вуттатта̄ ‘‘т̣хапетва̄ а̄руппавипа̄ка’’нти идам̣ на ваттаббанти че? на, ‘‘тебхӯмакавипа̄касса̄’’ти вутте пан̃чавока̄рабхаве ануппаджджанакам̣ т̣хапетаббам̣ аджа̄нантасса тасса пака̄сетаббатта̄.

ниссайапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. упаниссайапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

9. те тайопи ра̄сайоти упаниссайе тайо анекасан̇га̄хаката̄йа ра̄сайоти вадати. етасмим̣ пана упаниссайаниддесе йе пурима̄ йесам̣ паччхима̄нам̣ анантарӯпаниссайа̄ хонти, те тесам̣ саббесам̣ екантенева хонти, на кесан̃чи када̄чи, тасма̄ йесу падесу анантарӯпаниссайо сан̇гахито, тесу ‘‘кесан̃чӣ’’ти на сакка̄ ваттунти на вуттам̣. йе пана пурима̄ йесам̣ паччхима̄нам̣ а̄рамман̣апакатӯпаниссайа̄ хонти, те тесам̣ на саббесам̣ екантена хонти, йесам̣ уппаттипат̣иба̄хика̄ паччайа̄ балаванто хонти, тесам̣ на хонти, итаресам̣ хонти. тасма̄ йесу падесу анантарӯпаниссайо на лаббхати, тесу ‘‘кесан̃чӣ’’ти вуттам̣. сиддха̄нам̣ паччайадхамма̄нам̣ йехи паччайуппаннехи акусала̄дӣхи бхавитаббам̣, тесам̣ кесан̃чӣти айан̃четтха аттхо, на пана ависесена акусала̄дӣсу кесан̃чӣти.

пурима̄ пурима̄ кусала̄…пе… абйа̄ката̄нам̣ дхамма̄нанти йесам̣ упаниссайапаччайена бхавитаббам̣, тесам̣ абйа̄ката̄нам̣ паччхима̄нанти дат̣т̣хаббам̣. на хи рӯпа̄бйа̄катам̣ упаниссайам̣ лабхатӣти. катхам̣? а̄рамман̣а̄нантарӯпаниссайе та̄ва на лабхати ана̄рамман̣атта̄ пубба̄паранийамена аппаваттито ча, пакатӯпаниссайан̃ча на лабхати ачетанена рӯпасанта̄нена пакатасса абха̄вато. йатха̄ хи арӯпасанта̄нена саддха̄дайо ниппха̄дита̄ утубходжана̄дайо ча упасевита̄, на евам̣ рӯпасанта̄нена. йасмин̃ча утубӣджа̄дике камма̄дике ча сати рӯпам̣ паваттати, на там̣ тена пакатам̣ хоти. сачетанассева хи уппа̄данупаттхамбханупайога̄дивасена четанам̣ пакаппанам̣ пакаран̣ам̣, рӯпан̃ча ачетананти. йатха̄ ча нирӣхакесу паччайа̄йаттесу дхаммесу кесан̃чи са̄рамман̣асабха̄вата̄ хоти, кесан̃чи на, евам̣ саппакаран̣асабха̄вата̄ ниппакаран̣асабха̄вата̄ ча дат̣т̣хабба̄. утубӣджа̄дайо пана ан̇кура̄дӣнам̣ тесу асантесу абха̄вато ева паччайа̄, на пана упаниссайа̄дибха̄ватоти. пуримапурима̄нам̣йева панеттха упаниссайапаччайабха̄во ба̄хуллавасена па̄кат̣авасена ча вутто. ‘‘ана̄гате кхандхе паттхайама̄но да̄нам̣ детӣ’’тиа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 2.18.8) пана ана̄гата̄пи упаниссайапаччайа̄ хонти, те пуримехи а̄рамман̣апакатӯпаниссайехи там̣сама̄налаккхан̣ата̄йа идха сан̇гайхантӣти дат̣т̣хабба̄.

пуггалопи сена̄санампӣти пуггаласена̄санаггахан̣авасена упаниссайабха̄вам̣ бхаджанте дхамме дассети, пи-саддена чӣвара̄ран̃н̃аруккхапаббата̄диггахан̣авасена упаниссайабха̄вам̣ бхаджанте саббе сан̇ган̣ха̄ти. ‘‘абйа̄като дхаммо абйа̄катасса дхаммасса упаниссайапаччайена паччайо’’тиа̄дӣсу хи ‘‘сена̄санам̣ ка̄йикасса сукхасса̄’’тиа̄дивачанена сена̄санаггахан̣ена упаниссайабха̄вам̣ бхаджанта̄ва дхамма̄ упаниссайапаччайена паччайоти имаматтхам̣ дассентена пуггала̄дӣсупи айам̣ найо дассито хотӣти. паччуппанна̄пи а̄рамман̣апакатӯпаниссайа̄ паччуппанната̄йа сена̄санасама̄налаккхан̣атта̄ еттхева сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. ваккхати хи ‘‘паччуппаннам̣ утум̣ бходжанам̣ сена̄санам̣ упанисса̄йа джха̄нам̣ уппа̄детӣ’’тиа̄дина̄ сена̄санасса паччуппаннабха̄вам̣ вийа паччуппанна̄нам̣ утуа̄дӣнам̣ пакатӯпаниссайабха̄вам̣, ‘‘паччуппаннам̣ чаккхум̣…пе… ваттхум̣ паччуппанне кхандхе гарум̣ катва̄ асса̄детӣ’’тиа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 2.18.4) чаккха̄дӣнам̣ а̄рамман̣ӯпаниссайабха̄ван̃ча̄ти. паччуппанна̄нампи ча та̄диса̄нам̣ пуббе пакататта̄ пакатӯпаниссайата̄ дат̣т̣хабба̄.

касин̣а̄рамман̣а̄дӣни а̄рамман̣амева хонти, на упаниссайоти имина̄ адхиппа̄йена ‘‘екачча̄йа̄’’ти а̄ха.

арӯпа̄вачаракусалампи йасмим̣ касин̣а̄димхи джха̄нам̣ ануппа̄дитам̣, тасмим̣ ануппаннаджха̄нуппа̄дане саббасса ча уппаннаджха̄насса сама̄паджджане иддхивидха̄дӣнам̣ абхин̃н̃а̄нан̃ча упаниссайоти имаматтхам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘тебхӯмакакусало чатубхӯмакассапи кусаласса̄’’ти. вуттампи четам̣ ‘‘арӯпа̄вачарам̣ саддхам̣ упанисса̄йа рӯпа̄вачарам̣ джха̄нам̣ випассанам̣ маггам̣ абхин̃н̃ам̣ сама̄паттим̣ уппа̄детӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 4.13.285). ка̄ма̄вачаракусалам̣ рӯпа̄вачара̄рӯпа̄вачаравипа̄ка̄нампи тадуппа̄дакакусала̄нам̣ упаниссайабха̄вавасена, пат̣исандхинийа̄макасса чутито пуримаджаванасса ча васена упаниссайо, рӯпа̄вачаракусалам̣ арӯпа̄вачаравипа̄касса, арӯпа̄вачаракусалан̃ча рӯпа̄вачаравипа̄касса тадуппа̄дакакусалӯпаниссайабха̄вена̄ти евам̣ паччекам̣ тебхӯмакакусала̄нам̣ чатубхӯмакавипа̄касса тебхӯмакакирийасса ча йатха̄йогам̣ паччайабха̄во ведитаббо. па̄л̣ийампи хи пакатӯпаниссайо найадассанаматтенева пан̃ха̄ва̄ресу виссаджджитоти.

имина̄ пана найена̄ти локуттараниббаттанам̣ упанисса̄йа синехуппа̄даналесена̄ти аттхо. локуттара̄ пана дхамма̄ акусала̄нам̣ на кеначи паччайена паччайо хонтӣти на идам̣ са̄рато дат̣т̣хаббанти адхиппа̄йо. ка̄ма̄вачара̄дитихетукабхаван̇гам̣ ка̄йикасукха̄ди ча рӯпа̄вачара̄дикусала̄нам̣ упаниссайо, арӯпа̄вачаравипа̄ко рӯпа̄вачаракусаласса там̣ паттхетва̄ танниббаттакакусалуппа̄данаттхам̣ уппа̄дийама̄насса, рӯпа̄вачаракирийасса ча пуббе нивут̣т̣ха̄дӣсу арӯпа̄вачаравипа̄каджа̄нанаттхам̣ джха̄на̄бхин̃н̃а̄йо уппа̄дентасса арахато, чатубхӯмакавипа̄ка̄нам̣ пана тадуппа̄дакакусалӯпаниссайабха̄вавасена со со випа̄ко упаниссайо. тена̄ха ‘‘татха̄ тебхӯмакавипа̄ко’’ти. йадипи арахаттапхалаттам̣ джха̄навипассана̄ уппа̄дети ана̄га̄мӣ, на пана тена там̣ када̄чи дит̣т̣хапуббам̣ путхуджджана̄дӣхи сота̄паттипхала̄дӣни вийа, тасма̄ та̄ни вийа тесам̣ джха̄на̄дӣнам̣ имасса ча аггапхалам̣ на джха̄на̄дӣнам̣ упаниссайо. упаладдхапуббасадисамева хи ана̄гатампи упаниссайоти. тена̄ха ‘‘упарит̣т̣химам̣ кусалассапӣ’’ти.

кирийааттхапат̣исамбхида̄димпи паттхетва̄ да̄на̄дикусалам̣ каронтасса тебхӯмакакирийа̄пи чатубхӯмакассапи кусаласса упаниссайапаччайена паччайо. йонисоманасика̄ре ваттаббамева наттхи, там̣ упанисса̄йа ра̄га̄диуппа̄дане акусаласса, кусала̄кусалӯпаниссайабха̄вамукхена чатубхӯмакавипа̄касса. евам̣ кирийассапи йоджетаббам̣. тена̄ха ‘‘кирийасан̇кха̄топи пакатӯпаниссайо чатубхӯмака̄нам̣ кусала̄дикхандха̄нам̣ хотийева̄’’ти. невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммесу пана утубходжанасена̄сана̄намева тин̣н̣ам̣ ра̄сӣнам̣ пакатӯпаниссайабха̄вадассанам̣ найадассанамева̄ти. имасмим̣ пат̣т̣ха̄намаха̄пакаран̣е а̄гатанайена̄ти идам̣ ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча абйа̄като дхаммо уппаджджати на упаниссайапаччайа̄, кусале кхандхе пат̣ичча читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпа’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.91) евама̄дикам̣ упаниссайапат̣иккхепам̣, ануломе ча ана̄гаманам̣ сандха̄йа вуттам̣. суттантикапарийа̄йена̄ти ‘‘вин̃н̃а̄н̣ӯпанисам̣ на̄марӯпам̣, на̄марӯпанисам̣ сал̣а̄йатана’’нтиа̄дикена (сам̣. ни. 2.23),

‘‘йатха̄пи паббато село, аран̃н̃асмим̣ браха̄ване;

там̣ руккха̄ упанисса̄йа, вад̣д̣ханте те ванаппатӣ’’ти (а. ни. 3.49). –

а̄дикена ча.

упаниссайапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. пуреджа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

10. найадассанавасена йа̄ни вина̄ а̄рамман̣апуреджа̄тена на ваттанти, тесам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ а̄рамман̣апуреджа̄тадассанена манодва̄репи йам̣ йада̄рамман̣апуреджа̄тена ваттати, тасса тада̄ламбитам̣ саббампи рӯпарӯпам̣ а̄рамман̣апуреджа̄танти дасситамева хоти, сарӯпена пана адасситатта̄ ‘‘са̄васесавасена десана̄ ката̄’’ти а̄ха. читтавасена ка̄йам̣ парин̣а̄майато иддхивидха̄бхин̃н̃а̄йа ча ат̣т̣ха̄расасу йам̣кин̃чи а̄рамман̣апуреджа̄там̣ хотӣти дат̣т̣хаббам̣.

тада̄рамман̣абха̄виноти еттха пат̣исандхибха̄вино ваттхупуреджа̄та̄бха̄вена итарассапи абха̄ва̄ аггахан̣ам̣. бхаван̇габха̄вино пана гахан̣ам̣ ка̄таббам̣ на ва̄ ка̄таббам̣ пат̣исандхийа̄ вийа апарибйаттасса а̄рамман̣асса а̄рамман̣аматтабха̄вато, ‘‘манодха̄тӯнан̃ча̄’’ти еттха сантӣран̣абха̄вино мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄пи.

пуреджа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

11. паччха̄джа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

11. тассева̄ти идам̣ ка̄ма̄вачарарӯпа̄вачаравипа̄ка̄нам̣ ниравасесадасситапуреджа̄тадассанавасена вуттам̣, рӯпа̄вачаравипа̄ко пана а̄ха̄расамут̣т̣ха̄насса на хотӣти.

паччха̄джа̄тапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

12. а̄севанапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

12. пагун̣атарабалаватарабха̄вависит̣т̣ханти етена випа̄ка̄бйа̄катато висесети.

а̄севанапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

13. каммапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

13. четана̄сампайуттакаммам̣ абхиджджха̄ди каммапаччайо на хотӣти ‘‘четана̄каммамева̄’’ти а̄ха. сатипи хи випа̄кадхаммадхамматте на четана̄ваджджа̄ евам̣сабха̄ва̄ти. аттано пхалам̣ уппа̄детум̣ саматтхена̄ти каммасса саматтхата̄ тасса каммапаччайабха̄во вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

пан̃чавока̄рейева, на ан̃н̃аттха̄ти етена ка̄ма̄вачарачетана̄ екавока̄ре рӯпампи на джанетӣти дассети.

каммапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

14. випа̄капаччайаниддесаван̣н̣ана̄

14. випа̄капаччайаниддесе йесам̣ екантена випа̄ко випа̄капаччайо хоти, тесам̣ васена найадассанам̣ катам̣. на хи а̄руппе бхӯмидвайавипа̄ко рӯпасса паччайо хоти.

випа̄капаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

15. а̄ха̄рапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

15. кабал̣ам̣ каритва̄ аджджхохаритова̄ти аситапӣта̄диваттхӯхи саха аджджхохаритова̄ти вуттам̣ хоти. па̄таббаса̄йитабба̄нипи хи сабха̄вавасена кабал̣а̄йева хонтӣти.

сесатисантатисамут̣т̣ха̄насса анупа̄лакова хутва̄ти еттха читтасамут̣т̣ха̄насса а̄ха̄рапаччайабха̄во вича̄ретва̄ гахетаббо. на хи читтасамут̣т̣ха̄но кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро ночиттасамут̣т̣ха̄но тадубхайан̃ча читтасамут̣т̣ха̄нака̄йасса а̄ха̄рапаччайо вутто, тивидхопи пана со ночиттасамут̣т̣ха̄нака̄йасса вуттоти.

а̄ха̄рапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

16. индрийапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

16. арӯпаджӣвитиндрийампи сан̇гахитанти миссакатта̄ джӣвитиндрийам̣ на саббена саббам̣ ваджджитаббанти адхиппа̄йо.

авиниббхуттадхамма̄нанти еттха айам̣ адхиппа̄йо – рӯпа̄рӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиниббхуттавоха̄ро наттхӣти арӯпа̄нам̣ индрийапаччайабхӯта̄ни паччайантара̄пеккха̄ни чаккха̄дӣни аттано виджджама̄наккхан̣е авиниббхуттадхамма̄нам̣ индрийапаччайатам̣ апхаранта̄нипи индрийапаччайа̄ сийум̣. йо пана нирапеккхо индрийапаччайо авиниббхуттадхамма̄нам̣ хоти, со аттано виджджама̄наккхан̣е тесам̣ индрийапаччайатам̣ апхаранто на̄ма наттхи. йади ча иттхиндрийапурисиндрийа̄ни индрийапаччайо лин̇га̄дӣнам̣ сийум̣, авиниббхутта̄нам̣ тесампи сийум̣. на хи рӯпам̣ рӯпасса, арӯпам̣ ва̄ арӯпасса виниббхуттасса индрийапаччайо аттхӣти. сати чевам̣ иттхипурисиндрийехи авиниббхуттатта̄ калала̄дика̄ле ча лин̇га̄дӣни сийум̣, йесам̣ та̄ни индрийапаччайатам̣ пхареййум̣, на ча пхаранти. тасма̄ на техи та̄ни авиниббхуттака̄ни, авиниббхуттатта̄бха̄вато ча тесам̣ индрийапаччайатам̣ на пхаранти. ан̃н̃есам̣ пана йехи та̄ни сахаджа̄та̄ни, тесам̣ абӣджабха̄ватойева на пхаранти, тасма̄ а̄паннавиниббхуттабха̄ва̄нам̣ тесам̣ лин̇га̄дӣнам̣ авиниббхутта̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча сама̄накала̄падхамма̄нам̣ индрийапаччайата̄йа апхаран̣ато та̄ни индрийапаччайо на хонтӣти. йесам̣ бӣджабхӯта̄ни иттхипурисиндрийа̄ни, тесам̣ лин̇га̄дӣнам̣ апараматтхабха̄ватоти кечи, те пана калала̄дика̄лепи лин̇га̄дӣнам̣ таданурӯпа̄нам̣ аттхитам̣ иччханти.

джа̄тибхӯмивасена вуттесу бхедесу кусаладжа̄тийам̣ рӯпа̄вачаракусаламева а̄руппе т̣хапетаббанти ‘‘т̣хапетва̄ пана рӯпа̄вачаракусалам̣ авасеса̄ кусала̄кусала̄’’ти вуттам̣. пат̣хамалокуттарам̣ пана доманассайуттан̃ча висум̣ ека̄ джа̄ти бхӯми ва̄ на хотӣти а̄руппе алаббхама̄нампи на т̣хапитам̣. хетуа̄дӣсупи ‘‘татха̄ апарийа̄паннакусалахету, татха̄ акусалахетӯ’’тиа̄дӣсу (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.1) еса найо йоджетаббо.

т̣хитиккхан̣ети идам̣ рӯпаджӣвитиндрийасса сахаджа̄тапаччайатта̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. уппа̄даккхан̣епи пана тасса индрийапаччайата̄ на сакка̄ нива̄ретум̣. ваккхати хи ‘‘абйа̄катам̣ дхаммам̣ пат̣ичча…пе… асан̃н̃асатта̄нам̣ екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча…пе… индрийапаччайам̣ каммапаччайасадиса’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.66). на хи асан̃н̃асатта̄нам̣ индрийапаччайа̄ уппаджджама̄насса рӯпасса рӯпаджӣвитиндрийато ан̃н̃о индрийапаччайо аттхи, пан̃чавока̄ре паватте ча кат̣атта̄рӯпасса. пат̣иччава̄ра̄дайо ча чха уппа̄даккхан̣амева гахетва̄ паватта̄, еван̃ча катва̄ паччха̄джа̄тапаччайо етесу ануломато на тит̣т̣хатӣти.

индрийапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

17. джха̄напаччайаниддесаван̣н̣ана̄

17. витаккавича̄рапӣтисоманассадоманассупеккха̄читтекаггата̄сан̇кха̄та̄нӣти еттха йадипи соманассадоманассасан̇кха̄та̄ни джха̄нан̇га̄ни наттхи, сукхадуккхасан̇кха̄та̄ни пана соманассадоманассабхӯта̄нева джха̄нан̇га̄ни, на ка̄йикасукхадуккхабхӯта̄нӣти имасса дассанаттхам̣ соманассадоманассаггахан̣ам̣ катам̣. нану ча ‘‘двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджесӯ’’ти вачаненева ка̄йикасукхадуккха̄ни ваджджита̄нӣти сукхадуккхаггахан̣амева каттаббанти? на, джха̄нан̇гасукхадуккха̄нам̣ джха̄нан̇габха̄вависесанато. ‘‘двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджесу сукхадуккхупеккха̄читтекаггата̄сан̇кха̄та̄нӣ’’ти хи вутте двипан̃чавин̃н̃а̄н̣есу упеккха̄читтекаггата̄хи саддхим̣ ка̄йикасукхадуккха̄нипи ваджджита̄нӣти еттакамева вин̃н̃а̄йати, на пана йа̄ни сукхадуккха̄ни джха̄нан̇га̄ни хонти, тесам̣ джха̄нан̇габхӯто сукхабха̄во дуккхабха̄во ча висесито, тасма̄ соманассадоманассабха̄вависит̣т̣хойева сукхадуккхабха̄во сукхадуккха̄нам̣ джха̄нан̇габха̄воти дассанаттхам̣ соманассадоманассаггахан̣ам̣ кароти. тена ‘‘двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджесӯ’’ти вачанена ваджджийама̄на̄нампи сукхадуккха̄нам̣ соманассадоманассабха̄ва̄бха̄вато джха̄нан̇габха̄ва̄бха̄воти дасситам̣ хоти. йатха̄ваджджита̄ пана сукхадуккхопеккхекаггата̄ касма̄ ваджджита̄ти? йаттха джха̄нан̇га̄ни уддхарӣйанти читтуппа̄дакан̣д̣е, таттха ча джха̄нан̇ганти ануддхат̣атта̄. касма̄ пана на уддхат̣а̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘пан̃чаннам̣ пана вин̃н̃а̄н̣ака̄йа̄на’’нтиа̄дима̄ха.

абхинипа̄таматтатта̄ти етена а̄ваджджанасампат̣иччханаматта̄йапи чинтана̄паваттийа̄ абха̄вам̣ дассети. ‘‘тесу виджджама̄на̄нипи упеккха̄сукхадуккха̄нӣ’’ти пора̄н̣апа̄т̣хо. таттха упеккха̄сукхадуккхехева там̣сама̄налаккхан̣а̄йа читтекаггата̄йапи йатха̄вуттенева ка̄ран̣ена ануддхат̣абха̄во дасситоти дат̣т̣хаббо. пуббе пана сатта ан̇га̄ни дассентена чатта̄ри ан̇га̄ни ваджджита̄нӣти тесам̣ ваджджане ка̄ран̣ам̣ дассентена на сама̄налаккхан̣ена лесена дассетаббам̣. ат̣т̣хакатха̄ хеса̄ти. йади ча лесена дассетаббам̣, йатха̄вуттесупи тӣсу екамева ваттаббам̣ сийа̄, тин̣н̣ам̣ пана вачанена тато ан̃н̃асса джха̄нан̇ганти уддхат̣абха̄во а̄паджджати, йатха̄вуттака̄ран̣ато ан̃н̃ена ка̄ран̣ена ануддхат̣абха̄во ва̄, тасма̄ там̣досапарихаран̣аттхам̣ ‘‘упеккха̄читтекаггата̄сукхадуккха̄нӣ’’ти пат̣ханти. йе пана ‘‘джха̄нан̇габхӯтехи соманасса̄дӣхи сукхадуккхена авибхӯтабха̄вена па̄кат̣ата̄йа индрийакиччайуттата̄йа ча сама̄на̄нам̣ сукха̄дӣнам̣ джха̄нан̇ганти ануддхат̣абха̄ве ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣, на читтекаггата̄йа̄ти са̄ еттха на гахита̄’’ти ваданти, тесам̣ там̣ ручиматтам̣. йади джха̄нан̇гасама̄на̄нам̣ джха̄нан̇ганти ануддхат̣абха̄ве ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣, читтекаггата̄ четтха джха̄нан̇габхӯта̄йа вичикиччха̄йуттаманодха̄туа̄дӣсу читтекаггата̄йа сама̄на̄ти тасса̄ ануддхат̣абха̄ве ка̄ран̣ам̣ ваттаббамева̄ти. сеса̄хетукесупи джха̄нан̇гам̣ уддхат̣амева уддхаран̣ат̣т̣ха̄не читтуппа̄дакан̣д̣ети адхиппа̄йо.

джха̄напаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

18. маггапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

18. пан̃н̃а̄ витакко самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ вӣрийам̣ сати сама̄дхи миччха̄дит̣т̣хи миччха̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ти има̄ни два̄дасан̇га̄нӣти еттха дувидхампи сан̇каппам̣ вӣрийам̣ сама̄дхин̃ча витаккавӣрийасама̄дхивачанехи сан̇ган̣хитва̄ ‘‘айамева кхо, а̄вусо, ат̣т̣хан̇гико миччха̄магго абрахмачарийам̣. сеййатхидам̣ – миччха̄дит̣т̣хи…пе… миччха̄сама̄дхӣ’’тиа̄дӣхи (сам̣. ни. 5.18) суттавачанехи миччха̄ва̄ча̄камманта̄джӣвесупи магган̇гавоха̄расиддхито техи саха два̄дасан̇га̄ни идха лаббхама̄на̄ни ча алаббхама̄на̄ни ча магган̇гавачанаса̄ман̃н̃ена сан̇ган̣хитва̄ вутта̄ни. еван̃хи суттантавоха̄ропи дассито хоти, евам̣ пана дассентена ‘‘маггапаччайаниддесе магган̇га̄нӣ’’ти евам̣ уддхаритва̄ тасса па̄т̣хагатасса магган̇гасаддасса аттхабха̄вена има̄ни два̄дасан̇га̄ни на дассетабба̄ни. на хи па̄л̣ийам̣ магган̇гасаддасса миччха̄ва̄ча̄камманта̄джӣвоти аттхо ваттаббо. техи самма̄ва̄ча̄дӣхи пат̣ипаккха̄ четана̄дхамма̄ таппат̣ипаккхабха̄ватойева ‘‘миччха̄магган̇га̄нӣ’’ти сутте вутта̄ни, на пана маггапаччайабха̄вена. магган̇га̄ни маггапаччайабхӯта̄ни ча идха па̄л̣ийам̣ ‘‘магган̇га̄нӣ’’ти вутта̄ни, на ча ан̃н̃ам̣ уддхаритва̄ ан̃н̃асса аттхо ваттаббо. парийа̄йаниппарийа̄йамагган̇гадассанаттхам̣ пана иччхантена па̄л̣игатамагган̇гасаддапатирӯпако ан̃н̃о магган̇гасаддо убхайападаттхо уддхаритаббо йатха̄ ‘‘адхикаран̣ам̣ на̄ма чатта̄ри адхикаран̣а̄нӣ’’ти (па̄ра̄. 386, 405). идха пана ‘‘маггапаччайаниддесе магган̇га̄нӣ’’ти па̄л̣игатойева магган̇гасаддо уддхат̣о, на ча аттхуддхаран̣авасена дассетва̄ адхиппетаттханийаманам̣ катам̣, тасма̄ па̄л̣ийам̣ магган̇гасаддасса миччха̄ва̄ча̄дӣнам̣ аттхабха̄во ма̄ хотӯти ‘‘самма̄дит̣т̣хисан̇каппава̄ча̄камманта̄джӣвава̄йа̄масатисама̄дхимиччха̄дит̣т̣хисан̇каппава̄йа̄масама̄дхайоти има̄ни два̄дасан̇га̄нӣ’’ти пат̣ханти. нану евам̣ ‘‘ахетукачиттуппа̄даваджджесӯ’’ти на ваттаббам̣. на хи тесу самма̄дит̣т̣хиа̄дайо йатха̄вутта̄ санти, йе ваджджетабба̄ сийунти? на, уппаттит̣т̣ха̄нанийаманаттхатта̄. ахетукачиттуппа̄даваджджесвева ета̄ни уппаджджанти, на̄хетукачиттуппа̄десу. таттхуппанна̄ни два̄дасан̇га̄нӣти айан̃хеттха аттхо.

маггапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

20. виппайуттапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

20. сампайога̄сан̇ка̄йа абха̄ватоти етена сампайога̄сан̇ка̄ваттхубхӯто упака̄ракабха̄во виппайуттапаччайата̄ти дассети.

виппайуттапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

21. аттхипаччайаниддесаван̣н̣ана̄

21. кусала̄дивасена пан̃чавидхо аттхипаччайо вутто, на нибба̄нам̣. йо хи аттхибха̄ва̄бха̄вена анупака̄рако аттхибха̄вам̣ лабхитва̄ упака̄рако хоти, со аттхипаччайо хоти. нибба̄нан̃ча нибба̄на̄рамман̣а̄нам̣ на аттано аттхибха̄ва̄бха̄вена анупака̄ракам̣ хутва̄ аттхибха̄вала̄бхена упака̄ракам̣ хоти. уппа̄да̄дийутта̄нам̣ ва̄ наттхибха̄вопака̄раката̄вируддхо упака̄ракабха̄во аттхипаччайата̄ти на нибба̄нам̣ аттхипаччайо.

сати ча йесам̣ паччайа̄ хонти, техи екато пуретарам̣ паччха̄ ча уппаннатте сахаджа̄та̄дипаччайатта̄бха̄вато а̄ха ‘‘а̄ха̄ро индрийан̃ча сахаджа̄та̄дибхедам̣ на лабхатӣ’’ти. тадабха̄во ча етесам̣ дхаммасабха̄вавасена дат̣т̣хаббо.

аттхипаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

22-23-24. наттхивигатаавигатапаччайаниддесаван̣н̣ана̄

22-23. паччайалаккхан̣амева хеттха на̄нанти етена наттхивигатапаччайесу аттхиавигатапаччайесу ча бйан̃джанаматтейева на̄наттам̣, на аттхети идам̣ йо паччайоти аттхо, тасмим̣ на̄наттам̣ наттхи, бйан̃джанасан̇гахите паччайалаккхан̣аматтейева на̄наттанти имаматтхам̣ сандха̄йа вуттанти вин̃н̃а̄йати.

наттхивигатаавигатапаччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

паччайаниддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

паччайаниддесапакин̣н̣акавиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄

‘‘лобхадосамоха̄ випа̄капаччайа̄пи на хонти, сеса̄нам̣ саттарасаннам̣ паччайа̄нам̣ васена паччайа̄ хонтӣ’’тиа̄димапа̄т̣хо. еттха ча лобхадосамоха̄нам̣ паччекам̣ саттарасахи паччайехи паччайабха̄во вутто, саббе хетӯ саха аггахетва̄ екадхаммасса анекапаччайабха̄вадассанаттхам̣ амоха̄дӣнам̣ висум̣ гахитатта̄ти досассапи саттарасахи паччайабха̄во а̄паджджати, татха̄ ча сати досассапи гарукаран̣ам̣ па̄л̣ийам̣ ваттаббам̣ сийа̄. ‘‘акусало пана а̄рамман̣а̄дхипати на̄ма лобхасахагатачиттуппа̄до вуччатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.4) еттха̄пи лобхадосасахагатачиттуппа̄да̄ти ваттаббам̣ сийа̄, на пана вуттам̣, тасма̄ досасса адхипатипаччайата̄пи нива̄ретабба̄. на ча ‘‘сеса̄на’’нти вачанена адхипатипаччайо нива̄рито, атха кхо сан̇гахито пуреджа̄та̄дӣхи йатха̄вуттехи сесатта̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ досам̣ лобхамохехи саха аггахетва̄ висун̃ча аггахетва̄ ‘‘досо адхипатипаччайопи на хоти, сеса̄нам̣ паччайа̄нам̣ васена паччайо хотӣ’’ти пат̣ханти. имина̄ найена̄ти етена пхот̣т̣хабба̄йатанасса сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вам̣, саббадхамма̄нам̣ йатха̄йогам̣ хета̄дипаччайабха̄ван̃ча дассети. на хи етам̣ екапаччайасса анекапаччайабха̄вадассананти рӯпа̄дӣнам̣ пакатӯпаниссайабха̄во ча етена дасситоти дат̣т̣хаббо.

чатуннам̣ кхандха̄нам̣ бхеда̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄туа̄дайоти бхедам̣ ана̄маситва̄ те ева гахетва̄ а̄ха ‘‘чатӯсу кхандхесӯ’’ти. миччха̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ техи чева камма̄ха̄рапаччайехи ча̄ти екӯнавӣсатидха̄ти идамевам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи миччха̄ва̄ча̄дайо миччха̄дит̣т̣хи вийа маггапаччайа̄ хонти четана̄йа маггапаччайатта̄бха̄вато. йади ча бхавеййа, пан̃ха̄ва̄ре ‘‘каммапаччайа̄ магге тӣн̣ӣ’’ти ваттаббам̣ сийа̄, тасма̄ миччха̄ва̄ча̄дӣнам̣ маггапаччайабха̄во на ваттаббо. пат̣т̣ха̄насам̣ван̣н̣ана̄ хеса̄. сесапаччайабха̄во ча четана̄йа анекапаччайабха̄вавачанена вуттойева̄ти на идам̣ пат̣хитаббанти на пат̣ханти. ‘‘ахирикам̣…пе… миддхам̣ уддхаччам̣ вичикиччха̄’’тиа̄димапа̄т̣хо, вичикиччха̄ пана адхипатипаччайо на хотӣти там̣ таттха апат̣хитва̄ ‘‘вичикиччха̄исса̄маччхарийакуккучча̄ни тато адхипатипаччайам̣ апанетва̄’’ти еваметтха пат̣ханти.

‘‘чатта̄ри маха̄бхӯта̄ни а̄рамман̣а…пе… пуреджа̄тавиппайуттааттхиавигатавасена дасадха̄ паччайа̄ хонти, пуна татха̄ хадайаваттхӯ’’ти пуримапа̄т̣хо, маха̄бхӯта̄ни пана виппайуттапаччайа̄ на хонтӣти ‘‘пуреджа̄тааттхиавигатавасена навадха̄ паччайа̄ хонти, виппайуттапаччайам̣ паккхипитва̄ дасадха̄ ваттху’’нти пат̣ханти. еттакамеветтха апуббанти етасмим̣ пуреджа̄тапаччайе сахаджа̄таниссайехи апуббам̣ рӯпасаддагандхараса̄йатанаматтамева̄ти аттхо, а̄рамман̣а̄ни панета̄ни а̄рамман̣апаччайадхамма̄нам̣ анекапаччайабха̄ве вутта̄нӣти сабба̄тиккантапаччайа̄пеккха̄ етесам̣ апуббата̄ наттхӣти. индрийа̄дӣсу апуббам̣ наттхӣти рӯпаджӣвитиндрийассапи арӯпаджӣвитиндрийато апуббасса паччайабха̄васса абха̄вам̣ ман̃н̃ама̄нена апуббата̄ на вутта̄. тасса пана пуреджа̄тапаччайабха̄вато апуббата̄. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄расса ча пуреджа̄тена саддхим̣ саттадха̄ паччайабха̄во йоджетаббо.

а̄ка̄роти мӯла̄диа̄ка̄ро. аттхоти тена̄ка̄рена упака̄раката̄. ‘‘йена̄ка̄рена̄’’ти етасса ва̄ аттхавачанам̣ ‘‘йенаттхена̄’’ти. випа̄кахетӯсуйева лаббхатӣти еттха амохавипа̄кахетусса адхипатипаччайабха̄во ча локуттаравипа̄кейева лаббхатӣти. евам̣ саббаттха лаббхама̄на̄лаббхама̄нам̣ саллаккхетаббам̣. виппайуттам̣ апат̣хитва̄ ‘‘чхаха̄ка̄рехӣ’’ти пуримапа̄т̣хо, там̣ пана пат̣хитва̄ ‘‘саттаха̄ка̄рехӣ’’ти пат̣ханти. уккат̣т̣хапариччхедо хеттха вуччати, на ча йам̣ а̄рамман̣ам̣ ниссайо хоти, там̣ виппайуттам̣ на хотӣти.

анантарасаманантаресу йам̣ каммапаччайо хоти, там̣ на а̄севанапаччайо. йан̃ча а̄севанапаччайо хоти, на там̣ каммапаччайоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘пакатӯпаниссайо пакатӯпаниссайова̄’’ти вуттам̣, каммапаччайопи пана со хоти, тасма̄ ‘‘каммапаччайо ча̄’’ти пат̣ханти. айам̣ панеттха аттхо – пакатӯпаниссайо йебхуййена пакатӯпаниссайова хоти, кочи панеттха каммапаччайо ча хотӣти. ‘‘а̄рамман̣апуреджа̄те панеттха индрийавиппайуттапаччайата̄ на лаббхатӣ’’ти вуттам̣. таттха а̄рамман̣апуреджа̄танти йади кан̃чи а̄рамман̣абхӯтам̣ пуреджа̄там̣ вуттам̣, а̄рамман̣абхӯтасса ваттхусса виппайуттапаччайата̄ лаббхатӣти са̄ на лаббхатӣти на ваттабба̄. атха пана ваттхупуреджа̄тато ан̃н̃ам̣ ваттхубха̄варахита̄рамман̣амева ‘‘а̄рамман̣апуреджа̄та’’нти вуттам̣, тасса ниссайапаччайата̄ на лаббхатӣти ‘‘ниссайиндрийавиппайуттапаччайата̄ на лаббхатӣ’’ти ваттаббам̣. ито уттарипӣти пуреджа̄тато паратопӣти аттхо, ито ва̄ индрийавиппайуттато ниссайиндрийавиппайуттато ва̄ уттари а̄рамман̣а̄дхипатиа̄ди ча лаббхама̄на̄лаббхама̄нам̣ ведитаббанти аттхо ваттаббо. камма̄дӣсу пана лаббхама̄на̄лаббхама̄нам̣ на ваккхатӣти пуримойеветтха аттхо адхиппето.

‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро а̄ха̄рапаччайова̄’’ти пуримапа̄т̣хо, аттхиавигатапаччайопи пана со хоти, тена ‘‘кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро а̄ха̄рапаччайаттам̣ авиджахантова аттхиавигата̄нам̣ васена апарехипи двӣха̄ка̄рехи анекапаччайабха̄вам̣ гаччхатӣ’’ти пат̣ханти.

‘‘йатха̄нурӯпам̣ джха̄напаччайе вутта̄нам̣ дасаннам̣ хетуадхипатӣнан̃ча̄ти имесам̣ васена̄’’ти пуримапа̄т̣хо, ‘‘йатха̄нурӯпам̣ джха̄напаччайе вутта̄нам̣ маггаваджджа̄нам̣ наваннам̣ хетуадхипатиджха̄на̄нан̃ча̄ти имесам̣ васена̄’’ти паччхимапа̄т̣хо, тесу вича̄ретва̄ йутто гахетаббо.

саманантаранируддхата̄йа а̄рамман̣абха̄вена ча садисо паччайабха̄во паччайасабха̄гата̄, вируддхапаччайата̄ паччайависабха̄гата̄. ‘‘имина̄ упа̄йена̄’’ти вачанато хетуа̄дӣнам̣ сахаджа̄та̄нам̣ сахаджа̄табха̄вена сабха̄гата̄, сахаджа̄та̄сахаджа̄та̄нам̣ хетуа̄рамман̣а̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃ависабха̄гата̄ти евама̄дина̄ упа̄йена сабха̄гата̄ висабха̄гата̄ йоджетабба̄.

джанака̄йева, на аджанака̄ти джанакабха̄ваппадха̄на̄йева хутва̄ паччайа̄ хонти, на упаттхамбхакабха̄ваппадха̄на̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. йесам̣ хетуа̄дайо паччайа̄ хонти, те техи вина̄ нева уппаджджанти, на ча паваттантӣти тесам̣ убхайаппадха̄ната̄ вутта̄. на хи те анантара̄дайо вийа джананенева паваттим̣ каронтӣти.

саббесам̣ т̣ха̄нам̣ ка̄ран̣абха̄во саббат̣т̣ха̄нам̣, там̣ етесам̣ аттхӣти саббат̣т̣ха̄ника̄. упаниссайам̣ бхиндантена тайопи упаниссайа̄ ваттабба̄, абхиндитва̄ ва̄ упаниссайаггахан̣амева ка̄таббам̣. таттха бхинданам̣ пакатӯпаниссайасса рӯпа̄нам̣ паччайатта̄бха̄вадассанаттхам̣, а̄рамман̣а̄нантарӯпаниссайа̄нам̣ пана пуббе а̄рамман̣а̄дхипатианантараггахан̣ехи гахитатта̄ тесу екадесена анантарӯпаниссайена итарампи дассетӣти дат̣т̣хаббам̣. пуреджа̄тапаччха̄джа̄та̄пи асаббат̣т̣ха̄ника̄ арӯпарӯпа̄нан̃н̃ева йатха̄ккамена паччайабха̄ватоти еттха пуреджа̄тапаччайо анантара̄дӣсу ева ваттаббо там̣сама̄нагатикатта̄, на ча йугал̣абха̄во паччха̄джа̄тена саха катхане ка̄ран̣ам̣ асаббат̣т̣ха̄никадассанаматтасса адхиппетатта̄ти там̣ таттха пат̣хитва̄ ‘‘паччха̄джа̄топи асаббат̣т̣ха̄нико рӯпа̄нам̣йева паччайабха̄вато’’ти пат̣ханти.

паччайаниддесапакин̣н̣акавиниччхайакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пуччха̄ва̄ро

1. паччайа̄нуломаван̣н̣ана̄

екекам̣ тикадуканти екекам̣ тикам̣ дукан̃ча̄ти аттхо, на тикадуканти.

паччайа̄ чева̄ти йе кусала̄дидхамме пат̣ичча̄ти вутта̄, те пат̣иччаттхам̣ пхаранта̄ кусала̄дипаччайа̄ чева̄ти аттхо. тенева̄ха ‘‘те ча кхо сахаджа̄та̄ва̄’’ти. йехи пана хета̄дипаччайехи уппатти вутта̄, те сахаджа̄та̄пи хонти асахаджа̄та̄пӣти. еттха пат̣иччасахаджа̄тава̄рехи сама̄наттхехи пат̣иччасахаджа̄та̄бхидха̄нехи сама̄наттхам̣ бодхентена бхагавата̄ паччхимава̄рена пуримава̄ро, пуримава̄рена ча паччхимава̄ро ча бодхитоти ведитаббо. еса найо паччайаниссайава̄ресу сам̣сат̣т̣хасампайуттава̄ресу ча, еван̃ча нируттикосаллам̣ джанитам̣ хотӣти.

‘‘те те пана пан̃хе уддхаритва̄ пуна кусало хету хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄на’’нти ликхитам̣. ‘‘кусала̄ хетӯ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.401) пан̃ха̄ва̄рапа̄т̣хоти пама̄далекха̄ еса̄ти па̄л̣ийам̣ а̄гатапа̄т̣хамева пат̣ханти. пуримава̄ресу сахаджа̄таниссайасампайуттапаччайабха̄вехи кусала̄дидхамме нийаметва̄ тасмим̣ нийаме кусала̄дӣнам̣ хетупаччайа̄дӣхи уппаттим̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣, на таттха ‘‘име на̄ма те дхамма̄ хета̄дипаччайабхӯта̄’’ти вин̃н̃а̄йанти, тасма̄ таттха ‘‘сийа̄ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.25) евама̄дӣхи сан̇гахите пат̣иччаттха̄дипхаран̣акабха̄ве хета̄дипаччайапаччайуппаннесу хета̄дипаччайа̄нам̣ ниччхайа̄бха̄вато пан̃ха̄ ниджджат̣а̄ ниггумба̄ ча катва̄ на вибхатта̄, идха пана ‘‘сийа̄ кусало дхаммо кусаласса дхаммасса хетупаччайена паччайо’’ти евама̄дӣхи сан̇гахита̄ хета̄дипаччайабхӯта̄ кусала̄дайо паччайуппанна̄ ча ниччхита̄, на кочи пуччха̄сан̇гахито аттхо аниччхито на̄ма аттхӣти а̄ха ‘‘саббепи те пан̃ха̄ ниджджат̣а̄ ниггумба̄ ча катва̄ вибхатта̄’’ти. пан̃ха̄ пана уддхаритва̄ виссаджджанам̣ саббаттха сама̄нанти на там̣ сандха̄йа ниджджат̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

уппаттийа̄ пан̃н̃а̄питатта̄ти пуччха̄маттенева уппаттийа̄ т̣хапитатта̄ пака̄ситатта̄, на̄наппака̄рехи ва̄ н̃а̄питатта̄ти аттхо.