1. паччайа̄нуломаван̣н̣ана̄
екекам̣ тикадуканти екекам̣ тикам̣ дукан̃ча̄ти аттхо, на тикадуканти.
паччайа̄ чева̄ти йе кусала̄дидхамме пат̣ичча̄ти вутта̄, те пат̣иччаттхам̣ пхаранта̄ кусала̄дипаччайа̄ чева̄ти аттхо. тенева̄ха ‘‘те ча кхо сахаджа̄та̄ва̄’’ти. йехи пана хета̄дипаччайехи уппатти вутта̄, те сахаджа̄та̄пи хонти асахаджа̄та̄пӣти. еттха пат̣иччасахаджа̄тава̄рехи сама̄наттхехи пат̣иччасахаджа̄та̄бхидха̄нехи сама̄наттхам̣ бодхентена бхагавата̄ паччхимава̄рена пуримава̄ро, пуримава̄рена ча паччхимава̄ро ча бодхитоти ведитаббо. еса найо паччайаниссайава̄ресу сам̣сат̣т̣хасампайуттава̄ресу ча, еван̃ча нируттикосаллам̣ джанитам̣ хотӣти.
‘‘те те пана пан̃хе уддхаритва̄ пуна кусало хету хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄на’’нти ликхитам̣. ‘‘кусала̄ хетӯ сампайуттака̄нам̣ кхандха̄на’’нти (пат̣т̣ха̄. 1.1.401) пан̃ха̄ва̄рапа̄т̣хоти пама̄далекха̄ еса̄ти па̄л̣ийам̣ а̄гатапа̄т̣хамева пат̣ханти. пуримава̄ресу сахаджа̄таниссайасампайуттапаччайабха̄вехи кусала̄дидхамме нийаметва̄ тасмим̣ нийаме кусала̄дӣнам̣ хетупаччайа̄дӣхи уппаттим̣ пуччхитва̄ виссаджджанам̣ катам̣, на таттха ‘‘име на̄ма те дхамма̄ хета̄дипаччайабхӯта̄’’ти вин̃н̃а̄йанти, тасма̄ таттха ‘‘сийа̄ кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.25) евама̄дӣхи сан̇гахите пат̣иччаттха̄дипхаран̣акабха̄ве хета̄дипаччайапаччайуппаннесу хета̄дипаччайа̄нам̣ ниччхайа̄бха̄вато пан̃ха̄ ниджджат̣а̄ ниггумба̄ ча катва̄ на вибхатта̄, идха пана ‘‘сийа̄ кусало дхаммо кусаласса дхаммасса хетупаччайена паччайо’’ти евама̄дӣхи сан̇гахита̄ хета̄дипаччайабхӯта̄ кусала̄дайо паччайуппанна̄ ча ниччхита̄, на кочи пуччха̄сан̇гахито аттхо аниччхито на̄ма аттхӣти а̄ха ‘‘саббепи те пан̃ха̄ ниджджат̣а̄ ниггумба̄ ча катва̄ вибхатта̄’’ти. пан̃ха̄ пана уддхаритва̄ виссаджджанам̣ саббаттха сама̄нанти на там̣ сандха̄йа ниджджат̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.
уппаттийа̄ пан̃н̃а̄питатта̄ти пуччха̄маттенева уппаттийа̄ т̣хапитатта̄ пака̄ситатта̄, на̄наппака̄рехи ва̄ н̃а̄питатта̄ти аттхо.
25-34. парикаппапуччха̄ти видхипуччха̄. ким̣ сийа̄ти есо видхи ким̣ аттхӣти аттхо. ким̣ сийа̄, атха на сийа̄ти сампуччханам̣ ва̄ парикаппапуччха̄ти вадати. кимидам̣ сампуччханам̣ на̄ма? самечча пуччханам̣, ‘‘ким̣ суттантам̣ парийа̄пун̣еййа, атха абхидхамма’’нти ан̃н̃ена саха сампадха̄ран̣анти аттхо. йо кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄, со кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча сийа̄ти етасмим̣ аттхе сати паччха̄джа̄тавипа̄капаччайесупи саббапуччха̄нам̣ паваттито ‘‘йо кусало дхаммо уппаджджеййа паччха̄джа̄тапаччайа̄ випа̄капаччайа̄, со кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча сийа̄’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йеййа, татха̄ ча сати паччха̄джа̄тапаччайа̄ випа̄капаччайа̄ти уппаджджама̄нам̣ ниддха̄ретва̄ тасса кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча бхаванасса пуччханато кусала̄нам̣ техи паччайехи уппатти анун̃н̃а̄та̄ти а̄паджджати, на ча там̣там̣паччайа̄ уппаджджама̄на̄нам̣ кусала̄дӣнам̣ кусала̄дидхамме пат̣ичча бхаванаматтхита̄ еттха пуччхита̄, атха кхо уппатти, еван̃ча катва̄ виссаджджане ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджатӣ’’ти уппаттийева виссаджджита̄ти, тасма̄ айаматтхо садосоти ‘‘атха ва̄’’ти аттхантаравачанам̣ вуттам̣.
таттха ‘‘кусало дхаммо уппаджджеййа̄’’ти уппаттим̣ ануджа̄нитва̄ ‘‘хетупаччайа̄ сийа̄ ета’’нти тасса̄ хетупаччайа̄ бхаванапуччханам̣, ‘‘уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти хетупаччайа̄ уппаттим̣ ануджа̄нитва̄ тасса̄ ‘‘сийа̄ ета’’нти бхаванапуччханан̃ча на йуттам̣. анун̃н̃а̄тан̃хи ниччхитамева̄ти. тасма̄ анануджа̄нитва̄ ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти евам̣ йатха̄вуттам̣ уппаджджанам̣ ким̣ сийа̄ти пуччхатӣти дат̣т̣хаббам̣. уппаджджеййа̄ти ва̄ идампи сампуччханамева, кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо ким̣ уппаджджеййа хетупаччайа̄ти аттхо. сийа̄ти йатха̄пуччхитассева уппаджджанасса самбхавам̣ пуччхати ‘‘ким̣ евам̣ уппаджджанам̣ сийа̄ самбхавеййа̄’’ти, айам̣ найо сийа̄саддасса паччха̄йоджане. йатха̄т̣ха̄нейева пана т̣хита̄ ‘‘сийа̄’’ти еса̄ са̄ман̃н̃апуччха̄, та̄йа пана пуччха̄йа ‘‘идам̣ на̄ма пуччхита’’нти на вин̃н̃а̄йатӣти тасса̄йева пуччха̄йа висесанаттхам̣ ‘‘кусалам̣ дхаммам̣ пат̣ичча кусало дхаммо уппаджджеййа хетупаччайа̄’’ти пуччхати, евам̣ висеситаббависесанабха̄вена двепи пуччха̄ ека̄йева пуччха̄ти дат̣т̣хабба̄.
гамануссуккавачананти гаманасса сама̄накаттукапаччхимака̄лакирийа̄пеккхавачананти аттхо. йадипи пат̣игамануппаттӣнам̣ пуримапаччхимака̄лата̄ наттхи, паччайапаччайуппанна̄нам̣ пана сахаджа̄та̄нампи паччайапаччайуппаннабха̄вена гахан̣ам̣ пуримапаччхимабха̄венева хотӣти гахан̣аппаваттиа̄ка̄равасена паччайа̄йаттата̄аттапат̣ила̄бхасан̇кха̄та̄нам̣ пат̣игамануппаттикирийа̄нампи пуримапаччхимака̄лавоха̄ро хотӣти дат̣т̣хаббо. гаманам̣ ва̄ уппатти ева̄ти гаччхантасса пат̣игаманам̣ уппаджджантасса пат̣иуппаджджанам̣ сама̄накирийа̄. пат̣икаран̣ан̃хи пат̣исаддаттхоти. тасма̄ ‘‘кусалам̣ дхамма’’нти упайоганиддит̣т̣хам̣ паччайам̣ уппаджджама̄нам̣ пат̣ичча тада̄йаттуппаттийа̄ пат̣игантва̄ти айаметтха аттхо, тена пат̣ичча̄ти сахаджа̄тапаччайам̣ катва̄ти вуттам̣ хоти. сахаджа̄тапаччайакаран̣ан̃хи уппаджджама̄на̄бхимукхауппаджджама̄нам̣ пат̣игаманам̣, там̣ катва̄ти пат̣иччасаддасса аттхоти.
35-38. та̄су па̄л̣ийам̣ двейева дассита̄ти хета̄рамман̣адуке двиннам̣ пуччха̄нам̣ дасситатта̄ вуттам̣. еттха ча екамӯлака̄дибха̄во пуччха̄нам̣ вуттоти ведитаббо, паччайа̄нам̣ пана васена саббапат̣хамо паччайантарена авомиссакатта̄ суддхиканайо, дутийо а̄рамман̣а̄дӣсу екекасса хету ева екамӯлаканти катва̄ екамӯлаканайо. евам̣ хета̄рамман̣адука̄дӣнам̣ адхипатиа̄дӣнам̣ мӯлабха̄вато дукамӯлака̄дайо найа̄ ведитабба̄. тевӣсатимӯлаканайо ча тато парам̣ мӯласса абха̄вато ‘‘саббамӯлака’’нти па̄л̣ийам̣ вутто. таттха напум̣саканиддесена ека…пе… саббамӯлакам̣ паччайагаманам̣ па̄л̣игаманам̣ ва̄ти вин̃н̃а̄йати, ека…пе… саббамӯлакам̣ найам̣ асаммуйхантена̄ти упайого ва̄, идха ча саббамӯлаканти ча тевӣсатимӯлакассева вуттатта̄ паччанӣйе ваккхати ‘‘йатха̄ ануломе екекасса падасса екамӯлакам̣…пе… йа̄ва тевӣсатимӯлакам̣, евам̣ паччанӣйепи виттха̄ретабба’’нти (пат̣т̣ха̄. ат̣т̣ха. 1.42-44).
39-40. ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ хетупаччайа̄ти етта̄вата̄ а̄рамман̣апаччайам̣ а̄дим̣ катва̄ хетупаччайапарийоса̄но екамӯлаканайо дассито’’ти вуттам̣, евам̣ сати винайе вийа чаккабандханавасена па̄л̣игати а̄паджджати, на хет̣т̣химасодханавасена. хет̣т̣химасодханавасена ча идха абхидхамме па̄л̣и гата̄, еван̃ча катва̄ виссаджджане ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ хетуйа̄ тӣн̣и, адхипатипаччайа̄ тӣн̣и, адхипатипаччайа̄ хетуйа̄ нава, а̄рамман̣е тӣн̣ӣ’’тиа̄дина̄ хет̣т̣химам̣ содхетва̄ва па̄л̣и паватта̄. йо четтха ‘‘екамӯлаканайо’’ти вутто, со суддхиканайова. со ча висеса̄бха̄вато а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу на лаббхати. на хи а̄рамман̣а̄дӣсу тасмим̣ тасмим̣ а̄димхи т̣хапитепи паччайантарена самбандха̄бха̄вена а̄димхи вуттасуддхикато висесаттхо лаббхати, тенева виссаджджанепи а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу суддхиканайо на дасситоти, тасма̄ ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄ хетупаччайа̄ а̄рамман̣апаччайа̄ адхипатипаччайа̄…пе… а̄рамман̣апаччайа̄ авигатапаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.39) айам̣ хет̣т̣химасодханавасена екасмим̣ а̄рамман̣апаччайе хетупаччайа̄дике йоджетва̄ вутто екамӯлаканайо дат̣т̣хаббо. ‘‘а̄рамман̣апаччайа̄…пе… авигатапаччайа̄’’ти ва̄ екамӯлакесу анантарапаччайасса мӯлакам̣ а̄рамман̣ам̣ дассетва̄ екамӯлака̄дӣни сам̣кхипитва̄ саббамӯлакасса̄васа̄нена авигатапаччайена нит̣т̣ха̄питанти дат̣т̣хаббам̣. адхипатипаччайа̄ анантарапаччайа̄ саманантарапаччайа̄ сахаджа̄тапаччайа̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайа̄ти идам̣ мӯламева дассетва̄ екамӯлака̄дӣнам̣ сам̣кхипанам̣ дат̣т̣хаббам̣, на суддхикадассанам̣, на̄пи саббамӯлаке катипайапаччайадассанам̣.
41. тато ниссайа̄дӣни мӯла̄нипи сам̣кхипитва̄ авигатамӯлаканайам̣ дассетум̣ ‘‘авигатапаччайа̄ хетупаччайа̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. етасмин̃ча суддхикасса адассанена а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу висум̣ висум̣ суддхиканайо на лаббхатӣти н̃а̄пито хоти. на хи а̄ди каттхачи сам̣кхепантарагато хоти. а̄диантехи маджджхима̄нам̣ дассанан̃хи сан̇кхепо, а̄дито пабхути катичи ватва̄ гатидассанам̣ ва̄ти. дутийачатуккам̣ ватва̄ ‘‘вигатапаччайа̄’’ти падам̣ уддхаритва̄ т̣хапитам̣. тена оса̄начатуккам̣ дассети. татийачатуккато пабхути ва̄ пан̃чакамӯла̄ни сам̣кхипитва̄ саббамӯлакасса аваса̄нена нит̣т̣хапети.
еттха ча дукамӯлака̄дӣсу йатха̄ хетуа̄рамман̣адукена саддхим̣ авасеса̄ паччайа̄ йоджита̄, хета̄рамман̣а̄дхипатитика̄дӣхи ча авасеса̄васеса̄, евам̣ хетуадхипатидука̄дӣхи хетуадхипатианантаратика̄дӣхи ча авасеса̄васеса̄ йоджетабба̄ сийум̣. йади ча саббесам̣ паччайа̄нам̣ мӯлабха̄вена йоджитатта̄ хетумӯлаке хетуадхипатиа̄дидука̄нам̣ адхипатимӯлака̄дӣсу адхипатихетуа̄дидукехи висесо наттхи. те ева хи паччайа̄ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ вутта̄, татха̄пи а̄рамман̣амӯлака̄дӣсу а̄рамман̣а̄дхипатидука̄дӣнам̣ авасеса̄васесехи, хетумӯлаке ча хетуадхипатианантаратика̄дӣнам̣ авасеса̄васесехи йоджане аттхи висесоти. йасма̄ пана евам̣ йоджийама̄несупи сукхаггахан̣ам̣ на хоти, на ча йатха̄вутта̄йа йоджана̄йа сабба̄ са̄ йоджана̄ пан̃н̃авата̄ на сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣, тасма̄ татха̄ айоджетва̄ анупуббенева йоджана̄ ката̄ти дат̣т̣хабба̄. дхамма̄нам̣ десана̄видха̄не хи бхагава̄ва пама̄н̣анти. ган̣ана̄га̄тха̄ а̄димапа̄т̣хе ка̄чи вируддха̄, тасма̄ сут̣т̣ху ган̣етва̄ гахетабба̄.
‘‘два̄вӣсатийа̄ тикесу екекам̣ тикам̣ дука̄нам̣ сатена сатена саддхим̣ йоджетва̄’’ти вуттам̣, там̣ дукатикапат̣т̣ха̄не кесан̃чи поттхака̄нам̣ васена вуттам̣. кесучи пана екеко дуко два̄вӣсатийа̄ два̄вӣсатийа̄ тикехи йоджито, тан̃ча гаманам̣ йуттам̣. на хи таттха тикасса йоджана̄ аттхи, атха кхо тика̄нам̣ екекена падена дукасса̄ти. таттха чхасат̣т̣хийа̄ тикападесу екекена сам̣сандитва̄ чхасат̣т̣хи хетудука̄, татха̄ сахетукадука̄дайо ча̄ти дука̄нам̣ чхасата̄дхика̄ни чхасахасса̄ни хонти. тесу екекасмим̣ пат̣иччава̄ра̄дайо сатта ва̄ра̄ найа̄ пуччха̄ ча сабба̄ дукапат̣т̣ха̄не хетудукена сама̄на̄.
‘‘дукасате екекам̣ дукам̣ два̄вӣсатийа̄ тикехи саддхим̣ йоджетва̄’’ти ча вуттам̣, тампи тикадукапат̣т̣ха̄не кесан̃чи поттхака̄нам̣ васена вуттам̣. вуттанайена пана йуттагаманесу екеко тико дукасатена йоджито. таттха хетупадам̣ паккхипитва̄ вутто еко кусалаттико, татха̄ нахетупадам̣…пе… аран̣ападанти кусалаттика̄нам̣ две сата̄ни хонти, татха̄ ведана̄ттика̄дӣнампӣти саббесам̣ чатусата̄дхика̄ни чатта̄ри сахасса̄ни хонти. тесу екекасмим̣ ва̄ранайапуччха̄ тикапат̣т̣ха̄не кусалаттикена сама̄на̄.
‘‘чха ануломамхи найа̄ сугамбхӣра̄’’ти вачанато пана̄ти етена идам̣ дассети – ‘‘ануломамхӣ’’ти ‘‘тика̄дайо чханайа̄’’ти ча ависесена вуттатта̄ пат̣иччава̄ра̄дивасена саттавидхампи ануломам̣ саха гахетва̄ ‘‘чха ануломамхӣ’’ти вуттам̣, анулома̄дивасена чатуббидхам̣ тикапат̣т̣ха̄нам̣ саха гахетва̄ ‘‘тикан̃ча пат̣т̣ха̄навара’’нти, татха̄ чатуббидха̄ни дукапат̣т̣ха̄на̄дӣни саха гахетва̄ ‘‘дукуттама’’нтиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘чха найа̄ сугамбхӣра̄’’ти вуттанти имаматтхам̣ гахетва̄ имасмим̣ паччайа̄нуломе саттаппабхеде чхапи ете пат̣т̣ха̄на̄ пат̣т̣ха̄нанайа̄ чатуппабхеда̄ пуччха̄васена уддхаритабба̄ти. еван̃хи саббасмим̣ пат̣т̣ха̄не саббо паччайа̄нуломо дассито хотӣти. паччанӣйага̄тха̄дӣсупи есева найо. еттха ча дукатикапат̣т̣ха̄на̄дӣсу висеситаббехи тикехи пат̣т̣ха̄нам̣ тикапат̣т̣ха̄нам̣. дука̄нам̣ тикапат̣т̣ха̄нам̣ дукатикапат̣т̣ха̄нам̣. дукависесита̄ ва̄ тика̄ дукатика̄, дукатика̄нам̣ пат̣т̣ха̄нам̣ дукатикапат̣т̣ха̄нанти имина̄ найена вачанаттхо ведитаббо. дука̄дивисеситасса четтха тика̄дипадасса дука̄дибха̄во дат̣т̣хаббо. дукапат̣т̣ха̄намева хи тикападасам̣санданавасена дукападасам̣санданавасена ча паваттам̣ дукатикапат̣т̣ха̄нам̣ дукадукапат̣т̣ха̄нан̃ча, татха̄ тикапат̣т̣ха̄намева дукападасам̣санданавасена тикападасам̣санданавасена ча паваттам̣ тикадукапат̣т̣ха̄нам̣ тикатикапат̣т̣ха̄нан̃ча̄ти.
паччайа̄нуломаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.