2.паваттива̄раван̣н̣ана̄

186. паваттива̄ре ‘‘чхайима̄ни, бхиккхаве, индрийа̄ни. катама̄ни чха? чаккхундрийам̣…пе… ка̄йиндрийам̣ маниндрийа’’нти (сам̣. ни. 5.495) сутте вуттанайена идха уддит̣т̣хам̣ маниндрийам̣ чутипат̣исандхипаваттӣсу паваттама̄нехи каммаджа̄каммаджехи саббехипи йогам̣ гаччхати, на ча джӣвитиндрийам̣ вийа ан̃н̃адхамманиссайена гахетаббам̣, пуббан̇гаматта̄ва падха̄нам̣, тасма̄ кӯт̣ам̣ вийа гопа̄насӣнам̣ саббиндрийа̄нам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄нам̣ анте т̣хапетва̄ йоджитам̣. джӣвитиндрийа̄димӯлакесу паваттин̃ча гахетва̄ гатесу ‘‘йасса джӣвитиндрийам̣ уппаджджати, тасса сукхиндрийам̣ уппаджджатӣти? саббесам̣ упападжджанта̄нам̣, паватте сукхиндрийавиппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ джӣвитиндрийам̣ уппаджджати, но ча тесам̣ сукхиндрийам̣ уппаджджати, сукхиндрийасампайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ джӣвитиндрийан̃ча уппаджджати сукхиндрийан̃ча уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ сукхадуккхадоманассиндрийехи локуттариндрийехи ча йоджана̄ лаббхати, татха̄ ‘‘йасса сукхиндрийам̣ уппаджджати, тасса дуккхиндрийам̣ уппаджджатӣти? но’’тиа̄дина̄ там̣мӯлака̄ ча найа̄. техи пана паваттийам̣йева уппаджджама̄нехи йоджана̄ там̣мӯлака̄ ча чутипат̣исандхипаваттӣсу паваттама̄нехи соманассиндрийа̄дӣхи йоджана̄йа джӣвитиндрийамӯлакехи ча найехи па̄кат̣а̄йева̄ти катва̄ на вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

‘‘сачаккхука̄нам̣ вина̄ соманассена̄ти упеккха̄сахагата̄нам̣ чатуннам̣ маха̄випа̄капат̣исандхӣнам̣ васена вутта’’нти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, там̣ соманассавирахитасачаккхукапат̣исандхинидассанавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи ‘‘чатуннам̣йева̄’’ти нийамо като, тена там̣сама̄налаккхан̣а̄ париттавипа̄карӯпа̄вачарапат̣исандхийопи дассита̄ хонти. таттха ка̄ма̄вачаресу соманассапат̣исандхисама̄ната̄йа маха̄випа̄кехи чатӯхи нидассанам̣ катам̣, тена йатха̄ сасоманассапат̣исандхика̄ ачаккхука̄ на хонти, евам̣ итарамаха̄випа̄капат̣исандхика̄пӣти айаматтхо дассито хоти. габбхасеййака̄нан̃ча ануппаннесу чаккха̄дӣсу чаванта̄нам̣ ахетукапат̣исандхиката̄ сахетукапат̣исандхика̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄нам̣ нийамато сачаккхука̄дибха̄вадассанена дассита̄ хоти. габбхасеййакепи хи сандха̄йа ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти идам̣ вачанам̣ йатха̄ йуджджати, татха̄ а̄йатанайамаке дасситам̣. на хи саннит̣т̣ха̄нена сан̇гахита̄нам̣ габбхасеййака̄нам̣ ваджджане ка̄ран̣ам̣ аттхи, ‘‘иттхӣнам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджантӣна’’нтиа̄дӣсу (йама. 3.индрийайамака.187) ча те ева вутта̄ти.

упеккха̄йа ачаккхука̄нанти ахетукапат̣исандхивасена вуттанти еттха ча ка̄ма̄вачаре сопеккхаачаккхукапат̣исандхийа̄ там̣сама̄налаккхан̣ам̣ арӯпапат̣исандхин̃ча нидассетӣти дат̣т̣хаббам̣. кесучи пана поттхакесу ‘‘ахетука̄рӯпапат̣исандхивасена̄’’ти па̄т̣хо диссати, со ева сеййо.

‘‘таттха хи екантенева саддха̄сатипан̃н̃а̄йо наттхи, сама̄дхивӣрийа̄ни пана индрийаппатта̄ни на хонтӣ’’ти вуттам̣, йади пана сама̄дхивӣрийа̄ни санти, ‘‘индрийаппатта̄ни на хонтӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣ ‘‘сама̄дхи сама̄дхиндрийанти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.113) ‘‘вӣрийам̣ вӣрийиндрийанти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.111) вачанато. ахетукапат̣исандхичитте ча йатха̄ сама̄дхилесо екаггата̄ аттхи, на евам̣ вӣрийалесо аттхи, тасма̄ еваметтха ваттаббам̣ сийа̄ ‘‘таттха хи екантенева саддха̄вӣрийасатипан̃н̃а̄йо наттхи, екаггата̄ пана сама̄дхилесо ева хотӣ’’ти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо сийа̄ – йатха̄ ан̃н̃есу кесучи ахетукачиттесу сама̄дхивӣрийа̄ни хонти индрийаппатта̄ни ча, евамидха сама̄дхивӣрийа̄ни индрийаппатта̄ни на хонтӣти. сама̄дхивӣрийиндрийа̄намева абха̄вам̣ дассенто ахетукантарато висесети. таттха ‘‘сама̄дхивӣрийа̄ни пана на хонтӣ’’ти ваттаббе ‘‘индрийаппатта̄нӣ’’ти сама̄дхилесасса сама̄дхиндрийабха̄вам̣ аппаттасса саббха̄вато вуттам̣, на вӣрийалесасса. висесанан̃хи висеситаббе паваттати. йесу пана поттхакесу ‘‘таттха екантенева саддха̄вӣрийасатипан̃н̃а̄йо наттхӣ’’ти па̄т̣хо, со ева сундаратаро.

йа̄ва чаккхундрийам̣ нуппаджджати, та̄ва габбхагата̄нам̣ ачаккхука̄нам̣ бха̄во аттхӣти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘сахетука̄нам̣ ачаккхука̄нанти габбхасеййакавасена чева арӯпӣвасена ча вутта’’нти. габбхасеййака̄пи пана авассам̣ уппаджджанакачаккхука̄ на лаббхантӣти дат̣т̣хабба̄. сачаккхука̄нам̣ н̃а̄н̣авиппайутта̄нанти ка̄мадха̄туйам̣ духетукапат̣исандхика̄нам̣ васена вуттанти идха̄пи ахетукапат̣исандхика̄ ча ачаккхука̄ лаббхантева. иттхипурисиндрийасанта̄на̄нампи упапаттивасена уппа̄до, чутивасена ниродхо ба̄хуллавасена дассито. када̄чи хи тесам̣ пат̣хамакаппика̄дӣнам̣ вийа паваттийампи уппа̄даниродха̄ хонтӣти. еттха пурисиндрийа̄васа̄несу индрийамӯлайамакесу пат̣хамапуччха̄су саннит̣т̣ха̄нехи гахитехи упапаттичутивасена гаччхантехи чаккхундрийа̄дӣхи нийамитатта̄ джӣвитиндрийа̄дӣнам̣ паваттивасенапи лаббхама̄на̄нам̣ упапаттичутивасенева дутийапуччха̄су саннит̣т̣ха̄нехи гахан̣ам̣ ведитаббам̣.

190. рӯпаджӣвитиндрийам̣ чаккхундрийа̄дисама̄нагатикам̣ чутипат̣исандхивасенева гаччхати санта̄нуппаттиниродхадассанатоти а̄ха ‘‘паватте соманассавиппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣ети арӯпаджӣвитиндрийам̣ сандха̄йа вутта’’нти. етесан̃чева ан̃н̃есан̃ча пан̃чиндрийа̄нам̣ йатха̄ла̄бхавасена̄ти еттха етесам̣ джӣвитиндрийа̄дӣнам̣ чутипат̣исандхипаваттесу, ан̃н̃есан̃ча чаккхундрийа̄дӣнам̣ чутипат̣исандхӣсӯти евам̣ йатха̄ла̄бхо дат̣т̣хаббо. айам̣ пана чхедейева̄ти еттха тасса тасса парипун̣н̣апан̃хасса тасмим̣ тасмим̣ сарӯпадассанена виссаджджане виссаджджите паччхимакот̣т̣ха̄сасса чхедоти на̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣.

йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ на уппаджджати, тасса джӣвитиндрийам̣ на уппаджджатӣти? вина̄ соманассена упападжджанта̄нам̣ паватте соманассавиппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ соманассиндрийам̣ на уппаджджати, но ча тесам̣ джӣвитиндрийам̣ на уппаджджатӣти еттха ‘‘ниродхасама̄панна̄нам̣ асан̃н̃асатта̄на’’нти авачанам̣ рӯпаджӣвитиндрийасса чаккхундрийа̄дисама̄нагатикатам̣ дӣпети. тасса хи упапаттийам̣йева уппа̄до ваттабботи. ‘‘вина̄ соманассена упападжджанта̄на’’нти еттха асан̃н̃асатте сан̇гахетва̄ паваттивасена те ча ниродхасама̄панна̄ ча на вутта̄, ануппа̄допи панетасса чутиупапаттӣсвева ваттаббо, на паваттети. паччхимакот̣т̣ха̄сепи ‘‘саббесам̣ чаванта̄нам̣, паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ соманассиндрийан̃ча на уппаджджати джӣвитиндрийан̃ча на уппаджджатӣ’’ти евам̣ ‘‘саббесам̣ чаванта̄на’’нти еттхева асан̃н̃асатте сан̇ган̣хитва̄ паваттивасена те ча ниродхасама̄панна̄ на ча вутта̄. йассайаттхаке ча ниродхасама̄панна̄ на дассетабба̄ на гахетабба̄ти аттхо. на хи ‘‘ниродхасама̄панна̄на’’нти вачанам̣ ‘‘асан̃н̃асатта̄на’’нти вачанам̣ вийа ока̄садӣпакам̣, на̄пи ‘‘упеккха̄сампайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е, саббесам̣ читтасса бхан̇гаккхан̣е’’тиа̄дивачанам̣ вийа соманассиндрийа̄дӣнам̣ ануппа̄даккхан̣адӣпакам̣, атха кхо пуггаладӣпакамева̄ти.

атӣтака̄лабхеде суддха̄ва̄са̄нам̣ упапаттичиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ таттха соманассиндрийан̃ча на уппаджджиттха джӣвитиндрийан̃ча на уппаджджиттха̄ти еттха ‘‘упапаттичиттасса уппа̄даккхан̣е’’ти касма̄ вуттам̣, нану ‘‘суддха̄ва̄сам̣ упападжджанта̄нам̣, асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ таттха соманассиндрийан̃ча на уппаджджиттха маниндрийан̃ча на уппаджджиттха̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.277) еттха вийа ‘‘упападжджанта̄на’’нти ваттаббанти? на ваттаббам̣. йатха̄ хи соманассаманиндрийа̄нам̣ васена упападжджанта̄ пуггала̄ упапаттичиттасаман̇гино хонти, на евам̣ соманассаджӣвитиндрийа̄нам̣ васена упапаттисаман̇гинойева хонти. джӣвитиндрийасса хи васена йа̄ва пат̣хамарӯпаджӣвитиндрийам̣ дхарати, та̄ва упападжджанта̄ на̄ма хонти. тада̄ ча дутийачиттато пат̣т̣ха̄йа ‘‘джӣвитиндрийан̃ча на уппаджджиттха̄’’ти на сакка̄ ваттум̣ арӯпаджӣвитиндрийасса уппаджджитва̄ нируддхатта̄, тасма̄ убхайам̣ уппа̄даккхан̣ена нидасситам̣. йатха̄ хи ‘‘на нируджджхиттха̄’’ти идам̣ лаккхан̣ам̣ упапаттичиттасса двӣсу кхан̣есу лаббхама̄нам̣ саббапат̣хамена упапаттичиттасса бхан̇гаккхан̣ена нидасситам̣, евамидха̄пи дат̣т̣хаббам̣.

ана̄гатака̄лабхеде уппаджджиссама̄не саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ ан̃н̃асса ча уппаджджиссама̄ната̄ва пуччхита̄. таттха йатха̄ паччуппаннака̄лабхеде саннит̣т̣ха̄насам̣сайабхедехи уппаджджама̄нассева гахитатта̄ ‘‘йасса чаккхундрийа̄дӣни уппаджджанти, упападжджантасса тасса джӣвитиндрийа̄дӣни уппаджджантӣ’’ти упападжджантассева пуччхита̄нам̣ упапаттийам̣йева тесам̣ уппа̄до самбхавати, на ан̃н̃аттха, на евамидха ‘‘йасса чаккхундрийа̄дӣни уппаджджиссанти, упападжджантасса тасса джӣвитиндрийа̄дӣни уппаджджиссантӣ’’ти упападжджантассева пуччхита̄нам̣ тесам̣ упапаттито ан̃н̃аттха уппа̄до на самбхавати, тасма̄ ‘‘йасса чаккхундрийам̣ уппаджджиссати, тасса соманассиндрийам̣ уппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти вуттам̣. еван̃ча катва̄ ниродхава̄репи ‘‘йасса чаккхундрийам̣ нируджджхиссати, тасса соманассиндрийам̣ нируджджхиссатӣти? а̄манта̄’’ти вуттам̣. на хи йасса чаккхундрийам̣ нируджджхиссати, тасса соманассиндрийам̣ на нируджджхиссати, апи паччхимабхавикасса упеккха̄сахагатапат̣исандхикасса. на хи упападжджантасса тасса чутито пуббева соманассиндрийаниродхо на самбхаватӣти. еттха хи пат̣хамапуччха̄су саннит̣т̣ха̄наттхо пуччхитаббаттханиссайо ма̄дисова упапаттиуппа̄диндрийава̄ убхайуппа̄диндрийава̄ аттхо пат̣иниваттитва̄пи пуччхитаббаттхасса ниссайоти евам̣ вийа дутийапуччха̄су саннит̣т̣ха̄наттхамева нийамети, на таттхева пуччхитаббам̣ ана̄гатабха̄ваматтена сарӯпато гахитам̣ уппа̄дам̣ ва̄ ниродхам̣ ва̄ сам̣сайаттханти. йасма̄ чевам̣ саннит̣т̣ха̄наттхасса нийамо хоти, тасма̄ ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджиссати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.281) вуттам̣. еса найо ниродхава̄репи.

пат̣иломе пана йатха̄ ануломе ‘‘уппаджджиссати нируджджхиссатӣ’’ти уппа̄даниродха̄ ана̄гата̄ сарӯпавасена вутта̄, евам̣ авуттатта̄ йатха̄ таттха сам̣сайападена гахитасса индрийасса паваттийампи уппа̄даниродха̄ чаккхундрийа̄димӯлакесу йоджита̄, на евам̣ йоджетабба̄. йатха̄ хи уппа̄даниродхе атиккамитва̄ аппатва̄ ча уппа̄даниродха̄ самбхаванти йоджетум̣, на евам̣ ануппа̄да̄ниродхе атиккамитва̄ аппатва̄ ча ануппа̄да̄ниродха̄ самбхаванти абхӯта̄бха̄васса абхӯта̄бха̄вам̣ атиккамитва̄ аппатва̄ ча самбхава̄нуппаттито, абхӯтуппа̄даниродха̄бха̄во ча пат̣иломе пуччхито, тасма̄сса висесарахитасса абхӯта̄бха̄васса ваттама̄на̄нам̣ уппа̄дасса вийа ка̄лантарайога̄бха̄вато йа̄диса̄нам̣ чаккха̄дӣнам̣ уппа̄даниродха̄бха̄вена пуччхитаббасса ниссайо саннит̣т̣ха̄нена санниччхито, танниссайа̄ та̄диса̄нам̣йева упапаттичутиуппа̄даниродха̄нам̣ джӣвита̄дӣнампи ануппа̄да̄ниродха̄ сам̣сайападена пуччхита̄ хонтӣти ‘‘йасса чаккхундрийам̣ нуппаджджиссати, тасса соманассиндрийам̣ нуппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.308) ча, ‘‘йасса чаккхундрийам̣ на нируджджхиссати, тасса соманассиндрийам̣ на нируджджхиссатӣти? а̄манта̄’’ти ча вуттам̣, на вуттам̣ ‘‘йе арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссантӣ’’тиа̄дина̄ джӣвитиндрийаупеккхиндрийа̄дӣсу вийа виссаджджананти.

йе рӯпа̄вачарам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ гха̄ниндрийам̣ на уппаджджиссати, но ча тесам̣ соманассиндрийам̣ на уппаджджиссатӣ’’ти еттха йе сопеккхапат̣исандхика̄ бхависсанти, те ‘‘йе ча арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссантӣ’’ти етена паччхимакот̣т̣ха̄савачанена там̣сама̄налаккхан̣ата̄йа сан̇гахита̄ти йе соманассапат̣исандхика̄ бхависсанти, те ева вутта̄ти дат̣т̣хабба̄.

ат̣т̣хакатха̄йам̣ йесу а̄димапоттхакесу ‘‘атӣта̄на̄гатава̄ре суддха̄ва̄са̄нам̣ упапаттичиттасса бхан̇гаккхан̣е маниндрийан̃ча нуппаджджиттха̄ти дхаммайамаке вийа уппа̄даккхан̣а̄тиккамавасена аттхам̣ аггахетва̄’’ти ликхитам̣, там̣ пама̄даликхитам̣. йесу пана поттхакесу ‘‘паччуппанна̄тӣтава̄ре суддха̄ва̄са̄нам̣ упапаттичиттасса бхан̇гаккхан̣е маниндрийан̃ча нуппаджджиттха̄ти…пе… тасмим̣ бхаве ануппаннапуббавасена аттхо гахетаббо’’ти па̄т̣хо диссати, со ева сундаратароти.

паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.