йамакапакаран̣а-мӯлат̣ӣка̄
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄
катха̄ваттхупакаран̣ена сан̇кхепенева деситена дхаммесу випарӣтаггахан̣ам̣ нива̄ретва̄ тесвева дхаммесу дхаммасан̇гаха̄дӣсу пака̄ситесу дхаммапуггалока̄са̄диниссайа̄нам̣ саннит̣т̣ха̄насам̣сайа̄нам̣ васена на̄наппака̄ракаосаллаттхам̣ йамакапакаран̣ам̣ а̄раддхам̣, там̣ самайадесадесакавасенева дассетва̄ сам̣ван̣н̣ана̄ккаман̃часса ануппаттам̣ ‘‘а̄гато бха̄ро авассам̣ вахитаббо’’ти сам̣ван̣н̣анамасса пат̣иджа̄нанто а̄ха ‘‘сан̇кхепенева̄’’тиа̄ди.
таттха йамасса висайа̄тӣтоти джа̄тийа̄ сати маран̣ам̣ хотӣти джа̄ти, пан̃ча ва̄ упа̄да̄наккхандха̄ йамасса висайо, там̣ самудайаппаха̄нена атӣтоти аттхо. йамасса ва̄ ран̃н̃о висайам̣ маран̣ам̣, тасса а̄н̣а̄паваттит̣т̣ха̄нам̣ десам̣ ва̄ атӣто. ‘‘чхачча̄бхит̣ха̄на̄ни абхабба ка̄ту’’нти (кху. па̄. 6.11; су. ни. 234) вутта̄нам̣ чханнам̣ абхаббат̣т̣ха̄на̄нам̣ десакоти чхат̣т̣ха̄надесако. айама̄ екека̄ хутва̄ а̄ватта̄ нӣла̄ амала̄ ча тануруха̄ асса̄ти айама̄ваттанӣла̄малатанурухо.
гантха̄рамбхаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. мӯлайамакам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1. йамака̄нам̣ васена деситатта̄ти имина̄ дасасу екекасса йамакасамӯхасса там̣самӯхасса ча сакаласса пакаран̣асса йамака̄нам̣ васена ладдхавоха̄ратам̣ дассети.
кусала̄кусаламӯласан̇кха̄та̄нам̣ двиннам̣ аттха̄нам̣ васена аттхайамаканти етена ‘‘йе кечи кусала̄ дхамма̄, саббе те кусаламӯла̄’’ти етассева йамакабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄паджджати н̃а̄тум̣ иччхита̄нам̣ дутийапат̣хамапуччха̄су вутта̄нам̣ кусалакусаламӯлависеса̄нам̣, кусаламӯлакусалависесехи ва̄ н̃а̄тум̣ иччхита̄нам̣ пат̣хамадутийапуччха̄су саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахита̄нам̣ кусалакусаламӯла̄нам̣ васена аттхайамакабха̄васса вуттатта̄. н̃а̄тум̣ иччхита̄нан̃хи висеса̄нам̣ висесаванта̄пеккха̄нам̣, там̣висесаватам̣ ва̄ дхамма̄нан̃ча висеса̄пеккха̄нам̣ еттха падха̄набха̄воти екека̄йа пуччха̄йа екеко ева аттхо сан̇гахито хотӣти. аттхасаддо четтха на дхаммава̄чако хетупхала̄дива̄чако ва̄, атха кхо па̄л̣иаттхава̄чако. тенева̄ха ‘‘тесан̃н̃ева аттха̄на’’нтиа̄ди.
тӣн̣ипи пада̄ни екато катва̄ти идам̣ на̄мападасса кусала̄дӣнам̣ сан̇га̄хакаттаматтамева сандха̄йа вуттам̣, на ниравасесасан̇га̄хакаттам̣. саббакусала̄дисан̇ган̣ханаттхамева ча на̄мападасса вуттатта̄ ‘‘кусалаттикама̄тика̄йа чатӯсу падесӯ’’ти вуттам̣.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
52. ан̃н̃аман̃н̃айамаке йе кечи кусала̄ти апуччхитва̄ти еттха йатха̄ дутийайамаке ‘‘йе кечи кусаламӯла̄’’ти апуччхитва̄ ‘‘йе кечи кусала̄’’ти пуччха̄ ката̄, евамидха̄пи ‘‘йе кечи кусала̄’’ти пуччха̄ ка̄табба̄ сийа̄ пуримайамакависит̣т̣хам̣ апуббам̣ гахетва̄ паччхимайамакасса аппаваттатта̄ти адхиппа̄йо. ‘‘пат̣иломапуччха̄нурӯпабха̄вато’’ти кечи. пуримапуччха̄йа пана аттхавасена ката̄йа таданурӯпа̄йа паччхимапуччха̄йа бхавитаббам̣ ануломе вигатасам̣сайасса пат̣иломе сам̣сайуппаттито. тена на ча паччхимапуччха̄нурӯпа̄йа пуримапуччха̄йа бхавитаббанти пуримоветтха адхиппа̄йо йутто. имина̄пи бйан̃джанена тассеваттхасса самбхаватоти идамевам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи кусалабйан̃джанаттхо ева кусаламӯлена екамӯлабйан̃джанаттхо, тенева виссаджджанампи асама̄нам̣ хоти. кусалабйан̃джанена хи пуччха̄йа ката̄йа ‘‘авасеса̄’’ти имасмим̣ т̣ха̄не ‘‘авасеса̄ кусала̄ дхамма̄’’ти ваттаббам̣ хоти, итаратха̄ авасеса̄ кусаламӯласахаджа̄та̄ дхамма̄ти, на ча та̄ни вачана̄ни сама̄наттха̄ни кусалакусала̄бйа̄катадӣпанатоти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо сийа̄ – ‘‘йе кечи кусала̄’’ти имина̄пи бйан̃джанена ‘‘йе кечи кусаламӯлена екамӯла̄’’ти вуттабйан̃джанаттхассева самбхавато дутийайамаке вийа апуччхитва̄ ‘‘йе кечи кусаламӯлена екамӯла̄’’ти пуччха̄ ката̄. на хи кусаламӯлехи вийа кусаламӯлена екамӯлехи ан̃н̃е кусала̄ санти, кусалехи пана ан̃н̃епи те сантӣти.
пат̣иломапуччха̄ван̣н̣ана̄йам̣ ‘‘кусаламӯлена екамӯла̄’’ти хи пуччха̄йа ката̄йа ‘‘мӯла̄ни йа̄ни екато уппаджджантӣ’’ти хет̣т̣ха̄ вуттанайенева виссаджджанам̣ ка̄таббам̣ бхавеййа̄ти вуттам̣, тампи татха̄ на сакка̄ ваттум̣. ‘‘йе ва̄ пана кусаламӯлена ан̃н̃аман̃н̃амӯла̄, саббе те дхамма̄ кусаламӯлена екамӯла̄’’ти ча пуччхите ‘‘а̄манта̄’’ иччева виссаджджанена бхавитаббам̣. на хи кусаламӯлена ан̃н̃аман̃н̃амӯлесу кин̃чи екамӯлам̣ на хоти, йена ануломапуччха̄йа вийа вибха̄го ка̄таббо бхавеййа. йаттха тӣн̣и кусаламӯла̄ни уппаджджанти, таттха та̄ни ан̃н̃аман̃н̃амӯла̄ни екамӯла̄ни ча двиннам̣ двиннам̣ екекена ан̃н̃аман̃н̃екамӯлатта̄. йаттха пана две уппаджджанти, таттха та̄ни ан̃н̃аман̃н̃амӯла̄нева, на екамӯла̄нӣти етасса гахан̣асса нива̄ран̣аттхам̣ ‘‘мӯла̄ни йа̄ни екато уппаджджантӣ’’тиа̄дина̄ виссаджджанам̣ ка̄таббанти че? на, ‘‘а̄манта̄’’ти имина̄ва виссаджджанена там̣гахан̣анива̄ран̣ато ануломапуччха̄виссаджджанена ча екато уппаджджама̄на̄нам̣ двиннам̣ тин̣н̣ан̃ча мӯла̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃екамӯлабха̄васса ниччхитатта̄. ан̃н̃аман̃н̃амӯла̄нан̃хи сама̄намӯлата̄ ева екамӯлавачанена пуччхӣйати, на ан̃н̃аман̃н̃асама̄намӯлата̄, аттхи ча двиннам̣ мӯла̄нам̣ сама̄намӯлата̄. тесу хи екекам̣ итарена мӯлена там̣мӯлехи ан̃н̃ехи сама̄намӯланти.
ан̃н̃аман̃н̃амӯлатте пана ниччхите екамӯлаттасам̣сайа̄бха̄вато ‘‘саббе те дхамма̄ кусаламӯлена екамӯла̄’’ти пуччха̄ на ката̄ти дат̣т̣хабба̄. ‘‘ан̃н̃аман̃н̃асса мӯла̄ етесантипи ан̃н̃аман̃н̃амӯла̄, сама̄наттхена екам̣ мӯлам̣ етесанти екамӯла̄’’ти убхайампи вачанам̣ мӯлайуттатамева вадати, тенева ча убхайаттха̄пи ‘‘кусаламӯлена̄’’ти вуттам̣. таттха мӯлайогаса̄ман̃н̃е екамӯлатте ниччхите таббисесо ан̃н̃аман̃н̃амӯлабха̄во на ниччхито хотӣти ануломапуччха̄ паватта̄, мӯлайогависесе пана ан̃н̃аман̃н̃амӯлатте ниччхите на вина̄ екамӯлаттена ан̃н̃аман̃н̃амӯлаттам̣ аттхӣти мӯлайогаса̄ман̃н̃ам̣ екамӯлаттам̣ ниччхитамева хоти, тасма̄ ‘‘екамӯла̄’’ти пуччхам̣ акатва̄ йатха̄ кусаламӯлавачанам̣ екамӯлавачанан̃ча кусалабха̄вадӣпакам̣ на хотӣти кусалабха̄ве сам̣сайасаббха̄ва̄ пат̣хамадутийайамакесу ‘‘саббе те дхамма̄ кусала̄’’ти пат̣иломапуччха̄ ката̄, евам̣ ан̃н̃аман̃н̃амӯлавачанам̣ кусалабха̄вадӣпакам̣ на хотӣти кусалабха̄ве сам̣сайасаббха̄ва̄ кусала̄дхика̄расса ча ануваттама̄натта̄ ‘‘саббе те дхамма̄ кусала̄’’ти пат̣иломапуччха̄ ката̄ти.
53-61. мӯланайе вутте ева аттхе кусаламӯлабха̄вена мӯласса висесанена сама̄нена мӯлена ан̃н̃аман̃н̃асса ча мӯлена мӯлайогадӣпанена ча̄ти имина̄ парийа̄йантарена пака̄сетум̣ мӯламӯланайо вутто. ан̃н̃ападаттхасама̄сантена ка-ка̄рена тӣсупи йамакесу мӯлайогамева дӣпетум̣ мӯлаканайо вутто. мӯламӯлаканайавачанапарийа̄йо вуттаппака̄рова.
74-85. аббоха̄рикам̣ катва̄ти на екамӯлабха̄вам̣ лабхама̄нехи екато лаббхама̄натта̄ сахетукавоха̄рарахитам̣ катва̄. на ва̄ сахетукадуке вийа еттха хетупаччайайога̄йогавасена аббоха̄рикам̣ катам̣, атха кхо сахетукавоха̄рамева лабхати, на ахетукавоха̄ранти аббоха̄рикам̣ катам̣. екато лаббхама̄накавасена̄ти ахетукачиттуппа̄данибба̄нехи хетупаччайарахитехи саха лаббхама̄накарӯпавасена̄ти аттхо.
86-97. йассам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘ахетукам̣ на̄мамӯлена на екамӯлам̣, сахетукам̣ на̄мамӯлена екамӯла’’нти (йама. 1.мӯлайамака.87) па̄т̣хо а̄гато, таттха ‘‘йе кечи на̄ма̄ дхамма̄’’ти на̄ма̄нам̣ ниддха̄ритатта̄ ‘‘ахетукам̣ сахетука’’нти ча вутте ‘‘на̄ма’’нти ча идам̣ вин̃н̃а̄йама̄намева̄ти на вуттанти ведитаббам̣. йаттха пана ‘‘ахетукам̣ на̄мам̣, сахетукам̣ на̄ма’’нти (йама. 1.мӯлайамака.87) ча па̄т̣хо, таттха супа̄кат̣абха̄ваттхам̣ ‘‘на̄ма’’нти вуттанти.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
мӯлайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. кхандхайамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄ро
уддесава̄раван̣н̣ана̄
2-3. кхандхайамаке чхасу ка̄лабхедесу пуггалаока̄сапуггалока̄савасена кхандха̄нам̣ уппа̄даниродха̄ тесам̣ парин̃н̃а̄ ча ваттабба̄. те пана кхандха̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’тиа̄дӣхи пан̃чахи падехи вуччанти, тесам̣ даса авайавапада̄ни. таттха йо рӯпа̄диавайавапада̄бхихито дхаммо, ким̣ со ева самуда̄йападасса аттхо. йо ча самуда̄йападена вутто, со ева авайавападасса̄ти етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не рӯпа̄диавайавападехи вутто екадесо сакало ва̄ самуда̄йапада̄нам̣ аттхо, самуда̄йападехи пана вутто екантена рӯпа̄диавайавапада̄нам̣ аттхоти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпа’’нтиа̄дина̄ падасодханава̄ро вутто.
пуна ‘‘рӯпаккхандхо’’тиа̄дӣнам̣ сама̄сапада̄нам̣ уттарападаттхаппадха̄натта̄ падха̄набхӯтасса кхандхападасса ведана̄диупападаттхасса ча самбхавато йатха̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’ти етасмим̣ паде рӯпа̄вайавападена вуттасса рӯпаккхандхабха̄во хоти рӯпасаддасса кхандхасаддасса ча сама̄на̄дхикаран̣абха̄ватоти, евам̣ таттха падха̄набхӯтена кхандха̄вайавападена вуттасса ведана̄ккхандха̄дибха̄во хоти кхандхападена ведана̄дипада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣атта̄ти етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не кхандха̄вайавападена вутто дхаммо кочи кеначи самуда̄йападена вуччати, на саббо саббена̄ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, кхандха̄ ведана̄ккхандхо’’тиа̄дина̄ падасодханамӯлачаккава̄ро вутто. еван̃ча дассентена рӯпа̄дисаддасса висесанабха̄во, кхандхасаддасса висеситаббабха̄во, висесанависеситабба̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во ча дассито хоти.
тенеттха сам̣сайо хоти – ким̣ кхандхато ан̃н̃ампи рӯпам̣ аттхи, йато виниваттам̣ рӯпам̣ кхандхависесанам̣ хоти, саббева кхандха̄ ким̣ кхандхависесанабхӯтена рӯпена висеситабба̄ти, ким̣ пана там̣ кхандхависесанабхӯтам̣ рӯпанти? бхӯтупа̄да̄йарӯпам̣ тассева гахитатта̄. ниддесе ‘‘кхандха̄ рӯпаккхандхо’’ти падам̣ уддхаритва̄ виссаджджанам̣ катанти. евам̣ етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не на кхандхато ан̃н̃ам̣ рӯпам̣ аттхи, тенева четена рӯпасаддена вуччама̄нам̣ суддхена кхандхасаддена вуччате, на ча саббе кхандха̄ кхандхависесанабхӯтена рӯпена висеситабба̄, тенева те вибхаджитабба̄, еса найо ведана̄ккхандха̄дӣсупӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ рӯпа’’нтиа̄дина̄ суддхакхандхава̄ро вутто.
тато ‘‘рӯпам̣ кхандхо’’ти етасмим̣ анун̃н̃а̄йама̄не ‘‘на кевалам̣ айам̣ кхандхасаддо рӯпависесанова, атха кхо ведана̄дивисесано ча̄’’ти рӯпасса кхандхабха̄ваниччхайа̄нантарам̣ кхандха̄нам̣ рӯпависесанайоге ча сам̣сайо хоти. таттха на саббе кхандха̄ ведана̄дивисесанайутта̄, атха кхо кечи кеначи висесанена йун̃джантӣти дассетум̣ суддхакхандхамӯлачаккава̄ро вуттоти. евам̣ йесам̣ уппа̄да̄дайо ваттабба̄, тесам̣ кхандха̄нам̣ пан̣н̣аттисодханавасена танниччхайаттхам̣ пан̣н̣аттива̄ро вуттоти ведитаббо.
чатта̄ри чатта̄ри чакка̄ни бандхитва̄ти еттха чакка̄вайавабха̄вато чакка̄нӣти йамака̄ни вутта̄ни екекакхандхамӯла̄ни чатта̄ри чатта̄ри йамака̄ни бандхитва̄ти. имина̄ хи еттха аттхена бхавитаббанти. чатта̄ри чатта̄ри йамака̄ни йатха̄ екекакхандхамӯлака̄ни хонти, евам̣ бандхитва̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. таттха ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо’’ти евама̄дикам̣ мӯлападам̣ на̄бхим̣ катва̄ ‘‘кхандха̄’’ти идам̣ немим̣, ‘‘ведана̄ккхандхо’’тиа̄дӣни аре катва̄ чаккабха̄во вуттоти ведитаббо, на ман̣д̣алабха̄вена самбаджджханато. ведана̄ккхандхамӯлака̄дӣсупи хи хет̣т̣химам̣ содхетва̄ва па̄т̣хо гато, на ман̣д̣аласамбандхена̄ти. тенева ча ка̄ран̣ена̄ти суддхакхандхала̄бхаматтамева гахетва̄ кхандхависесане рӯпа̄димхи суддхарӯпа̄диматтата̄йа ат̣т̣хатва̄ кхандхависесанабха̄васан̇кха̄там̣ рӯпа̄диаттхам̣ дассетум̣ кхандхасаддена саха йоджетва̄ ‘‘кхандха̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дина̄ найена падам̣ уддхаритва̄ аттхасса вибхаттатта̄ти аттхо.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
26. пийарӯпам̣ са̄тарӯпанти ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣…пе… рӯпа̄ локе…пе… чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… чаккхусампхассо…пе… чаккхусампхассаджа̄ ведана̄…пе… рӯпасан̃н̃а̄…пе… рӯпасан̃четана̄…пе… рӯпатан̣ха̄…пе… рӯпавитакко…пе… рӯпавича̄ро’’ти (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; вибха. 203) евам̣ вуттам̣ тан̣ха̄ваттхубхӯтам̣ тебхӯмакам̣ ведитаббам̣, тасма̄ йам̣ пан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯтам̣ пийарӯпаса̄тарӯпам̣, там̣ екадесена рӯпаккхандхо хотӣти а̄ха ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ рӯпам̣ на рӯпаккхандхо’’ти. пийасабха̄вата̄йа ва̄ рӯпаккхандхо пийарӯпе пависати, на руппанасабха̄вена̄ти ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ рӯпам̣ на рӯпаккхандхо’’ти вуттам̣. сан̃н̃а̄йамаке та̄ва дит̣т̣хисан̃н̃а̄ти ‘‘висесо’’ти вачанасесо. таттха дит̣т̣хи ева сан̃н̃а̄ дит̣т̣хисан̃н̃а̄. ‘‘сайам̣ сама̄да̄йа вата̄ни джанту, учча̄вачам̣ гаччхати сан̃н̃асатто’’ти (су. ни. 798), ‘‘сан̃н̃а̄вираттасса на санти гантха̄’’ти (су. ни. 853) ча евама̄дӣсу хи дит̣т̣хи ча ‘‘сан̃н̃а̄’’ти вутта̄ти.
28. ‘‘на кхандха̄ на ведана̄ккхандхоти? а̄манта̄’’ти евам̣ кхандхасаддаппаваттийа̄ абха̄ве ведана̄ккхандхасаддаппаваттийа̄ ча абха̄воти пан̣н̣аттисодханаматтамева каротӣти дат̣т̣хаббам̣, на ан̃н̃адхаммасаббха̄во еветтха пама̄н̣ам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘на̄йатана̄ на сота̄йатананти? а̄манта̄’’тиа̄дим̣ ваккхатӣти.
39. рӯпато ан̃н̃е ведана̄дайоти еттха локуттара̄ ведана̄дайо дат̣т̣хабба̄. те хи пийарӯпа̄ ча са̄тарӯпа̄ ча на хонти тан̣ха̄йа ана̄рамман̣атта̄ти рӯпато ан̃н̃е хонтӣти. рӯпан̃ча кхандхе ча т̣хапетва̄ авасеса̄ти идампи етехи саддхим̣ на-садда̄нам̣ аппаваттиматтамева сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘чаккхун̃ча а̄йатане ча т̣хапетва̄ авасеса̄ на чева чаккху на ча а̄йатана̄’’тиа̄дим̣ (йама. 1.а̄йатанайамака.15) ваккхати. на хи таттха авасесаггахан̣ена гайхама̄нам̣ кан̃чи аттхи. йади сийа̄, дхамма̄йатанам̣ сийа̄. ваккхати хи ‘‘дхаммо а̄йатананти? а̄манта̄’’ти (йама. 1.а̄йатанайамака.16). тан̣ха̄ваттху ча на там̣ сийа̄. йади сийа̄, пийарӯпаса̄тарӯпабха̄вато рӯпам̣ сийа̄ ‘‘рӯпам̣ кхандхоти? а̄манта̄’’ти (йама. 1.кхандхайамака.40) вачанато кхандхо ча̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана авиджджама̄непи виджджама̄нам̣ упа̄да̄йа иттхипуриса̄диггахан̣асаббха̄вам̣ сандха̄йа авасеса̄ти еттха пан̃н̃аттийа̄ гахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
50-205. паваттива̄ре ведана̄ккхандха̄димӯлака̄ни паччхименева саха йоджетва̄ тӣн̣и две екан̃ча йамака̄ни вутта̄ни, на пуримена. касма̄? амиссакака̄лабхедесу ва̄ресу аттхависеса̄бха̄вато. пуримасса хи паччхимена йоджитайамакамева паччхимасса пуримена йоджана̄йа пуччха̄нам̣ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ вуччеййа, аттхе пана на кочи висесоти. пуччха̄виссаджджанесупи висесо наттхи, тена татха̄ йоджана̄ на ката̄ти. ка̄лабхеда̄ панеттха чха ева вутта̄. атӣтена паччуппанно, ана̄гатена паччуппанно, ана̄гатена̄тӣтоти ете пана тайо йатха̄дассита̄ миссакака̄лабхеда̄ ева тайо, на висум̣ виджджантӣти на гахита̄. таттха таттха хи пат̣иломапуччха̄хи атӣтена паччуппанна̄дайо ка̄лабхеда̄ дассита̄, тенева ча найена ‘‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджатӣ’’тиа̄ди сакка̄ йоджетум̣. тенева хи миссакака̄лабхедесу ча на паччхимапаччхимасса кхандхасса пуримапуримена йоджанам̣ катва̄ йамака̄ни вутта̄ни, амиссакака̄лабхедесу гахитанийа̄мена сукхаггахан̣аттхампи паччхимапаччхименева йоджетва̄ вутта̄нӣти.
имина̄йева ча лаккхан̣ена̄тиа̄дина̄ йена ка̄ран̣ена ‘‘пурепан̃хо’’ти ча ‘‘паччха̄пан̃хо’’ти ча на̄мам̣ вуттам̣, там̣ дассети. йасса хи сарӯпадассанена виссаджджанам̣ хоти, со парипӯретва̄ виссаджджетаббаттхасан̇ган̣ханато парипун̣н̣апан̃хо на̄ма. там̣виссаджджанасса пана пуримакот̣т̣ха̄сена садисаттхата̄йа пурепан̃хо, паччхимакот̣т̣ха̄сасадисаттхата̄йа ‘‘паччха̄пан̃хо’’ти ча на̄мам̣ вуттам̣. садисаттхата̄ ча саннит̣т̣ха̄насам̣сайападависесам̣ авича̄ретва̄ екена падена сан̇гахитасса кхандхасса уппа̄даниродхала̄бхаса̄ман̃н̃аматтена пурепан̃хе дат̣т̣хабба̄. саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитасса ва̄ кхандхасса анун̃н̃а̄тавасена пурепан̃хо вуттоти йуттам̣.
саннит̣т̣ха̄наттхассева пат̣иккхипанам̣ пат̣иккхепо, сам̣сайаттханива̄ран̣ам̣ пат̣иседхоти айам̣ пат̣иккхепапат̣иседха̄нам̣ висесо. па̄л̣ипадамева хутва̄ти пуччха̄па̄л̣ийа̄ ‘‘нуппаджджатӣ’’ти йам̣ падам̣ вуттам̣, на-ка̄равирахитам̣ тадева падам̣ хутва̄ти аттхо. таттха уппаттиниродхапат̣иседхасса пат̣иседханаттхам̣ па̄л̣игатийа̄ виссаджджанам̣ уппаттиниродха̄намева пат̣иседханаттхам̣ пат̣иседхена виссаджджанам̣ катанти ведитаббам̣.
чатуннам̣ пан̃ха̄нам̣ пан̃чаннан̃ча виссаджджана̄нам̣ саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхепо тадекадесапаккхепавасена вуттоти ведитаббо. парипун̣н̣апан̃хо ева хи сарӯпадассанена ча виссаджджанам̣ саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхипитаббанти.
ким̣ ну сакка̄ ито паранти ито па̄л̣иваваттха̄надассана̄дито ан̃н̃о ким̣ ну сакка̄ ка̄тунти ан̃н̃асса саккун̣еййасса абха̄вам̣ дассети.
‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо ча нуппаджджиттха ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиттха̄’’ти етена суддха̄ва̄сабхӯмӣсу екабхӯмийампи дутийа̄ упапатти наттхӣти н̃а̄питам̣ хоти. пат̣исандхито пабхути хи йа̄ва чути, та̄ва паваттакаммаджасанта̄нам̣ екаттена гахетва̄ тасса уппа̄даниродхавасена айам̣ десана̄ паватта̄. тасмин̃хи аббоччхинне кусала̄дӣнан̃ча паватти хоти, воччхинне ча аппаваттӣти тенева ча уппа̄даниродха̄ дассита̄, тасма̄ тасса екасаттасса пат̣исандхиуппа̄дато йа̄ва чутиниродхо, та̄ва атӣтата̄ наттхи, на ча тато пуббе таттха пат̣исандхивасена каммаджасанта̄нам̣ уппаннапуббанти кхандхадвайампи ‘‘нуппаджджиттха̄’’ти вуттам̣. касма̄ пана ета̄йа па̄л̣ийа̄ сакалепи суддха̄ва̄се дутийа̄ пат̣исандхи наттхӣти на вин̃н̃а̄йатӣти? уддхам̣сотапа̄л̣исаббха̄ва̄. двепи хи па̄л̣ийо сам̣сандетабба̄ти.
‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо уппаджджиссатӣ’’ти еттха ‘‘йасса йаттха рӯпаккхандхо уппаджджиссатӣ’’ти етена саннит̣т̣ха̄нена висесита̄ асан̃н̃асатта̄пи сантӣти те ева гахетва̄ ‘‘асан̃н̃асатта̄на’’нти вуттам̣. тена йе саннит̣т̣ха̄нена ваджджита̄, те тато пан̃чавока̄рам̣ гантва̄ паринибба̄йиссанти, на тесам̣ пуна асан̃н̃е упапаттиппасан̇го аттхӣти те сандха̄йа̄ха – ‘‘паччхимабхавика̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо ча нуппаджджиссати ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’’ти (йама. 1.кхандхайамака.65). еттха ким̣ пан̃чавока̄ра̄дибха̄во вийа паччхимабхавопи кочи аттхи, йаттха тесамануппатти бхависсатӣти? наттхи пан̃чавока̄ра̄дибхавесвева йаттха ва̄ таттха ва̄ т̣хита̄нам̣ паччхимабхавика̄нам̣ ‘‘йасса йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджиссатӣ’’ти етена саннит̣т̣ха̄нена сан̇гахитатта̄. тесам̣ таттха итара̄нуппаттибха̄ван̃ча ануджа̄нанто ‘‘ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’’ти а̄ха̄ти.
‘‘суддха̄ва̄се париниббанта̄на’’нти идам̣ саппат̣исандхика̄нам̣ аппат̣исандхика̄нан̃ча суддха̄ва̄са̄нам̣ там̣там̣бхӯмийам̣ кхандхапаринибба̄навасена вуттанти ведитаббам̣. саббесан̃хи тесам̣ таттха ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄ти. йатха̄ пана ‘‘нируджджхиссатӣ’’ти вачанам̣ паччуппаннепи уппа̄даккхан̣асаман̇гимхи паваттати, на евам̣ ‘‘уппаджджиттха̄’’ти вачанам̣ паччуппанне паваттати, атха кхо уппаджджитва̄ вигате атӣте ева, тасма̄ ‘‘париниббанта̄нам̣ нуппаджджиттха̄’’ти вуттам̣ уппаннасанта̄насса авигататта̄. ананта̄ локадха̄туйоти ока̄сасса апариччхиннатта̄ ока̄савасена вуччама̄на̄нам̣ уппа̄даниродха̄нампи париччхеда̄бха̄вато сам̣кин̣н̣ата̄ хотӣти ‘‘йаттха ведана̄ккхандхо уппаджджати, таттха сан̃н̃а̄ккхандхо нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти вуттам̣.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄
206-208. пуггалока̄сава̄ро лаббхама̄нопӣти касма̄ вуттам̣, нану ока̄сава̄расса ала̄бхе тассапи ала̄бхена бхавитаббанти? на, таттха пуггалассева парин̃н̃а̄вачанато. пуггалока̄сава̄репи хи ока̄се пуггалассева парин̃н̃а̄ вуччати, на ока̄сасса. ока̄сава̄ропи ча йади вуччеййа, ‘‘йаттха рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти ока̄се пуггалассева париджа̄нанавасена вуччеййа, тасма̄ пуггалока̄сава̄рассева лаббхама̄ната̄ вутта̄, на ока̄сава̄расса̄ти. тена̄ха – ‘‘а̄манта̄…пе… сийа̄’’ти.
тенева̄ти паватте читтаккхан̣авасена тин̣н̣ам̣ аддха̄нам̣ ла̄бхато ева, ан̃н̃атха̄ чутипат̣исандхиккхан̣е рӯпаккхандхапариджа̄нанасса абха̄ва̄ ‘‘йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, со ведана̄ккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти еттха ‘‘наттхӣ’’ти виссаджджанена бхавитаббам̣ сийа̄, ‘‘а̄манта̄’’ти ча катанти. саннит̣т̣ха̄насам̣сайападасан̇гахита̄нам̣ парин̃н̃а̄нам̣ паватте читтаккхан̣е ева ла̄бхам̣ дассенто ‘‘локуттарамаггаккхан̣асмин̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. на париджа̄на̄тӣти пан̃хе путхуджджанам̣ сандха̄йа а̄манта̄ти вуттанти идам̣ путхуджджанасса саббатха̄ парин̃н̃а̄киччасса абха̄вато вуттам̣. ‘‘араха̄ рӯпаккхандхам̣ на париджа̄на̄ти но ча ведана̄ккхандхам̣ на париджа̄ниттха, аггамаггасаман̇гин̃ча арахантан̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄ рӯпаккхандхан̃ча на париджа̄нанти ведана̄ккхандхан̃ча на париджа̄ниттха̄’’ти пана вачанена ‘‘аггамаггасаман̇гим̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃о кочи париджа̄на̄тӣ’’ти ваттаббо наттхӣти дасситам̣ хоти, тена тадавасесапуггале сандха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти вуттанти вин̃н̃а̄йатӣти.
парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кхандхайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. а̄йатанайамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄ро
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-9. а̄йатанайамака̄дӣсу ча пан̣н̣аттива̄ре падасодханава̄ра̄дӣнам̣ вачане ка̄ран̣ам̣ кхандхайамаке вуттанайенева ведитаббам̣. ‘‘ека̄даса ека̄даса катва̄ теттим̣сасатам̣ йамака̄нӣ’’тиа̄дина̄ кесучи поттхакесу ган̣ана̄ ликхита̄, са̄ татха̄ на хоти. ‘‘дваттим̣сасата’’нтиа̄дина̄ ан̃н̃аттха ликхита̄.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
10-17. ва̄йанат̣т̣хена̄ти паса̄ран̣ат̣т̣хена, па̄кат̣абха̄ват̣т̣хена ва̄. ‘‘ка̄йо дхаммо’’ти ча вуччама̄нам̣ саббам̣ сасабха̄вам̣ а̄йатанамева̄ти ‘‘ка̄йо а̄йатана’’нти, ‘‘дхаммо а̄йатана’’нти ча еттха ‘‘а̄манта̄’’ти вуттам̣. ка̄йавачанена пана дхаммавачанена ча авуччама̄нам̣ кан̃чи сасабха̄вам̣ наттхӣти ‘‘на ка̄йо на̄йатанам̣, на дхаммо на̄йатана’’нти еттха ‘‘а̄манта̄’’иччева вуттам̣.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄ро
1. уппа̄дава̄раван̣н̣ана̄
18-21. паваттива̄ре чаккха̄йатанамӯлака̄ни ека̄даса̄ти пат̣исандхичутивасена упа̄диннапаваттасса уппа̄даниродхавачане етасмим̣ алаббхама̄нависсаджджанампи садда̄йатанена саддхим̣ йамакам̣ пуччха̄маттала̄бхена сан̇ган̣хитва̄ вадатӣти дат̣т̣хаббам̣. чхасат̣т̣хи йамака̄нӣти еттха чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йарӯпа̄йатанамӯлакесу екекам̣ садда̄йатанамӯлака̄ни пан̃ча̄ти ека̄даса йамака̄ни виссаджджанавасена ха̄петабба̄ни. ваккхати хи ‘‘садда̄йатанасса пат̣исандхиккхан̣е ануппаттито тена саддхим̣ йамакасса виссаджджанамева наттхӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. а̄йатанайамака 18-21).
дутийам̣ кин̃ча̄пи пат̣хамена садисависсаджджанантиа̄ди пуггалава̄рамева сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ока̄сава̄ре пана асадисависсаджджанатта̄ вуттам̣, на там̣ саббаттха садисависсаджджананти н̃а̄петум̣ пуггалава̄репи виссаджджитанти. гандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанехи саддхим̣ тӣн̣и йамака̄ни садисависсаджджана̄нӣти рӯпа̄вачарасатте сандха̄йа ‘‘сачаккхука̄нам̣ агандхака̄на’’нтиа̄дина̄ виссаджджитаббатта̄ вуттам̣. тесан̃хи вираттака̄макамманиббаттасса пат̣исандхибӣджасса евам̣сабха̄ватта̄ гха̄на̄дӣни гандха̄дайо ча на сантӣти. гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄ти чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена саддхим̣ садисависсаджджанатта̄ти аттхо. нану таттха ‘‘сачаккхука̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ виссаджджанам̣ паваттам̣, идха пана гха̄на̄йатанамӯлакесу ‘‘йасса гха̄на̄йатанам̣ уппаджджати, тасса дживха̄йатанам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти виссаджджанена бхавитаббанти наттхи садисависсаджджаната̄ти? саччам̣, йатха̄ пана таттха гха̄на̄йатанайамакена дживха̄ка̄йа̄йатанайамака̄ни садисависсаджджана̄ни, евамидха̄пи дживха̄каа̄йа̄йатанайамака̄ни садисависсаджджана̄ни, тасма̄ таттха таттхева садисависсаджджаната̄ па̄л̣ийам̣ ана̄рул̣хата̄йа ка̄ран̣анти. нидассанабха̄вена пана гахитам̣ чаккха̄йатанамӯлака̄нам̣ садисависсаджджанака̄нам̣ садисависсаджджанам̣ нидассанабха̄венева ка̄ран̣анти дассенто ‘‘гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄’’ти а̄ха. садисависсаджджаната̄ четтха гха̄на̄йатанамӯлакесу йебхуййата̄йа дат̣т̣хабба̄. тесу хи дживха̄ка̄йа̄йатанайамакесу тин̣н̣ам̣ пуччха̄нам̣ ‘‘а̄манта̄’’ти виссаджджанена бхавитаббам̣, паччхимапуччха̄йа ‘‘сака̄йака̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ти.
атха ва̄ йатха̄ ведана̄ккхандха̄димӯлака̄нам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дийамака̄нам̣ амиссакака̄лабхедесу тӣсу ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ивачанависсаджджанена йатха̄вуттавачанасса виссаджджанабха̄ва̄нуджа̄нанам̣ каттаббанти апуббасса ваттаббасса абха̄ва̄ виссаджджанам̣ на катам̣, евамидха̄пи гха̄на̄йатанамӯлакам̣ дживха̄йатанайамакам̣ апуббасса ваттаббасса абха̄ва̄ па̄л̣им̣ ана̄рул̣ханти па̄кат̣ойаматтхо. ка̄йа̄йатанайамакам̣ пана дутийапуччха̄йа васена виссаджджитаббам̣ сийа̄, са̄ ча чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджана̄, тасма̄ йасса̄ пуччха̄йа виссаджджана̄ ка̄табба̄, тасса̄ гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄ там̣сеса̄ни па̄л̣им̣ ана̄рул̣ха̄нӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. татха̄ти идам̣ па̄л̣иана̄рул̣хата̄са̄ман̃н̃енева вуттам̣, на ка̄ран̣аса̄ман̃н̃ена. гха̄надживха̄ка̄йа̄йатана̄нам̣ пана агаббхасеййакесу паваттама̄на̄нам̣ габбхасеййакесу ча а̄йатанапа̄рипӯрика̄ле сахача̄рита̄йа ависесатта̄ ча аппависесатта̄ ча екасмим̣ гха̄на̄йатанайамаке виссаджджите итара̄ни две, гха̄на̄йатанамӯлакесу ча виссаджджитесу итарадвайамӯлака̄ни на виссаджджӣйантӣти ведитабба̄ни. рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхинти ‘‘йасса рӯпа̄йатанам̣ уппаджджати, тасса мана̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти етисса̄ пуччха̄йа вуттехи рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхинти адхиппа̄йо. рӯпа̄йатанамӯлакесу хи мана̄йатанайамаке а̄дипуччха̄йа гандхарасапхот̣т̣хаббайамакесу а̄дипуччха̄нам̣ садисависсаджджаната̄ йамака̄нам̣ ависсаджджане ка̄ран̣абха̄вена вутта̄. дутийапуччха̄нан̃хи пат̣ивачанависсаджджанена бхавитаббанти пуббе вуттанайена виссаджджанам̣ на ка̄таббам̣, а̄дипуччха̄нан̃ча на ка̄таббанти.
хет̣т̣химехи садисависсаджджанатта̄ти еттха гандха̄йатанамӯлака̄нам̣ расапхот̣т̣хаббайамака̄нам̣ раса̄йатанамӯлакасса ча пхот̣т̣хаббайамакасса пат̣ивачанависсаджджаненева бхавитаббанти пуббе вуттанайенева виссаджджанам̣ на ка̄таббанти йесам̣ ка̄таббам̣, тесам̣ гандхарасапхот̣т̣хаббамӯлака̄нам̣ мана̄йатанадхамма̄йатанайамака̄нам̣ чаккха̄дипан̃ча̄йатанамӯлакехи мана̄йатанадхамма̄йатанайамакехи садисависсаджджанатта̄ти аттхо. чаккха̄йатана̄димӯлака̄ни садда̄йатанайамака̄ни садда̄йатанамӯлака̄ни сабба̄ни ависсаджджаненева алаббхама̄нависсаджджаната̄дассанена виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘чхасат̣т̣хи йамака̄ни виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣ’’ти.
джаччандхампи джаччабадхирампӣти еттха ча джаччабадхираггахан̣ена джаччандхабадхиро гахитоти ведитаббо. сагха̄нака̄нам̣ сачаккхука̄нанти парипун̣н̣а̄йатанамева опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттанти еттха ева-саддам̣ вуттанти-етасса парато йоджетва̄ йатха̄ ‘‘сагха̄нака̄нам̣ ачаккхука̄на’’нти идам̣ апарипун̣н̣а̄йатанам̣ сандха̄йа вуттам̣, на евам̣ ‘‘сагха̄нака̄нам̣ сачаккхука̄на’’нти етам̣. етам̣ пана парипун̣н̣а̄йатанам̣ сандха̄йа вуттамева̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тена джаччабадхирампи сандха̄йа вуттата̄ на ва̄рита̄ хотӣти.
22-254. йаттха чаккха̄йатананти рӯпӣбрахмалокам̣ пуччхатӣти нийамато таттха чаккхусота̄нам̣ сахуппаттиматтам̣ пассанто вадати, ока̄сава̄ре пана тасмим̣ пуггаласса ана̄мат̣т̣хатта̄ йаттха ка̄мадха̄туйам̣ рӯпадха̄туйан̃ча чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, таттха сота̄йатанампи екантена уппаджджатӣти ‘‘а̄манта̄’’ти (йама. 1.а̄йатанайамака.22) вуттам̣.
‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти касма̄ пат̣ин̃н̃а̄там̣, нану йо габбхасеййакабха̄вам̣ гантва̄ паринибба̄йиссати, тасса рӯпа̄йатанам̣ пат̣исандхийам̣ уппаджджиссати, на пана чаккха̄йатананти? йасса рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса тадаваттхасса пуггаласса рӯпа̄йатануппа̄дато уддхам̣ чаккха̄йатанасанта̄нуппа̄дасса паваттийампи бхависсантасса пат̣ин̃н̃а̄таббатта̄. атха касма̄ ‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, нану габбхасеййакасса паччхимабхавикасса упападжджантасса ека̄дасамасатта̄ха̄ орато т̣хитасса рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати но ча чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣти? тасмим̣ бхаве бхависсантасса уппа̄дасса ана̄гатабха̄вена авачанато. бхавантаре хи тасса тасса а̄йатанасанта̄насса йо а̄диуппа̄до пат̣исандхийам̣ паватте ча бхависсати, со ана̄гатуппа̄до таббха̄вена вуччати аддха̄паччуппанна̄нантогадхатта̄. на пана йо тасмим̣йева бхаве паватте бхависсати, со ана̄гатуппа̄дабха̄вена вуччати аддха̄паччуппаннантогадхатта̄. аддха̄васена хеттха каммаджапаваттасса паччуппанна̄дика̄лабхедо адхиппето. еван̃ча катва̄ индрийайамаке (йама. 3.индрийайамака.368) ‘‘йасса иттхиндрийам̣ уппаджджати, тасса пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣти? паччхимабхавика̄нам̣ иттхӣнам̣ упападжджантӣнам̣, йа̄ ча иттхийо рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, йа̄ ча иттхийо етенева бха̄вена катичи бхаве дассетва̄ паринибба̄йиссанти, та̄сам̣ упападжджантӣнам̣ та̄сам̣ иттхиндрийам̣ уппаджджати, но ча та̄сам̣ пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣ’’ти вуттам̣. на хи та̄сам̣ сабба̄сам̣ тасмим̣ бхаве паватте пурисиндрийам̣ на уппаджджиссати лин̇гапариваттанасаббха̄ва̄, бхавантаре пана а̄диуппа̄дасса абха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘но ча та̄сам̣ пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣ’’ти вуттам̣. бхавантаре хи а̄диуппа̄дасса ана̄гататтам̣ адхиппетанти. еван̃ча катва̄ ‘‘катичи бхаве дассетва̄’’ти бхаваггахан̣ам̣ катанти.
‘‘а̄йатана̄нам̣ пат̣ила̄бхо джа̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.388; вибха. 235) вачанато там̣там̣а̄йатананиббаттакакаммена гахитапат̣исандхикасса авассам̣бха̄вӣа̄йатанасса йа̄ва а̄йатанапа̄рипӯри, та̄ва уппаджджатӣти пана аттхе гайхама̄не пуччха̄двайависсаджджанам̣ сӯпапаннам̣ хоти. еван̃ча сати ‘‘йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджатӣти? паччхимабхавика̄нам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нам̣, йе ча арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ упападжджанта̄нам̣ тесам̣ сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, но ча тесам̣ чаккха̄йатанам̣ нуппаджджатӣ’’ти евама̄дӣсу (йама. 1.а̄йатанайамака.95) габбхасеййака̄пи паччхимабхавика̄дайо упападжджанта̄ гахита̄ хонти. еван̃ча катва̄ индрийайамаке (йама. 3.индрийайамака.186) ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти идампи упапаннам̣ хоти. соманассиндрийуппа̄дакасса каммасса екантена чаккхундрийуппа̄данато габбхепи йа̄ва чаккхундрийуппатти, та̄ва уппаджджама̄ната̄йа тасса̄ абхинандитаббатта̄.
йам̣ пана ‘‘йасса ва̄ пана йаттха рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиттха, тасса таттха гха̄на̄йатанам̣ уппаджджатӣти? ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄нам̣, агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄нам̣, рӯпа̄вачара̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиттха, но ча тесам̣ таттха гха̄на̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти еттха ‘‘агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄на’’нти (йама. 1.а̄йатанайамака.76) вуттам̣, там̣ йе ека̄дасамасатта̄ха̄ орато ка̄лам̣ кариссанти, тесам̣ гха̄на̄йатана̄ниббаттакакаммена гахитапат̣исандхика̄нам̣ васена вуттанти ведитаббам̣. ‘‘йасса йаттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхати, тасса таттха рӯпа̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣти? ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄нам̣, агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄нам̣, рӯпа̄вачара̄нам̣ тесам̣ таттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхати, но ча тесам̣ таттха рӯпа̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти хи еттха ‘‘агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄на’’нти (йама. 1.а̄йатанайамака.181) вачанам̣ ануппаннейева гха̄на̄йатане габбхасеййака̄нам̣ чути аттхӣти дӣпети. на хи ка̄ма̄вачаре габбхасеййакато ан̃н̃о агха̄нако аттхи дхаммахадайавибхан̇ге (вибха. 978 а̄дайо) ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ат̣т̣ха̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти авуттатта̄ти. атха касма̄ опапа̄тике ева сандха̄йа идха, индрийайамаке ча йатха̄дассита̄су пуччха̄су ‘‘а̄манта̄’’ти вуттанти на вин̃н̃а̄йатӣти? йамаке саннит̣т̣ха̄нена гахитаттхасса екадесе сам̣сайаттхасамбхавена пат̣ивачанасса акаран̣ато. бхиндитаббе хи на пат̣ивачанависсаджджанам̣ хоти. йади сийа̄, парипун̣н̣ависсаджджанамева на сийа̄ти. атха касма̄ ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.186) имина̄ ‘‘габбхасеййака̄нам̣ соманассапат̣исандхи наттхӣ’’ти на вин̃н̃а̄йатӣти? ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е касса дасиндрийа̄ни па̄тубхаванти? габбхасеййака̄нам̣ сатта̄нам̣ сахетука̄нам̣ н̃а̄н̣асампайутта̄нам̣ упапаттиккхан̣е дасиндрийа̄ни па̄тубхаванти ка̄йиндрийам̣ маниндрийам̣ иттхиндрийам̣ ва̄ пурисиндрийам̣ ва̄ джӣвитиндрийам̣ соманассиндрийам̣ ва̄ упеккхиндрийам̣ ва̄ саддхиндрийа’’нтиа̄дивачанато (вибха. 1012).
ниродхава̄ре ана̄гатака̄лабхеде йатха̄ тассева читтасса ниродхо ана̄гатабха̄вена тасса уппаттиккхан̣е вутто, евам̣ тассева каммаджасанта̄насса ниродхо ана̄гатабха̄вена тасса уппа̄де ваттабботи саббаттха упападжджанта̄нам̣ ева со татха̄ вутто, на уппанна̄нам̣. уппанна̄нам̣ пана ан̃н̃асса ана̄гатасса санта̄насса ниродхо ана̄гатабха̄вена ваттаббо, на тассева. тасса хи уппа̄да̄нантарам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хотӣти. тасма̄ арахатам̣ паватте сотасса чаккхусса ча бхеде сатипи ана̄гатака̄ла̄масанавасенева ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхиссати, тасса сота̄йатанам̣ нируджджхиссатӣти? а̄манта̄. йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нируджджхиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхиссатӣти? а̄манта̄’’ти виссаджджанадвайам̣ упапаннамева хотӣти. йасма̄ ча упапаттианантарам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хоти, там̣нит̣т̣ха̄набха̄вато пана чутийа̄ ниродхавачанам̣, тасма̄ паватте нируддхепи санта̄некадесе анируддхам̣ упа̄да̄йа анит̣т̣хитаниродхоти чутийа̄ва тасса ниродхоти вуччати. ваккхати хи ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ нируджджхати, тасса чаккхундрийам̣ нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти, тенеттха̄пи чутиниродхе ева ча адхиппете йан̃ча паватте нируджджхиссати, тан̃ча нит̣т̣ха̄навасена чутийа̄ ева нируджджхиссатӣти вуттанти ‘‘а̄манта̄’’ти йуттам̣ пат̣ивачанам̣. ‘‘сачаккхука̄на’’нтиа̄дӣсу ча ‘‘пат̣иладдхачаккхука̄на’’нтиа̄дина̄ аттхо вин̃н̃а̄йатӣти.
‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ на нируджджхати, тасса сота̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣти? саббесам̣ упападжджанта̄нам̣, ачаккхука̄нам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ чаккха̄йатанам̣ на нируджджхати, но ча тесам̣ сота̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти еттха а̄руппе паччхимабхавике т̣хапетва̄ саббе упападжджанта̄, ачаккхука̄ чаванта̄ ча гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. те хи дутийакот̣т̣ха̄сена сан̇гайхантӣти тадапеккхатта̄ са̄васесамидам̣ саббавачанам̣ ачаккхукавачанан̃ча̄ти. ‘‘а̄руппе паччхимабхавика̄на’’нти еттха ча арӯпато пан̃чавока̄рам̣ агаччханта̄ анан̃н̃ӯпапаттика̄пи ‘‘арӯпе паччхимабхавика̄’’иччева сан̇гайхантӣти ведитабба̄. еса найо ан̃н̃есупи еварӯпесӯти.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
а̄йатанайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. дха̄туйамакам̣
1-19. лаббхама̄на̄нанти идам̣ паваттива̄ре саддадха̄тусамбандха̄нам̣ йамака̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дисамбандха̄нан̃ча чутипат̣исандхивасена алаббхама̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣.
дха̄туйамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. саччайамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄ро
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
10-26. ‘‘дуккхам̣ дуккхасаччанти? а̄манта̄’’ти еттха кин̃ча̄пи дуккхадуккхам̣ сан̇кха̄радуккхам̣ випарин̣а̄мадуккханти тӣсупи дуккхасаддо паваттати, ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 14; вибха. 190) джа̄тиа̄дӣсу ча, со пана дуккхадуккхато ан̃н̃аттха паваттама̄но ан̃н̃анирапеккхо наппаваттати. суддхан̃четтха дуккхападам̣ ан̃н̃анирапеккхам̣ гахетва̄ пан̣н̣аттисодханам̣ кароти, тена ниппарийа̄йато дуккхасабха̄ватта̄ ева йам̣ дуккхадуккхам̣, тасмим̣ дуккхадуккхе еса дуккхасаддо, тан̃ча екантена дуккхасаччамева̄ти ‘‘а̄манта̄’’ти вуттам̣. суддхасаччава̄ре саччавибхан̇ге вуттесу самудайесу кочи пхаладхаммесу наттхи, на ча пхаладхаммесу кочи ниродхоти вуччама̄но аттхи, маггасаддо ча пхалапхалан̇гесу маггапхалатта̄ паваттати, на маггакиччасаббха̄ва̄. паринит̣т̣хитаниййа̄накичча̄ни хи та̄ни. ниййа̄нава̄чако четтха маггасаддо, на ниййа̄напхалава̄чако, тасма̄ самудайо саччам̣, ниродхо саччам̣, магго саччанти етесупи ‘‘а̄манта̄’’иччева виссаджджанам̣ катам̣.
атха ва̄ падасодханена падесу содхитесу саччависесанабхӯта̄ ева дуккха̄дисадда̄ идха гахита̄ти вин̃н̃а̄йанти. тесам̣ пана екантена саччависесанабха̄вам̣, сачча̄нан̃ча таббисесанайогависесам̣ дӣпетум̣ суддхасаччава̄ро вуттоти саччависесана̄нам̣ дуккха̄дӣнам̣ екантасаччатта̄ ‘‘дуккхам̣ саччам̣…пе… магго саччанти? а̄манта̄’’ти вуттанти. йатха̄ четтха, евам̣ кхандхайамака̄дӣсупи суддхакхандха̄дива̄ресу кхандха̄дивисесанабхӯта̄намева рӯпа̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ йуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ (йама. ат̣т̣ха. кхандхайамака 38) пана ‘‘йасма̄ пийарӯпаса̄тарӯпасан̇кха̄там̣ ва̄ рӯпам̣ хоту бхӯтупа̄да̄рӯпам̣ ва̄, саббам̣ пан̃часу кхандхесу сан̇гахам̣ гаччхатева, тасма̄ а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти вачанена рӯпа̄дичаккха̄дидуккха̄диггахан̣ехи суддхакхандха̄дива̄ресупи кхандха̄дивисесанато ан̃н̃епи гахита̄ти айаматтхо дӣпито хоти, тена таданурӯпата̄васена итаро аттхо вутто.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
27-164. антамасо суддха̄ва̄са̄нампӣти идам̣ тесам̣ арийатта̄ дуккхасаччена упападжджане а̄сан̇ка̄ сийа̄ти катва̄ вуттам̣. тан̣ха̄виппайуттачиттасса̄ти идам̣ пан̃чавока̄равасенева гахетаббанти вуттам̣. йасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣти етена пана саннит̣т̣ха̄нена саббе упападжджанта̄ паваттийам̣ чатувока̄ре маггапхалато ан̃н̃ачитта̄нам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гино пан̃чавока̄ре ча саббачитта̄нам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гино сан̇гахита̄ти тесвева саннит̣т̣ха̄нена ниччхитесу кечи ‘‘паватте тан̣ха̄виппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е’’ти етена дуккхасамудайесу екакот̣т̣ха̄саппаваттисаман̇гино дассӣйанти саннит̣т̣ха̄нена гахитассева вибха̄гадассанато, тена чатувока̄ра̄нампи гахан̣ам̣ упапаннамева. на хи тесу маггапхалуппа̄дасаман̇гӣсу пасан̇гата̄ аттхи там̣саман̇гӣнам̣ тесам̣ саннит̣т̣ха̄нена аггахитатта̄ти. идам̣ идха на гахетаббанти идам̣ чатувока̄ре пхаласама̄паттичиттам̣ идха сачча̄нам̣ уппа̄давачане на гахетаббанти вуттам̣ хоти.
еттха ча саббесам̣ упападжджанта̄нанти идам̣ каммаджапаваттасса пат̣хамуппа̄дадассанена вуттам̣, асан̃н̃асатта̄петтха сан̇гахита̄. паватте тан̣ха̄виппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣ети идам̣ пана самудайасаччуппа̄давомиссасса дуккхасаччуппа̄дасса там̣рахитасса дассанавасена вуттам̣. тан̣ха̄йа уппа̄даккхан̣ети там̣сахитасса самудайасаччуппа̄давомиссасса. тесам̣ пана асан̃н̃асатта̄нам̣ паваттийам̣ дуккхасаччасса уппа̄до саббаттха на гахито, татха̄ ниродхо ча̄ти. маггасаччайамакепи есева найо. тесам̣ тасмим̣ упапаттиккхан̣е ча тан̣ха̄виппайуттачиттуппаттиккхан̣е ча̄ти еваметтха кхан̣авасена ока̄со ведитабботи вуттам̣, еван̃ча сати ‘‘йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджати, тасса таттха самудайасаччам̣ уппаджджиссатӣ’’ти (йама. 1.саччайамака.71) етасса виссаджджане паччхимакот̣т̣ха̄се ‘‘итаресам̣ чатувока̄рам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нам̣, паватте читтасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ таттха дуккхасаччан̃ча уппаджджати самудайасаччан̃ча уппаджджиссатӣ’’ти идам̣ на йуджджеййа. на хи упапаттиккхан̣е читтуппаттиккхан̣е ча самудайасаччам̣ уппаджджиссатӣти. тасма̄ упапаттиккхан̣атан̣ха̄виппайуттачиттуппаттиккхан̣асаман̇гӣнам̣ пуггала̄нам̣ йасмим̣ ка̄ма̄вачара̄диока̄се са̄ упапатти читтуппатти ча паваттама̄на̄, таттха тесанти ока̄савасеневеттха таттха-саддасса аттхо йуджджати. пуггалока̄сава̄ро хеса. таттха пуггалависесадассанаттхам̣ ‘‘саббесам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, ока̄со пана йаттха те, со ева̄ти.
‘‘саббесам̣ чаванта̄нам̣ паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е а̄руппе маггасса ча пхаласса ча уппа̄даккхан̣е тесам̣ самудайасаччан̃ча нуппаджджати дуккхасаччан̃ча нуппаджджатӣ’’ти еттха пана ‘‘паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти читтапат̣ибаддхавуттитта̄ читтаджарӯпамева идха̄дхиппетам̣, на каммаджа̄дирӯпам̣ читтам̣ анапеккхитва̄ва уппаджджанатоти кечи ваданти. ‘‘йасса ва̄ пана самудайасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти етена пана саннит̣т̣ха̄нена гахито пуггало на читтам̣ апеккхитва̄ва гахито, атха кхо йо кочи евам̣пака̄ро, тасма̄ ‘‘тасса дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти етена ча на читта̄пеккхамева дуккхасаччам̣ вуттам̣, атха кхо йам̣ кин̃чӣти читтасса бхан̇гаккхан̣е йам̣ кин̃чи дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти. на хи йамаке вибхаджитаббе авибхатта̄ на̄ма пуччха̄ аттхӣти.
‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читтеваттама̄не’’ти идам̣ саббантимена париччхедена йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджиттха, но ча самудайасаччам̣, там̣дассанавасена вуттам̣. тасмим̣ пана дассите тена сама̄нагатикатта̄ дутийа̄кусалачиттато пуримасаббачиттасаман̇гино тенева дассита̄ хонти. тесампи хи таттха дуккхасаччам̣ уппаджджиттха но ча тесам̣ таттха самудайасаччам̣ уппаджджиттха̄ти. еван̃ча катва̄ ‘‘итаресам̣ чатувока̄рапан̃чавока̄ра̄на’’нти еттха йатха̄вутта̄ суддха̄ва̄са̄ аггахита̄ хонти. йатха̄ ‘‘йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджати, тасса таттха самудайасаччам̣ уппаджджиттха̄’’ти (йама. 1.саччайамака.61) етасса виссаджджане ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ упапаттичиттасса уппа̄даккхан̣е’’ти (йама. 1.саччайамака.61) етенева упапаттичиттуппа̄даккхан̣асаман̇гисама̄нагатика̄ дутийа̄кусалато пуримасаббачиттуппа̄даккхан̣асаман̇гино дассита̄ хонтӣти на те ‘‘итареса’’нти етена гайханти, евамидха̄пи дат̣т̣хаббанти. ‘‘итареса’’нти вачанам̣ пан̃чавока̄ра̄нам̣ висесанаттхам̣, на чатувока̄ра̄нам̣. на хи те пуббе вутта̄ ваджджетабба̄ санти пан̃чавока̄ра̄ вийа йатха̄вутта̄ суддха̄ва̄са̄ти. ‘‘абхисамета̄вӣнам̣ тесам̣ таттха дуккхасаччан̃ча уппаджджиттха маггасаччан̃ча уппаджджиттха̄’’ти (йама. 1.саччайамака.41) етена саннит̣т̣ха̄нена пуггалока̄са̄ ан̃н̃аман̃н̃апариччхинна̄ гахита̄ти йасмим̣ ока̄се абхисамета̄вино, те евам̣ ‘‘абхисамета̄вӣна’’нти етена гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. тена йе ка̄ма̄вачаре рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре ва̄ абхисамета̄вино рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ ва̄ упапанна̄, йа̄ва таттха̄бхисамайо уппанно бхависсати, та̄ва те еттха на гайханти, те пана пуримакот̣т̣ха̄се ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄не’’ти евам̣ дасситехи суддха̄ва̄се ануппанна̄бхисамайехи сама̄нагатика̄ти висум̣ на дассита̄. ‘‘анабхисамета̄вӣна’’нти гахита̄ йе саббаттха таттха ча анабхисамета̄вино, тесу суддха̄ва̄са̄нам̣ гахан̣ака̄лависесанаттхам̣ ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄не’’ти (йама. 1.саччайамака.42) вуттанти.
йасса читтасса анантара̄ аггамаггам̣ пат̣илабхиссантӣти етена вода̄начиттасаман̇гина̄ сама̄нагатика̄ тато пуриматарачиттасаман̇гинопи йа̄ва саббантиматан̣ха̄сампайуттачиттасаман̇гӣ, та̄ва дассита̄ти ведитабба̄. еса найо ан̃н̃есу еварӯпесӯти.
паватте читтасса бхан̇гаккхан̣ети а̄гатат̣т̣ха̄не пат̣исандхичиттассапи бхан̇гаккхан̣аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, татха̄ ‘‘паватте читтасса уппа̄даккхан̣е’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не ча чутичиттассапи уппа̄даккхан̣асса̄ти. ‘‘йасса дуккхасаччам̣ на нируджджхати, тасса самудайасаччам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 1.саччайамака.116) етасса виссаджджане двӣсупи кот̣т̣ха̄сесу ‘‘арӯпе маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣е’’иччева (йама. 1.саччайамака.116) вуттам̣, на висеситам̣. касма̄? екассапи маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣асаман̇гино убхайакот̣т̣ха̄сабхаджанато. йасса дуккхасаччам̣ на нируджджхатӣти етена саннит̣т̣ха̄нена гахитесу хи арупе маггапхалабхан̇гаккхан̣асаман̇гӣсу кесан̃чи тин̣н̣ам̣ пхала̄нам̣ двиннан̃ча магга̄нам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гӣнам̣ нирантарам̣ ануппа̄детва̄ антарантара̄ випассана̄никантим̣ бхаваникантим̣ уппа̄детва̄ йе упаримагге уппа̄дессанти, тесам̣ самудайасаччам̣ нируджджхиссатӣти тесам̣йева пана кесан̃чи антара̄ тан̣хам̣ ануппа̄детва̄ упаримаггауппа̄дента̄нам̣ маггапхалабхан̇гаккхан̣асаман̇гӣнам̣ самудайасаччам̣ на нируджджхиссатӣти. са̄ман̃н̃авачаненапи ча пуримакот̣т̣ха̄се вуччама̄нена паччхимакот̣т̣ха̄се ваккхама̄не ваджджетва̄ва гахан̣ам̣ хотӣти дасситойам̣ найоти.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄
165-170. парин̃н̃а̄ва̄ре …пе… тиссопеттха парин̃н̃а̄ лаббхантӣти еттхева висесанам̣ кхандхайамака̄дӣсу саббакхандха̄дӣнам̣ вийа саббасачча̄нам̣ апарин̃н̃еййата̄дассанаттхам̣ саччхикаран̣абха̄вана̄васена имасса ва̄расса аппаваттидассанаттхан̃ча. дуккхасса парин̃н̃аттхам̣ самудайасса ча паха̄наттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣти парин̃н̃а̄паха̄нам̣ саччесу дассетум̣ дуккхе тӣран̣апарин̃н̃а̄ вутта̄, на паха̄напарин̃н̃а̄. самудайе ча паха̄напарин̃н̃а̄, на тӣран̣апарин̃н̃а̄. н̃а̄тапарин̃н̃а̄ пана са̄дха̄ран̣а̄ти убхайаттха вутта̄. магган̃а̄н̣ан̃хи дуккхасамудайа̄ни вибха̄ветӣти н̃а̄тапарин̃н̃а̄ ча хоти, дуккхатӣран̣акичча̄нам̣ ниппха̄данато тӣран̣апарин̃н̃а̄ ча, самудайасса аппаваттикаран̣атова паха̄напарин̃н̃а̄ ча̄ти тиссопи парин̃н̃а̄ маггаккхан̣е ева йоджетабба̄ти.
парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саччайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сан̇кха̄райамакам̣
1. пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄
1. кхандха̄дайо вийа пуббе авибхатта̄ ка̄йасан̇кха̄ра̄дайоти тесам̣ авин̃н̃а̄татта̄ ‘‘асса̄сапасса̄са̄ ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.348) тайо сан̇кха̄ре вибхаджати. ка̄йасса сан̇кха̄роти пат̣хаме аттхе са̄миаттхе ева са̄мивачанам̣, дутийе аттхе каттуаттхе. вачийа̄ сан̇кха̄роти камматтхе са̄мивачанам̣. читтасса сан̇кха̄роти ча каттуаттхейева. со пана каран̣авачанасса аттхоти катва̄ ‘‘каран̣аттхе са̄мивачанам̣ катва̄’’ти вуттам̣.
2-7. суддхикаекекападавасена аттха̄бха̄ватоти падасодханатам̣мӯлакачаккава̄рехи йопи аттхо дассито двӣхи падехи лаббхама̄но еко асса̄сапасса̄са̄дико, тасса суддхикехи ка̄йа̄дипадехи суддхикена ча сан̇кха̄рападена авачанӣйатта̄ йатха̄ рӯпападасса кхандхекадесо кхандхападасса кхандхасамуда̄йо падасодхане дассито йатха̄дхиппето аттхо аттхи, евам̣ екекападасса йатха̄дхиппетаттха̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. ка̄йо ка̄йасан̇кха̄ротиа̄ди пана ваттаббам̣ сийа̄ти йади висум̣ адӣпетва̄ самудито ка̄йасан̇кха̄расаддо екаттха дӣпети, ка̄йасан̇кха̄расаддо ка̄йасан̇кха̄раттхе ваттама̄но кхандхасаддо вийа рӯпасаддена ка̄йасаддена висеситабботи адхиппа̄йена вадати. суддхасан̇кха̄рава̄ро хеса̄ти етена имасса ва̄расса падасодханена дассита̄нам̣ йатха̄дхиппета̄намева гахан̣ато тесан̃ча ка̄йа̄дипадехи аггахитатта̄ ‘‘ка̄йо ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дивачанасса айуттим̣ дассети. идха пана сан̇кха̄райамаке ка̄йа̄дипада̄нам̣ сан̇кха̄рападасса ча асама̄на̄дхикаран̣атта̄ ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро, сан̇кха̄ра̄ ка̄йо’’тиа̄димхи вуччама̄не адхиппетаттхапаричча̄го анадхиппетаттхапариггахо ча като сийа̄ти суддхасан̇кха̄ратам̣мӯлачаккава̄ра̄ на вутта̄. падасодханава̄ратам̣мӯлачаккава̄рехи пана асама̄на̄дхикаран̣ехи ка̄йа̄дипадехи сан̇кха̄расаддасса висесанӣйата̄йа дассита̄йа сам̣сайо хоти ‘‘йо аттхантараппаваттина̄ ка̄йасаддена висесито ка̄йасан̇кха̄ро, есо аттхантараппаваттӣхи вачӣчиттехи висесито уда̄ху ан̃н̃о’’ти. евам̣ сесесупи. еттха тесам̣ ан̃н̃аттха дассанаттхам̣ ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ ануломапат̣иломавасена чха йамака̄ни вутта̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана суддхасан̇кха̄рава̄рат̣т̣ха̄не вуттатта̄ айам̣ найо суддхасан̇кха̄рава̄роти вутто.
пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. паваттива̄раван̣н̣ана̄
19. паваттива̄ре сан̇кха̄ра̄нам̣ пуггала̄нан̃ча ока̄сатта̄ джха̄нам̣ бхӯми ча висум̣ ока̄сабха̄вена гахита̄ти пуггалава̄ре ча ока̄савасена пуггалаггахан̣ена тесам̣ двиннам̣ ока̄са̄нам̣ васена гахан̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘вина̄ витаккавича̄рехи асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти дутийататийаджджха̄нока̄савасена гахита̄ пуггала̄ висесетва̄ дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. пуна пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄панна̄нанти джха̄нока̄савасена пуггалам̣ дассети, ка̄ма̄вачара̄нанти бхӯмока̄савасена. двиппака̄ра̄нампи пана тесам̣ висесанаттхама̄ха ‘‘асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти. тена рӯпа̄рӯпа̄вачаресу пат̣хамаджджха̄насама̄паннаке ка̄ма̄вачаре габбхагата̄дике ча ниваттети. ка̄ма̄вачара̄нампи хи габбхагата̄дӣнам̣ вина̄ асса̄сапасса̄сехи витаккавича̄ра̄нам̣ уппатти аттхи. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана екантикатта̄ рӯпа̄рӯпа̄вачара̄ нидассита̄. вина̄ асса̄сапасса̄сехи витаккавича̄ра̄нам̣ уппа̄даккхан̣ети етена пана дассита̄ пуггала̄ пат̣хамаджджха̄нока̄са̄ ка̄ма̄вачара̄диока̄са̄ ча асса̄сапасса̄савирахависит̣т̣ха̄ дат̣т̣хабба̄. имина̄ найена саббаттха пуггалавибха̄го ведитаббо.
21. ‘‘пат̣хамаджджха̄не ка̄ма̄вачарети ка̄ма̄вачарабхӯмийам̣ уппанне пат̣хамаджджха̄не’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, етасмим̣ пана аттхе сати ‘‘чатуттхаджджха̄не рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре таттха читтасан̇кха̄ро уппаджджати, но ча таттха ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджатӣ’’ти еттха̄пи рӯпа̄рӯпа̄вачарабхӯмӣсу уппанне чатуттхаджджха̄нети аттхо бхавеййа, со ча анит̣т̣хо бхӯмӣнам̣ ока̄сабха̄вассева аггахитата̄паттито, саббачатуттхаджджха̄насса ока̄савасена аггахитата̄паттито ча, тасма̄ джха̄набхӯмока̄са̄нам̣ сан̇карам̣ акатва̄ висум̣ ева ока̄сабха̄во йоджетаббо. пат̣хамаджджха̄нока̄сепи хи ка̄йасан̇кха̄ро ча уппаджджати вачӣсан̇кха̄ро ча уппаджджати ка̄ма̄вачарока̄се ча. йадипи на саббамхи пат̣хамаджджха̄не саббамхи ча ка̄ма̄вачаре двайам̣ уппаджджати, таттха пана там̣двайуппатти аттхӣти катва̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. висум̣ ока̄сатта̄ ча ‘‘ан̇гаматтавасена четтха̄’’тиа̄дивачанам̣ на ваттаббам̣ хотӣти. имамхи ча йамаке авитаккавича̄раматтам̣ дутийаджджха̄нам̣ вича̄равасена пат̣хамаджджха̄не сан̇гахам̣ гаччхатӣти дат̣т̣хаббам̣. муддхабхӯтам̣ дутийаджджха̄нам̣ гахетва̄ итарам̣ асан̇гахитанти ва̄. йассайаттхаке ‘‘ниродхасама̄панна̄на’’нти на лаббхати. на хи те асан̃н̃асатта̄ вийа ока̄се хонтӣти.
37. суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄нети тесам̣ пат̣хамато авитаккаавича̄рато дутийе савитаккасавича̄репи бхаваникантиа̄ваджджане ваттама̄не убхайам̣ нуппаджджиттха̄ти дассентена тато пуримачиттаккхан̣есупи нуппаджджиттха̄ти дасситамева хоти. йатха̄ пана читтасан̇кха̄расса а̄дидассанаттхам̣ ‘‘суддха̄ва̄сам̣ упападжджанта̄на’’нти вуттам̣, евам̣ вачӣсан̇кха̄расса а̄дидассанаттхам̣ ‘‘дутийе читте ваттама̄не’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
сан̇кха̄райамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. анусайайамакам̣
париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄
1. паччайапариггахапарийоса̄на̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ти паччайадӣпакена мӯлайамакена н̃а̄тапарин̃н̃ам̣, кхандха̄дӣсу тӣран̣аба̄хуллато кхандха̄дийамакехи тӣран̣апарин̃н̃ан̃ча вибха̄ветва̄ анусайапаха̄нанта̄ паха̄напарин̃н̃а̄ти паха̄таббамуддхабхӯтехи анусайехи паха̄напарин̃н̃ам̣ вибха̄ветум̣ анусайайамакам̣ а̄раддхам̣. лаббхама̄навасена̄ти анусайабха̄вена лаббхама̄на̄нам̣ васена̄ти аттхо. тӣха̄ка̄рехи анусайа̄нам̣ га̄ха̄панам̣ тесу татха̄ аггахитесу анусайава̄ра̄дипа̄л̣ийа̄ дуравабодхатта̄.
айам̣ панеттха пуримесӯти етесу са̄нусайава̄ра̄дӣсу пуримесӯти аттхо. аттхависеса̄бха̄вато ‘‘ка̄мадха̄тум̣ ва̄ пана упападжджантасса ка̄мадха̄туйа̄ чутасса, рӯпадха̄тум̣ ва̄ пана упападжджантасса ка̄мадха̄туйа̄ чутасса̄’’ти евама̄дӣхи авуччама̄не катхамайам̣ йамакадесана̄ сийа̄ти? на̄йам̣ йамакадесана̄, пуримава̄рехи пана йамакавасена десита̄нам̣ анусайа̄нам̣ чутиупапаттивасена анусайат̣т̣ха̄напариччхедадассанам̣. йамакадесана̄ба̄хуллато пана саббава̄расамуда̄йасса анусайайамаканти на̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пат̣иломапуччха̄пи аттхавасена лаббханти, аттхависеса̄бха̄вато пана на вутта̄ти лаббхама̄ната̄васена етисса̄пи десана̄йа йамакадесаната̄ ведитабба̄.
анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти етена ка̄ран̣ала̄бхе уппаттиарахатам̣ дассети. аппахӣна̄ хи анусайа̄ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджанти. йа̄ва ча маггена тесам̣ ануппаттиарахата̄ на ката̄ хоти, та̄ва те евам̣пака̄ра̄ ева̄ти ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. со евам̣пака̄ро уппаджджати-саддена гахито, на кхандхайамака̄дӣсу вийа уппаджджама̄ната̄. тенева ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо уппаджджати, тасса пат̣игха̄нусайо уппаджджатӣти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄ уппаджджанава̄ро анусайава̄рена нинна̄на̄каран̣о вибхатто. анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ пана лабхитва̄ йе уппаджджим̣су уппаджджама̄на̄ ча, тепи аппахӣнат̣т̣хена тха̄магата̄ ахесум̣ бхаванти ча. уппаттиарахата̄йа ева ча те уппаджджим̣су уппаджджанти ча, на ча атӣта̄на̄гатапаччуппаннато ан̃н̃е уппаттиараха̄ на̄ма аттхи, тасма̄ саббе атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄ ка̄мара̄га̄дайо ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. аппахӣнат̣т̣хенева хи анусайа̄, аппахӣна̄ ча атӣта̄дайо ева, маггасса пана та̄диса̄нам̣ ануппаттиарахата̄па̄данена анусайаппаха̄нам̣ хотӣти. аппахӣна̄ка̄ро на̄ма дхамма̄ка̄ро, на дхаммо, дхаммо ева ча уппаджджатӣти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘аппахӣна̄ка̄ро ча уппаджджатӣти ваттум̣ на йуджджатӣ’’ти. сатта̄нусайа̄ти еттха йади аппахӣнат̣т̣хена санта̄не анусентӣти анусайа̄, атха касма̄ саттева вутта̄, нану сатта̄нусайато ан̃н̃есампи килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄ анусайабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄паджджати, аппахӣнаматтассева анусайабха̄васса авуттатта̄. вуттан̃хи ‘‘анусайоти пана аппахӣнат̣т̣хена тха̄магатакилесо вуччатӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 1), тасма̄ аппахӣнат̣т̣хена тха̄магато килесойева анусайо на̄ма̄ти йуттам̣. тха̄магатанти ча ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣о сабха̄во дат̣т̣хаббо. татха̄ хи дхаммасабха̄вабодхина̄ татха̄гатена имейева ‘‘анусайа̄’’ти вутта̄. тха̄магатоти анусайасаман̇гӣти аттхо.
анусайауппаджджанава̄ра̄нам̣ сама̄нагатикатта̄ йатха̄ ‘‘анусетӣ’’ти вачанам̣ аппахӣна̄ка̄радӣпакам̣, евам̣ ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ сийа̄ти уппаджджанава̄рена ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанасса авуттата̄ сакка̄ ваттунти че? там̣ на, вачанаттхависесена там̣двайасса вуттатта̄. ‘‘анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджатӣ’’ти хи етасмим̣ аттхе ависит̣т̣хепи ‘‘анусетӣ’’ти вачанам̣ санта̄не анусайитатам̣ тха̄магатабха̄вам̣ дӣпети. йади тамева ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ дӣпеййа, кассачи висесасса абха̄ва̄ уппаджджанава̄ро на ваттаббо сийа̄, ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ пана уппаттийоггам̣ дӣпети. касма̄? уппаджджанава̄рена уппаттийоггасса дасситатта̄, анусайасаддасса саббада̄ виджджама̄на̄нам̣ апариниппханнасайанаттхата̄йа нива̄ран̣аттхам̣ уппаттиарахата̄йа тха̄магатабха̄васан̇кха̄тасса йатха̄дхиппетасайанаттхасса дассанаттхам̣ ‘‘анусентӣти анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣ’’ти йам̣ уппаттийоггавачанам̣ вуттам̣, там̣ сувуттамева̄ти адхиппа̄йо. тампи сувуттамева имина̄ тантиппама̄н̣ена̄ти самбандхо. тантиттайенапи хи читтасампайуттата̄ дӣпита̄ хоти.
париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄
2. ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄сӯти ка̄ма̄вачарабхӯмийам̣ сукха̄йа ча упеккха̄йа ча̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ка̄мадха̄туггахан̣ам̣ двиннам̣ ведана̄нам̣ висесанабха̄вена вуттам̣, евам̣ сати ка̄мадха̄туйа̄ ка̄мара̄га̄нусайасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ на вутта̄ хоти. двӣсу пана ра̄гесу бхавара̄гасса тӣсу дха̄тӯсу рӯпа̄рӯпадха̄тӯнам̣ анусайат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄ти ка̄мадха̄туйа̄ ка̄мара̄гасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ ваттабба̄. дха̄туведана̄саббасакка̄йапарийа̄паннавасена хи типпака̄рам̣ анусайа̄нам̣ анусайат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти. тасма̄ тӣсу дха̄тӯсу ка̄мадха̄туйа̄ тӣсу ведана̄су двӣсу ведана̄су еттха ка̄мара̄га̄нусайо анусетӣти висум̣ анусайат̣т̣ха̄ната̄ дха̄туйа̄ ведана̄нан̃ча йоджетабба̄. двӣсу ведана̄сӯти идан̃ча ведана̄су анусайама̄но ка̄мара̄га̄нусайо двӣсвева анусети, на тӣсӯти тин̣н̣ампи т̣ха̄ната̄нива̄ран̣аттхамева вуттанти на сабба̄су двӣсу анусайанаппатто аттхи, тена ведана̄висесанаттхам̣ на ка̄мадха̄туггахан̣ена кочи аттхо. бхавара̄га̄нусайанат̣т̣ха̄нан̃хи ат̣т̣ха̄нан̃ча анусайа̄нам̣ апарийа̄паннам̣ сакка̄йе ка̄мара̄га̄нусайасса анусайат̣т̣ха̄нам̣ на хотӣти па̄кат̣аметам̣. йатха̄ ча ‘‘двӣсу ведана̄сӯ’’ти вутте пат̣игха̄нусайа̄нусайат̣т̣ха̄нато ан̃н̃а̄ две ведана̄ гайханти, евам̣ бхавара̄га̄нусайа̄нусайанат̣т̣ха̄нато ча ан̃н̃а̄ та̄ гайхантӣти.
еттха ча двӣхи ведана̄хи сампайуттесу ан̃н̃есу ча пийарӯпаса̄тарӯпесу ит̣т̣харӯпа̄дӣсу уппаджджама̄но ка̄мара̄га̄нусайо са̄тасантасукхагиддхийа̄ паваттатӣти двӣсу ведана̄су тасса анусайанам̣ вуттам̣. ан̃н̃аттха уппаджджама̄нопи хи со има̄су двӣсу ведана̄су анугато хутва̄ сети сукхамиччева абхилабхатӣти. евам̣ пат̣игха̄нусайо ча дуккхаведана̄сампайуттесу ан̃н̃есу ча аппийарӯпа̄са̄тарӯпесу анит̣т̣харӯпа̄дӣсу уппаджджама̄но дуккхапат̣икӯлато дуккхамиччева пат̣ихан̃н̃атӣти дуккхаведанамева анугато хутва̄ сети, тена пана тасмим̣ анусайанам̣ вуттам̣. евам̣ ка̄мара̄гапат̣игха̄нам̣ тӣсу ведана̄су анусайавачанена ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхаттаанит̣т̣хесу а̄рамман̣апакатийа̄ випарӣтасан̃н̃а̄йа ча васена ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахитесу ка̄мара̄гапат̣игха̄нам̣ уппатти дассита̄ хоти. таттха уппаджджама̄на̄ хи те тӣсу ведана̄су анусенти на̄ма. ведана̄ттайамукхена ва̄ еттха ит̣т̣ха̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣, ка̄мадха̄туа̄диггахан̣ена ка̄масса̄да̄диваттхубхӯта̄нам̣ ка̄мабхава̄дӣнам̣. таттха ка̄мара̄га̄нусайо бхавасса̄давасена анусайама̄но ка̄мадха̄туйа̄ анусети, ка̄масукхасса̄давасена анусайама̄но сукхопеккха̄ведана̄су. пат̣игхо дуккхапат̣игха̄тавасенева паваттатӣти йаттха таттха пат̣ихан̃н̃ама̄нопи дуккхаведана̄йа ева анусети. рӯпа̄рӯпабхавесу пана рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммесу ча ка̄масса̄дасса паватти наттхӣти таттха анусайама̄но ра̄го бхавара̄гоиччева ведитаббо. дха̄туттайаведана̄ттайаггахан̣ена ча саббасакка̄йапарийа̄панна̄нам̣ гахитатта̄ ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, таттха дит̣т̣ха̄нусайо на̄нусетӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.46) евама̄дӣнам̣ виссаджджанесу дха̄туттайаведана̄ттайавинимуттам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайат̣т̣ха̄нам̣ на вуттанти дат̣т̣хаббам̣. нану ча ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато пихапаччайа̄ уппаннадоманассе пат̣игха̄нусайо на̄нусети, татха̄ неккхаммасситасоманассупеккха̄су ка̄мара̄гена на̄нусайитаббанти таданусайанат̣т̣ха̄нато ан̃н̃а̄пи дит̣т̣ха̄нусайа̄нусайанат̣т̣ха̄набхӯта̄ ка̄ма̄вачараведана̄ сантӣти? хонту, на пана дха̄туттайаведана̄ттайато ан̃н̃ам̣ таданусайанат̣т̣ха̄нам̣ аттхи, тасма̄ там̣ на вуттам̣. йасма̄ пана ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо ча пат̣игха̄нусайо ча ма̄на̄нусайо ча на̄нусенти, таттха дит̣т̣ха̄нусайо вичикиччха̄нусайо на̄нусетӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.анусайайамака.52) вуттам̣, тасма̄ ависесена дуккхам̣ пат̣игха̄нусайасса анусайанат̣т̣ха̄нанти самуда̄йавасена гахетва̄ вуттанти ведитаббам̣. татха̄ локийасукхопеккха̄ ка̄мара̄гама̄на̄нусайанат̣т̣ха̄нанти.
апича сутте ‘‘идха̄вусо виса̄кха, бхиккху ити пат̣исан̃чиккхати ‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ доманассам̣ паджахеййа’нти, со ити пат̣исан̃чиккхитва̄ пат̣игхам̣ тена паджахати, на таттха пат̣игха̄нусайо анусетӣ’’ти неккхаммасситам̣ доманассам̣ уппа̄детва̄ там̣ виккхамбхетва̄ вӣрийам̣ катва̄ ана̄га̄мимаггена пат̣игхасса самуггха̄танам̣ сандха̄йа вуттам̣. на хи пат̣игхенева пат̣игхаппаха̄нам̣, доманассена ва̄ доманассаппаха̄нам̣ аттхӣти. пат̣игхуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄йа пана идха саббам̣ дуккхам̣ ‘‘пат̣игха̄нусайасса анусайанат̣т̣ха̄на’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ниппарийа̄йадесана̄ хеса̄, са̄ пана парийа̄йадесана̄. еван̃ча катва̄ пат̣хамаджджха̄навиккхамбхитам̣ ка̄мара̄га̄нусайам̣ татха̄ виккхамбхитамева катва̄ ана̄га̄мимаггена самуггха̄танам̣ сандха̄йа ‘‘вивиччева…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, ра̄гам̣ тена паджахати, на таттха ра̄га̄нусайо анусетӣ’’ти вуттам̣. евам̣ чатуттхаджджха̄навиккхамбхитам̣ авиджджа̄нусайам̣ татха̄ виккхамбхитамева катва̄ арахаттамаггена самуггха̄танам̣ сандха̄йа ‘‘сукхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, авиджджам̣ тена паджахати, на таттха авиджджа̄нусайо анусетӣ’’ти (ма. ни. 1.465) вуттам̣. на хи локийачатуттхаджджха̄нупеккха̄йа авиджджа̄нусайо саббатха̄ на̄нусетӣти сакка̄ ваттум̣ ‘‘саббасакка̄йапарийа̄паннесу дхаммесу еттха авиджджа̄нусайо анусетӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 2) вуттатта̄, тасма̄ авиджджа̄нусайассева ваттху чатуттхаджджха̄нупеккха̄, неккхаммасситадоманассан̃ча пат̣игха̄нусайасса ваттху на на хотӣти таттха̄пи тасса анусайанам̣ ведитаббам̣. аваттхубха̄вато хи идха анусайанам̣ на вуччати, на суттантесу вийа вуттанайена там̣пат̣ипаккхабха̄вато там̣самуггха̄такамаггасса балавӯпаниссайабха̄вато ча̄ти.
еттха ча а̄рамман̣е анусайат̣т̣ха̄не сати бхавара̄гаваджджо саббо лобхо ка̄мара̄га̄нусайоти на сакка̄ ваттум̣. дуккха̄йа хи ведана̄йа рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу ча анусайама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сампайуттопи лобхо лобхо ева, на ка̄мара̄га̄нусайо. йади сийа̄, дит̣т̣ха̄нусайасса вийа етассапи т̣ха̄нам̣ ваттаббам̣ сийа̄ти. атха пана аджджха̄сайавасена таннинната̄йа анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣. йатха̄ ит̣т̣ха̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ сукха̄йа ча ведана̄йа аппат̣иладдхам̣ ва̄ аппат̣ила̄бхато саманупассато, пат̣иладдхапуббам̣ ва̄ атӣтам̣ нируддхам̣ вигатам̣ парин̣атам̣ саманупассато уппаджджама̄но пат̣игхо дуккхе пат̣ихан̃н̃анавасенева паваттатӣти дуккхамева тасса анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣, на̄ламбитам̣, евам̣ дуккха̄дӣсу абхинивесанавасена уппаджджама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сампайуттопи лобхо сукха̄бхисан̇гавасенева паваттатӣти са̄тасантасукхадвайамевасса анусайат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти бхавара̄гаваджджасса саббалобхасса ка̄мара̄га̄нусайата̄ на вируджджхати, екасмим̣йева ча а̄рамман̣е раджджанти дуссанти ча. таттха ра̄го сукхаджджха̄сайо пат̣игхо дуккхаджджха̄сайоти тесам̣ на̄на̄нусайат̣т̣ха̄ната̄ хоти.
еван̃ча катва̄ ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо анусети, таттха пат̣игха̄нусайо анусетӣти? но’’ти (йама. 2.анусайайамака.14) вуттанти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана двӣсу ведана̄су ит̣т̣ха̄рамман̣е ча доманассуппаттим̣ ватва̄ ‘‘доманассаматтамева пана там̣ хоти, на пат̣игха̄нусайо’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 2) вуттатта̄ йатха̄ таттха пат̣игхо пат̣игха̄нусайо на хоти, евам̣ дуккха̄дӣсу уппаджджама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сахаджа̄то лобхо ка̄мара̄га̄нусайо на хотиччева вин̃н̃а̄йатӣти. йам̣ панетам̣ вуттам̣ ‘‘доманассаматтамева пана там̣ хоти, на пат̣игха̄нусайо’’ти, еттха на пат̣игха̄нусайоти наттхи пат̣игха̄нусайоти аттхо дат̣т̣хаббо. на хи доманассасса пат̣игха̄нусайабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхӣти.
десана̄ сам̣кин̣н̣а̄ вийа бхавеййа̄ти бхавара̄гассапи ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄су а̄рамман̣акаран̣авасенева уппатти вутта̄ вийа бхавеййа, тасма̄ а̄рамман̣ависесена висесадассанаттхам̣ евам̣ десана̄ ката̄ сахаджа̄таведана̄висеса̄бха̄ватоти адхиппа̄йо.
уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
маха̄ва̄ро
1. анусайава̄раван̣н̣ана̄
3. анусети уппаджджатӣти паччуппаннавоха̄ра̄ паватта̄вира̄мавасена ведитабба̄. маггенева хи анусайа̄нам̣ вира̄мо виччхедо хоти, на тато пуббети.
20. на̄пи екасмим̣ т̣ха̄не уппаджджанти, на екам̣ дхаммам̣ а̄рамман̣ам̣ каронтӣти еттха пуримена екасмим̣ читтуппа̄де уппатти нива̄рита̄, паччхимена екасмим̣ а̄рамман̣ети айам̣ висесо. пуггалока̄сава̄расса пат̣иломе тесам̣ тесам̣ пуггала̄нам̣ тасса тасса анусайасса ананусайанат̣т̣ха̄нам̣ пакатийа̄ паха̄нена ча ведитаббам̣, ‘‘тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ дуккха̄йа ведана̄йа тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, но ча тесам̣ таттха пат̣игха̄нусайо на̄нусети, тесан̃н̃ева пуггала̄нам̣ рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ апарийа̄панне тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти пакатийа̄ дуккха̄дӣнам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ананусайат̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘двиннам̣ пуггала̄нам̣ саббаттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.56) анусайаппаха̄нена. еттха пуриманайена ока̄сам̣ авеккхитва̄ пуггаласса виджджама̄на̄нам̣ анусайа̄нам̣ ананусайанам̣ вуттам̣, паччхиманайена пуггалам̣ авеккхитва̄ ока̄сасса ка̄мадха̄туа̄дикасса анока̄сата̄ти.
анусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄
66-131. са̄нусайападжаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу ‘‘са̄нусайо, паджахати, париджа̄на̄тӣ’’ти пуггало вутто. пуггаласса ча имасмим̣ бхаве са̄нусайоти евам̣ бхавависесена ва̄, имасмим̣ ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо имасмим̣ итаресу кеначӣти евам̣ бхава̄нусайависесена ва̄ са̄нусайата̄ниранусайата̄дика̄ наттхи. татха̄ двӣсу ведана̄су ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо, дуккха̄йа ведана̄йа ниранусайоти идампи наттхи. на хи пуггаласса ведана̄ ока̄со, атха кхо анусайа̄нанти. анусайасса пана тасса тасса со со анусайанока̄со пуггаласса тена тена анусайена са̄нусайата̄йа, тасса тасса паджаханапариджа̄нана̄нан̃ча нимиттам̣ хоти, ананусайанока̄со ча ниранусайата̄дӣнам̣, тасма̄ ока̄сава̄ресу бхумманиддесам̣ акатва̄ ‘‘йато тато’’ти нимиттаттхе ниссаккавачанам̣ катам̣, паджаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу апа̄да̄наттхе ева ва̄. тато тато хи ока̄сато апагамакаран̣ам̣ вина̄санам̣ паджаханам̣ париджа̄нанан̃ча̄ти.
таттха йатоти йато анусайат̣т̣ха̄нато ануломе, пат̣иломе ананусайат̣т̣ха̄натоти аттхо. анусайа̄на̄нусайассева хи нимитта̄па̄да̄набха̄вадассанаттхам̣ ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ тато ма̄на̄нусайена са̄нусайоти (йама.2.анусайайамака.77), паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.143) ча ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа тато ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайоти (йама. 2.анусайайамака.110), на паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.174-176) ча евама̄дӣсу рӯпадха̄туа̄дайо ева бхумманиддесенева ниддит̣т̣ха̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана чатуттхапан̃хависсаджджанена сарӯпато анусайанат̣т̣ха̄насса дасситатта̄ тадаттхе а̄дипан̃хепи ‘‘йато’’ти анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти имаматтхам̣ вибха̄ветва̄ пуна ‘‘йато’’ти етасса вачанаттхам̣ дассетум̣ ‘‘уппаннена ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо’’ти вуттам̣, там̣ пама̄даликхитам̣ вийа диссати. на хи уппанненева анусайена са̄нусайо, уппаттирахат̣т̣ха̄натан̃ча сандха̄йева ниссаккавачанам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи апарийа̄панна̄нам̣ анусайуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄ти там̣ татхева диссати. евам̣ панеттха аттхо дат̣т̣хаббо – йато уппаннена̄ти йато уппаннена бхавитаббам̣, тена̄ти уппаттирахат̣т̣ха̄не ниссаккавачанам̣ катанти. татха̄ саббадхаммесу уппаджджанакена̄ти. уппаттипат̣иседхе акате ануппаттийа̄ аниччхитатта̄ саббадхаммесу уппаджджанакабха̄вам̣ а̄паннена ануппаджджанабха̄вам̣ апанети на̄ма. саббаттха̄ти етасса пана саббат̣т̣ха̄натоти айаматтхо на на самбхавати. ттха-ка̄ран̃хи бхуммато ан̃н̃аттха̄пи саддавидӯ иччхантӣти.
са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паджаханава̄раван̣н̣ана̄
132-197. паджаханава̄ре йена ка̄мара̄га̄нусайа̄дайо са̄васеса̄ пахӣйанти, со те паджахатӣти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ ваттаббо на хоти ападжаханасаббха̄ва̄, тасма̄ саннит̣т̣ха̄не ниравасесаппаджаханакойева паджахатӣти вутто, тасма̄ ‘‘йо ва̄ пана ма̄на̄нусайам̣ паджахати, со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахатӣти? но’’ти (йама. 2.анусайайамака.132) вуттам̣. йасма̄ пана сам̣сайападена паха̄накаран̣аматтамева пуччхати, на саннит̣т̣ха̄нам̣ кароти, тасма̄ йатха̄виджджама̄нам̣ паха̄нам̣ сандха̄йа ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати, со ма̄на̄нусайам̣ паджахатӣти? тадекат̣т̣хам̣ паджахатӣ’’ти вуттам̣. пат̣иломе пана ‘‘наппаджахатӣ’’ти паджахана̄бха̄во ева саннит̣т̣ха̄нападена сам̣сайападена ча виниччхито пуччхито ча, тасма̄ йесам̣ паджаханам̣ наттхи ниравасесавасена паджаханака̄нам̣, те т̣хапетва̄ авасеса̄ аппаджаханасаббха̄венева наппаджахантӣти вутта̄, на ча йатха̄виджджама̄нена паха̄ненева ваджджита̄ти дат̣т̣хабба̄ти. ‘‘ана̄га̄мимаггасаман̇гин̃ча ат̣т̣хамакан̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄ ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджаханти вичикиччха̄нусайан̃ча наппаджахантӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.165) еттха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘путхуджджано паха̄напарин̃н̃а̄йа абха̄вена наппаджахати, сеса̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 132-197) вуттам̣.
таттха кин̃ча̄пи кесан̃чи вичикиччха̄нусайо кесан̃чи убхайанти сеса̄нам̣ тесам̣ пахӣната̄ аттхи, татха̄пи сота̄панна̄дӣнам̣ вичикиччха̄нусайасса пахӣната̄ убхайа̄паджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣти тесам̣ пахӣнатта̄ ‘‘наппаджахантӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣, атха пана ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджахантӣти имам̣ саннит̣т̣ха̄нена тесам̣ пуггала̄нам̣ сан̇гахитата̄дассанаттхам̣ вуттанти на таттха ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣, пуччхитасса пана сам̣сайаттхасса ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣. евам̣ сати ‘‘сеса̄ тасса анусайасса пахӣнатта̄’’ти ваттаббанти? на ваттаббам̣ ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ наппаджахати, со дит̣т̣ха̄нусайам̣ вичикиччха̄нусайам̣ наппаджахатӣ’’ти пат̣иккхипитва̄ пуччхите садисависсаджджанаке дит̣т̣хивичикиччха̄нусайе сандха̄йа ка̄ран̣асса ваттаббатта̄, тасма̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ти тесам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ те сам̣сайаттхасан̇гахите анусайе наппаджахантӣти аттхо дат̣т̣хаббо.
паджаханава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пахӣнава̄раван̣н̣ана̄
264-274. пахӣнава̄ре пхалат̣т̣хавасенева десана̄ а̄раддха̄ти ануломам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣иломе хи путхуджджанавасенапи десана̄ гахита̄ти. ‘‘пхалат̣т̣хавасенева̄’’ти ча са̄дха̄ран̣авачанена маггасаман̇гӣнам̣ аггахитатам̣ дӣпети. анусайаччантапат̣ипаккхекачиттаккхан̣ика̄нан̃хи маггасаман̇гӣнам̣ на кочи анусайо уппаттирахо, на̄пи ануппаттирахатам̣ а̄па̄дито, тасма̄ те на анусайаса̄нусайапахӣнауппаджджанава̄ресу гахита̄ти.
275-296. ока̄сава̄ре со со анусайо аттано аттано ока̄се ева ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дито пахӣно, ана̄па̄дито ча аппахӣноти пахӣна̄ппахӣнавачана̄ни тадока̄самева дӣпенти, тасма̄ анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти. са̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄не тена саддхим̣ пахӣно на̄ма хотӣти тена саддхим̣ сама̄нока̄се пахӣно на̄ма̄ти аттхо, на сама̄нака̄ле пахӣноти.
пахӣнава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дха̄тува̄раван̣н̣ана̄
332-340. дха̄тува̄ре санта̄нам̣ анугата̄ хутва̄ сайантӣти йасмим̣ санта̄не аппахӣна̄, там̣санта̄не аппахӣнабха̄вена анугантва̄ уппаттиарахабха̄вена сайантӣти аттхо. уппаттирахата̄ ева хи анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти идха̄пи йутта̄ти. еттха ча на ка̄мадха̄туа̄дӣни чха пат̣иниседхавачана̄ни дха̄тувисесаниддха̄ран̣а̄ни на хонтӣти ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄димхи вуччама̄не имам̣ на̄ма упападжджантасса̄ти на вин̃н̃а̄йеййа, тасма̄ там̣мӯлика̄су йоджана̄су ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса ка̄мадха̄тум̣ рӯпадха̄тум̣ арӯпадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’ти пат̣хамам̣ йоджетва̄ пуна ануккамена ‘‘на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄дика̄ йоджана̄ ката̄. еван̃хи на ка̄мадха̄туа̄дипадехи йатха̄вуттадха̄туйойева гахита̄, на кан̃чӣти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ анусайава̄ре ‘‘анусентӣти падасса уппаджджантӣти аттхо гахито’’ти вуттам̣, таттха̄пи уппаджджама̄намева сандха̄йа уппаджджантӣти гахетум̣ на сакка̄ ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо анусети, тасса пат̣игха̄нусайо анусетӣти? а̄манта̄’’тиа̄дивачанато. атха̄пи аппахӣнатам̣ сандха̄йа уппаджджантӣти аттхо таттха гахито, идха̄пи со на на йуджджатӣти. бхан̇га̄ти бхан̃джитабба̄, двидха̄ ка̄табба̄ти аттхо. нану на кочи анусайо йаттха уппаджджантасса анусети на̄нусети ча̄ти двидха̄ ка̄табба̄, таттхева касма̄ ‘‘кати анусайа̄ бхан̇га̄? анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти пуччха̄виссаджджана̄ни ката̄ни. на хи пака̄рантара̄бха̄ве сам̣сайо йуттоти? на на йутто, ‘‘анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти авутте бхан̇га̄бха̄васса авин̃н̃а̄татта̄ти.
дха̄тува̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
анусайайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. читтайамакам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-62. читтайамакаван̣н̣ана̄йам̣ а̄дитова тайо суддхикамаха̄ва̄ра̄ хонтӣти име тайо маха̄ва̄ра̄ сара̄га̄дикусала̄дӣхи миссака̄ суддхика̄ ча, тесу а̄дито суддхика̄ хонтӣти аттхо. миссакесу ча екекасмим̣ сара̄га̄димиссакачитте тайо тайо маха̄ва̄ра̄, те таттха таттха пана вутте сампин̣д̣етва̄ ‘‘сол̣аса пуггалава̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣, на нирантарам̣ вуттети. ‘‘йасса читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’тиа̄дина̄ уппа̄даниродха̄нам̣ паччуппанна̄на̄гатака̄ла̄нан̃ча сам̣саггавасена екека̄йа пуччха̄йа паваттатта̄ ‘‘уппа̄даниродхака̄ласамбхедава̄ро’’ти вутто. евам̣ сеса̄нампи ва̄ра̄нам̣ там̣там̣на̄мата̄ па̄л̣иануса̄рена ведитабба̄.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
63. татха̄рӯпассева кхӣн̣а̄савасса читтам̣ сандха̄йа̄ти идам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гипаччхимачиттасаман̇гимхи пуггале адхиппете тан̃ча читтам̣ адхиппетамева хотӣти катва̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. арахато паччхимачиттампӣти нуппаджджати нируджджхатӣти евам̣пака̄рам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гимева сандха̄йа вуттам̣.
65-82. уппа̄дава̄расса дутийапуччха̄виссаджджане читтасса бхан̇гаккхан̣е, ниродхасама̄панна̄нам̣, асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха, но ча тесам̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти етасса ‘‘саббесам̣ читтам̣ кхан̣апаччуппаннамева хутва̄ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтатта̄ уппаджджиттха на̄ма̄’’ти аттхо вутто. читтасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄ти етассапи уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄ти двайаметам̣ евам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи кхан̣апаччуппанне ‘‘уппаджджиттха̄’’ти атӣтавоха̄ро аттхи. йади сийа̄, йам̣ ва̄ пана читтам̣ уппаджджиттха, там̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘но’’ти аватва̄ вибхаджитаббам̣ сийа̄. татха̄ ‘‘йам̣ читтам̣ уппаджджати, там̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти еттха ча ‘‘но’’ти аватва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти пана бхиджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тасса атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, на ча кин̃чи читтам̣ уппаджджати. читтасса уппа̄даккхан̣ети ча уппаджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тассапи атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, там̣ пана читтам̣ уппаджджатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. читтанти хи са̄ман̃н̃авачанам̣ екасмим̣ анекасмин̃ча йатха̄гахитависесе тит̣т̣хатӣти. ‘‘йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссати, тасса читтам̣ уппаджджатӣти? читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти еттха йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссатӣти етена саннит̣т̣ха̄нена гахитапуггалассева читтасса бхан̇гаккхан̣ети евам̣ саббаттха саннит̣т̣ха̄навасена нийамо ведитаббо. уппаннуппаджджама̄нава̄ро нируддханируджджхама̄нава̄ро ча пуггалава̄ра̄дӣсу тӣсупи нинна̄на̄каран̣а̄ уддит̣т̣ха̄ ниддит̣т̣ха̄ ча. таттха пуггалава̄ре ависесена йам̣ кан̃чи та̄дисам̣ пуггалам̣ сандха̄йа ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, дхаммава̄ре читтамева, пуггаладхаммава̄ре пуггалам̣ читтан̃ча̄ти айаметтха висесо дат̣т̣хаббо.
83. атиккантака̄лава̄ре имасса пуггалава̄ратта̄ пуггало пуччхитоти пуггалассева виссаджджанена бхавитаббам̣. йатха̄ йасса читтам̣ уппаджджиттха̄ти етена на кочи пуггало на гахито, евам̣ йасса читтам̣ уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄ланти етена саннит̣т̣ха̄нена на кочи на гахито. на хи со пуггало аттхи, йасса читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтам̣ наттхи, те ча пана нируджджхама̄наккхан̣а̄тӣтачитта̄ на на хонтӣти пат̣хамо пан̃хо ‘‘а̄манта̄’’ти виссаджджитаббо сийа̄, татха̄ дутийататийа̄. чатуттхо пана ‘‘паччхимачиттасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, но ча тесам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, итаресам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ан̃ча авӣтиккантам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча авӣтикканта’’нти виссаджджитаббо бхавеййа, татха̄ ависсаджджетва̄ касма̄ саббаттха читтамева вибхаттанти? читтавасена пуггалававаттха̄нато. кхан̣асса хи вӣтиккантата̄йа атиккантака̄лата̄вачанена ваттама̄насса ча читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто вутто атӣтасса ча, таттха пуримасса читтам̣ на бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ паччхимасса вӣтиккантанти евама̄дико пуггалавибха̄го йасса читтасса васена пуггалававаттха̄нам̣ хоти, тасса читтасса там̣там̣кхан̣авӣтиккама̄вӣтиккамадассанавасена дассито хотӣти саббависсаджджанесу читтамева вибхаттам̣. атха ва̄ найидха дхаммаматтависит̣т̣хо пуггало пуччхито, атха кхо пуггалависит̣т̣хам̣ читтам̣, тасма̄ читтамева виссаджджитанти ведитаббам̣. йадипи пуггалаппадха̄на̄ пуччха̄, атха̄пи читтаппадха̄на̄, убхайатха̄пи дутийапуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, татха̄ пана аватва̄ ниродхаккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ на уппа̄даккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ вийа ваттама̄насса аттхӣти дассанаттхам̣ ‘‘атӣтам̣ читта’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йасса читтам̣ на уппаджджама̄нанти еттха уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄лам̣ йасса читтам̣ на хотӣти аттхо. еса найо ‘‘на нируджджхама̄на’’нти еттха̄пи.
114-116. миссакава̄ресу йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣти пуччха̄, ноти виссаджджанан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса сара̄гам̣ читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’ти ма̄тика̄т̣хапана̄йам̣ вуттатта̄ виссаджджанепи татхева саннит̣т̣ха̄насам̣сайаттхесу сара̄га̄димиссакачиттавасенева пуччха̄ уддхаритва̄ ‘‘сара̄гапаччхимачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати нуппаджджиссати, итаресам̣ сара̄гачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати чева уппаджджиссати ча̄’’ти евама̄дина̄ найена йебхуййена суддхикава̄расадисамева виссаджджанам̣ ка̄таббанти катва̄ сам̣кхиттанти вин̃н̃а̄йати.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.