маха̄ва̄ро
1. анусайава̄раван̣н̣ана̄
3. анусети уппаджджатӣти паччуппаннавоха̄ра̄ паватта̄вира̄мавасена ведитабба̄. маггенева хи анусайа̄нам̣ вира̄мо виччхедо хоти, на тато пуббети.
20. на̄пи екасмим̣ т̣ха̄не уппаджджанти, на екам̣ дхаммам̣ а̄рамман̣ам̣ каронтӣти еттха пуримена екасмим̣ читтуппа̄де уппатти нива̄рита̄, паччхимена екасмим̣ а̄рамман̣ети айам̣ висесо. пуггалока̄сава̄расса пат̣иломе тесам̣ тесам̣ пуггала̄нам̣ тасса тасса анусайасса ананусайанат̣т̣ха̄нам̣ пакатийа̄ паха̄нена ча ведитаббам̣, ‘‘тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ дуккха̄йа ведана̄йа тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, но ча тесам̣ таттха пат̣игха̄нусайо на̄нусети, тесан̃н̃ева пуггала̄нам̣ рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ апарийа̄панне тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти пакатийа̄ дуккха̄дӣнам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ананусайат̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘двиннам̣ пуггала̄нам̣ саббаттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.56) анусайаппаха̄нена. еттха пуриманайена ока̄сам̣ авеккхитва̄ пуггаласса виджджама̄на̄нам̣ анусайа̄нам̣ ананусайанам̣ вуттам̣, паччхиманайена пуггалам̣ авеккхитва̄ ока̄сасса ка̄мадха̄туа̄дикасса анока̄сата̄ти.
анусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄
66-131. са̄нусайападжаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу ‘‘са̄нусайо, паджахати, париджа̄на̄тӣ’’ти пуггало вутто. пуггаласса ча имасмим̣ бхаве са̄нусайоти евам̣ бхавависесена ва̄, имасмим̣ ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо имасмим̣ итаресу кеначӣти евам̣ бхава̄нусайависесена ва̄ са̄нусайата̄ниранусайата̄дика̄ наттхи. татха̄ двӣсу ведана̄су ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо, дуккха̄йа ведана̄йа ниранусайоти идампи наттхи. на хи пуггаласса ведана̄ ока̄со, атха кхо анусайа̄нанти. анусайасса пана тасса тасса со со анусайанока̄со пуггаласса тена тена анусайена са̄нусайата̄йа, тасса тасса паджаханапариджа̄нана̄нан̃ча нимиттам̣ хоти, ананусайанока̄со ча ниранусайата̄дӣнам̣, тасма̄ ока̄сава̄ресу бхумманиддесам̣ акатва̄ ‘‘йато тато’’ти нимиттаттхе ниссаккавачанам̣ катам̣, паджаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу апа̄да̄наттхе ева ва̄. тато тато хи ока̄сато апагамакаран̣ам̣ вина̄санам̣ паджаханам̣ париджа̄нанан̃ча̄ти.
таттха йатоти йато анусайат̣т̣ха̄нато ануломе, пат̣иломе ананусайат̣т̣ха̄натоти аттхо. анусайа̄на̄нусайассева хи нимитта̄па̄да̄набха̄вадассанаттхам̣ ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ тато ма̄на̄нусайена са̄нусайоти (йама.2.анусайайамака.77), паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.143) ча ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа тато ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайоти (йама. 2.анусайайамака.110), на паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.174-176) ча евама̄дӣсу рӯпадха̄туа̄дайо ева бхумманиддесенева ниддит̣т̣ха̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана чатуттхапан̃хависсаджджанена сарӯпато анусайанат̣т̣ха̄насса дасситатта̄ тадаттхе а̄дипан̃хепи ‘‘йато’’ти анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти имаматтхам̣ вибха̄ветва̄ пуна ‘‘йато’’ти етасса вачанаттхам̣ дассетум̣ ‘‘уппаннена ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо’’ти вуттам̣, там̣ пама̄даликхитам̣ вийа диссати. на хи уппанненева анусайена са̄нусайо, уппаттирахат̣т̣ха̄натан̃ча сандха̄йева ниссаккавачанам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи апарийа̄панна̄нам̣ анусайуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄ти там̣ татхева диссати. евам̣ панеттха аттхо дат̣т̣хаббо – йато уппаннена̄ти йато уппаннена бхавитаббам̣, тена̄ти уппаттирахат̣т̣ха̄не ниссаккавачанам̣ катанти. татха̄ саббадхаммесу уппаджджанакена̄ти. уппаттипат̣иседхе акате ануппаттийа̄ аниччхитатта̄ саббадхаммесу уппаджджанакабха̄вам̣ а̄паннена ануппаджджанабха̄вам̣ апанети на̄ма. саббаттха̄ти етасса пана саббат̣т̣ха̄натоти айаматтхо на на самбхавати. ттха-ка̄ран̃хи бхуммато ан̃н̃аттха̄пи саддавидӯ иччхантӣти.
са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. паджаханава̄раван̣н̣ана̄
132-197. паджаханава̄ре йена ка̄мара̄га̄нусайа̄дайо са̄васеса̄ пахӣйанти, со те паджахатӣти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ ваттаббо на хоти ападжаханасаббха̄ва̄, тасма̄ саннит̣т̣ха̄не ниравасесаппаджаханакойева паджахатӣти вутто, тасма̄ ‘‘йо ва̄ пана ма̄на̄нусайам̣ паджахати, со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахатӣти? но’’ти (йама. 2.анусайайамака.132) вуттам̣. йасма̄ пана сам̣сайападена паха̄накаран̣аматтамева пуччхати, на саннит̣т̣ха̄нам̣ кароти, тасма̄ йатха̄виджджама̄нам̣ паха̄нам̣ сандха̄йа ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати, со ма̄на̄нусайам̣ паджахатӣти? тадекат̣т̣хам̣ паджахатӣ’’ти вуттам̣. пат̣иломе пана ‘‘наппаджахатӣ’’ти паджахана̄бха̄во ева саннит̣т̣ха̄нападена сам̣сайападена ча виниччхито пуччхито ча, тасма̄ йесам̣ паджаханам̣ наттхи ниравасесавасена паджаханака̄нам̣, те т̣хапетва̄ авасеса̄ аппаджаханасаббха̄венева наппаджахантӣти вутта̄, на ча йатха̄виджджама̄нена паха̄ненева ваджджита̄ти дат̣т̣хабба̄ти. ‘‘ана̄га̄мимаггасаман̇гин̃ча ат̣т̣хамакан̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄ ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджаханти вичикиччха̄нусайан̃ча наппаджахантӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.165) еттха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘путхуджджано паха̄напарин̃н̃а̄йа абха̄вена наппаджахати, сеса̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 132-197) вуттам̣.
таттха кин̃ча̄пи кесан̃чи вичикиччха̄нусайо кесан̃чи убхайанти сеса̄нам̣ тесам̣ пахӣната̄ аттхи, татха̄пи сота̄панна̄дӣнам̣ вичикиччха̄нусайасса пахӣната̄ убхайа̄паджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣти тесам̣ пахӣнатта̄ ‘‘наппаджахантӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣, атха пана ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджахантӣти имам̣ саннит̣т̣ха̄нена тесам̣ пуггала̄нам̣ сан̇гахитата̄дассанаттхам̣ вуттанти на таттха ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣, пуччхитасса пана сам̣сайаттхасса ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣. евам̣ сати ‘‘сеса̄ тасса анусайасса пахӣнатта̄’’ти ваттаббанти? на ваттаббам̣ ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ наппаджахати, со дит̣т̣ха̄нусайам̣ вичикиччха̄нусайам̣ наппаджахатӣ’’ти пат̣иккхипитва̄ пуччхите садисависсаджджанаке дит̣т̣хивичикиччха̄нусайе сандха̄йа ка̄ран̣асса ваттаббатта̄, тасма̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ти тесам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ те сам̣сайаттхасан̇гахите анусайе наппаджахантӣти аттхо дат̣т̣хаббо.
паджаханава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. пахӣнава̄раван̣н̣ана̄
264-274. пахӣнава̄ре пхалат̣т̣хавасенева десана̄ а̄раддха̄ти ануломам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣иломе хи путхуджджанавасенапи десана̄ гахита̄ти. ‘‘пхалат̣т̣хавасенева̄’’ти ча са̄дха̄ран̣авачанена маггасаман̇гӣнам̣ аггахитатам̣ дӣпети. анусайаччантапат̣ипаккхекачиттаккхан̣ика̄нан̃хи маггасаман̇гӣнам̣ на кочи анусайо уппаттирахо, на̄пи ануппаттирахатам̣ а̄па̄дито, тасма̄ те на анусайаса̄нусайапахӣнауппаджджанава̄ресу гахита̄ти.
275-296. ока̄сава̄ре со со анусайо аттано аттано ока̄се ева ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дито пахӣно, ана̄па̄дито ча аппахӣноти пахӣна̄ппахӣнавачана̄ни тадока̄самева дӣпенти, тасма̄ анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти. са̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄не тена саддхим̣ пахӣно на̄ма хотӣти тена саддхим̣ сама̄нока̄се пахӣно на̄ма̄ти аттхо, на сама̄нака̄ле пахӣноти.
пахӣнава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. дха̄тува̄раван̣н̣ана̄
332-340. дха̄тува̄ре санта̄нам̣ анугата̄ хутва̄ сайантӣти йасмим̣ санта̄не аппахӣна̄, там̣санта̄не аппахӣнабха̄вена анугантва̄ уппаттиарахабха̄вена сайантӣти аттхо. уппаттирахата̄ ева хи анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти идха̄пи йутта̄ти. еттха ча на ка̄мадха̄туа̄дӣни чха пат̣иниседхавачана̄ни дха̄тувисесаниддха̄ран̣а̄ни на хонтӣти ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄димхи вуччама̄не имам̣ на̄ма упападжджантасса̄ти на вин̃н̃а̄йеййа, тасма̄ там̣мӯлика̄су йоджана̄су ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса ка̄мадха̄тум̣ рӯпадха̄тум̣ арӯпадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’ти пат̣хамам̣ йоджетва̄ пуна ануккамена ‘‘на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄дика̄ йоджана̄ ката̄. еван̃хи на ка̄мадха̄туа̄дипадехи йатха̄вуттадха̄туйойева гахита̄, на кан̃чӣти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ анусайава̄ре ‘‘анусентӣти падасса уппаджджантӣти аттхо гахито’’ти вуттам̣, таттха̄пи уппаджджама̄намева сандха̄йа уппаджджантӣти гахетум̣ на сакка̄ ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо анусети, тасса пат̣игха̄нусайо анусетӣти? а̄манта̄’’тиа̄дивачанато. атха̄пи аппахӣнатам̣ сандха̄йа уппаджджантӣти аттхо таттха гахито, идха̄пи со на на йуджджатӣти. бхан̇га̄ти бхан̃джитабба̄, двидха̄ ка̄табба̄ти аттхо. нану на кочи анусайо йаттха уппаджджантасса анусети на̄нусети ча̄ти двидха̄ ка̄табба̄, таттхева касма̄ ‘‘кати анусайа̄ бхан̇га̄? анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти пуччха̄виссаджджана̄ни ката̄ни. на хи пака̄рантара̄бха̄ве сам̣сайо йуттоти? на на йутто, ‘‘анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти авутте бхан̇га̄бха̄васса авин̃н̃а̄татта̄ти.
дха̄тува̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
анусайайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. читтайамакам̣
уддесава̄раван̣н̣ана̄
1-62. читтайамакаван̣н̣ана̄йам̣ а̄дитова тайо суддхикамаха̄ва̄ра̄ хонтӣти име тайо маха̄ва̄ра̄ сара̄га̄дикусала̄дӣхи миссака̄ суддхика̄ ча, тесу а̄дито суддхика̄ хонтӣти аттхо. миссакесу ча екекасмим̣ сара̄га̄димиссакачитте тайо тайо маха̄ва̄ра̄, те таттха таттха пана вутте сампин̣д̣етва̄ ‘‘сол̣аса пуггалава̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣, на нирантарам̣ вуттети. ‘‘йасса читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’тиа̄дина̄ уппа̄даниродха̄нам̣ паччуппанна̄на̄гатака̄ла̄нан̃ча сам̣саггавасена екека̄йа пуччха̄йа паваттатта̄ ‘‘уппа̄даниродхака̄ласамбхедава̄ро’’ти вутто. евам̣ сеса̄нампи ва̄ра̄нам̣ там̣там̣на̄мата̄ па̄л̣иануса̄рена ведитабба̄.
уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄
63. татха̄рӯпассева кхӣн̣а̄савасса читтам̣ сандха̄йа̄ти идам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гипаччхимачиттасаман̇гимхи пуггале адхиппете тан̃ча читтам̣ адхиппетамева хотӣти катва̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. арахато паччхимачиттампӣти нуппаджджати нируджджхатӣти евам̣пака̄рам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гимева сандха̄йа вуттам̣.
65-82. уппа̄дава̄расса дутийапуччха̄виссаджджане читтасса бхан̇гаккхан̣е, ниродхасама̄панна̄нам̣, асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха, но ча тесам̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти етасса ‘‘саббесам̣ читтам̣ кхан̣апаччуппаннамева хутва̄ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтатта̄ уппаджджиттха на̄ма̄’’ти аттхо вутто. читтасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄ти етассапи уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄ти двайаметам̣ евам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи кхан̣апаччуппанне ‘‘уппаджджиттха̄’’ти атӣтавоха̄ро аттхи. йади сийа̄, йам̣ ва̄ пана читтам̣ уппаджджиттха, там̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘но’’ти аватва̄ вибхаджитаббам̣ сийа̄. татха̄ ‘‘йам̣ читтам̣ уппаджджати, там̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти еттха ча ‘‘но’’ти аватва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти пана бхиджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тасса атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, на ча кин̃чи читтам̣ уппаджджати. читтасса уппа̄даккхан̣ети ча уппаджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тассапи атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, там̣ пана читтам̣ уппаджджатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. читтанти хи са̄ман̃н̃авачанам̣ екасмим̣ анекасмин̃ча йатха̄гахитависесе тит̣т̣хатӣти. ‘‘йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссати, тасса читтам̣ уппаджджатӣти? читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти еттха йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссатӣти етена саннит̣т̣ха̄нена гахитапуггалассева читтасса бхан̇гаккхан̣ети евам̣ саббаттха саннит̣т̣ха̄навасена нийамо ведитаббо. уппаннуппаджджама̄нава̄ро нируддханируджджхама̄нава̄ро ча пуггалава̄ра̄дӣсу тӣсупи нинна̄на̄каран̣а̄ уддит̣т̣ха̄ ниддит̣т̣ха̄ ча. таттха пуггалава̄ре ависесена йам̣ кан̃чи та̄дисам̣ пуггалам̣ сандха̄йа ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, дхаммава̄ре читтамева, пуггаладхаммава̄ре пуггалам̣ читтан̃ча̄ти айаметтха висесо дат̣т̣хаббо.
83. атиккантака̄лава̄ре имасса пуггалава̄ратта̄ пуггало пуччхитоти пуггалассева виссаджджанена бхавитаббам̣. йатха̄ йасса читтам̣ уппаджджиттха̄ти етена на кочи пуггало на гахито, евам̣ йасса читтам̣ уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄ланти етена саннит̣т̣ха̄нена на кочи на гахито. на хи со пуггало аттхи, йасса читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтам̣ наттхи, те ча пана нируджджхама̄наккхан̣а̄тӣтачитта̄ на на хонтӣти пат̣хамо пан̃хо ‘‘а̄манта̄’’ти виссаджджитаббо сийа̄, татха̄ дутийататийа̄. чатуттхо пана ‘‘паччхимачиттасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, но ча тесам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, итаресам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ан̃ча авӣтиккантам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча авӣтикканта’’нти виссаджджитаббо бхавеййа, татха̄ ависсаджджетва̄ касма̄ саббаттха читтамева вибхаттанти? читтавасена пуггалававаттха̄нато. кхан̣асса хи вӣтиккантата̄йа атиккантака̄лата̄вачанена ваттама̄насса ча читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто вутто атӣтасса ча, таттха пуримасса читтам̣ на бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ паччхимасса вӣтиккантанти евама̄дико пуггалавибха̄го йасса читтасса васена пуггалававаттха̄нам̣ хоти, тасса читтасса там̣там̣кхан̣авӣтиккама̄вӣтиккамадассанавасена дассито хотӣти саббависсаджджанесу читтамева вибхаттам̣. атха ва̄ найидха дхаммаматтависит̣т̣хо пуггало пуччхито, атха кхо пуггалависит̣т̣хам̣ читтам̣, тасма̄ читтамева виссаджджитанти ведитаббам̣. йадипи пуггалаппадха̄на̄ пуччха̄, атха̄пи читтаппадха̄на̄, убхайатха̄пи дутийапуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, татха̄ пана аватва̄ ниродхаккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ на уппа̄даккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ вийа ваттама̄насса аттхӣти дассанаттхам̣ ‘‘атӣтам̣ читта’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йасса читтам̣ на уппаджджама̄нанти еттха уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄лам̣ йасса читтам̣ на хотӣти аттхо. еса найо ‘‘на нируджджхама̄на’’нти еттха̄пи.
114-116. миссакава̄ресу йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣти пуччха̄, ноти виссаджджанан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса сара̄гам̣ читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’ти ма̄тика̄т̣хапана̄йам̣ вуттатта̄ виссаджджанепи татхева саннит̣т̣ха̄насам̣сайаттхесу сара̄га̄димиссакачиттавасенева пуччха̄ уддхаритва̄ ‘‘сара̄гапаччхимачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати нуппаджджиссати, итаресам̣ сара̄гачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати чева уппаджджиссати ча̄’’ти евама̄дина̄ найена йебхуййена суддхикава̄расадисамева виссаджджанам̣ ка̄таббанти катва̄ сам̣кхиттанти вин̃н̃а̄йати.
ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
читтайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.