2. паваттива̄ро

1. уппа̄дава̄раван̣н̣ана̄

18-21. паваттива̄ре чаккха̄йатанамӯлака̄ни ека̄даса̄ти пат̣исандхичутивасена упа̄диннапаваттасса уппа̄даниродхавачане етасмим̣ алаббхама̄нависсаджджанампи садда̄йатанена саддхим̣ йамакам̣ пуччха̄маттала̄бхена сан̇ган̣хитва̄ вадатӣти дат̣т̣хаббам̣. чхасат̣т̣хи йамака̄нӣти еттха чаккхусотагха̄надживха̄ка̄йарӯпа̄йатанамӯлакесу екекам̣ садда̄йатанамӯлака̄ни пан̃ча̄ти ека̄даса йамака̄ни виссаджджанавасена ха̄петабба̄ни. ваккхати хи ‘‘садда̄йатанасса пат̣исандхиккхан̣е ануппаттито тена саддхим̣ йамакасса виссаджджанамева наттхӣ’’ти (йама. ат̣т̣ха. а̄йатанайамака 18-21).

дутийам̣ кин̃ча̄пи пат̣хамена садисависсаджджанантиа̄ди пуггалава̄рамева сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. ока̄сава̄ре пана асадисависсаджджанатта̄ вуттам̣, на там̣ саббаттха садисависсаджджананти н̃а̄петум̣ пуггалава̄репи виссаджджитанти. гандхарасапхот̣т̣хабба̄йатанехи саддхим̣ тӣн̣и йамака̄ни садисависсаджджана̄нӣти рӯпа̄вачарасатте сандха̄йа ‘‘сачаккхука̄нам̣ агандхака̄на’’нтиа̄дина̄ виссаджджитаббатта̄ вуттам̣. тесан̃хи вираттака̄макамманиббаттасса пат̣исандхибӣджасса евам̣сабха̄ватта̄ гха̄на̄дӣни гандха̄дайо ча на сантӣти. гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄ти чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена саддхим̣ садисависсаджджанатта̄ти аттхо. нану таттха ‘‘сачаккхука̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ виссаджджанам̣ паваттам̣, идха пана гха̄на̄йатанамӯлакесу ‘‘йасса гха̄на̄йатанам̣ уппаджджати, тасса дживха̄йатанам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти виссаджджанена бхавитаббанти наттхи садисависсаджджаната̄ти? саччам̣, йатха̄ пана таттха гха̄на̄йатанайамакена дживха̄ка̄йа̄йатанайамака̄ни садисависсаджджана̄ни, евамидха̄пи дживха̄каа̄йа̄йатанайамака̄ни садисависсаджджана̄ни, тасма̄ таттха таттхева садисависсаджджаната̄ па̄л̣ийам̣ ана̄рул̣хата̄йа ка̄ран̣анти. нидассанабха̄вена пана гахитам̣ чаккха̄йатанамӯлака̄нам̣ садисависсаджджанака̄нам̣ садисависсаджджанам̣ нидассанабха̄венева ка̄ран̣анти дассенто ‘‘гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄’’ти а̄ха. садисависсаджджаната̄ четтха гха̄на̄йатанамӯлакесу йебхуййата̄йа дат̣т̣хабба̄. тесу хи дживха̄ка̄йа̄йатанайамакесу тин̣н̣ам̣ пуччха̄нам̣ ‘‘а̄манта̄’’ти виссаджджанена бхавитаббам̣, паччхимапуччха̄йа ‘‘сака̄йака̄нам̣ агха̄нака̄нам̣ упападжджанта̄на’’нтиа̄дина̄ти.

атха ва̄ йатха̄ ведана̄ккхандха̄димӯлака̄нам̣ сан̃н̃а̄ккхандха̄дийамака̄нам̣ амиссакака̄лабхедесу тӣсу ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣ивачанависсаджджанена йатха̄вуттавачанасса виссаджджанабха̄ва̄нуджа̄нанам̣ каттаббанти апуббасса ваттаббасса абха̄ва̄ виссаджджанам̣ на катам̣, евамидха̄пи гха̄на̄йатанамӯлакам̣ дживха̄йатанайамакам̣ апуббасса ваттаббасса абха̄ва̄ па̄л̣им̣ ана̄рул̣ханти па̄кат̣ойаматтхо. ка̄йа̄йатанайамакам̣ пана дутийапуччха̄йа васена виссаджджитаббам̣ сийа̄, са̄ ча чаккха̄йатанамӯлакесу гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджана̄, тасма̄ йасса̄ пуччха̄йа виссаджджана̄ ка̄табба̄, тасса̄ гха̄на̄йатанайамакена садисависсаджджанатта̄ там̣сеса̄ни па̄л̣им̣ ана̄рул̣ха̄нӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. татха̄ти идам̣ па̄л̣иана̄рул̣хата̄са̄ман̃н̃енева вуттам̣, на ка̄ран̣аса̄ман̃н̃ена. гха̄надживха̄ка̄йа̄йатана̄нам̣ пана агаббхасеййакесу паваттама̄на̄нам̣ габбхасеййакесу ча а̄йатанапа̄рипӯрика̄ле сахача̄рита̄йа ависесатта̄ ча аппависесатта̄ ча екасмим̣ гха̄на̄йатанайамаке виссаджджите итара̄ни две, гха̄на̄йатанамӯлакесу ча виссаджджитесу итарадвайамӯлака̄ни на виссаджджӣйантӣти ведитабба̄ни. рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхинти ‘‘йасса рӯпа̄йатанам̣ уппаджджати, тасса мана̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти етисса̄ пуччха̄йа вуттехи рӯпа̄йатанамана̄йатанехи саддхинти адхиппа̄йо. рӯпа̄йатанамӯлакесу хи мана̄йатанайамаке а̄дипуччха̄йа гандхарасапхот̣т̣хаббайамакесу а̄дипуччха̄нам̣ садисависсаджджаната̄ йамака̄нам̣ ависсаджджане ка̄ран̣абха̄вена вутта̄. дутийапуччха̄нан̃хи пат̣ивачанависсаджджанена бхавитаббанти пуббе вуттанайена виссаджджанам̣ на ка̄таббам̣, а̄дипуччха̄нан̃ча на ка̄таббанти.

хет̣т̣химехи садисависсаджджанатта̄ти еттха гандха̄йатанамӯлака̄нам̣ расапхот̣т̣хаббайамака̄нам̣ раса̄йатанамӯлакасса ча пхот̣т̣хаббайамакасса пат̣ивачанависсаджджаненева бхавитаббанти пуббе вуттанайенева виссаджджанам̣ на ка̄таббанти йесам̣ ка̄таббам̣, тесам̣ гандхарасапхот̣т̣хаббамӯлака̄нам̣ мана̄йатанадхамма̄йатанайамака̄нам̣ чаккха̄дипан̃ча̄йатанамӯлакехи мана̄йатанадхамма̄йатанайамакехи садисависсаджджанатта̄ти аттхо. чаккха̄йатана̄димӯлака̄ни садда̄йатанайамака̄ни садда̄йатанамӯлака̄ни сабба̄ни ависсаджджаненева алаббхама̄нависсаджджаната̄дассанена виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘чхасат̣т̣хи йамака̄ни виссаджджита̄ни на̄ма хонтӣ’’ти.

джаччандхампи джаччабадхирампӣти еттха ча джаччабадхираггахан̣ена джаччандхабадхиро гахитоти ведитаббо. сагха̄нака̄нам̣ сачаккхука̄нанти парипун̣н̣а̄йатанамева опапа̄тикам̣ сандха̄йа вуттанти еттха ева-саддам̣ вуттанти-етасса парато йоджетва̄ йатха̄ ‘‘сагха̄нака̄нам̣ ачаккхука̄на’’нти идам̣ апарипун̣н̣а̄йатанам̣ сандха̄йа вуттам̣, на евам̣ ‘‘сагха̄нака̄нам̣ сачаккхука̄на’’нти етам̣. етам̣ пана парипун̣н̣а̄йатанам̣ сандха̄йа вуттамева̄ти аттхо дат̣т̣хаббо. тена джаччабадхирампи сандха̄йа вуттата̄ на ва̄рита̄ хотӣти.

22-254. йаттха чаккха̄йатананти рӯпӣбрахмалокам̣ пуччхатӣти нийамато таттха чаккхусота̄нам̣ сахуппаттиматтам̣ пассанто вадати, ока̄сава̄ре пана тасмим̣ пуггаласса ана̄мат̣т̣хатта̄ йаттха ка̄мадха̄туйам̣ рӯпадха̄туйан̃ча чаккха̄йатанам̣ уппаджджати, таттха сота̄йатанампи екантена уппаджджатӣти ‘‘а̄манта̄’’ти (йама. 1.а̄йатанайамака.22) вуттам̣.

‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ уппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти касма̄ пат̣ин̃н̃а̄там̣, нану йо габбхасеййакабха̄вам̣ гантва̄ паринибба̄йиссати, тасса рӯпа̄йатанам̣ пат̣исандхийам̣ уппаджджиссати, на пана чаккха̄йатананти? йасса рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиссати, тасса тадаваттхасса пуггаласса рӯпа̄йатануппа̄дато уддхам̣ чаккха̄йатанасанта̄нуппа̄дасса паваттийампи бхависсантасса пат̣ин̃н̃а̄таббатта̄. атха касма̄ ‘‘йасса ва̄ пана рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣти? а̄манта̄’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, нану габбхасеййакасса паччхимабхавикасса упападжджантасса ека̄дасамасатта̄ха̄ орато т̣хитасса рӯпа̄йатанам̣ нуппаджджиссати но ча чаккха̄йатанам̣ нуппаджджиссатӣти? тасмим̣ бхаве бхависсантасса уппа̄дасса ана̄гатабха̄вена авачанато. бхавантаре хи тасса тасса а̄йатанасанта̄насса йо а̄диуппа̄до пат̣исандхийам̣ паватте ча бхависсати, со ана̄гатуппа̄до таббха̄вена вуччати аддха̄паччуппанна̄нантогадхатта̄. на пана йо тасмим̣йева бхаве паватте бхависсати, со ана̄гатуппа̄дабха̄вена вуччати аддха̄паччуппаннантогадхатта̄. аддха̄васена хеттха каммаджапаваттасса паччуппанна̄дика̄лабхедо адхиппето. еван̃ча катва̄ индрийайамаке (йама. 3.индрийайамака.368) ‘‘йасса иттхиндрийам̣ уппаджджати, тасса пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣти? паччхимабхавика̄нам̣ иттхӣнам̣ упападжджантӣнам̣, йа̄ ча иттхийо рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, йа̄ ча иттхийо етенева бха̄вена катичи бхаве дассетва̄ паринибба̄йиссанти, та̄сам̣ упападжджантӣнам̣ та̄сам̣ иттхиндрийам̣ уппаджджати, но ча та̄сам̣ пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣ’’ти вуттам̣. на хи та̄сам̣ сабба̄сам̣ тасмим̣ бхаве паватте пурисиндрийам̣ на уппаджджиссати лин̇гапариваттанасаббха̄ва̄, бхавантаре пана а̄диуппа̄дасса абха̄вам̣ сандха̄йа ‘‘но ча та̄сам̣ пурисиндрийам̣ уппаджджиссатӣ’’ти вуттам̣. бхавантаре хи а̄диуппа̄дасса ана̄гататтам̣ адхиппетанти. еван̃ча катва̄ ‘‘катичи бхаве дассетва̄’’ти бхаваггахан̣ам̣ катанти.

‘‘а̄йатана̄нам̣ пат̣ила̄бхо джа̄тӣ’’ти (дӣ. ни. 2.388; вибха. 235) вачанато там̣там̣а̄йатананиббаттакакаммена гахитапат̣исандхикасса авассам̣бха̄вӣа̄йатанасса йа̄ва а̄йатанапа̄рипӯри, та̄ва уппаджджатӣти пана аттхе гайхама̄не пуччха̄двайависсаджджанам̣ сӯпапаннам̣ хоти. еван̃ча сати ‘‘йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нуппаджджатӣти? паччхимабхавика̄нам̣ пан̃чавока̄рам̣ упападжджанта̄нам̣, йе ча арӯпам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ упападжджанта̄нам̣ тесам̣ сота̄йатанам̣ нуппаджджиссати, но ча тесам̣ чаккха̄йатанам̣ нуппаджджатӣ’’ти евама̄дӣсу (йама. 1.а̄йатанайамака.95) габбхасеййака̄пи паччхимабхавика̄дайо упападжджанта̄ гахита̄ хонти. еван̃ча катва̄ индрийайамаке (йама. 3.индрийайамака.186) ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти идампи упапаннам̣ хоти. соманассиндрийуппа̄дакасса каммасса екантена чаккхундрийуппа̄данато габбхепи йа̄ва чаккхундрийуппатти, та̄ва уппаджджама̄ната̄йа тасса̄ абхинандитаббатта̄.

йам̣ пана ‘‘йасса ва̄ пана йаттха рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиттха, тасса таттха гха̄на̄йатанам̣ уппаджджатӣти? ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄нам̣, агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄нам̣, рӯпа̄вачара̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпа̄йатанам̣ уппаджджиттха, но ча тесам̣ таттха гха̄на̄йатанам̣ уппаджджатӣ’’ти еттха ‘‘агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄на’’нти (йама. 1.а̄йатанайамака.76) вуттам̣, там̣ йе ека̄дасамасатта̄ха̄ орато ка̄лам̣ кариссанти, тесам̣ гха̄на̄йатана̄ниббаттакакаммена гахитапат̣исандхика̄нам̣ васена вуттанти ведитаббам̣. ‘‘йасса йаттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхати, тасса таттха рӯпа̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣти? ка̄ма̄вачарам̣ упападжджанта̄нам̣, агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄нам̣, рӯпа̄вачара̄нам̣ тесам̣ таттха гха̄на̄йатанам̣ на нируджджхати, но ча тесам̣ таттха рӯпа̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти хи еттха ‘‘агха̄нака̄нам̣ ка̄ма̄вачара̄ чаванта̄на’’нти (йама. 1.а̄йатанайамака.181) вачанам̣ ануппаннейева гха̄на̄йатане габбхасеййака̄нам̣ чути аттхӣти дӣпети. на хи ка̄ма̄вачаре габбхасеййакато ан̃н̃о агха̄нако аттхи дхаммахадайавибхан̇ге (вибха. 978 а̄дайо) ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ат̣т̣ха̄йатана̄ни па̄тубхавантӣ’’ти авуттатта̄ти. атха касма̄ опапа̄тике ева сандха̄йа идха, индрийайамаке ча йатха̄дассита̄су пуччха̄су ‘‘а̄манта̄’’ти вуттанти на вин̃н̃а̄йатӣти? йамаке саннит̣т̣ха̄нена гахитаттхасса екадесе сам̣сайаттхасамбхавена пат̣ивачанасса акаран̣ато. бхиндитаббе хи на пат̣ивачанависсаджджанам̣ хоти. йади сийа̄, парипун̣н̣ависсаджджанамева на сийа̄ти. атха касма̄ ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ уппаджджати, тасса чаккхундрийам̣ уппаджджатӣти? а̄манта̄’’ти (йама. 3.индрийайамака.186) имина̄ ‘‘габбхасеййака̄нам̣ соманассапат̣исандхи наттхӣ’’ти на вин̃н̃а̄йатӣти? ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е касса дасиндрийа̄ни па̄тубхаванти? габбхасеййака̄нам̣ сатта̄нам̣ сахетука̄нам̣ н̃а̄н̣асампайутта̄нам̣ упапаттиккхан̣е дасиндрийа̄ни па̄тубхаванти ка̄йиндрийам̣ маниндрийам̣ иттхиндрийам̣ ва̄ пурисиндрийам̣ ва̄ джӣвитиндрийам̣ соманассиндрийам̣ ва̄ упеккхиндрийам̣ ва̄ саддхиндрийа’’нтиа̄дивачанато (вибха. 1012).

ниродхава̄ре ана̄гатака̄лабхеде йатха̄ тассева читтасса ниродхо ана̄гатабха̄вена тасса уппаттиккхан̣е вутто, евам̣ тассева каммаджасанта̄насса ниродхо ана̄гатабха̄вена тасса уппа̄де ваттабботи саббаттха упападжджанта̄нам̣ ева со татха̄ вутто, на уппанна̄нам̣. уппанна̄нам̣ пана ан̃н̃асса ана̄гатасса санта̄насса ниродхо ана̄гатабха̄вена ваттаббо, на тассева. тасса хи уппа̄да̄нантарам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хотӣти. тасма̄ арахатам̣ паватте сотасса чаккхусса ча бхеде сатипи ана̄гатака̄ла̄масанавасенева ‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхиссати, тасса сота̄йатанам̣ нируджджхиссатӣти? а̄манта̄. йасса ва̄ пана сота̄йатанам̣ нируджджхиссати, тасса чаккха̄йатанам̣ нируджджхиссатӣти? а̄манта̄’’ти виссаджджанадвайам̣ упапаннамева хотӣти. йасма̄ ча упапаттианантарам̣ ниродхо а̄раддхо на̄ма хоти, там̣нит̣т̣ха̄набха̄вато пана чутийа̄ ниродхавачанам̣, тасма̄ паватте нируддхепи санта̄некадесе анируддхам̣ упа̄да̄йа анит̣т̣хитаниродхоти чутийа̄ва тасса ниродхоти вуччати. ваккхати хи ‘‘йасса ва̄ пана соманассиндрийам̣ нируджджхати, тасса чаккхундрийам̣ нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти, тенеттха̄пи чутиниродхе ева ча адхиппете йан̃ча паватте нируджджхиссати, тан̃ча нит̣т̣ха̄навасена чутийа̄ ева нируджджхиссатӣти вуттанти ‘‘а̄манта̄’’ти йуттам̣ пат̣ивачанам̣. ‘‘сачаккхука̄на’’нтиа̄дӣсу ча ‘‘пат̣иладдхачаккхука̄на’’нтиа̄дина̄ аттхо вин̃н̃а̄йатӣти.

‘‘йасса чаккха̄йатанам̣ на нируджджхати, тасса сота̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣти? саббесам̣ упападжджанта̄нам̣, ачаккхука̄нам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ чаккха̄йатанам̣ на нируджджхати, но ча тесам̣ сота̄йатанам̣ на нируджджхиссатӣ’’ти еттха а̄руппе паччхимабхавике т̣хапетва̄ саббе упападжджанта̄, ачаккхука̄ чаванта̄ ча гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. те хи дутийакот̣т̣ха̄сена сан̇гайхантӣти тадапеккхатта̄ са̄васесамидам̣ саббавачанам̣ ачаккхукавачанан̃ча̄ти. ‘‘а̄руппе паччхимабхавика̄на’’нти еттха ча арӯпато пан̃чавока̄рам̣ агаччханта̄ анан̃н̃ӯпапаттика̄пи ‘‘арӯпе паччхимабхавика̄’’иччева сан̇гайхантӣти ведитабба̄. еса найо ан̃н̃есупи еварӯпесӯти.

паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

а̄йатанайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. дха̄туйамакам̣

1-19. лаббхама̄на̄нанти идам̣ паваттива̄ре саддадха̄тусамбандха̄нам̣ йамака̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣адха̄та̄дисамбандха̄нан̃ча чутипат̣исандхивасена алаббхама̄натам̣ сандха̄йа вуттам̣.

дха̄туйамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. саччайамакам̣