1. пан̣н̣аттива̄ро

уддесава̄раван̣н̣ана̄

2-3. кхандхайамаке чхасу ка̄лабхедесу пуггалаока̄сапуггалока̄савасена кхандха̄нам̣ уппа̄даниродха̄ тесам̣ парин̃н̃а̄ ча ваттабба̄. те пана кхандха̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’тиа̄дӣхи пан̃чахи падехи вуччанти, тесам̣ даса авайавапада̄ни. таттха йо рӯпа̄диавайавапада̄бхихито дхаммо, ким̣ со ева самуда̄йападасса аттхо. йо ча самуда̄йападена вутто, со ева авайавападасса̄ти етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не рӯпа̄диавайавападехи вутто екадесо сакало ва̄ самуда̄йапада̄нам̣ аттхо, самуда̄йападехи пана вутто екантена рӯпа̄диавайавапада̄нам̣ аттхоти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, рӯпаккхандхо рӯпа’’нтиа̄дина̄ падасодханава̄ро вутто.

пуна ‘‘рӯпаккхандхо’’тиа̄дӣнам̣ сама̄сапада̄нам̣ уттарападаттхаппадха̄натта̄ падха̄набхӯтасса кхандхападасса ведана̄диупападаттхасса ча самбхавато йатха̄ ‘‘рӯпаккхандхо’’ти етасмим̣ паде рӯпа̄вайавападена вуттасса рӯпаккхандхабха̄во хоти рӯпасаддасса кхандхасаддасса ча сама̄на̄дхикаран̣абха̄ватоти, евам̣ таттха падха̄набхӯтена кхандха̄вайавападена вуттасса ведана̄ккхандха̄дибха̄во хоти кхандхападена ведана̄дипада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣атта̄ти етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не кхандха̄вайавападена вутто дхаммо кочи кеначи самуда̄йападена вуччати, на саббо саббена̄ти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо, кхандха̄ ведана̄ккхандхо’’тиа̄дина̄ падасодханамӯлачаккава̄ро вутто. еван̃ча дассентена рӯпа̄дисаддасса висесанабха̄во, кхандхасаддасса висеситаббабха̄во, висесанависеситабба̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄во ча дассито хоти.

тенеттха сам̣сайо хоти – ким̣ кхандхато ан̃н̃ампи рӯпам̣ аттхи, йато виниваттам̣ рӯпам̣ кхандхависесанам̣ хоти, саббева кхандха̄ ким̣ кхандхависесанабхӯтена рӯпена висеситабба̄ти, ким̣ пана там̣ кхандхависесанабхӯтам̣ рӯпанти? бхӯтупа̄да̄йарӯпам̣ тассева гахитатта̄. ниддесе ‘‘кхандха̄ рӯпаккхандхо’’ти падам̣ уддхаритва̄ виссаджджанам̣ катанти. евам̣ етасмим̣ сам̣сайат̣т̣ха̄не на кхандхато ан̃н̃ам̣ рӯпам̣ аттхи, тенева четена рӯпасаддена вуччама̄нам̣ суддхена кхандхасаддена вуччате, на ча саббе кхандха̄ кхандхависесанабхӯтена рӯпена висеситабба̄, тенева те вибхаджитабба̄, еса найо ведана̄ккхандха̄дӣсупӣти имаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘рӯпам̣ кхандхо, кхандха̄ рӯпа’’нтиа̄дина̄ суддхакхандхава̄ро вутто.

тато ‘‘рӯпам̣ кхандхо’’ти етасмим̣ анун̃н̃а̄йама̄не ‘‘на кевалам̣ айам̣ кхандхасаддо рӯпависесанова, атха кхо ведана̄дивисесано ча̄’’ти рӯпасса кхандхабха̄ваниччхайа̄нантарам̣ кхандха̄нам̣ рӯпависесанайоге ча сам̣сайо хоти. таттха на саббе кхандха̄ ведана̄дивисесанайутта̄, атха кхо кечи кеначи висесанена йун̃джантӣти дассетум̣ суддхакхандхамӯлачаккава̄ро вуттоти. евам̣ йесам̣ уппа̄да̄дайо ваттабба̄, тесам̣ кхандха̄нам̣ пан̣н̣аттисодханавасена танниччхайаттхам̣ пан̣н̣аттива̄ро вуттоти ведитаббо.

чатта̄ри чатта̄ри чакка̄ни бандхитва̄ти еттха чакка̄вайавабха̄вато чакка̄нӣти йамака̄ни вутта̄ни екекакхандхамӯла̄ни чатта̄ри чатта̄ри йамака̄ни бандхитва̄ти. имина̄ хи еттха аттхена бхавитаббанти. чатта̄ри чатта̄ри йамака̄ни йатха̄ екекакхандхамӯлака̄ни хонти, евам̣ бандхитва̄ти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо. таттха ‘‘рӯпам̣ рӯпаккхандхо’’ти евама̄дикам̣ мӯлападам̣ на̄бхим̣ катва̄ ‘‘кхандха̄’’ти идам̣ немим̣, ‘‘ведана̄ккхандхо’’тиа̄дӣни аре катва̄ чаккабха̄во вуттоти ведитаббо, на ман̣д̣алабха̄вена самбаджджханато. ведана̄ккхандхамӯлака̄дӣсупи хи хет̣т̣химам̣ содхетва̄ва па̄т̣хо гато, на ман̣д̣аласамбандхена̄ти. тенева ча ка̄ран̣ена̄ти суддхакхандхала̄бхаматтамева гахетва̄ кхандхависесане рӯпа̄димхи суддхарӯпа̄диматтата̄йа ат̣т̣хатва̄ кхандхависесанабха̄васан̇кха̄там̣ рӯпа̄диаттхам̣ дассетум̣ кхандхасаддена саха йоджетва̄ ‘‘кхандха̄ рӯпаккхандхо’’тиа̄дина̄ найена падам̣ уддхаритва̄ аттхасса вибхаттатта̄ти аттхо.

уддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄

26. пийарӯпам̣ са̄тарӯпанти ‘‘чаккхум̣ локе пийарӯпам̣…пе… рӯпа̄ локе…пе… чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣…пе… чаккхусампхассо…пе… чаккхусампхассаджа̄ ведана̄…пе… рӯпасан̃н̃а̄…пе… рӯпасан̃четана̄…пе… рӯпатан̣ха̄…пе… рӯпавитакко…пе… рӯпавича̄ро’’ти (дӣ. ни. 2.400; ма. ни. 1.133; вибха. 203) евам̣ вуттам̣ тан̣ха̄ваттхубхӯтам̣ тебхӯмакам̣ ведитаббам̣, тасма̄ йам̣ пан̃чаккхандхасамуда̄йабхӯтам̣ пийарӯпаса̄тарӯпам̣, там̣ екадесена рӯпаккхандхо хотӣти а̄ха ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ рӯпам̣ на рӯпаккхандхо’’ти. пийасабха̄вата̄йа ва̄ рӯпаккхандхо пийарӯпе пависати, на руппанасабха̄вена̄ти ‘‘пийарӯпам̣ са̄тарӯпам̣ рӯпам̣ на рӯпаккхандхо’’ти вуттам̣. сан̃н̃а̄йамаке та̄ва дит̣т̣хисан̃н̃а̄ти ‘‘висесо’’ти вачанасесо. таттха дит̣т̣хи ева сан̃н̃а̄ дит̣т̣хисан̃н̃а̄. ‘‘сайам̣ сама̄да̄йа вата̄ни джанту, учча̄вачам̣ гаччхати сан̃н̃асатто’’ти (су. ни. 798), ‘‘сан̃н̃а̄вираттасса на санти гантха̄’’ти (су. ни. 853) ча евама̄дӣсу хи дит̣т̣хи ча ‘‘сан̃н̃а̄’’ти вутта̄ти.

28. ‘‘на кхандха̄ на ведана̄ккхандхоти? а̄манта̄’’ти евам̣ кхандхасаддаппаваттийа̄ абха̄ве ведана̄ккхандхасаддаппаваттийа̄ ча абха̄воти пан̣н̣аттисодханаматтамева каротӣти дат̣т̣хаббам̣, на ан̃н̃адхаммасаббха̄во еветтха пама̄н̣ам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘на̄йатана̄ на сота̄йатананти? а̄манта̄’’тиа̄дим̣ ваккхатӣти.

39. рӯпато ан̃н̃е ведана̄дайоти еттха локуттара̄ ведана̄дайо дат̣т̣хабба̄. те хи пийарӯпа̄ ча са̄тарӯпа̄ ча на хонти тан̣ха̄йа ана̄рамман̣атта̄ти рӯпато ан̃н̃е хонтӣти. рӯпан̃ча кхандхе ча т̣хапетва̄ авасеса̄ти идампи етехи саддхим̣ на-садда̄нам̣ аппаваттиматтамева сандха̄йа вуттанти дат̣т̣хаббам̣. еван̃ча катва̄ ‘‘чаккхун̃ча а̄йатане ча т̣хапетва̄ авасеса̄ на чева чаккху на ча а̄йатана̄’’тиа̄дим̣ (йама. 1.а̄йатанайамака.15) ваккхати. на хи таттха авасесаггахан̣ена гайхама̄нам̣ кан̃чи аттхи. йади сийа̄, дхамма̄йатанам̣ сийа̄. ваккхати хи ‘‘дхаммо а̄йатананти? а̄манта̄’’ти (йама. 1.а̄йатанайамака.16). тан̣ха̄ваттху ча на там̣ сийа̄. йади сийа̄, пийарӯпаса̄тарӯпабха̄вато рӯпам̣ сийа̄ ‘‘рӯпам̣ кхандхоти? а̄манта̄’’ти (йама. 1.кхандхайамака.40) вачанато кхандхо ча̄ти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана авиджджама̄непи виджджама̄нам̣ упа̄да̄йа иттхипуриса̄диггахан̣асаббха̄вам̣ сандха̄йа авасеса̄ти еттха пан̃н̃аттийа̄ гахан̣ам̣ катанти ведитаббам̣.

ниддесава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. паваттива̄раван̣н̣ана̄

50-205. паваттива̄ре ведана̄ккхандха̄димӯлака̄ни паччхименева саха йоджетва̄ тӣн̣и две екан̃ча йамака̄ни вутта̄ни, на пуримена. касма̄? амиссакака̄лабхедесу ва̄ресу аттхависеса̄бха̄вато. пуримасса хи паччхимена йоджитайамакамева паччхимасса пуримена йоджана̄йа пуччха̄нам̣ уппат̣ипа̄т̣ийа̄ вуччеййа, аттхе пана на кочи висесоти. пуччха̄виссаджджанесупи висесо наттхи, тена татха̄ йоджана̄ на ката̄ти. ка̄лабхеда̄ панеттха чха ева вутта̄. атӣтена паччуппанно, ана̄гатена паччуппанно, ана̄гатена̄тӣтоти ете пана тайо йатха̄дассита̄ миссакака̄лабхеда̄ ева тайо, на висум̣ виджджантӣти на гахита̄. таттха таттха хи пат̣иломапуччха̄хи атӣтена паччуппанна̄дайо ка̄лабхеда̄ дассита̄, тенева ча найена ‘‘йасса рӯпаккхандхо уппаджджиттха, тасса ведана̄ккхандхо уппаджджатӣ’’тиа̄ди сакка̄ йоджетум̣. тенева хи миссакака̄лабхедесу ча на паччхимапаччхимасса кхандхасса пуримапуримена йоджанам̣ катва̄ йамака̄ни вутта̄ни, амиссакака̄лабхедесу гахитанийа̄мена сукхаггахан̣аттхампи паччхимапаччхименева йоджетва̄ вутта̄нӣти.

имина̄йева ча лаккхан̣ена̄тиа̄дина̄ йена ка̄ран̣ена ‘‘пурепан̃хо’’ти ча ‘‘паччха̄пан̃хо’’ти ча на̄мам̣ вуттам̣, там̣ дассети. йасса хи сарӯпадассанена виссаджджанам̣ хоти, со парипӯретва̄ виссаджджетаббаттхасан̇ган̣ханато парипун̣н̣апан̃хо на̄ма. там̣виссаджджанасса пана пуримакот̣т̣ха̄сена садисаттхата̄йа пурепан̃хо, паччхимакот̣т̣ха̄сасадисаттхата̄йа ‘‘паччха̄пан̃хо’’ти ча на̄мам̣ вуттам̣. садисаттхата̄ ча саннит̣т̣ха̄насам̣сайападависесам̣ авича̄ретва̄ екена падена сан̇гахитасса кхандхасса уппа̄даниродхала̄бхаса̄ман̃н̃аматтена пурепан̃хе дат̣т̣хабба̄. саннит̣т̣ха̄нападасан̇гахитасса ва̄ кхандхасса анун̃н̃а̄тавасена пурепан̃хо вуттоти йуттам̣.

саннит̣т̣ха̄наттхассева пат̣иккхипанам̣ пат̣иккхепо, сам̣сайаттханива̄ран̣ам̣ пат̣иседхоти айам̣ пат̣иккхепапат̣иседха̄нам̣ висесо. па̄л̣ипадамева хутва̄ти пуччха̄па̄л̣ийа̄ ‘‘нуппаджджатӣ’’ти йам̣ падам̣ вуттам̣, на-ка̄равирахитам̣ тадева падам̣ хутва̄ти аттхо. таттха уппаттиниродхапат̣иседхасса пат̣иседханаттхам̣ па̄л̣игатийа̄ виссаджджанам̣ уппаттиниродха̄намева пат̣иседханаттхам̣ пат̣иседхена виссаджджанам̣ катанти ведитаббам̣.

чатуннам̣ пан̃ха̄нам̣ пан̃чаннан̃ча виссаджджана̄нам̣ саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхепо тадекадесапаккхепавасена вуттоти ведитаббо. парипун̣н̣апан̃хо ева хи сарӯпадассанена ча виссаджджанам̣ саттавӣсатийа̄ т̣ха̄несу паккхипитаббанти.

ким̣ ну сакка̄ ито паранти ито па̄л̣иваваттха̄надассана̄дито ан̃н̃о ким̣ ну сакка̄ ка̄тунти ан̃н̃асса саккун̣еййасса абха̄вам̣ дассети.

‘‘суддха̄ва̄са̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо ча нуппаджджиттха ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиттха̄’’ти етена суддха̄ва̄сабхӯмӣсу екабхӯмийампи дутийа̄ упапатти наттхӣти н̃а̄питам̣ хоти. пат̣исандхито пабхути хи йа̄ва чути, та̄ва паваттакаммаджасанта̄нам̣ екаттена гахетва̄ тасса уппа̄даниродхавасена айам̣ десана̄ паватта̄. тасмин̃хи аббоччхинне кусала̄дӣнан̃ча паватти хоти, воччхинне ча аппаваттӣти тенева ча уппа̄даниродха̄ дассита̄, тасма̄ тасса екасаттасса пат̣исандхиуппа̄дато йа̄ва чутиниродхо, та̄ва атӣтата̄ наттхи, на ча тато пуббе таттха пат̣исандхивасена каммаджасанта̄нам̣ уппаннапуббанти кхандхадвайампи ‘‘нуппаджджиттха̄’’ти вуттам̣. касма̄ пана ета̄йа па̄л̣ийа̄ сакалепи суддха̄ва̄се дутийа̄ пат̣исандхи наттхӣти на вин̃н̃а̄йатӣти? уддхам̣сотапа̄л̣исаббха̄ва̄. двепи хи па̄л̣ийо сам̣сандетабба̄ти.

‘‘асан̃н̃асатта̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо уппаджджиссатӣ’’ти еттха ‘‘йасса йаттха рӯпаккхандхо уппаджджиссатӣ’’ти етена саннит̣т̣ха̄нена висесита̄ асан̃н̃асатта̄пи сантӣти те ева гахетва̄ ‘‘асан̃н̃асатта̄на’’нти вуттам̣. тена йе саннит̣т̣ха̄нена ваджджита̄, те тато пан̃чавока̄рам̣ гантва̄ паринибба̄йиссанти, на тесам̣ пуна асан̃н̃е упапаттиппасан̇го аттхӣти те сандха̄йа̄ха – ‘‘паччхимабхавика̄нам̣ тесам̣ таттха рӯпаккхандхо ча нуппаджджиссати ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’’ти (йама. 1.кхандхайамака.65). еттха ким̣ пан̃чавока̄ра̄дибха̄во вийа паччхимабхавопи кочи аттхи, йаттха тесамануппатти бхависсатӣти? наттхи пан̃чавока̄ра̄дибхавесвева йаттха ва̄ таттха ва̄ т̣хита̄нам̣ паччхимабхавика̄нам̣ ‘‘йасса йаттха рӯпаккхандхо нуппаджджиссатӣ’’ти етена саннит̣т̣ха̄нена сан̇гахитатта̄. тесам̣ таттха итара̄нуппаттибха̄ван̃ча ануджа̄нанто ‘‘ведана̄ккхандхо ча нуппаджджиссатӣ’’ти а̄ха̄ти.

‘‘суддха̄ва̄се париниббанта̄на’’нти идам̣ саппат̣исандхика̄нам̣ аппат̣исандхика̄нан̃ча суддха̄ва̄са̄нам̣ там̣там̣бхӯмийам̣ кхандхапаринибба̄навасена вуттанти ведитаббам̣. саббесан̃хи тесам̣ таттха ведана̄ккхандхо нуппаджджиттха̄ти. йатха̄ пана ‘‘нируджджхиссатӣ’’ти вачанам̣ паччуппаннепи уппа̄даккхан̣асаман̇гимхи паваттати, на евам̣ ‘‘уппаджджиттха̄’’ти вачанам̣ паччуппанне паваттати, атха кхо уппаджджитва̄ вигате атӣте ева, тасма̄ ‘‘париниббанта̄нам̣ нуппаджджиттха̄’’ти вуттам̣ уппаннасанта̄насса авигататта̄. ананта̄ локадха̄туйоти ока̄сасса апариччхиннатта̄ ока̄савасена вуччама̄на̄нам̣ уппа̄даниродха̄нампи париччхеда̄бха̄вато сам̣кин̣н̣ата̄ хотӣти ‘‘йаттха ведана̄ккхандхо уппаджджати, таттха сан̃н̃а̄ккхандхо нируджджхатӣти? а̄манта̄’’ти вуттам̣.

паваттива̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄

206-208. пуггалока̄сава̄ро лаббхама̄нопӣти касма̄ вуттам̣, нану ока̄сава̄расса ала̄бхе тассапи ала̄бхена бхавитаббанти? на, таттха пуггалассева парин̃н̃а̄вачанато. пуггалока̄сава̄репи хи ока̄се пуггалассева парин̃н̃а̄ вуччати, на ока̄сасса. ока̄сава̄ропи ча йади вуччеййа, ‘‘йаттха рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти ока̄се пуггалассева париджа̄нанавасена вуччеййа, тасма̄ пуггалока̄сава̄рассева лаббхама̄ната̄ вутта̄, на ока̄сава̄расса̄ти. тена̄ха – ‘‘а̄манта̄…пе… сийа̄’’ти.

тенева̄ти паватте читтаккхан̣авасена тин̣н̣ам̣ аддха̄нам̣ ла̄бхато ева, ан̃н̃атха̄ чутипат̣исандхиккхан̣е рӯпаккхандхапариджа̄нанасса абха̄ва̄ ‘‘йо рӯпаккхандхам̣ париджа̄на̄ти, со ведана̄ккхандхам̣ париджа̄на̄тӣ’’ти еттха ‘‘наттхӣ’’ти виссаджджанена бхавитаббам̣ сийа̄, ‘‘а̄манта̄’’ти ча катанти. саннит̣т̣ха̄насам̣сайападасан̇гахита̄нам̣ парин̃н̃а̄нам̣ паватте читтаккхан̣е ева ла̄бхам̣ дассенто ‘‘локуттарамаггаккхан̣асмин̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. на париджа̄на̄тӣти пан̃хе путхуджджанам̣ сандха̄йа а̄манта̄ти вуттанти идам̣ путхуджджанасса саббатха̄ парин̃н̃а̄киччасса абха̄вато вуттам̣. ‘‘араха̄ рӯпаккхандхам̣ на париджа̄на̄ти но ча ведана̄ккхандхам̣ на париджа̄ниттха, аггамаггасаман̇гин̃ча арахантан̃ча т̣хапетва̄ авасеса̄ пуггала̄ рӯпаккхандхан̃ча на париджа̄нанти ведана̄ккхандхан̃ча на париджа̄ниттха̄’’ти пана вачанена ‘‘аггамаггасаман̇гим̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃о кочи париджа̄на̄тӣ’’ти ваттаббо наттхӣти дасситам̣ хоти, тена тадавасесапуггале сандха̄йа ‘‘а̄манта̄’’ти вуттанти вин̃н̃а̄йатӣти.

парин̃н̃а̄ва̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

кхандхайамакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. а̄йатанайамакам̣