1. пан̣н̣аттива̄ро

ниддесава̄раван̣н̣ана̄

10-26. ‘‘дуккхам̣ дуккхасаччанти? а̄манта̄’’ти еттха кин̃ча̄пи дуккхадуккхам̣ сан̇кха̄радуккхам̣ випарин̣а̄мадуккханти тӣсупи дуккхасаддо паваттати, ‘‘джа̄типи дуккха̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ва. 14; вибха. 190) джа̄тиа̄дӣсу ча, со пана дуккхадуккхато ан̃н̃аттха паваттама̄но ан̃н̃анирапеккхо наппаваттати. суддхан̃четтха дуккхападам̣ ан̃н̃анирапеккхам̣ гахетва̄ пан̣н̣аттисодханам̣ кароти, тена ниппарийа̄йато дуккхасабха̄ватта̄ ева йам̣ дуккхадуккхам̣, тасмим̣ дуккхадуккхе еса дуккхасаддо, тан̃ча екантена дуккхасаччамева̄ти ‘‘а̄манта̄’’ти вуттам̣. суддхасаччава̄ре саччавибхан̇ге вуттесу самудайесу кочи пхаладхаммесу наттхи, на ча пхаладхаммесу кочи ниродхоти вуччама̄но аттхи, маггасаддо ча пхалапхалан̇гесу маггапхалатта̄ паваттати, на маггакиччасаббха̄ва̄. паринит̣т̣хитаниййа̄накичча̄ни хи та̄ни. ниййа̄нава̄чако четтха маггасаддо, на ниййа̄напхалава̄чако, тасма̄ самудайо саччам̣, ниродхо саччам̣, магго саччанти етесупи ‘‘а̄манта̄’’иччева виссаджджанам̣ катам̣.

атха ва̄ падасодханена падесу содхитесу саччависесанабхӯта̄ ева дуккха̄дисадда̄ идха гахита̄ти вин̃н̃а̄йанти. тесам̣ пана екантена саччависесанабха̄вам̣, сачча̄нан̃ча таббисесанайогависесам̣ дӣпетум̣ суддхасаччава̄ро вуттоти саччависесана̄нам̣ дуккха̄дӣнам̣ екантасаччатта̄ ‘‘дуккхам̣ саччам̣…пе… магго саччанти? а̄манта̄’’ти вуттанти. йатха̄ четтха, евам̣ кхандхайамака̄дӣсупи суддхакхандха̄дива̄ресу кхандха̄дивисесанабхӯта̄намева рӯпа̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ йуттам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ (йама. ат̣т̣ха. кхандхайамака 38) пана ‘‘йасма̄ пийарӯпаса̄тарӯпасан̇кха̄там̣ ва̄ рӯпам̣ хоту бхӯтупа̄да̄рӯпам̣ ва̄, саббам̣ пан̃часу кхандхесу сан̇гахам̣ гаччхатева, тасма̄ а̄манта̄ти пат̣иджа̄на̄тӣ’’ти вачанена рӯпа̄дичаккха̄дидуккха̄диггахан̣ехи суддхакхандха̄дива̄ресупи кхандха̄дивисесанато ан̃н̃епи гахита̄ти айаматтхо дӣпито хоти, тена таданурӯпата̄васена итаро аттхо вутто.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. паваттива̄раван̣н̣ана̄

27-164. антамасо суддха̄ва̄са̄нампӣти идам̣ тесам̣ арийатта̄ дуккхасаччена упападжджане а̄сан̇ка̄ сийа̄ти катва̄ вуттам̣. тан̣ха̄виппайуттачиттасса̄ти идам̣ пан̃чавока̄равасенева гахетаббанти вуттам̣. йасса дуккхасаччам̣ уппаджджатӣти етена пана саннит̣т̣ха̄нена саббе упападжджанта̄ паваттийам̣ чатувока̄ре маггапхалато ан̃н̃ачитта̄нам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гино пан̃чавока̄ре ча саббачитта̄нам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гино сан̇гахита̄ти тесвева саннит̣т̣ха̄нена ниччхитесу кечи ‘‘паватте тан̣ха̄виппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣е’’ти етена дуккхасамудайесу екакот̣т̣ха̄саппаваттисаман̇гино дассӣйанти саннит̣т̣ха̄нена гахитассева вибха̄гадассанато, тена чатувока̄ра̄нампи гахан̣ам̣ упапаннамева. на хи тесу маггапхалуппа̄дасаман̇гӣсу пасан̇гата̄ аттхи там̣саман̇гӣнам̣ тесам̣ саннит̣т̣ха̄нена аггахитатта̄ти. идам̣ идха на гахетаббанти идам̣ чатувока̄ре пхаласама̄паттичиттам̣ идха сачча̄нам̣ уппа̄давачане на гахетаббанти вуттам̣ хоти.

еттха ча саббесам̣ упападжджанта̄нанти идам̣ каммаджапаваттасса пат̣хамуппа̄дадассанена вуттам̣, асан̃н̃асатта̄петтха сан̇гахита̄. паватте тан̣ха̄виппайуттачиттасса уппа̄даккхан̣ети идам̣ пана самудайасаччуппа̄давомиссасса дуккхасаччуппа̄дасса там̣рахитасса дассанавасена вуттам̣. тан̣ха̄йа уппа̄даккхан̣ети там̣сахитасса самудайасаччуппа̄давомиссасса. тесам̣ пана асан̃н̃асатта̄нам̣ паваттийам̣ дуккхасаччасса уппа̄до саббаттха на гахито, татха̄ ниродхо ча̄ти. маггасаччайамакепи есева найо. тесам̣ тасмим̣ упапаттиккхан̣е ча тан̣ха̄виппайуттачиттуппаттиккхан̣е ча̄ти еваметтха кхан̣авасена ока̄со ведитабботи вуттам̣, еван̃ча сати ‘‘йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджати, тасса таттха самудайасаччам̣ уппаджджиссатӣ’’ти (йама. 1.саччайамака.71) етасса виссаджджане паччхимакот̣т̣ха̄се ‘‘итаресам̣ чатувока̄рам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нам̣, паватте читтасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ таттха дуккхасаччан̃ча уппаджджати самудайасаччан̃ча уппаджджиссатӣ’’ти идам̣ на йуджджеййа. на хи упапаттиккхан̣е читтуппаттиккхан̣е ча самудайасаччам̣ уппаджджиссатӣти. тасма̄ упапаттиккхан̣атан̣ха̄виппайуттачиттуппаттиккхан̣асаман̇гӣнам̣ пуггала̄нам̣ йасмим̣ ка̄ма̄вачара̄диока̄се са̄ упапатти читтуппатти ча паваттама̄на̄, таттха тесанти ока̄савасеневеттха таттха-саддасса аттхо йуджджати. пуггалока̄сава̄ро хеса. таттха пуггалависесадассанаттхам̣ ‘‘саббесам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, ока̄со пана йаттха те, со ева̄ти.

‘‘саббесам̣ чаванта̄нам̣ паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е а̄руппе маггасса ча пхаласса ча уппа̄даккхан̣е тесам̣ самудайасаччан̃ча нуппаджджати дуккхасаччан̃ча нуппаджджатӣ’’ти еттха пана ‘‘паватте читтасса бхан̇гаккхан̣е дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти читтапат̣ибаддхавуттитта̄ читтаджарӯпамева идха̄дхиппетам̣, на каммаджа̄дирӯпам̣ читтам̣ анапеккхитва̄ва уппаджджанатоти кечи ваданти. ‘‘йасса ва̄ пана самудайасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти етена пана саннит̣т̣ха̄нена гахито пуггало на читтам̣ апеккхитва̄ва гахито, атха кхо йо кочи евам̣пака̄ро, тасма̄ ‘‘тасса дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣ’’ти етена ча на читта̄пеккхамева дуккхасаччам̣ вуттам̣, атха кхо йам̣ кин̃чӣти читтасса бхан̇гаккхан̣е йам̣ кин̃чи дуккхасаччам̣ нуппаджджатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти. на хи йамаке вибхаджитаббе авибхатта̄ на̄ма пуччха̄ аттхӣти.

‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читтеваттама̄не’’ти идам̣ саббантимена париччхедена йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджиттха, но ча самудайасаччам̣, там̣дассанавасена вуттам̣. тасмим̣ пана дассите тена сама̄нагатикатта̄ дутийа̄кусалачиттато пуримасаббачиттасаман̇гино тенева дассита̄ хонти. тесампи хи таттха дуккхасаччам̣ уппаджджиттха но ча тесам̣ таттха самудайасаччам̣ уппаджджиттха̄ти. еван̃ча катва̄ ‘‘итаресам̣ чатувока̄рапан̃чавока̄ра̄на’’нти еттха йатха̄вутта̄ суддха̄ва̄са̄ аггахита̄ хонти. йатха̄ ‘‘йасса йаттха дуккхасаччам̣ уппаджджати, тасса таттха самудайасаччам̣ уппаджджиттха̄’’ти (йама. 1.саччайамака.61) етасса виссаджджане ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ упапаттичиттасса уппа̄даккхан̣е’’ти (йама. 1.саччайамака.61) етенева упапаттичиттуппа̄даккхан̣асаман̇гисама̄нагатика̄ дутийа̄кусалато пуримасаббачиттуппа̄даккхан̣асаман̇гино дассита̄ хонтӣти на те ‘‘итареса’’нти етена гайханти, евамидха̄пи дат̣т̣хаббанти. ‘‘итареса’’нти вачанам̣ пан̃чавока̄ра̄нам̣ висесанаттхам̣, на чатувока̄ра̄нам̣. на хи те пуббе вутта̄ ваджджетабба̄ санти пан̃чавока̄ра̄ вийа йатха̄вутта̄ суддха̄ва̄са̄ти. ‘‘абхисамета̄вӣнам̣ тесам̣ таттха дуккхасаччан̃ча уппаджджиттха маггасаччан̃ча уппаджджиттха̄’’ти (йама. 1.саччайамака.41) етена саннит̣т̣ха̄нена пуггалока̄са̄ ан̃н̃аман̃н̃апариччхинна̄ гахита̄ти йасмим̣ ока̄се абхисамета̄вино, те евам̣ ‘‘абхисамета̄вӣна’’нти етена гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. тена йе ка̄ма̄вачаре рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре ва̄ абхисамета̄вино рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ ва̄ упапанна̄, йа̄ва таттха̄бхисамайо уппанно бхависсати, та̄ва те еттха на гайханти, те пана пуримакот̣т̣ха̄се ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄не’’ти евам̣ дасситехи суддха̄ва̄се ануппанна̄бхисамайехи сама̄нагатика̄ти висум̣ на дассита̄. ‘‘анабхисамета̄вӣна’’нти гахита̄ йе саббаттха таттха ча анабхисамета̄вино, тесу суддха̄ва̄са̄нам̣ гахан̣ака̄лависесанаттхам̣ ‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄не’’ти (йама. 1.саччайамака.42) вуттанти.

йасса читтасса анантара̄ аггамаггам̣ пат̣илабхиссантӣти етена вода̄начиттасаман̇гина̄ сама̄нагатика̄ тато пуриматарачиттасаман̇гинопи йа̄ва саббантиматан̣ха̄сампайуттачиттасаман̇гӣ, та̄ва дассита̄ти ведитабба̄. еса найо ан̃н̃есу еварӯпесӯти.

паватте читтасса бхан̇гаккхан̣ети а̄гатат̣т̣ха̄не пат̣исандхичиттассапи бхан̇гаккхан̣аггахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, татха̄ ‘‘паватте читтасса уппа̄даккхан̣е’’ти а̄гатат̣т̣ха̄не ча чутичиттассапи уппа̄даккхан̣асса̄ти. ‘‘йасса дуккхасаччам̣ на нируджджхати, тасса самудайасаччам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 1.саччайамака.116) етасса виссаджджане двӣсупи кот̣т̣ха̄сесу ‘‘арӯпе маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣е’’иччева (йама. 1.саччайамака.116) вуттам̣, на висеситам̣. касма̄? екассапи маггасса ча пхаласса ча бхан̇гаккхан̣асаман̇гино убхайакот̣т̣ха̄сабхаджанато. йасса дуккхасаччам̣ на нируджджхатӣти етена саннит̣т̣ха̄нена гахитесу хи арупе маггапхалабхан̇гаккхан̣асаман̇гӣсу кесан̃чи тин̣н̣ам̣ пхала̄нам̣ двиннан̃ча магга̄нам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гӣнам̣ нирантарам̣ ануппа̄детва̄ антарантара̄ випассана̄никантим̣ бхаваникантим̣ уппа̄детва̄ йе упаримагге уппа̄дессанти, тесам̣ самудайасаччам̣ нируджджхиссатӣти тесам̣йева пана кесан̃чи антара̄ тан̣хам̣ ануппа̄детва̄ упаримаггауппа̄дента̄нам̣ маггапхалабхан̇гаккхан̣асаман̇гӣнам̣ самудайасаччам̣ на нируджджхиссатӣти. са̄ман̃н̃авачаненапи ча пуримакот̣т̣ха̄се вуччама̄нена паччхимакот̣т̣ха̄се ваккхама̄не ваджджетва̄ва гахан̣ам̣ хотӣти дасситойам̣ найоти.

паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄

165-170. парин̃н̃а̄ва̄ре …пе… тиссопеттха парин̃н̃а̄ лаббхантӣти еттхева висесанам̣ кхандхайамака̄дӣсу саббакхандха̄дӣнам̣ вийа саббасачча̄нам̣ апарин̃н̃еййата̄дассанаттхам̣ саччхикаран̣абха̄вана̄васена имасса ва̄расса аппаваттидассанаттхан̃ча. дуккхасса парин̃н̃аттхам̣ самудайасса ча паха̄наттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣти парин̃н̃а̄паха̄нам̣ саччесу дассетум̣ дуккхе тӣран̣апарин̃н̃а̄ вутта̄, на паха̄напарин̃н̃а̄. самудайе ча паха̄напарин̃н̃а̄, на тӣран̣апарин̃н̃а̄. н̃а̄тапарин̃н̃а̄ пана са̄дха̄ран̣а̄ти убхайаттха вутта̄. магган̃а̄н̣ан̃хи дуккхасамудайа̄ни вибха̄ветӣти н̃а̄тапарин̃н̃а̄ ча хоти, дуккхатӣран̣акичча̄нам̣ ниппха̄данато тӣран̣апарин̃н̃а̄ ча, самудайасса аппаваттикаран̣атова паха̄напарин̃н̃а̄ ча̄ти тиссопи парин̃н̃а̄ маггаккхан̣е ева йоджетабба̄ти.

парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

саччайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. сан̇кха̄райамакам̣

1. пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄

1. кхандха̄дайо вийа пуббе авибхатта̄ ка̄йасан̇кха̄ра̄дайоти тесам̣ авин̃н̃а̄татта̄ ‘‘асса̄сапасса̄са̄ ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ (сам̣. ни. 4.348) тайо сан̇кха̄ре вибхаджати. ка̄йасса сан̇кха̄роти пат̣хаме аттхе са̄миаттхе ева са̄мивачанам̣, дутийе аттхе каттуаттхе. вачийа̄ сан̇кха̄роти камматтхе са̄мивачанам̣. читтасса сан̇кха̄роти ча каттуаттхейева. со пана каран̣авачанасса аттхоти катва̄ ‘‘каран̣аттхе са̄мивачанам̣ катва̄’’ти вуттам̣.

2-7. суддхикаекекападавасена аттха̄бха̄ватоти падасодханатам̣мӯлакачаккава̄рехи йопи аттхо дассито двӣхи падехи лаббхама̄но еко асса̄сапасса̄са̄дико, тасса суддхикехи ка̄йа̄дипадехи суддхикена ча сан̇кха̄рападена авачанӣйатта̄ йатха̄ рӯпападасса кхандхекадесо кхандхападасса кхандхасамуда̄йо падасодхане дассито йатха̄дхиппето аттхо аттхи, евам̣ екекападасса йатха̄дхиппетаттха̄бха̄ватоти адхиппа̄йо. ка̄йо ка̄йасан̇кха̄ротиа̄ди пана ваттаббам̣ сийа̄ти йади висум̣ адӣпетва̄ самудито ка̄йасан̇кха̄расаддо екаттха дӣпети, ка̄йасан̇кха̄расаддо ка̄йасан̇кха̄раттхе ваттама̄но кхандхасаддо вийа рӯпасаддена ка̄йасаддена висеситабботи адхиппа̄йена вадати. суддхасан̇кха̄рава̄ро хеса̄ти етена имасса ва̄расса падасодханена дассита̄нам̣ йатха̄дхиппета̄намева гахан̣ато тесан̃ча ка̄йа̄дипадехи аггахитатта̄ ‘‘ка̄йо ка̄йасан̇кха̄ро’’тиа̄дивачанасса айуттим̣ дассети. идха пана сан̇кха̄райамаке ка̄йа̄дипада̄нам̣ сан̇кха̄рападасса ча асама̄на̄дхикаран̣атта̄ ‘‘ка̄йо сан̇кха̄ро, сан̇кха̄ра̄ ка̄йо’’тиа̄димхи вуччама̄не адхиппетаттхапаричча̄го анадхиппетаттхапариггахо ча като сийа̄ти суддхасан̇кха̄ратам̣мӯлачаккава̄ра̄ на вутта̄. падасодханава̄ратам̣мӯлачаккава̄рехи пана асама̄на̄дхикаран̣ехи ка̄йа̄дипадехи сан̇кха̄расаддасса висесанӣйата̄йа дассита̄йа сам̣сайо хоти ‘‘йо аттхантараппаваттина̄ ка̄йасаддена висесито ка̄йасан̇кха̄ро, есо аттхантараппаваттӣхи вачӣчиттехи висесито уда̄ху ан̃н̃о’’ти. евам̣ сесесупи. еттха тесам̣ ан̃н̃аттха дассанаттхам̣ ‘‘ка̄йасан̇кха̄ро вачӣсан̇кха̄ро’’тиа̄дина̄ ануломапат̣иломавасена чха йамака̄ни вутта̄нӣти дат̣т̣хаббам̣. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана суддхасан̇кха̄рава̄рат̣т̣ха̄не вуттатта̄ айам̣ найо суддхасан̇кха̄рава̄роти вутто.

пан̣н̣аттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. паваттива̄раван̣н̣ана̄

19. паваттива̄ре сан̇кха̄ра̄нам̣ пуггала̄нан̃ча ока̄сатта̄ джха̄нам̣ бхӯми ча висум̣ ока̄сабха̄вена гахита̄ти пуггалава̄ре ча ока̄савасена пуггалаггахан̣ена тесам̣ двиннам̣ ока̄са̄нам̣ васена гахан̣ам̣ хоти, тасма̄ ‘‘вина̄ витаккавича̄рехи асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти дутийататийаджджха̄нока̄савасена гахита̄ пуггала̄ висесетва̄ дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. пуна пат̣хамаджджха̄нам̣ сама̄панна̄нанти джха̄нока̄савасена пуггалам̣ дассети, ка̄ма̄вачара̄нанти бхӯмока̄савасена. двиппака̄ра̄нампи пана тесам̣ висесанаттхама̄ха ‘‘асса̄сапасса̄са̄нам̣ уппа̄даккхан̣е’’ти. тена рӯпа̄рӯпа̄вачаресу пат̣хамаджджха̄насама̄паннаке ка̄ма̄вачаре габбхагата̄дике ча ниваттети. ка̄ма̄вачара̄нампи хи габбхагата̄дӣнам̣ вина̄ асса̄сапасса̄сехи витаккавича̄ра̄нам̣ уппатти аттхи. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана екантикатта̄ рӯпа̄рӯпа̄вачара̄ нидассита̄. вина̄ асса̄сапасса̄сехи витаккавича̄ра̄нам̣ уппа̄даккхан̣ети етена пана дассита̄ пуггала̄ пат̣хамаджджха̄нока̄са̄ ка̄ма̄вачара̄диока̄са̄ ча асса̄сапасса̄савирахависит̣т̣ха̄ дат̣т̣хабба̄. имина̄ найена саббаттха пуггалавибха̄го ведитаббо.

21. ‘‘пат̣хамаджджха̄не ка̄ма̄вачарети ка̄ма̄вачарабхӯмийам̣ уппанне пат̣хамаджджха̄не’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, етасмим̣ пана аттхе сати ‘‘чатуттхаджджха̄не рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре таттха читтасан̇кха̄ро уппаджджати, но ча таттха ка̄йасан̇кха̄ро уппаджджатӣ’’ти еттха̄пи рӯпа̄рӯпа̄вачарабхӯмӣсу уппанне чатуттхаджджха̄нети аттхо бхавеййа, со ча анит̣т̣хо бхӯмӣнам̣ ока̄сабха̄вассева аггахитата̄паттито, саббачатуттхаджджха̄насса ока̄савасена аггахитата̄паттито ча, тасма̄ джха̄набхӯмока̄са̄нам̣ сан̇карам̣ акатва̄ висум̣ ева ока̄сабха̄во йоджетаббо. пат̣хамаджджха̄нока̄сепи хи ка̄йасан̇кха̄ро ча уппаджджати вачӣсан̇кха̄ро ча уппаджджати ка̄ма̄вачарока̄се ча. йадипи на саббамхи пат̣хамаджджха̄не саббамхи ча ка̄ма̄вачаре двайам̣ уппаджджати, таттха пана там̣двайуппатти аттхӣти катва̄ евам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. висум̣ ока̄сатта̄ ча ‘‘ан̇гаматтавасена четтха̄’’тиа̄дивачанам̣ на ваттаббам̣ хотӣти. имамхи ча йамаке авитаккавича̄раматтам̣ дутийаджджха̄нам̣ вича̄равасена пат̣хамаджджха̄не сан̇гахам̣ гаччхатӣти дат̣т̣хаббам̣. муддхабхӯтам̣ дутийаджджха̄нам̣ гахетва̄ итарам̣ асан̇гахитанти ва̄. йассайаттхаке ‘‘ниродхасама̄панна̄на’’нти на лаббхати. на хи те асан̃н̃асатта̄ вийа ока̄се хонтӣти.

37. суддха̄ва̄са̄нам̣ дутийе читте ваттама̄нети тесам̣ пат̣хамато авитаккаавича̄рато дутийе савитаккасавича̄репи бхаваникантиа̄ваджджане ваттама̄не убхайам̣ нуппаджджиттха̄ти дассентена тато пуримачиттаккхан̣есупи нуппаджджиттха̄ти дасситамева хоти. йатха̄ пана читтасан̇кха̄расса а̄дидассанаттхам̣ ‘‘суддха̄ва̄сам̣ упападжджанта̄на’’нти вуттам̣, евам̣ вачӣсан̇кха̄расса а̄дидассанаттхам̣ ‘‘дутийе читте ваттама̄не’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.

паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

сан̇кха̄райамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. анусайайамакам̣

париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄

1. паччайапариггахапарийоса̄на̄ н̃а̄тапарин̃н̃а̄ти паччайадӣпакена мӯлайамакена н̃а̄тапарин̃н̃ам̣, кхандха̄дӣсу тӣран̣аба̄хуллато кхандха̄дийамакехи тӣран̣апарин̃н̃ан̃ча вибха̄ветва̄ анусайапаха̄нанта̄ паха̄напарин̃н̃а̄ти паха̄таббамуддхабхӯтехи анусайехи паха̄напарин̃н̃ам̣ вибха̄ветум̣ анусайайамакам̣ а̄раддхам̣. лаббхама̄навасена̄ти анусайабха̄вена лаббхама̄на̄нам̣ васена̄ти аттхо. тӣха̄ка̄рехи анусайа̄нам̣ га̄ха̄панам̣ тесу татха̄ аггахитесу анусайава̄ра̄дипа̄л̣ийа̄ дуравабодхатта̄.

айам̣ панеттха пуримесӯти етесу са̄нусайава̄ра̄дӣсу пуримесӯти аттхо. аттхависеса̄бха̄вато ‘‘ка̄мадха̄тум̣ ва̄ пана упападжджантасса ка̄мадха̄туйа̄ чутасса, рӯпадха̄тум̣ ва̄ пана упападжджантасса ка̄мадха̄туйа̄ чутасса̄’’ти евама̄дӣхи авуччама̄не катхамайам̣ йамакадесана̄ сийа̄ти? на̄йам̣ йамакадесана̄, пуримава̄рехи пана йамакавасена десита̄нам̣ анусайа̄нам̣ чутиупапаттивасена анусайат̣т̣ха̄напариччхедадассанам̣. йамакадесана̄ба̄хуллато пана саббава̄расамуда̄йасса анусайайамаканти на̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ пат̣иломапуччха̄пи аттхавасена лаббханти, аттхависеса̄бха̄вато пана на вутта̄ти лаббхама̄ната̄васена етисса̄пи десана̄йа йамакадесаната̄ ведитабба̄.

анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти етена ка̄ран̣ала̄бхе уппаттиарахатам̣ дассети. аппахӣна̄ хи анусайа̄ ка̄ран̣ала̄бхе сати уппаджджанти. йа̄ва ча маггена тесам̣ ануппаттиарахата̄ на ката̄ хоти, та̄ва те евам̣пака̄ра̄ ева̄ти ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. со евам̣пака̄ро уппаджджати-саддена гахито, на кхандхайамака̄дӣсу вийа уппаджджама̄ната̄. тенева ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо уппаджджати, тасса пат̣игха̄нусайо уппаджджатӣти? а̄манта̄’’тиа̄дина̄ уппаджджанава̄ро анусайава̄рена нинна̄на̄каран̣о вибхатто. анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ пана лабхитва̄ йе уппаджджим̣су уппаджджама̄на̄ ча, тепи аппахӣнат̣т̣хена тха̄магата̄ ахесум̣ бхаванти ча. уппаттиарахата̄йа ева ча те уппаджджим̣су уппаджджанти ча, на ча атӣта̄на̄гатапаччуппаннато ан̃н̃е уппаттиараха̄ на̄ма аттхи, тасма̄ саббе атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄ ка̄мара̄га̄дайо ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. аппахӣнат̣т̣хенева хи анусайа̄, аппахӣна̄ ча атӣта̄дайо ева, маггасса пана та̄диса̄нам̣ ануппаттиарахата̄па̄данена анусайаппаха̄нам̣ хотӣти. аппахӣна̄ка̄ро на̄ма дхамма̄ка̄ро, на дхаммо, дхаммо ева ча уппаджджатӣти имина̄ адхиппа̄йена̄ха ‘‘аппахӣна̄ка̄ро ча уппаджджатӣти ваттум̣ на йуджджатӣ’’ти. сатта̄нусайа̄ти еттха йади аппахӣнат̣т̣хена санта̄не анусентӣти анусайа̄, атха касма̄ саттева вутта̄, нану сатта̄нусайато ан̃н̃есампи килеса̄нам̣ аппахӣнатта̄ анусайабха̄во а̄паджджатӣти че? на̄паджджати, аппахӣнаматтассева анусайабха̄васса авуттатта̄. вуттан̃хи ‘‘анусайоти пана аппахӣнат̣т̣хена тха̄магатакилесо вуччатӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 1), тасма̄ аппахӣнат̣т̣хена тха̄магато килесойева анусайо на̄ма̄ти йуттам̣. тха̄магатанти ча ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣о сабха̄во дат̣т̣хаббо. татха̄ хи дхаммасабха̄вабодхина̄ татха̄гатена имейева ‘‘анусайа̄’’ти вутта̄. тха̄магатоти анусайасаман̇гӣти аттхо.

анусайауппаджджанава̄ра̄нам̣ сама̄нагатикатта̄ йатха̄ ‘‘анусетӣ’’ти вачанам̣ аппахӣна̄ка̄радӣпакам̣, евам̣ ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ сийа̄ти уппаджджанава̄рена ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанасса авуттата̄ сакка̄ ваттунти че? там̣ на, вачанаттхависесена там̣двайасса вуттатта̄. ‘‘анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджатӣ’’ти хи етасмим̣ аттхе ависит̣т̣хепи ‘‘анусетӣ’’ти вачанам̣ санта̄не анусайитатам̣ тха̄магатабха̄вам̣ дӣпети. йади тамева ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ дӣпеййа, кассачи висесасса абха̄ва̄ уппаджджанава̄ро на ваттаббо сийа̄, ‘‘уппаджджатӣ’’ти вачанам̣ пана уппаттийоггам̣ дӣпети. касма̄? уппаджджанава̄рена уппаттийоггасса дасситатта̄, анусайасаддасса саббада̄ виджджама̄на̄нам̣ апариниппханнасайанаттхата̄йа нива̄ран̣аттхам̣ уппаттиарахата̄йа тха̄магатабха̄васан̇кха̄тасса йатха̄дхиппетасайанаттхасса дассанаттхам̣ ‘‘анусентӣти анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣ’’ти йам̣ уппаттийоггавачанам̣ вуттам̣, там̣ сувуттамева̄ти адхиппа̄йо. тампи сувуттамева имина̄ тантиппама̄н̣ена̄ти самбандхо. тантиттайенапи хи читтасампайуттата̄ дӣпита̄ хоти.

париччхедапариччхиннуддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄

2. ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄сӯти ка̄ма̄вачарабхӯмийам̣ сукха̄йа ча упеккха̄йа ча̄ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ ка̄мадха̄туггахан̣ам̣ двиннам̣ ведана̄нам̣ висесанабха̄вена вуттам̣, евам̣ сати ка̄мадха̄туйа̄ ка̄мара̄га̄нусайасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ на вутта̄ хоти. двӣсу пана ра̄гесу бхавара̄гасса тӣсу дха̄тӯсу рӯпа̄рӯпадха̄тӯнам̣ анусайат̣т̣ха̄ната̄ вутта̄ти ка̄мадха̄туйа̄ ка̄мара̄гасса анусайат̣т̣ха̄ната̄ ваттабба̄. дха̄туведана̄саббасакка̄йапарийа̄паннавасена хи типпака̄рам̣ анусайа̄нам̣ анусайат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти. тасма̄ тӣсу дха̄тӯсу ка̄мадха̄туйа̄ тӣсу ведана̄су двӣсу ведана̄су еттха ка̄мара̄га̄нусайо анусетӣти висум̣ анусайат̣т̣ха̄ната̄ дха̄туйа̄ ведана̄нан̃ча йоджетабба̄. двӣсу ведана̄сӯти идан̃ча ведана̄су анусайама̄но ка̄мара̄га̄нусайо двӣсвева анусети, на тӣсӯти тин̣н̣ампи т̣ха̄ната̄нива̄ран̣аттхамева вуттанти на сабба̄су двӣсу анусайанаппатто аттхи, тена ведана̄висесанаттхам̣ на ка̄мадха̄туггахан̣ена кочи аттхо. бхавара̄га̄нусайанат̣т̣ха̄нан̃хи ат̣т̣ха̄нан̃ча анусайа̄нам̣ апарийа̄паннам̣ сакка̄йе ка̄мара̄га̄нусайасса анусайат̣т̣ха̄нам̣ на хотӣти па̄кат̣аметам̣. йатха̄ ча ‘‘двӣсу ведана̄сӯ’’ти вутте пат̣игха̄нусайа̄нусайат̣т̣ха̄нато ан̃н̃а̄ две ведана̄ гайханти, евам̣ бхавара̄га̄нусайа̄нусайанат̣т̣ха̄нато ча ан̃н̃а̄ та̄ гайхантӣти.

еттха ча двӣхи ведана̄хи сампайуттесу ан̃н̃есу ча пийарӯпаса̄тарӯпесу ит̣т̣харӯпа̄дӣсу уппаджджама̄но ка̄мара̄га̄нусайо са̄тасантасукхагиддхийа̄ паваттатӣти двӣсу ведана̄су тасса анусайанам̣ вуттам̣. ан̃н̃аттха уппаджджама̄нопи хи со има̄су двӣсу ведана̄су анугато хутва̄ сети сукхамиччева абхилабхатӣти. евам̣ пат̣игха̄нусайо ча дуккхаведана̄сампайуттесу ан̃н̃есу ча аппийарӯпа̄са̄тарӯпесу анит̣т̣харӯпа̄дӣсу уппаджджама̄но дуккхапат̣икӯлато дуккхамиччева пат̣ихан̃н̃атӣти дуккхаведанамева анугато хутва̄ сети, тена пана тасмим̣ анусайанам̣ вуттам̣. евам̣ ка̄мара̄гапат̣игха̄нам̣ тӣсу ведана̄су анусайавачанена ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхаттаанит̣т̣хесу а̄рамман̣апакатийа̄ випарӣтасан̃н̃а̄йа ча васена ит̣т̣ха̄дибха̄вена гахитесу ка̄мара̄гапат̣игха̄нам̣ уппатти дассита̄ хоти. таттха уппаджджама̄на̄ хи те тӣсу ведана̄су анусенти на̄ма. ведана̄ттайамукхена ва̄ еттха ит̣т̣ха̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣, ка̄мадха̄туа̄диггахан̣ена ка̄масса̄да̄диваттхубхӯта̄нам̣ ка̄мабхава̄дӣнам̣. таттха ка̄мара̄га̄нусайо бхавасса̄давасена анусайама̄но ка̄мадха̄туйа̄ анусети, ка̄масукхасса̄давасена анусайама̄но сукхопеккха̄ведана̄су. пат̣игхо дуккхапат̣игха̄тавасенева паваттатӣти йаттха таттха пат̣ихан̃н̃ама̄нопи дуккхаведана̄йа ева анусети. рӯпа̄рӯпабхавесу пана рӯпа̄рӯпа̄вачарадхаммесу ча ка̄масса̄дасса паватти наттхӣти таттха анусайама̄но ра̄го бхавара̄гоиччева ведитаббо. дха̄туттайаведана̄ттайаггахан̣ена ча саббасакка̄йапарийа̄панна̄нам̣ гахитатта̄ ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, таттха дит̣т̣ха̄нусайо на̄нусетӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.46) евама̄дӣнам̣ виссаджджанесу дха̄туттайаведана̄ттайавинимуттам̣ дит̣т̣ха̄нусайа̄дӣнам̣ анусайат̣т̣ха̄нам̣ на вуттанти дат̣т̣хаббам̣. нану ча ануттаресу вимоккхесу пихам̣ упат̣т̣ха̄пайато пихапаччайа̄ уппаннадоманассе пат̣игха̄нусайо на̄нусети, татха̄ неккхаммасситасоманассупеккха̄су ка̄мара̄гена на̄нусайитаббанти таданусайанат̣т̣ха̄нато ан̃н̃а̄пи дит̣т̣ха̄нусайа̄нусайанат̣т̣ха̄набхӯта̄ ка̄ма̄вачараведана̄ сантӣти? хонту, на пана дха̄туттайаведана̄ттайато ан̃н̃ам̣ таданусайанат̣т̣ха̄нам̣ аттхи, тасма̄ там̣ на вуттам̣. йасма̄ пана ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо ча пат̣игха̄нусайо ча ма̄на̄нусайо ча на̄нусенти, таттха дит̣т̣ха̄нусайо вичикиччха̄нусайо на̄нусетӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 2.анусайайамака.52) вуттам̣, тасма̄ ависесена дуккхам̣ пат̣игха̄нусайасса анусайанат̣т̣ха̄нанти самуда̄йавасена гахетва̄ вуттанти ведитаббам̣. татха̄ локийасукхопеккха̄ ка̄мара̄гама̄на̄нусайанат̣т̣ха̄нанти.

апича сутте ‘‘идха̄вусо виса̄кха, бхиккху ити пат̣исан̃чиккхати ‘куда̄ссу на̄ма̄хам̣ доманассам̣ паджахеййа’нти, со ити пат̣исан̃чиккхитва̄ пат̣игхам̣ тена паджахати, на таттха пат̣игха̄нусайо анусетӣ’’ти неккхаммасситам̣ доманассам̣ уппа̄детва̄ там̣ виккхамбхетва̄ вӣрийам̣ катва̄ ана̄га̄мимаггена пат̣игхасса самуггха̄танам̣ сандха̄йа вуттам̣. на хи пат̣игхенева пат̣игхаппаха̄нам̣, доманассена ва̄ доманассаппаха̄нам̣ аттхӣти. пат̣игхуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄йа пана идха саббам̣ дуккхам̣ ‘‘пат̣игха̄нусайасса анусайанат̣т̣ха̄на’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ниппарийа̄йадесана̄ хеса̄, са̄ пана парийа̄йадесана̄. еван̃ча катва̄ пат̣хамаджджха̄навиккхамбхитам̣ ка̄мара̄га̄нусайам̣ татха̄ виккхамбхитамева катва̄ ана̄га̄мимаггена самуггха̄танам̣ сандха̄йа ‘‘вивиччева…пе… пат̣хамам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, ра̄гам̣ тена паджахати, на таттха ра̄га̄нусайо анусетӣ’’ти вуттам̣. евам̣ чатуттхаджджха̄навиккхамбхитам̣ авиджджа̄нусайам̣ татха̄ виккхамбхитамева катва̄ арахаттамаггена самуггха̄танам̣ сандха̄йа ‘‘сукхасса ча паха̄на̄…пе… чатуттхам̣ джха̄нам̣ упасампаджджа вихарати, авиджджам̣ тена паджахати, на таттха авиджджа̄нусайо анусетӣ’’ти (ма. ни. 1.465) вуттам̣. на хи локийачатуттхаджджха̄нупеккха̄йа авиджджа̄нусайо саббатха̄ на̄нусетӣти сакка̄ ваттум̣ ‘‘саббасакка̄йапарийа̄паннесу дхаммесу еттха авиджджа̄нусайо анусетӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 2) вуттатта̄, тасма̄ авиджджа̄нусайассева ваттху чатуттхаджджха̄нупеккха̄, неккхаммасситадоманассан̃ча пат̣игха̄нусайасса ваттху на на хотӣти таттха̄пи тасса анусайанам̣ ведитаббам̣. аваттхубха̄вато хи идха анусайанам̣ на вуччати, на суттантесу вийа вуттанайена там̣пат̣ипаккхабха̄вато там̣самуггха̄такамаггасса балавӯпаниссайабха̄вато ча̄ти.

еттха ча а̄рамман̣е анусайат̣т̣ха̄не сати бхавара̄гаваджджо саббо лобхо ка̄мара̄га̄нусайоти на сакка̄ ваттум̣. дуккха̄йа хи ведана̄йа рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу ча анусайама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сампайуттопи лобхо лобхо ева, на ка̄мара̄га̄нусайо. йади сийа̄, дит̣т̣ха̄нусайасса вийа етассапи т̣ха̄нам̣ ваттаббам̣ сийа̄ти. атха пана аджджха̄сайавасена таннинната̄йа анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣. йатха̄ ит̣т̣ха̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ сукха̄йа ча ведана̄йа аппат̣иладдхам̣ ва̄ аппат̣ила̄бхато саманупассато, пат̣иладдхапуббам̣ ва̄ атӣтам̣ нируддхам̣ вигатам̣ парин̣атам̣ саманупассато уппаджджама̄но пат̣игхо дуккхе пат̣ихан̃н̃анавасенева паваттатӣти дуккхамева тасса анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттам̣, на̄ламбитам̣, евам̣ дуккха̄дӣсу абхинивесанавасена уппаджджама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сампайуттопи лобхо сукха̄бхисан̇гавасенева паваттатӣти са̄тасантасукхадвайамевасса анусайат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти бхавара̄гаваджджасса саббалобхасса ка̄мара̄га̄нусайата̄ на вируджджхати, екасмим̣йева ча а̄рамман̣е раджджанти дуссанти ча. таттха ра̄го сукхаджджха̄сайо пат̣игхо дуккхаджджха̄сайоти тесам̣ на̄на̄нусайат̣т̣ха̄ната̄ хоти.

еван̃ча катва̄ ‘‘йаттха ка̄мара̄га̄нусайо анусети, таттха пат̣игха̄нусайо анусетӣти? но’’ти (йама. 2.анусайайамака.14) вуттанти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана двӣсу ведана̄су ит̣т̣ха̄рамман̣е ча доманассуппаттим̣ ватва̄ ‘‘доманассаматтамева пана там̣ хоти, на пат̣игха̄нусайо’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 2) вуттатта̄ йатха̄ таттха пат̣игхо пат̣игха̄нусайо на хоти, евам̣ дуккха̄дӣсу уппаджджама̄нена дит̣т̣ха̄нусайена сахаджа̄то лобхо ка̄мара̄га̄нусайо на хотиччева вин̃н̃а̄йатӣти. йам̣ панетам̣ вуттам̣ ‘‘доманассаматтамева пана там̣ хоти, на пат̣игха̄нусайо’’ти, еттха на пат̣игха̄нусайоти наттхи пат̣игха̄нусайоти аттхо дат̣т̣хаббо. на хи доманассасса пат̣игха̄нусайабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхӣти.

десана̄ сам̣кин̣н̣а̄ вийа бхавеййа̄ти бхавара̄гассапи ка̄мадха̄туйа̄ двӣсу ведана̄су а̄рамман̣акаран̣авасенева уппатти вутта̄ вийа бхавеййа, тасма̄ а̄рамман̣ависесена висесадассанаттхам̣ евам̣ десана̄ ката̄ сахаджа̄таведана̄висеса̄бха̄ватоти адхиппа̄йо.

уппаттит̣т̣ха̄нава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

маха̄ва̄ро

1. анусайава̄раван̣н̣ана̄

3. анусети уппаджджатӣти паччуппаннавоха̄ра̄ паватта̄вира̄мавасена ведитабба̄. маггенева хи анусайа̄нам̣ вира̄мо виччхедо хоти, на тато пуббети.

20. на̄пи екасмим̣ т̣ха̄не уппаджджанти, на екам̣ дхаммам̣ а̄рамман̣ам̣ каронтӣти еттха пуримена екасмим̣ читтуппа̄де уппатти нива̄рита̄, паччхимена екасмим̣ а̄рамман̣ети айам̣ висесо. пуггалока̄сава̄расса пат̣иломе тесам̣ тесам̣ пуггала̄нам̣ тасса тасса анусайасса ананусайанат̣т̣ха̄нам̣ пакатийа̄ паха̄нена ча ведитаббам̣, ‘‘тин̣н̣ам̣ пуггала̄нам̣ дуккха̄йа ведана̄йа тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо на̄нусети, но ча тесам̣ таттха пат̣игха̄нусайо на̄нусети, тесан̃н̃ева пуггала̄нам̣ рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ апарийа̄панне тесам̣ таттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти пакатийа̄ дуккха̄дӣнам̣ ка̄мара̄га̄дӣнам̣ ананусайат̣т̣ха̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣, ‘‘двиннам̣ пуггала̄нам̣ саббаттха ка̄мара̄га̄нусайо ча на̄нусети, пат̣игха̄нусайо ча на̄нусетӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.56) анусайаппаха̄нена. еттха пуриманайена ока̄сам̣ авеккхитва̄ пуггаласса виджджама̄на̄нам̣ анусайа̄нам̣ ананусайанам̣ вуттам̣, паччхиманайена пуггалам̣ авеккхитва̄ ока̄сасса ка̄мадха̄туа̄дикасса анока̄сата̄ти.

анусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄

66-131. са̄нусайападжаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу ‘‘са̄нусайо, паджахати, париджа̄на̄тӣ’’ти пуггало вутто. пуггаласса ча имасмим̣ бхаве са̄нусайоти евам̣ бхавависесена ва̄, имасмим̣ ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо имасмим̣ итаресу кеначӣти евам̣ бхава̄нусайависесена ва̄ са̄нусайата̄ниранусайата̄дика̄ наттхи. татха̄ двӣсу ведана̄су ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо, дуккха̄йа ведана̄йа ниранусайоти идампи наттхи. на хи пуггаласса ведана̄ ока̄со, атха кхо анусайа̄нанти. анусайасса пана тасса тасса со со анусайанока̄со пуггаласса тена тена анусайена са̄нусайата̄йа, тасса тасса паджаханапариджа̄нана̄нан̃ча нимиттам̣ хоти, ананусайанока̄со ча ниранусайата̄дӣнам̣, тасма̄ ока̄сава̄ресу бхумманиддесам̣ акатва̄ ‘‘йато тато’’ти нимиттаттхе ниссаккавачанам̣ катам̣, паджаханапарин̃н̃а̄ва̄ресу апа̄да̄наттхе ева ва̄. тато тато хи ока̄сато апагамакаран̣ам̣ вина̄санам̣ паджаханам̣ париджа̄нанан̃ча̄ти.

таттха йатоти йато анусайат̣т̣ха̄нато ануломе, пат̣иломе ананусайат̣т̣ха̄натоти аттхо. анусайа̄на̄нусайассева хи нимитта̄па̄да̄набха̄вадассанаттхам̣ ‘‘рӯпадха̄туйа̄ арӯпадха̄туйа̄ тато ма̄на̄нусайена са̄нусайоти (йама.2.анусайайамака.77), паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.143) ча ‘‘дуккха̄йа ведана̄йа тато ка̄мара̄га̄нусайена ниранусайоти (йама. 2.анусайайамака.110), на паджахатӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.174-176) ча евама̄дӣсу рӯпадха̄туа̄дайо ева бхумманиддесенева ниддит̣т̣ха̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана чатуттхапан̃хависсаджджанена сарӯпато анусайанат̣т̣ха̄насса дасситатта̄ тадаттхе а̄дипан̃хепи ‘‘йато’’ти анусайанат̣т̣ха̄нам̣ вуттанти имаматтхам̣ вибха̄ветва̄ пуна ‘‘йато’’ти етасса вачанаттхам̣ дассетум̣ ‘‘уппаннена ка̄мара̄га̄нусайена са̄нусайо’’ти вуттам̣, там̣ пама̄даликхитам̣ вийа диссати. на хи уппанненева анусайена са̄нусайо, уппаттирахат̣т̣ха̄натан̃ча сандха̄йева ниссаккавачанам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи апарийа̄панна̄нам̣ анусайуппаттирахат̣т̣ха̄ната̄ти там̣ татхева диссати. евам̣ панеттха аттхо дат̣т̣хаббо – йато уппаннена̄ти йато уппаннена бхавитаббам̣, тена̄ти уппаттирахат̣т̣ха̄не ниссаккавачанам̣ катанти. татха̄ саббадхаммесу уппаджджанакена̄ти. уппаттипат̣иседхе акате ануппаттийа̄ аниччхитатта̄ саббадхаммесу уппаджджанакабха̄вам̣ а̄паннена ануппаджджанабха̄вам̣ апанети на̄ма. саббаттха̄ти етасса пана саббат̣т̣ха̄натоти айаматтхо на на самбхавати. ттха-ка̄ран̃хи бхуммато ан̃н̃аттха̄пи саддавидӯ иччхантӣти.

са̄нусайава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. паджаханава̄раван̣н̣ана̄

132-197. паджаханава̄ре йена ка̄мара̄га̄нусайа̄дайо са̄васеса̄ пахӣйанти, со те паджахатӣти саннит̣т̣ха̄нам̣ катва̄ ваттаббо на хоти ападжаханасаббха̄ва̄, тасма̄ саннит̣т̣ха̄не ниравасесаппаджаханакойева паджахатӣти вутто, тасма̄ ‘‘йо ва̄ пана ма̄на̄нусайам̣ паджахати, со ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахатӣти? но’’ти (йама. 2.анусайайамака.132) вуттам̣. йасма̄ пана сам̣сайападена паха̄накаран̣аматтамева пуччхати, на саннит̣т̣ха̄нам̣ кароти, тасма̄ йатха̄виджджама̄нам̣ паха̄нам̣ сандха̄йа ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ паджахати, со ма̄на̄нусайам̣ паджахатӣти? тадекат̣т̣хам̣ паджахатӣ’’ти вуттам̣. пат̣иломе пана ‘‘наппаджахатӣ’’ти паджахана̄бха̄во ева саннит̣т̣ха̄нападена сам̣сайападена ча виниччхито пуччхито ча, тасма̄ йесам̣ паджаханам̣ наттхи ниравасесавасена паджаханака̄нам̣, те т̣хапетва̄ авасеса̄ аппаджаханасаббха̄венева наппаджахантӣти вутта̄, на ча йатха̄виджджама̄нена паха̄ненева ваджджита̄ти дат̣т̣хабба̄ти. ‘‘ана̄га̄мимаггасаман̇гин̃ча ат̣т̣хамакан̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄ ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджаханти вичикиччха̄нусайан̃ча наппаджахантӣ’’ти (йама. 2.анусайайамака.165) еттха ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘путхуджджано паха̄напарин̃н̃а̄йа абха̄вена наппаджахати, сеса̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄’’ти (йама. ат̣т̣ха. анусайайамака 132-197) вуттам̣.

таттха кин̃ча̄пи кесан̃чи вичикиччха̄нусайо кесан̃чи убхайанти сеса̄нам̣ тесам̣ пахӣната̄ аттхи, татха̄пи сота̄панна̄дӣнам̣ вичикиччха̄нусайасса пахӣната̄ убхайа̄паджаханасса ка̄ран̣ам̣ на хотӣти тесам̣ пахӣнатта̄ ‘‘наппаджахантӣ’’ти на сакка̄ ваттум̣, атха пана ка̄мара̄га̄нусайан̃ча наппаджахантӣти имам̣ саннит̣т̣ха̄нена тесам̣ пуггала̄нам̣ сан̇гахитата̄дассанаттхам̣ вуттанти на таттха ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣, пуччхитасса пана сам̣сайаттхасса ка̄ран̣ам̣ ваттаббам̣. евам̣ сати ‘‘сеса̄ тасса анусайасса пахӣнатта̄’’ти ваттаббанти? на ваттаббам̣ ‘‘йо ка̄мара̄га̄нусайам̣ наппаджахати, со дит̣т̣ха̄нусайам̣ вичикиччха̄нусайам̣ наппаджахатӣ’’ти пат̣иккхипитва̄ пуччхите садисависсаджджанаке дит̣т̣хивичикиччха̄нусайе сандха̄йа ка̄ран̣асса ваттаббатта̄, тасма̄ тесам̣ анусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ти тесам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄нусайа̄нам̣ пахӣнатта̄ те сам̣сайаттхасан̇гахите анусайе наппаджахантӣти аттхо дат̣т̣хаббо.

паджаханава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. пахӣнава̄раван̣н̣ана̄

264-274. пахӣнава̄ре пхалат̣т̣хавасенева десана̄ а̄раддха̄ти ануломам̣ сандха̄йа вуттам̣. пат̣иломе хи путхуджджанавасенапи десана̄ гахита̄ти. ‘‘пхалат̣т̣хавасенева̄’’ти ча са̄дха̄ран̣авачанена маггасаман̇гӣнам̣ аггахитатам̣ дӣпети. анусайаччантапат̣ипаккхекачиттаккхан̣ика̄нан̃хи маггасаман̇гӣнам̣ на кочи анусайо уппаттирахо, на̄пи ануппаттирахатам̣ а̄па̄дито, тасма̄ те на анусайаса̄нусайапахӣнауппаджджанава̄ресу гахита̄ти.

275-296. ока̄сава̄ре со со анусайо аттано аттано ока̄се ева ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дито пахӣно, ана̄па̄дито ча аппахӣноти пахӣна̄ппахӣнавачана̄ни тадока̄самева дӣпенти, тасма̄ анока̄се тадубхайа̄ваттаббата̄ вутта̄ти. са̄дха̄ран̣ат̣т̣ха̄не тена саддхим̣ пахӣно на̄ма хотӣти тена саддхим̣ сама̄нока̄се пахӣно на̄ма̄ти аттхо, на сама̄нака̄ле пахӣноти.

пахӣнава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. дха̄тува̄раван̣н̣ана̄

332-340. дха̄тува̄ре санта̄нам̣ анугата̄ хутва̄ сайантӣти йасмим̣ санта̄не аппахӣна̄, там̣санта̄не аппахӣнабха̄вена анугантва̄ уппаттиарахабха̄вена сайантӣти аттхо. уппаттирахата̄ ева хи анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣти идха̄пи йутта̄ти. еттха ча на ка̄мадха̄туа̄дӣни чха пат̣иниседхавачана̄ни дха̄тувисесаниддха̄ран̣а̄ни на хонтӣти ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄димхи вуччама̄не имам̣ на̄ма упападжджантасса̄ти на вин̃н̃а̄йеййа, тасма̄ там̣мӯлика̄су йоджана̄су ‘‘на ка̄мадха̄туйа̄ чутасса ка̄мадха̄тум̣ рӯпадха̄тум̣ арӯпадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’ти пат̣хамам̣ йоджетва̄ пуна ануккамена ‘‘на ка̄мадха̄тум̣ упападжджантасса̄’’тиа̄дика̄ йоджана̄ ката̄. еван̃хи на ка̄мадха̄туа̄дипадехи йатха̄вуттадха̄туйойева гахита̄, на кан̃чӣти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ анусайава̄ре ‘‘анусентӣти падасса уппаджджантӣти аттхо гахито’’ти вуттам̣, таттха̄пи уппаджджама̄намева сандха̄йа уппаджджантӣти гахетум̣ на сакка̄ ‘‘йасса ка̄мара̄га̄нусайо анусети, тасса пат̣игха̄нусайо анусетӣти? а̄манта̄’’тиа̄дивачанато. атха̄пи аппахӣнатам̣ сандха̄йа уппаджджантӣти аттхо таттха гахито, идха̄пи со на на йуджджатӣти. бхан̇га̄ти бхан̃джитабба̄, двидха̄ ка̄табба̄ти аттхо. нану на кочи анусайо йаттха уппаджджантасса анусети на̄нусети ча̄ти двидха̄ ка̄табба̄, таттхева касма̄ ‘‘кати анусайа̄ бхан̇га̄? анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти пуччха̄виссаджджана̄ни ката̄ни. на хи пака̄рантара̄бха̄ве сам̣сайо йуттоти? на на йутто, ‘‘анусайа̄ бхан̇га̄ наттхӣ’’ти авутте бхан̇га̄бха̄васса авин̃н̃а̄татта̄ти.

дха̄тува̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

анусайайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. читтайамакам̣

уддесава̄раван̣н̣ана̄

1-62. читтайамакаван̣н̣ана̄йам̣ а̄дитова тайо суддхикамаха̄ва̄ра̄ хонтӣти име тайо маха̄ва̄ра̄ сара̄га̄дикусала̄дӣхи миссака̄ суддхика̄ ча, тесу а̄дито суддхика̄ хонтӣти аттхо. миссакесу ча екекасмим̣ сара̄га̄димиссакачитте тайо тайо маха̄ва̄ра̄, те таттха таттха пана вутте сампин̣д̣етва̄ ‘‘сол̣аса пуггалава̄ра̄’’тиа̄ди вуттам̣, на нирантарам̣ вуттети. ‘‘йасса читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’тиа̄дина̄ уппа̄даниродха̄нам̣ паччуппанна̄на̄гатака̄ла̄нан̃ча сам̣саггавасена екека̄йа пуччха̄йа паваттатта̄ ‘‘уппа̄даниродхака̄ласамбхедава̄ро’’ти вутто. евам̣ сеса̄нампи ва̄ра̄нам̣ там̣там̣на̄мата̄ па̄л̣иануса̄рена ведитабба̄.

уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄

63. татха̄рӯпассева кхӣн̣а̄савасса читтам̣ сандха̄йа̄ти идам̣ уппа̄даккхан̣асаман̇гипаччхимачиттасаман̇гимхи пуггале адхиппете тан̃ча читтам̣ адхиппетамева хотӣти катва̄ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. арахато паччхимачиттампӣти нуппаджджати нируджджхатӣти евам̣пака̄рам̣ бхан̇гаккхан̣асаман̇гимева сандха̄йа вуттам̣.

65-82. уппа̄дава̄расса дутийапуччха̄виссаджджане читтасса бхан̇гаккхан̣е, ниродхасама̄панна̄нам̣, асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха, но ча тесам̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти етасса ‘‘саббесам̣ читтам̣ кхан̣апаччуппаннамева хутва̄ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтатта̄ уппаджджиттха на̄ма̄’’ти аттхо вутто. читтасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ читтам̣ уппаджджиттха чева уппаджджати ча̄ти етассапи уппа̄дам̣ паттатта̄ уппаджджиттха, анатӣтатта̄ уппаджджати на̄ма̄ти двайаметам̣ евам̣ на сакка̄ ваттум̣. на хи кхан̣апаччуппанне ‘‘уппаджджиттха̄’’ти атӣтавоха̄ро аттхи. йади сийа̄, йам̣ ва̄ пана читтам̣ уппаджджиттха, там̣ читтам̣ уппаджджатӣти еттха ‘‘но’’ти аватва̄ вибхаджитаббам̣ сийа̄. татха̄ ‘‘йам̣ читтам̣ уппаджджати, там̣ читтам̣ уппаджджиттха̄’’ти еттха ча ‘‘но’’ти аватва̄ ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. ‘‘читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти пана бхиджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тасса атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, на ча кин̃чи читтам̣ уппаджджати. читтасса уппа̄даккхан̣ети ча уппаджджама̄начиттасаман̇гӣ пуггало вутто, тассапи атӣтам̣ читтам̣ уппаджджиттха, там̣ пана читтам̣ уппаджджатӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. читтанти хи са̄ман̃н̃авачанам̣ екасмим̣ анекасмин̃ча йатха̄гахитависесе тит̣т̣хатӣти. ‘‘йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссати, тасса читтам̣ уппаджджатӣти? читтасса бхан̇гаккхан̣е’’ти еттха йасса ва̄ пана читтам̣ уппаджджиссатӣти етена саннит̣т̣ха̄нена гахитапуггалассева читтасса бхан̇гаккхан̣ети евам̣ саббаттха саннит̣т̣ха̄навасена нийамо ведитаббо. уппаннуппаджджама̄нава̄ро нируддханируджджхама̄нава̄ро ча пуггалава̄ра̄дӣсу тӣсупи нинна̄на̄каран̣а̄ уддит̣т̣ха̄ ниддит̣т̣ха̄ ча. таттха пуггалава̄ре ависесена йам̣ кан̃чи та̄дисам̣ пуггалам̣ сандха̄йа ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄на’’нтиа̄ди вуттам̣, дхаммава̄ре читтамева, пуггаладхаммава̄ре пуггалам̣ читтан̃ча̄ти айаметтха висесо дат̣т̣хаббо.

83. атиккантака̄лава̄ре имасса пуггалава̄ратта̄ пуггало пуччхитоти пуггалассева виссаджджанена бхавитаббам̣. йатха̄ йасса читтам̣ уппаджджиттха̄ти етена на кочи пуггало на гахито, евам̣ йасса читтам̣ уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄ланти етена саннит̣т̣ха̄нена на кочи на гахито. на хи со пуггало аттхи, йасса читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ атӣтам̣ наттхи, те ча пана нируджджхама̄наккхан̣а̄тӣтачитта̄ на на хонтӣти пат̣хамо пан̃хо ‘‘а̄манта̄’’ти виссаджджитаббо сийа̄, татха̄ дутийататийа̄. чатуттхо пана ‘‘паччхимачиттасса бхан̇гаккхан̣е тесам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, но ча тесам̣ читтам̣ уппа̄даккхан̣ам̣ авӣтиккантам̣, итаресам̣ читтам̣ бхан̇гаккхан̣ан̃ча авӣтиккантам̣ уппа̄даккхан̣ан̃ча авӣтикканта’’нти виссаджджитаббо бхавеййа, татха̄ ависсаджджетва̄ касма̄ саббаттха читтамева вибхаттанти? читтавасена пуггалававаттха̄нато. кхан̣асса хи вӣтиккантата̄йа атиккантака̄лата̄вачанена ваттама̄насса ча читтасса васена пуггало уппа̄даккхан̣а̄тӣтачитто вутто атӣтасса ча, таттха пуримасса читтам̣ на бхан̇гаккхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ паччхимасса вӣтиккантанти евама̄дико пуггалавибха̄го йасса читтасса васена пуггалававаттха̄нам̣ хоти, тасса читтасса там̣там̣кхан̣авӣтиккама̄вӣтиккамадассанавасена дассито хотӣти саббависсаджджанесу читтамева вибхаттам̣. атха ва̄ найидха дхаммаматтависит̣т̣хо пуггало пуччхито, атха кхо пуггалависит̣т̣хам̣ читтам̣, тасма̄ читтамева виссаджджитанти ведитаббам̣. йадипи пуггалаппадха̄на̄ пуччха̄, атха̄пи читтаппадха̄на̄, убхайатха̄пи дутийапуччха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄, татха̄ пана аватва̄ ниродхаккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ на уппа̄даккхан̣авӣтиккамена атиккантака̄лата̄ вийа ваттама̄насса аттхӣти дассанаттхам̣ ‘‘атӣтам̣ читта’’нти вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йасса читтам̣ на уппаджджама̄нанти еттха уппаджджама̄нам̣ кхан̣ам̣ кхан̣ам̣ вӣтиккантам̣ атиккантака̄лам̣ йасса читтам̣ на хотӣти аттхо. еса найо ‘‘на нируджджхама̄на’’нти еттха̄пи.

114-116. миссакава̄ресу йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣти пуччха̄, ноти виссаджджанан̃ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ дасситам̣. па̄л̣ийам̣ пана ‘‘йасса сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати, тасса сара̄гам̣ читтам̣ нируджджхиссати нуппаджджиссатӣ’’ти ма̄тика̄т̣хапана̄йам̣ вуттатта̄ виссаджджанепи татхева саннит̣т̣ха̄насам̣сайаттхесу сара̄га̄димиссакачиттавасенева пуччха̄ уддхаритва̄ ‘‘сара̄гапаччхимачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати нуппаджджиссати, итаресам̣ сара̄гачиттасса уппа̄даккхан̣е тесам̣ сара̄гам̣ читтам̣ уппаджджати на нируджджхати нируджджхиссати чева уппаджджиссати ча̄’’ти евама̄дина̄ найена йебхуййена суддхикава̄расадисамева виссаджджанам̣ ка̄таббанти катва̄ сам̣кхиттанти вин̃н̃а̄йати.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

читтайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. дхаммайамакам̣