ка̄ма̄вачаракусалам̣

ниддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

2. пхусанакавасена̄ти санте асантепи висайе а̄па̄тхагате читтасса саннипатанавасена ‘‘читтам̣ мано’’тиа̄дӣсу (дха. са. 6, 17) вийа киччависесам̣, ‘‘ма̄наса’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 6, 17) вийа сама̄не аттхе саддависесам̣, ‘‘пан̣д̣ара’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 6, 17) вийа гун̣ависесам̣, ‘‘четасикам̣ са̄та’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 2, 18) вийа ниссайависесам̣, ‘‘читтасса т̣хитӣ’’тиа̄дӣсу (дха. са. 15, 24) вийа ан̃н̃асса аваттха̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхана̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 32) вийа ан̃н̃асса кирийа̄бха̄вависесам̣, ‘‘алуббхитатта’’нтиа̄дӣсу (дха. са. 32) вийа ан̃н̃асса кирийа̄бха̄вабхӯтата̄висесантиа̄дикам̣ анапеккхитва̄ дхаммаматтадӣпанам̣ сабха̄вападам̣. пхусантасса хи читтасса пхусанакирийа̄ пхусана̄ка̄ро. сампхусана̄ти а̄рамман̣асама̄гамапхусана̄, на пат̣ила̄бхасампхусана̄. сампхуситасса а̄рамман̣ена сама̄гатасса читтасса бха̄во сампхуситаттам̣. йасмим̣ сати читтам̣ сампхуситанти вуччати, со тасса бха̄во. евам̣ ан̃н̃есупи бха̄ваниддесесу дат̣т̣хаббам̣.

апарасса вевачанасса, апарена ва̄ пуриматтхасса дӣпана̄ апарадӣпана̄. ‘‘пан̣д̣иччам̣ косалла’’нти евама̄дайо пан̃н̃а̄висеса̄ на̄на̄ка̄ле лаббхама̄на̄пи екасмим̣ читте лаббханти. екасмин̃ча висесе итарепи анугата̄ хонтӣти дассетум̣ татха̄ вибхатти аттхато вибхатти хоти аттхана̄наттена кататта̄. атха ва̄ йатха̄ ‘‘кодхо куджджхана̄ куджджхитатта’’нти (дха. са. 1066) сабха̄ва̄ка̄рабха̄ваниддесехи кодхоти евама̄ка̄рова аттхо вутто, на евамидха, идха пана пан̣д̣ита̄дибха̄ва̄ка̄рабхинно аттхо вуттоти идам̣ вибхаттигаманам̣ аттхавасена хоти. сампхуситаттанти еттха̄пи на ‘‘пхассо’’ти евама̄ка̄рова аттхо вутто. сампхассоти евама̄ка̄ро пана вуттоти аттхато вибхаттигамананти вуттам̣.

досо бйа̄па̄доти уддесепи на̄мана̄наттена на̄на̄бхӯто уддит̣т̣хо. ниддесепи тенева на̄наттена ниддит̣т̣хо. екова кхандхо хотӣти екена кхандхасаддена ваттаббатам̣ сандха̄йа̄ха. четана̄ти сан̇кха̄раккхандхам̣ дассети таппамукхатта̄. асаддхамма̄ти асатам̣, асанто ва̄ дхамма̄, на ва̄ саддхамма̄ти асаддхамма̄ти асаддхаммавачанӣйабха̄вена екӣбхӯтопи асаддхаммо кодхагарута̄дивисит̣т̣хена саддхаммагарута̄пат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ гатоти ‘‘чатта̄ро’’ти вуттам̣. на саддхаммагарута̄ти вуччама̄на̄ ва̄ асаддхаммагарута̄ асаддхаммагарута̄бха̄вена екӣбхӯта̄пи кодха̄дивисит̣т̣хапат̣иккхепана̄наттена на̄наттам̣ гата̄. пат̣ипаккхо ва̄ пат̣иккхипӣйати тена, сайам̣ ва̄ пат̣иккхипатӣти пат̣иккхепоти вуччатӣти саддхаммагарута̄пат̣иккхепана̄наттена асаддхаммагарута̄ асаддхамма̄ ва̄ на̄наттам̣ гата̄. алобхотиа̄дӣнам̣ пхасса̄дӣхи на̄наттам̣ лобха̄дивисит̣т̣хена пат̣иккхепена лобха̄дипат̣ипаккхена ва̄ ведитаббам̣. алобха̄доса̄моха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ана̄наттам̣ йатха̄вуттена пат̣иккхепана̄наттена йоджетаббам̣. падаттхасса падантарена вибха̄ванам̣ падаттхути. тена хи там̣ падам̣ махаттханти дӣпитам̣ хоти алан̇катан̃ча̄ти. аттхависеса̄бха̄вепи а̄бхаран̣авасена ча а̄даравасена ча пуна вачанам̣ дал̣хӣкаммам̣.

3. таджджанти тасса пхаласса ануччхавикам̣. на кевалам̣ ниддисийама̄нам̣ са̄тамева адхикатам̣, атха кхо йатха̄ниддит̣т̣ха̄ни а̄рамман̣а̄нипӣти ‘‘техи ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. тасса ва̄ джа̄та̄ ка̄ран̣абха̄вена пхассаттхам̣ паватта̄ти таджджа̄. там̣саман̇гӣпуггалам̣, сампайуттадхамме ва̄ аттани са̄дайатӣти са̄там̣ да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. сут̣т̣ху кха̄дати, кхан̣ати ва̄ дуккханти сукхам̣.

5. па̄соти ра̄гапа̄со. со хи нира̄варан̣атта̄ анталиккхачаро. акусалампи пан̣д̣аранти вуттам̣, ко пана ва̄до кусаланти адхиппа̄йо. тан̃хи пан̣д̣арато никкхантам̣ сайан̃ча пан̣д̣аранти. атха ва̄ саббампи читтам̣ сабха̄вато пан̣д̣арамева, а̄гантукопаккилесавода̄нехи пана са̄ваджджа̄наваджджа̄нам̣ упаккилит̣т̣хависуддхатарата̄ хонтӣти. да̄руппама̄н̣есу сила̄дӣсу кхандхапан̃н̃аттийа̄ абха̄ва̄ кин̃чи нимиттам̣ анапеккхитва̄ да̄румхи паватта̄ кхандхапан̃н̃аттӣти ‘‘пан̣н̣аттиматтат̣т̣хена̄’’ти вуттам̣. там̣-саддена мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйева вуччеййа ниддиситаббатта̄ти на тасса̄ таджджата̄. техи а̄рамман̣ехи джа̄та̄ таджджа̄ти ча вуччама̄не сампхассаджата̄ на ваттабба̄. на хи со а̄рамман̣ам̣, на̄пи висесапаччайо. ‘‘тин̣н̣ам̣ сан̇гати пхассо’’ти вин̃н̃а̄н̣амева пхассасса висесапаччайоти вуттоти тасма̄ на вин̃н̃а̄н̣ам̣ висесапаччайабхӯтам̣ сампхассаджата̄йа таджджа̄мановин̃н̃а̄н̣адха̄тусампхассаджа̄пан̃н̃аттим̣ лабхати, на ча тадева тасса ка̄ран̣абха̄вена пхалабха̄вена ча вуччама̄нам̣ сувин̃н̃еййам̣ хотӣти. ким̣ ва̄ етена, йатха̄ бхагавата̄ вутта̄ там̣сабха̄ва̄йева те дхамма̄ти на евам̣видхесу ка̄ран̣ам̣ маггитаббам̣.

7. евам̣ такканавасена локасиддхена̄ти адхиппа̄йо. еван̃чеван̃ча бхавитаббанти вивидхам̣ такканам̣ кӯпе вийа удакасса а̄рамман̣асса а̄кад̣д̣ханам̣ витакканам̣.

8. самантато чаран̣ам̣ вичаран̣ам̣.

9. аттаманата̄ти еттха атта-саддена на читтам̣ вуттам̣. на хи читтасса мано аттхӣти. аттаманасса пана пуггаласса бха̄во аттаманата̄ти ватва̄ пуна пуггаладит̣т̣хиниседханаттхам̣ ‘‘читтасса̄’’ти вуттам̣.

11. на балаватӣ, касма̄ ават̣т̣хити вутта̄ти? екаггачиттена па̄н̣авадха̄дикаран̣е татха̄ ават̣т̣ха̄наматтабха̄вато. вирӯпам̣, вивидхам̣ ва̄ сам̣харан̣ам̣ викиран̣ам̣ виса̄ха̄ро, сам̣харан̣ам̣ ва̄ сампин̣д̣анам̣, тадабха̄во виса̄ха̄ро.

12. ан̃н̃асмим̣ парийа̄йети ан̃н̃асмим̣ ка̄ран̣е. сама̄на̄дхикаран̣абха̄во двиннам̣ бахӯнам̣ ва̄ пада̄нам̣ екасмим̣ аттхе паватти.

13. а̄рамбхати ча̄ти а̄паджджати ча. уддхам̣ йаманам̣ уййа̄мо. дхуранти ниппха̄детум̣ а̄раддхам̣ кусалам̣, пат̣ин̃н̃ам̣ ва̄.

14. тин̣н̣анти буддха̄дӣнам̣. читте а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄нам̣ джотанан̃ча сатийева̄ти тасса̄ етам̣ лаккхан̣ам̣.

16. па̄са̄н̣асаккхарава̄лика̄дирахита̄ бхӯми сан̣ха̄ти ‘‘сан̣хат̣т̣хена̄’’ти вуттам̣.

19. айантӣти екакамманиббаттаманусса̄дисантатиавиччхедавасена паваттанти. кусала̄кусалесупи хи джӣвитам̣ индрийапаччайабха̄вена сампайутте паваттайама̄намева тадавиччхедасса паччайо хоти.

30. йам̣ хирӣйатӣти хирӣйати-саддена вутто бха̄во йам̣-саддена вуччатӣти йанти бха̄ванапум̣сакам̣ ва̄ етам̣ дат̣т̣хаббам̣. хирийитаббена̄ти ча хетуаттхе каран̣авачанам̣ йуджджати.

32. алуббханакавасена̄ти еттха алуббханамева алуббханаканти бха̄ваниддесо дат̣т̣хаббо.

33. абйа̄паджджоти бйа̄па̄дена дуккхена доманассасан̇кха̄тена досена вийа на бйа̄па̄детабботипи аттхо йуджджати.

42-43. тхинамиддха̄дипат̣ипаккхабха̄вена кусаладхамме аничча̄диманасика̄ре ча сӣгхам̣ сӣгхам̣ париваттанасаматтхата̄ лахупарин̣а̄мата̄, авиджджа̄нӣваран̣а̄нан̃хи тан̣ха̄сам̣йоджана̄нам̣ сатта̄нам̣ акусалаппаватти пакатибхӯта̄ти на таттха лахупарин̣а̄мата̄йа аттхо. тесан̃ча бха̄во гарута̄йева̄ти таббидхурасабха̄ва̄нам̣ лахута̄ дат̣т̣хабба̄. са̄ хи паваттама̄на̄ сӣгхам̣ бхаван̇гавут̣т̣ха̄насса паччайо хоти.

44-45. йе ча дхамма̄ мохасампайутта̄ вийа авипанналахута̄, тесан̃ча кусалакаран̣е аппат̣игха̄то мудута̄. аппат̣игха̄тена мудута̄дирӯпасадисата̄йа арӯпадхамма̄нампи мудута̄ маддавата̄тиа̄ди вуттам̣.

46-47. синехавасена килиннам̣ атимудукам̣ читтам̣ акамман̃н̃ам̣ хоти вилӣнам̣ вийа суван̣н̣ам̣, ма̄на̄дивасена атитхаддхан̃ча ата̄питам̣ вийа суван̣н̣ам̣, йам̣ пана̄нурӯпамудута̄йуттам̣, там̣ камман̃н̃ам̣ хоти йуттамаддавам̣ вийа суван̣н̣ам̣. тассева мудукасса йо камман̃н̃а̄ка̄ро, са̄ камман̃н̃ата̄ти мудута̄висит̣т̣ха̄ камман̃н̃ата̄ ведитабба̄.

50-51. паччосакканабха̄вена паваттам̣ акусаламева паччосакканам̣. екавӣсати анесана̄ на̄ма веджджакаммам̣ кароти, дӯтакаммам̣ кароти, пахин̣акаммам̣ кароти, ган̣д̣ам̣ пха̄лети, арумаккханам̣ дети, уддхам̣виречанам̣ дети, адховиречанам̣ дети, наттхутелам̣ пачати, чаккхутелам̣ пачати, вел̣уда̄нам̣ дети, пан̣н̣ада̄нам̣ дети, пуппхада̄нам̣ дети, пхалада̄нам̣ дети, сина̄нада̄нам̣ дети, дантакат̣т̣хада̄нам̣ дети, мукходакада̄нам̣ дети, чун̣н̣ада̄нам̣ дети, маттика̄да̄нам̣ дети, ча̄т̣укакаммам̣ кароти, муггасӯпийам̣, па̄рибхат̣йам̣, джан̇гхапесанийам̣ два̄вӣсатимам̣ дӯтакаммена садисам̣, тасма̄ екавӣсати. чха агочара̄ весийа̄гочаро, видхава̄, тхуллакума̄рӣ, пан̣д̣ака, па̄на̄га̄ра, бхиккхунӣагочароти. сан̇кхепатоти сарӯпена ануддит̣т̣хатта̄ ‘‘таттха катамо чхандо’’тиа̄ди на сакка̄ ваттунти ‘‘йо чхандо чхандиката̄’’тиа̄диниддесам̣ сан̇кхипитва̄ ‘‘йе ва̄ пана̄’’ти ниддесо катоти аттхо.

ниддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

кот̣т̣ха̄сава̄раван̣н̣ана̄

58-120. ниддесава̄ре пуччха̄дӣнам̣ паччекам̣ анекаттепи пуччха̄дибха̄вена екаттам̣ упанетва̄ чатупариччхедата̄ вутта̄. чатта̄ро двети евама̄дикам̣ сан̇кхипитва̄ саха ва̄ гахан̣ам̣ сан̇гахо. т̣хапетва̄ йева̄панакети сан̇гахетаббе сандха̄йа вуттам̣. те хи висум̣ висум̣ уддит̣т̣хатта̄ ниддит̣т̣хатта̄ ча виппакин̣н̣а̄ти сан̇гахетабба̄ хонти, на йева̄панака̄ сан̇гахагаманенева татха̄ авиппакин̣н̣атта̄. йасма̄ пана сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панна̄ хонти, тасма̄ там̣ниддесе акхандхабха̄ванива̄ран̣аттхам̣ йева̄пана̄твева вутта̄ти на йева̄панака̄ т̣хапетабба̄ти. паччайасан̇кха̄тена̄ти а̄ха̄рапаччайасан̇кха̄тена̄ти вуттам̣ хоти. атха ва̄ ‘‘хету паччайо’’ти етесу двӣсу джанако хету упаттхамбхако паччайоти евам̣ висесавантесу паччайасан̇кха̄тена. йатха̄ хи кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣ена рӯпака̄йам̣ упаттхамбхети, евамимепи ведана̄диа̄харан̣ена на̄мака̄йанти. татха̄ ча хонтӣти са̄дха̄ран̣е сахаджа̄та̄дипаччайе сандха̄йа̄ха. ан̃н̃атха̄ ча̄ти ан̃н̃ена ча екена̄ка̄рена паччайа̄ хонтийева̄ти а̄ха̄ра̄ти вуччантӣти аттхо. тасма̄ а̄харан̣акиччарахита̄нам̣ хетуадхипатиа̄дӣнам̣ наттхи а̄ха̄рабха̄ваппасан̇го. тиссо ча ведана̄ а̄харатӣтиа̄ди йатха̄самбхававасена вуттам̣, на имасмим̣йева читте пхасса̄дивасена. тайо ча бхавети ка̄ма̄дибхавабхӯтам̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ висесена, ависесена ча пан̃чупа̄да̄наккхандхе.

а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ ниджджха̄йанам̣ чинтанам̣ упаниджджха̄йанам̣. хетват̣т̣хена̄ти упа̄йаттхена, на мӯлаттхена. пуббабха̄ге гато пат̣ипанно на̄на̄ккхан̣ико ат̣т̣хан̇гико магго локуттараккхан̣ева саха паватто йатха̄гатамагготи вутто. випассана̄ккхан̣ато пуббева ка̄йакамма̄дӣнам̣ супарисуддхата̄йа ат̣т̣хан̇гикамаггупаниссайасса ‘‘арийо ат̣т̣хан̇гико магго бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччхатӣ’’ти (ма. ни. 3.431) евам̣ вуттена парийа̄йена пуббабха̄гамаггасса ат̣т̣хан̇гиката̄ йатха̄гатавачанена дӣпита̄, на екаккхан̣е ат̣т̣ханнам̣ ан̇га̄нам̣ саббха̄ва̄ти евамассапи парийа̄йадесаната̄ ведитабба̄. виджа̄нанамева читтавичиттата̄ти ‘‘читтавичиттат̣т̣хена екова дхаммо вин̃н̃а̄н̣аккхандхо’’ти а̄ха. чатта̄ро кхандха̄ хонтӣтиа̄дӣсу ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ сан̇гахе катепи пуна ‘‘еко ведана̄ккхандхо хотӣ’’тиа̄дивачанам̣ на анеке ведана̄ккхандха̄дайо джа̄тиниддесена идха вутта̄ти дассанаттхам̣. индрийесу ча екасса джа̄тиниддесабха̄ве пат̣иккхитте ан̃н̃есам̣ индрийа̄нам̣ а̄ха̄ра̄дӣнан̃ча таппат̣иккхепо като хотӣти пуббан̇гамасса маниндрийассева катоти дат̣т̣хаббо.

кот̣т̣ха̄сава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

сун̃н̃атава̄раван̣н̣ана̄

121-145. еттха̄ти етасмим̣ йатха̄вутте самайе, етесу ва̄ дхаммесу. бха̄воти сатто, йо кочи ва̄ аттхо.

дутийачитта̄диван̣н̣ана̄

146. саппайогена̄ти лӣнасса читтасса усса̄ханапайогасахитена. саупа̄йена̄ти кусаласса каран̣а̄каран̣есу а̄дӣнава̄нисам̣сапаччавеккхан̣ам̣ парехи усса̄хананти евама̄диупа̄йасахитена.

156-159. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ анун̃н̃а̄та̄ на̄тисама̄хита̄йа бха̄вана̄йа̄ти йева̄панакехипи ниббисесатам̣ дассети.

пун̃н̃акирийаваттха̄дикатха̄ван̣н̣ана̄

апачити ева апачитисахагатам̣ пун̃н̃акирийа̄ваттху йатха̄ ‘‘нандира̄гасахагата̄’’ти. апачити ва̄ четана̄сампайуттакадхамма̄ ка̄йавачӣкирийа̄ ва̄, там̣сахита̄ четана̄ апачитисахагатам̣. хитапхаран̣ена̄ти десаке метта̄пхаран̣ена, ‘‘евам̣ ме хитам̣ бхависсатӣ’’ти паваттена хитачиттена ва̄. каммассаката̄н̃а̄н̣ам̣ дит̣т̣хиджукаммам̣. нийамалаккхан̣анти махаппхалата̄нийамасса лаккхан̣ам̣. сӣламайе сан̇гахам̣ гаччханти ча̄риттавасена. анаваджджаваттхум̣ париччаджанто вийа аббханумодама̄нопи парасса сампаттийа̄ модатӣти аббханумодана̄ да̄намайе сан̇гахита̄. бха̄вентопӣти асаматтабха̄ванам̣ сандха̄йа̄ха. саматта̄ хи аппана̄ хотӣти. ат̣т̣хева кот̣т̣ха̄се катва̄ти екасса саттасса екасмим̣ кхан̣е уппаннамекам̣ пат̣хамачиттам̣ дассетва̄ ан̃н̃а̄ни та̄диса̄ни адассентена сабба̄ни та̄ни сариккхат̣т̣хена екӣката̄ни хонти, татха̄ сеса̄нипӣти евам̣ ат̣т̣ха катва̄.

ка̄ма̄вачаракусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпа̄вачаракусалам̣

чатукканайо

пат̣хамаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

160. уттарападалопам̣ катва̄ рӯпабхаво рӯпанти вутто. джха̄насса амаггабха̄вепи сати маггавачанам̣ ан̃н̃амаггабха̄ванива̄ран̣аттханти имасмим̣ аттхе маггаггахан̣асса пайоджанам̣ вуттам̣, на саббасса кусаладжджха̄насса маггабха̄воти. таттха маггасса бха̄вана̄йа самайававаттха̄насса кататта̄ амаггабха̄вана̄самайе паватта̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ кусалабха̄во на дассито сийа̄, тасма̄ саббасса маггабха̄во дассетабботи. ито ан̃н̃о магго наттхӣти евам̣ ан̃н̃абхӯмикавидхуро сати паччайантаре рӯпӯпапаттиджанакасабха̄во випа̄кадхаммасабха̄во вийа випа̄кадхаммавасена саббасама̄но маггасаддена вуттоти дассетӣти ведитаббам̣. кусалам̣ да̄нанти алобхо дат̣т̣хаббо. атха ва̄ четана̄ да̄нам̣, там̣ ваджджетва̄ итаре две четана̄сампайуттака̄ти вутта̄. ват̣т̣антӣти маггабха̄вато джха̄навачанена сан̇гахетва̄ магготи ваттум̣ ват̣т̣антӣти аттхо. окаппана̄ти саддахана̄. ан̃н̃аттха дит̣т̣хам̣ аттхам̣ париччаджитва̄ ‘‘джанети вад̣д̣хетӣ’’ти айаматтхо касма̄ вуттоти нирупасаггасса ан̃н̃аттха еваматтхассева дит̣т̣хатта̄ти имаматтхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘пуна чапарам̣ уда̄йӣ’’ти (ма. ни. 2.246 а̄дайо) суттама̄хат̣ам̣. кесан̃чи арийа̄нам̣ арийамаггена сиддха̄ни ан̃н̃а̄ни ча джха̄на̄ни бха̄вана̄сабха̄ва̄нева̄ти тесупи бха̄вентена самайававаттха̄нам̣ иджджхатӣти.

ниссаранти ниггаччханти етена, еттха ва̄ти ниссаран̣ам̣. ке ниггаччханти? ка̄ма̄. тесам̣ ка̄ма̄нам̣ ниссаран̣ам̣ паха̄нанти аттхо. еван̃хи ‘‘ка̄ма̄на’’нти каттари са̄мивачанам̣ йуджджати. ваттхука̄мехипӣти ваттхука̄мехи вивиччева̄типи аттхо йуджджатӣти евам̣ йуджджама̄наттхантарасамуччайаттхо пи-саддо, на килесака̄масамуччайаттхо. касма̄? имасмим̣ аттхе килесака̄ма̄нам̣ дутийападена вивекасса вуттатта̄. акусаласаддена йадипи килесака̄ма̄, атха̄пи сабба̄кусала̄ гахита̄, саббатха̄ пана килесака̄мехи вивеко вуттоти а̄ха ‘‘дутийена килесака̄мехи вивекавачанато’’ти. ка̄магун̣а̄дхигамахетупи па̄н̣а̄типа̄та̄диасуддхаппайого хотӣти таббивекена пайогасуддхи вибха̄вита̄. тан̣ха̄сам̣килесасодханена а̄сайапосанам̣.

ан̃н̃есампи ча̄ти дит̣т̣хима̄на̄дӣнам̣ пхасса̄дӣнан̃ча. упари вуччама̄на̄ни джха̄нан̇га̄ни упариджджха̄нан̇га̄ни, тесам̣ аттано випаччанӣка̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вадассанаттхам̣ таппаччанӣканӣваран̣авачанам̣. бйа̄па̄давивекавачанена ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тиа̄диа̄гха̄таваттхубхедависайасса досасса моха̄дхика̄нам̣ тхинамиддха̄дӣнам̣ вивекавачанена пат̣иччха̄данавасена дуккха̄дипуббанта̄дибхедависайасса мохасса виккхамбханавивеко вутто. ка̄мара̄габйа̄па̄датадекат̣т̣хатхинамиддха̄дивиккхамбханакан̃чедам̣ сабба̄кусалапат̣ипаккхасабха̄ватта̄ саббакусала̄нам̣ тена сабха̄вена сабба̄кусала̄нам̣ паха̄нам̣ хонтампи ка̄мара̄га̄дивиккхамбханасабха̄вамева̄ти там̣сабха̄ватта̄ ависесетва̄ нӣваран̣а̄кусаламӯла̄дӣнам̣ виккхамбханавивеко вутто хотӣти а̄ха.

витаккасса киччависесена тхирабха̄ваппатте пат̣хамаджджха̄насама̄дхимхи паччанӣкадӯрӣбха̄вакатена тхирабха̄вена там̣садисесу витаккарахитесу дутийаджджха̄на̄дисама̄дхӣсу ча аппана̄ти ат̣т̣хакатха̄воха̄роти витаккасса аппана̄його вутто, ан̃н̃атха̄ витаккова аппана̄ти тасса там̣сампайого на сийа̄ти. аттхо…пе… дат̣т̣хаббо джха̄насаман̇гино витаккавича̄расаман̇гита̄дассанена джха̄нассева савитаккасавича̄рабха̄васса вуттатта̄.

вивекаджам̣ пӣтисукханти еттха пуримасмим̣ аттхе вивекаджанти джха̄нам̣. пӣтисукхасаддато ча аттхиаттхависесавато асса, асмим̣ ва̄ти еттха а-ка̄ро вутто. дутийе пӣтисукхамева вивекаджам̣. вивекаджам̣пӣтисукханти ча ан̃н̃ападаттхе сама̄со паччаттаниддесасса ча алопо като, лопе ва̄ сати ‘‘вивекаджапӣтисукха’’нти па̄т̣хоти айам̣ висесо. ган̣ана̄нупуббата̄ти ган̣ана̄нупуббата̄йа, ган̣ана̄нупуббата̄маттам̣ ва̄ пат̣хаманти вачананти аттхо. ничча̄дивипалла̄саппаха̄нена магго асаммохато аничча̄дилаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджхатӣти лаккхан̣ӯпаниджджха̄нам̣. асаммосадхаммам̣ нибба̄нам̣ авипарӣталаккхан̣атта̄ анан̃н̃атха̄бха̄вато татхалаккхан̣ам̣.

дутийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

161-2. витаккавича̄ра̄нам̣ вӯпасама̄ти етена йехи витаккавича̄рехи пат̣хамаджджха̄насса ол̣а̄риката̄, тесам̣ саматиккама̄ дутийаджджха̄насса самадхигамо, на сабха̄вато анол̣а̄рика̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ саматиккама̄ти айаматтхо дӣпито хоти. евам̣ ‘‘пӣтийа̄ ча вира̄га̄’’тиа̄дӣсу найо. тасма̄ витаккавича̄рапӣтисукхасаматиккамавачана̄ни ол̣а̄рикол̣а̄рикан̇гасаматиккама̄ дутийа̄диадхигамапаридӣпака̄нӣти тесам̣ екадесабхӯтам̣ витаккавича̄расаматиккамавачанам̣ там̣дӣпаканти вуттам̣. атха ва̄ витаккавича̄равӯпасамавачаненева там̣саматиккама̄ дутийа̄дхигамадӣпакена пӣтивира̄га̄дивачана̄нам̣ пӣтийа̄дисаматиккама̄ татийа̄диадхигамадӣпаката̄ хотӣти тасса там̣дӣпаката̄ вутта̄.

нӣлаван̣н̣айогато нӣлаваттхам̣ вийа̄ти нӣлайогато ваттхам̣ нӣлам̣ вийа̄ти адхиппа̄йо. йена сампаса̄данена йога̄ джха̄нам̣ сампаса̄данам̣, тасмим̣ дассите ‘‘сампаса̄данам̣ джха̄на’’нти сама̄на̄дхикаран̣аниддесенева там̣йога̄ джха̄не там̣саддаппаватти дассита̄ти авиродхо йутто. екодибха̄ве катханти екодимхи дассите ‘‘екодибха̄вам̣ джха̄на’’нти сама̄на̄дхикаран̣аниддесенева джха̄насса екодивад̣д̣ханата̄ вутта̄ хотӣти. екодибха̄ванти панидам̣ уддхаритва̄ екодисса ниддесо на каттаббо сийа̄ти екодибха̄васаддо ева сама̄дхимхи паватто сампаса̄данасаддо вийа джха̄намхи паваттатӣти йуттам̣.

аппита̄ти гамита̄ вина̄сам̣. дутийаджджха̄на̄диадхигамупа̄йадӣпакена аджджхаттасампаса̄даната̄йа четасо екодибха̄вата̄йа ча хетудӣпакена авитакка̄вича̄рабха̄вахетудӣпакена ча витаккавича̄равӯпасамавачаненева витаккавича̄ра̄бха̄во дӣпитоти ким̣ пуна авитаккаавича̄равачанена катена̄ти? на, адӣпитатта̄. на хи витаккавича̄равӯпасамавачанена витаккавича̄ра̄нам̣ аппаватти вутта̄ хоти. витаккавича̄ресу хи тан̣ха̄паха̄нан̃ча етесам̣ вӯпасаманам̣. йе ча сан̇кха̄ресу тан̣ха̄паха̄нам̣ каронти, тесу маггесу пахӣнатан̣хесу пхалесу ча сан̇кха̄раппаватти хоти, евамидха̄пи виккхамбхитавитаккавича̄ратан̣хасса дутийаджджха̄насса витаккавича̄расампайого пуримена на нива̄рито сийа̄ти там̣нива̄ран̣аттхам̣ а̄ваджджитука̄мата̄диатиккамова тесам̣ вӯпасамоти дассанаттхан̃ча ‘‘авитаккам̣ авича̄ра’’нти вуттам̣.

татийаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

163. парисуддхапакати кхӣн̣а̄савапакати никкилесата̄. упеккха̄нимиттанти еттха лӣнуддхаччапаккхапа̄тарахитам̣ маджджхаттам̣ вӣрийам̣ ‘‘упеккха̄’’ти вуттам̣, тадева там̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ паваттетаббасса та̄дисасса вӣрийасса нимиттабха̄вато упеккха̄нимиттам̣. пат̣хамаджджха̄наппат̣ила̄бхаттха̄йа нӣваран̣е…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттипат̣ила̄бхаттха̄йа а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанасан̃н̃ам̣ пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄пан̃н̃а̄сан̇кха̄рупеккха̄су н̃а̄н̣анти има̄ ат̣т̣ха сама̄паттивасена уппаджджанти. сота̄паттимаггапат̣ила̄бхаттха̄йа уппа̄дам̣ паваттам̣ нимиттам̣ а̄йӯханам̣ пат̣исандхим̣ гатим̣ ниббаттим̣ упапаттим̣ джа̄тим̣ джара̄маран̣асокапаридевадуккхадоманассаупа̄йа̄се. сота̄паттипхаласама̄паттаттха̄йа уппа̄дам̣…пе… упа̄йа̄се…пе… арахаттамаггапат̣ила̄бхаттха̄йа уппа̄дам̣…пе… упа̄йа̄се. арахаттапхаласама̄паттаттха̄йа…пе… сун̃н̃атавиха̄расама̄паттаттха̄йа…пе… анимиттавиха̄расама̄паттаттха̄йа уппа̄дам̣ паваттам̣ а̄йӯханам̣ пат̣исандхим̣…пе… пат̣исан̇кха̄сантит̣т̣хана̄ пан̃н̃а̄ сан̇кха̄рупеккха̄су н̃а̄н̣анти има̄ даса випассана̄васена уппаджджанти.

йадаттхи йам̣ бхӯтанти кхандхапан̃чакам̣, там̣ мун̃читукамйата̄н̃а̄н̣ена паджахати. дит̣т̣хасоваттхикаттайасса саппалаккхан̣авичинане вийа дит̣т̣халаккхан̣аттайасса бхӯтасса сан̇кха̄ралаккхан̣авичинане упеккхам̣ пат̣илабхати. ана̄бхогараса̄ти пан̣ӣтасукхепи тасмим̣ аванати пат̣ипаккхакичча̄ти аттхо. на̄мака̄йена четасикасукхам̣ ка̄йикасукхахету рӯпасамут̣т̣ха̄панена ка̄йикасукхан̃ча джха̄насаман̇гӣ пат̣исам̣ведетӣти вуччати. пхут̣атта̄ бйа̄питатта̄. йатха̄ хи удакена пхут̣асарӣрасса та̄дисе на̄типаччанӣке ва̄та̄дике пхот̣т̣хаббе пхут̣т̣хе сукхам̣ уппаджджати, евам̣ етехи пхут̣асарӣрассапи.

чатуттхаджджха̄накатха̄ван̣н̣ана̄

165. авибхӯтапаччупат̣т̣ха̄на̄ти сукхадуккха̄ни вийа авибхӯта̄ка̄ра̄ пит̣т̣хипа̄са̄н̣агатамигамагго вийа таданума̄табба̄вибхӯта̄ка̄ропат̣т̣ха̄на̄.

чатукканайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пан̃чаканайаван̣н̣ана̄

167. йасса̄ пана дхаммадха̄туйа̄ти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса. тена хи дхамма̄нам̣ а̄ка̄рабхедам̣ н̃атва̄ таданурӯпам̣ десанам̣ нийа̄метӣти. еттха ча пан̃чаканайе дутийаджджха̄нам̣ чатукканайе дутийаджджха̄напаккхикам̣ катва̄ вибхаттам̣ ‘‘йасмим̣…пе… маггам̣ бха̄вети авитаккам̣ вича̄раматтам̣ сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣ дутийаджджха̄нам̣ упасампаджджа вихаратӣ’’ти. касма̄? екаттака̄йана̄наттасан̃н̃ӣсатта̄ва̄сапхалата̄йа дутийаджджха̄нена сама̄напхалатта̄ пат̣хамаджджха̄насама̄дхито джа̄татта̄ ча. пат̣хамаджджха̄намева хи ка̄мехи акусалехи ча вивиттанти тадабха̄ва̄ на идха ‘‘вивиччева ка̄мехи вивичча акусалехӣ’’ти сакка̄ ваттум̣, на̄пи ‘‘вивекаджа’’нти. суттантадесана̄су ча пан̃чаканайе дутийататийаджджха̄на̄ни дутийаджджха̄намева бхаджанти витаккавӯпасама̄ вича̄равӯпасама̄ авитаккатта̄ авича̄ратта̄ ча̄ти.

пат̣ипада̄чатуккаван̣н̣ана̄

176-180. тасса тасса джха̄насса упача̄ранти нӣваран̣авитаккавича̄раникантийа̄дӣнам̣ вӯпасама̄ тхирабхӯто ка̄ма̄вачарасама̄дхи. таданудхаммата̄ти таданурӯпата̄бхӯта̄, са̄ пана тадасса̄дасан̇кха̄та̄ тадасса̄дасампайуттаккхандхасан̇кха̄та̄ ва̄ миччха̄сатӣти ваданти. авигатаникантика̄ там̣там̣парихаран̣асатӣтипи ваттум̣ ват̣т̣атӣти еван̃ча катва̄ ‘‘сатийа̄ ва̄ никантийа̄ ва̄’’ти викаппо като. а̄гаманавасена̄пи ча пат̣ипада̄ хонтийева̄ти идам̣ када̄чи дутийа̄дӣнам̣ пат̣хама̄диа̄гаманакатапат̣ипадатам̣ сандха̄йа вуттам̣. апи-саддо хи анекантикатам̣ дӣпети, етасса анекантикатта̄ ева ча па̄л̣ийам̣ екекасмим̣ джха̄не чатассо пат̣ипада̄ чатта̄ри а̄рамман̣а̄ни сол̣асаккхаттукан̃ча висум̣ висум̣ йоджитам̣. ан̃н̃атха̄ екекасмим̣ пат̣ипада̄димхи нава нава джха̄на̄ни йоджетабба̄ни сийунти.

а̄рамман̣ачатуккаван̣н̣ана̄

181. аппагун̣анти пан̃чахи васита̄хи авасӣкатам̣.

а̄рамман̣апат̣ипада̄миссакаван̣н̣ана̄

186. хет̣т̣ха̄ти сол̣асаккхаттукато пуббе. йе кечи джха̄нам̣ уппа̄денти на̄ма̄ти вачанена йе ката̄дхика̄ра̄ секкха̄ маггенева уппа̄дитаджджха̄на̄, тесам̣ джха̄на̄ни маггапат̣ибаддхата̄йа суддхиканавакасан̇гахита̄нӣти ведитабба̄ни. на хи те уппа̄денти на̄ма̄ти.

касин̣акатха̄ван̣н̣ана̄

203. ниродхапа̄даката̄вачанена а̄руппапа̄даката̄ ча дассита̄. кхиппадассанам̣ кхиппа̄бхин̃н̃ата̄ кхиппанисантибха̄во.

абхибха̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄

204. ан̃н̃ампӣти кевалам̣ касин̣а̄йатанасан̇кха̄тамева ахутва̄ абхибха̄йатанасан̇кха̄тампи паваттатӣти сатипи абхибха̄йатана̄нам̣ касин̣а̄йатанатте касин̣а̄йатанабха̄вато ан̃н̃о абхибха̄йатанабха̄во касин̣анимитта̄бхибхаванакабха̄вана̄нимиттана̄наттатоти дассети. таттха абхибхаватӣти абхибху, парикаммам̣, н̃а̄н̣ам̣ ва̄. абхибху а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣, джха̄нам̣. абхибхавитаббам̣ ва̄ а̄рамман̣асан̇кха̄там̣ а̄йатанам̣ етасса̄ти абхибха̄йатанам̣, джха̄нам̣. а̄рамман̣а̄бхибхаванато абхибху ча там̣ а̄йатанан̃ча йогино сукхависеса̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄вато мана̄йатанадхамма̄йатанабха̄вато ча̄типи сасампайуттам̣ джха̄нам̣ абхибха̄йатанам̣. маггаппат̣ибаддхата̄йа тада̄ сама̄паттито вут̣т̣хитасса а̄бхого пуббабха̄габха̄вана̄васена джха̄наккхан̣е паваттам̣ абхибхавана̄ка̄рам̣ гахетва̄ паватто вуттоти дат̣т̣хаббо. а̄гамесу пана ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ еко бахиддха̄ рӯпа̄ни пассати паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ӣ еко…пе… паритта̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни. аппама̄н̣а̄ни суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.173; ма. ни. 2.249; а. ни. 8.65) имесам̣ чатуннам̣ абхибха̄йатана̄нам̣ а̄гататта̄ а̄гамат̣т̣хакатха̄су (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.173; ма. ни. ат̣т̣ха. 2. 249-250; а. ни. ат̣т̣ха. 3.8.65) ‘‘ван̣н̣авасена а̄бхоге виджджама̄непи париттааппама̄н̣авасенева има̄ни абхибха̄йатана̄ни десита̄нӣ’’ти вуттам̣. париттааппама̄н̣ата̄ хи абхибхаванасса ка̄ран̣ам̣ ван̣н̣а̄бхоге сатипи асатипи. таттха ча ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни сахита̄ни ча сабба̄ни паритта̄ни ‘‘суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣ’’ти вутта̄ни, татха̄ аппама̄н̣а̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. аттхи хи есо парийа̄йо паритта̄ни абхибхуййа та̄ни че када̄чи ван̣н̣авасена а̄бхуджита̄ни хонти суван̣н̣адуббан̣н̣а̄ни абхибхуййа̄ти. идха пана ниппарийа̄йадесанатта̄ ван̣н̣а̄бхогарахита̄ни висум̣ вутта̄ни сахита̄ни ча. аттхи хи убхайаттха абхибхаванависесоти.

таттха ча парийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄нампи абхибхаванапарийа̄йо аттхӣти ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’ти абхибха̄йатанадвайам̣ вуттам̣, татийачатуттхаабхибха̄йатанесу дутийавимоккхо ван̣н̣а̄бхибха̄йатанесу татийавимоккхо ча абхибхаванаппаваттито сан̇гахито, идха пана ниппарийа̄йадесанатта̄ вимоккха̄бхибха̄йатана̄ни асан̇карато дассетум̣ вимоккхе ваджджетва̄ абхибха̄йатана̄ни катхита̄ни. сабба̄ни ча вимоккхакичча̄ни вимоккхадесана̄йа вутта̄ни, тадетам̣ ‘‘аджджхаттам̣ рӯпасан̃н̃ӣ’’ти а̄гатасса абхибха̄йатанадвайасса абхибха̄йатанесу авачанато ‘‘рӯпӣ рӯпа̄ни пассатӣ’’тиа̄дӣнан̃ча саббавимоккхакиччаса̄дха̄ран̣авачанабха̄вато ваваттха̄нам̣ катанти вин̃н̃а̄йати.

аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйатоти идам̣ каттхачипи ‘‘аджджхаттам̣ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти аватва̄ саббаттха йам̣ вуттам̣ ‘‘бахиддха̄ рӯпа̄ни пассатӣ’’ти, тасса ка̄ран̣авачанам̣. тена йам̣ ан̃н̃ахетукам̣, там̣ тена хетуна̄ вуттам̣. йам̣ пана десана̄вила̄сахетукам̣ аджджхаттам̣ арӯпасан̃н̃ита̄йа ева идха вачанам̣, на тасса ан̃н̃ам̣ ка̄ран̣ам̣ маггитаббанти дассети. аджджхаттарӯпа̄нам̣ анабхибхаванӣйата̄ ча бахиддха̄рӯпа̄нам̣ вийа авибхӯтатта̄, десана̄вила̄со ча йатха̄вуттававаттха̄навасена ведитаббо. суван̣н̣адуббан̣н̣а̄нӣти етенева сиддхатта̄ нӣла̄диабхибха̄йатана̄ни на ваттабба̄нӣти че? на, нӣла̄дӣсу ката̄дхика̄ра̄нам̣ нӣла̄дибха̄вассева абхибхаванака̄ран̣атта̄. на хи тесам̣ парисуддха̄парисуддхаван̣н̣апариттата̄ тадаппама̄н̣ата̄ ва̄ абхибхаванака̄ран̣ам̣, атха кхо нӣла̄дибха̄во ева̄ти.

абхибха̄йатанакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

вимоккхакатха̄ван̣н̣ана̄

248. рӯпӣти йена̄йам̣ сасантатипарийа̄паннена рӯпена саманна̄гато, там̣ йасса джха̄насса хетубха̄вена висит̣т̣хам̣ рӯпам̣ хоти. йена висит̣т̣хена рӯпӣти вуччеййа, тадева сасантатипарийа̄паннарӯпанимиттам̣ джха̄намива параматтхато рӯпӣбха̄васа̄дхаканти дат̣т̣хаббам̣. касин̣адесана̄ джха̄на̄намева касин̣абха̄вена паватта̄ абхидхамме, сутте пана а̄рамман̣а̄нанти ‘‘абхидхаммавасена̄’’ти вуттам̣.

вимоккхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

брахмавиха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

251. соманассадоманассарахитам̣ ан̃н̃а̄н̣амева ан̃н̃а̄н̣упеккха̄. килесодхӣнам̣ маггодхӣхи аджитатта̄ анодхиджинасса. саттамабхава̄дито уддхам̣ паваттавипа̄касса аджитатта̄ авипа̄каджинасса. ниддосабха̄вена̄ти ниппат̣игхабха̄вена. екассапи саттасса аппат̣ибха̄ганимиттатта̄ париччхедаггахан̣ам̣ наттхи, на ча саммутисаччавасена паваттам̣ саттаггахан̣ам̣ париччхиннарӯпа̄диггахан̣ам̣ хотӣти аппана̄ппаттийа̄пи апара̄ма̄сасаттаггахан̣амуддхабхӯта̄нам̣ метта̄дӣнам̣ екасатта̄рамман̣а̄нампи аппама̄н̣агочарата̄ вутта̄ти ведитабба̄.

брахмавиха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

асубхакатха̄ван̣н̣ана̄

263. уддхам̣ дхума̄татта̄ уддхума̄там̣. сетараттехи парибхиннам̣ вимисситам̣ нӣлам̣ винӣлам̣, пуримаван̣н̣авипарин̣а̄мабхӯтам̣ ва̄ нӣлам̣ винӣлам̣. сан̇гха̄т̣о ан̇га̄нам̣ сусамбаддхата̄. а̄рамман̣асса дуббалата̄ пат̣ипаккхабха̄вена читтам̣ т̣хапетум̣ асаматтхата̄. аттани а̄нисам̣садассананӣваран̣арогавӯпасама̄нам̣ йатха̄ккамам̣ пуппхачхад̣д̣акаваманавиречанаупама̄ йоджетабба̄. пат̣икӯламанасика̄раса̄ман̃н̃ена асубхехи кеса̄дӣхи пат̣икӯладжджха̄насса гахан̣ам̣ сиватхика̄ван̣н̣аджджха̄насса ча. тампи хи пат̣икӯламанасика̄равасенева уппаджджатӣти, сиватхикаппака̄ра̄ни ва̄ сиватхика̄ван̣н̣а̄ни.

асубхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпа̄вачаракусалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

арӯпа̄вачаракусалакатха̄ван̣н̣ана̄

265. сабба̄ка̄рена̄ти евам̣ рӯпанимиттам̣ дан̣д̣а̄да̄насамбхавадассана̄дина̄ саббена рӯпарӯпанимиттесу тада̄рамман̣аджджха̄несу досадассана̄ка̄рена, рӯпа̄дӣсу никантиппаха̄наана̄ваджджитука̄мата̄дина̄ ва̄. вира̄га̄ти джигуччхана̄. а̄нен̃джа̄бхисан̇кха̄равачана̄дӣхи а̄нен̃джата̄ ‘‘санта̄ име чунда арийасса винайе вимоккха̄’’тиа̄дина̄ сантавимоккхата̄ ча вутта̄. досадассанапат̣ипаккхабха̄вана̄васена пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ суппахӣнатта̄ махата̄пи саддена арӯпасама̄паттито на вут̣т̣ха̄ти. татха̄ пана на суппахӣнатта̄ саббарӯпасама̄паттито вут̣т̣ха̄нам̣ сийа̄, пат̣хамаджджха̄нам̣ пана аппакампи саддам̣ на сахатӣти там̣ сама̄паннасса саддо кан̣т̣акоти вуттам̣.

а̄руппабха̄вана̄йа абха̄ве чутито уддхам̣ уппаттираха̄нам̣ рӯпасан̃н̃а̄пат̣игхасан̃н̃а̄нам̣ йа̄ва аттано випа̄каппаватти, та̄ва ануппаттидхаммата̄па̄данена саматиккамо аттхан̇гамо ча вутто. на̄наттасан̃н̃а̄су пана йа̄ тасмим̣ бхаве на уппаджджанти, та̄ анока̄сата̄йа на уппаджджанти, на а̄руппабха̄вана̄йа нива̄ритатта̄. анива̄ритатта̄ ча ка̄чи уппаджджанти. тасма̄ та̄сам̣ аманасика̄ро ана̄ваджджанам̣ апаччавеккхан̣ам̣, джаванапат̣ипа̄дакена ва̄ бхаван̇гаманасса антаре акаран̣ам̣ аппавесанам̣ вуттам̣, тена ча на̄наттасан̃н̃а̄манасика̄рахетӯнам̣ рӯпа̄нам̣ саматиккама̄ сама̄дхисса тхирабха̄вам̣ дассети. рӯпасаматиккама̄бха̄венева хи рӯпасама̄паттӣсу ‘‘на̄наттасан̃н̃а̄нам̣ аманасика̄ра̄’’ти екасса авачананти. ко а̄нисам̣со, на хи саббасса̄даваттхурахите а̄ка̄се паваттитасан̃н̃а̄йа а̄нисам̣со диссатӣти вуттам̣ хоти. рӯпасан̃н̃а̄саматиккамана̄дикам̣ вачанам̣ а̄нисам̣сасса пака̄санам̣, на аттхо.

ан̃н̃аттха̄ти суттесу. таттха хи париттакасин̣уггха̄т̣анепи рӯпавивекаматтаггахан̣ена париччхедасса аггахан̣ато анантапхаран̣ата̄ ча вутта̄, идха пана анантапхаран̣ата̄саббха̄вепи уггха̄т̣итакасин̣авасена паритта̄нантата̄ хотӣти дассанаттхам̣ ‘‘ананто а̄ка̄со’’ти на вуттанти адхиппа̄йо. самайававаттха̄панаджха̄нависесаненеветтха аттхо, на пат̣ипаттийа̄ти тадавачанам̣.

266. пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ам̣ аттано пхаран̣а̄ка̄ренева анантанти манасика̄таббатта̄ ‘‘ананта’’нти вуттам̣. уггха̄т̣абха̄во уггха̄т̣имам̣.

267. акин̃чананти вин̃н̃а̄н̣асса кин̃чи пака̄рам̣ аггахетва̄ саббена саббам̣ вибха̄ванам̣ а̄ха.

268. йа̄йа̄ти сан̇кха̄ра̄васесасан̃н̃а̄йа. там̣ та̄ва пат̣ипаттим̣. а̄ваджджисса̄мӣтиа̄дина̄ таннинна̄ваджджана̄дипаваттийа̄ абха̄вам̣ дассети, на тадатиккаманаттха̄йа а̄ваджджанабха̄вана̄паваттийа̄. на̄сан̃н̃а̄ти сан̃н̃а̄бха̄во ча етисса̄ аттхӣти аттхо. самӯхагахан̣авасена паваттам̣ кала̄пасаммасанам̣. пхасса̄диекекадхаммагахан̣авасена паватта̄ анупададхаммавипассана̄.

а̄ка̄се паваттитавин̃н̃а̄н̣а̄тиккамато татийа̄. тадатиккамато хи тассева вибха̄ванам̣ хоти. дутийа̄руппавин̃н̃а̄н̣авибха̄ване хи тадева атиккантам̣ сийа̄, на тасса а̄рамман̣ам̣, на ча̄рамман̣е досам̣ дисва̄ ана̄рамман̣асса вибха̄вана̄тиккамо йуджджати. па̄л̣ийан̃ча ‘‘вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасама̄паттим̣ сато сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣хахитва̄ тан̃н̃ева вин̃н̃а̄н̣ам̣ абха̄ветӣ’’ти (чӯл̣ани. упасӣвама̄н̣авапуччха̄ниддеса 39) ттам̣, на вуттам̣ ‘‘тан̃н̃ева вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ абха̄ветӣ’’ти, ‘‘тан̃н̃ева абха̄ветӣ’’ти ва̄. ‘‘анантам̣ вин̃н̃а̄н̣анти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ упасампаджджа̄’’ти (вибха. 508) еттха пана двайам̣ вуттам̣ а̄рамман̣ан̃ча вин̃н̃а̄н̣ам̣ вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанан̃ча. тасмим̣ двайе йена кеначи йато ва̄ вут̣т̣хито, тенева пат̣т̣ха̄наниддит̣т̣хена там̣саддасса самбандхе а̄панне вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанасса ниваттанаттхам̣ вин̃н̃а̄н̣авачанам̣, тасма̄ пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ассева абха̄вана̄тиккамо вутто. таннисситанти тена нисситам̣. там̣ ман̣д̣апалаггам̣ анисса̄йа тена вина̄бхӯте вивитте бахи ока̄се т̣ха̄нам̣ вийа а̄ка̄салаггавин̃н̃а̄н̣асса вивеке тадапагаме татийа̄руппасса т̣ха̄нам̣.

арӯпа̄вачаракусалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

тебхӯмакакусалаван̣н̣ана̄

269. име та̄ва чханда̄дхипатеййе пан̃ча найа̄ти чханда̄дхипатеййанайе анте пуриманайа̄нам̣ там̣найа̄бхимукхаппаваттим̣ сандха̄йа вуттам̣, айам̣ пана пака̄ро на па̄л̣ианугато. на хи па̄л̣ийам̣ суддхиканайа̄дайо ватва̄ вӣрийа̄дхипатеййа̄динайа̄ вутта̄ти. маха̄пакаран̣е саттахи маха̄ва̄рехи анулома̄динайавичиттехи хӣнаттико вибхатто. таттха ча маджджхимадхаммекадесабхӯта̄ име вӣсати локийамаха̄найа̄ти катва̄ ‘‘таттха вибхатта̄’’ти вуттам̣, на етена камена имесам̣ найа̄нам̣ таттха а̄гататта̄.

еваметесам̣ вибхаттат̣т̣ха̄нам̣ дассетва̄ ида̄ни етасмим̣ тебхӯмакакусалакатха̄васа̄нат̣т̣ха̄не ат̣т̣ха̄расакаммадва̄радассанаттхам̣ ‘‘имасмим̣ пана т̣ха̄не’’тиа̄дима̄ха. атха ва̄ хӣнапан̣ӣтехи виниваттетва̄ маджджхимара̄сиантогадхабха̄вам̣ дассентена етесам̣ тебхӯмакакусаланайа̄нам̣ хӣнаттике вибха̄го като. ‘‘имасмим̣ пана т̣ха̄не’’тиа̄дикасса йатха̄вуттова самбандхо. хӣнаттике маджджхимара̄симхи йе савипа̄ка̄ ват̣т̣анисситенева да̄на̄дивасена паваттита̄, те хӣна̄ти ка̄табба̄. йе виват̣т̣анисситена да̄на̄дивасена паваттита̄, те пан̣ӣта̄ти ка̄табба̄. авипа̄ка̄ маджджхима̄ти ка̄табба̄. авипа̄катта̄ ча тесу маджджхимара̄сим̣ т̣хапетва̄ итаре две екантават̣т̣аниссита̄ нава, виват̣т̣упаниссайабхӯта̄ ча нава̄ти ат̣т̣ха̄раса каммадва̄ра̄ни, камма̄ни ча та̄ни тасса тасса пхаласса ка̄ран̣абха̄вена два̄ра̄ни ча̄ти каммадва̄ра̄ни. таттха таттха ва̄ читта̄ни каммадва̄ра̄нӣти а̄ха. там̣там̣два̄ра̄ни ва̄ ка̄йа̄дӣни. ат̣т̣ха̄раса кхаттийа̄ ча абхабба̄ хӣнахӣнаттайа̄дайо нава, бхабба̄ ча пан̣ӣтапан̣ӣтаттайа̄дайо нава̄ти камма̄нурӯпенева ведитабба̄. евам̣ бра̄хман̣а̄дайо дева̄ ча йоджетабба̄. ат̣т̣хачатта̄лӣса готтачаран̣а̄ни тесан̃н̃ева кхаттийа̄дӣнам̣ бхеда̄. ‘‘ка̄ма̄вачарам̣ кусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти…пе… читта̄дхипатеййа’’нти (дха. са. 269-270) евам̣ вутто читтасса читта̄дхипатеййабха̄во, читтачетасикасамуда̄йе самайававаттха̄пако читтасаддо паваттоти ‘‘сампайуттадхамма̄нам̣ васена вутто’’ти а̄ха.

тебхӯмакакусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

локуттаракусалаван̣н̣ана̄

277. локам̣ таратӣти етена локасаматиккамапат̣ипаттима̄ха. уттаратӣти етена локассантагаманам̣ пхале патит̣т̣ха̄нам̣ пхалам̣. саматиккамма̄тиа̄дина̄ нибба̄нам̣. саматиккамма̄ти хи ниссаритва̄. абхибхуййа̄ти висам̣йуттам̣ хутва̄ти аттхо. тивидхопи чаттхо магга̄дӣсу екекасмим̣ йоджетаббо, маггейева ва̄ идха тасса адхиппетатта̄. екачиттаккхан̣иканти екамаггасса две ва̄ре ануппаттим̣ сандха̄йа̄ха. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ дхамма̄нам̣ анативаттана̄диса̄дхика̄йа пан̃н̃а̄йа вад̣д̣хети. ‘‘ниййа̄тӣти ниййа̄нӣйа’’нти ваттаббе ӣ-ка̄расса рассаттам̣ йа-ка̄расса ча ка-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘ниййа̄ника’’нти вуттам̣. ниййа̄ти етена̄ти ниййа̄нам̣, ниййа̄намева ниййа̄никам̣ венайико вийа. еттха ‘‘неййа̄ника’’нти ваттаббе и-ка̄расса е-ка̄раттам̣ акатва̄ вуттам̣.

пхаланти читтачетасикара̄си вуччати, там̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сампайутта̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттано авайавабхӯта̄нам̣ ниссайо хоти. пхалан̃а̄н̣ам̣ ва̄ пхалам̣, самма̄дит̣т̣хиа̄дайо ан̇га̄ни ва̄. локуттарабха̄вети локам̣ уттин̣н̣абха̄ве. тена пхаланибба̄на̄ни сан̇ган̣ха̄ти. тесу йам̣ бхавати пхалам̣, там̣ ‘‘бхӯмӣ’’ти вуччати. йатха̄ ва̄ камманиббатта̄ ка̄мабхава̄дайо там̣саман̇гино ниссайабха̄вена ‘‘бхӯмӣ’’ти вуччанти, евам̣ маггена ниббаттам̣ пхалам̣ арийаса̄вакасса ка̄лена ка̄лам̣ сама̄паджджитаббата̄йа ниссайабха̄вато ‘‘бхӯмӣ’’ти вуччати, татойева арийа̄ чиратарам̣ тит̣т̣ханти. самуччхедавивекавасена̄ти еттха апа̄йагаманӣйа̄нам̣ аччантасамуччхедо итаресан̃ча виджджутобха̄сена вийа тамасса самуччхедо дат̣т̣хаббо. локийаджджха̄нампи путхуджджанасса арийасса ча аката̄дхика̄расса на вина̄ пат̣ипада̄йа иджджхати, ката̄дхика̄расса пана арийасса маггенева самиджджханато випа̄ка̄нам̣ вийа кусалена татха̄ самиддхасса арийамаггена садисата̄йа абха̄вато атаббипа̄катта̄ ча на маггапат̣ипада̄ тасса джха̄насса пат̣ипада̄ти сакка̄ ваттунти таттха татха̄ гарум̣ катва̄ пат̣ипада̄хи ева десана̄ на ката̄, йатха̄вуттаджджха̄насан̇гахаттхам̣ суддхикадесана̄пи ката̄.

идха пана кассачи вина̄ пат̣ипада̄йа асиддхито гарум̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘дуккхапат̣ипада’’нтиа̄ди вуттам̣. йо кочи ва̄роти саким̣ двиккхаттум̣ тиккхаттум̣ чатуккхаттум̣ анекаккхаттунти евама̄дӣсу виккхамбханава̄ресу йо кочи. саким̣ двиккхаттун̃ча виккхамбханава̄ра̄ сукха̄ пат̣ипада̄ ева, на ча тато уддхам̣ сукха̄ пат̣ипада̄ хотӣти тиккхаттум̣ виккхамбханава̄рам̣ дуккха̄ пат̣ипада̄ти рочесум̣ ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. тасмим̣ татха̄рочите тато паресу чатуккхаттум̣ виккхамбханава̄ра̄дӣсу ваттаббамева наттхӣти. рӯпа̄рӯпа̄нам̣ лаккхан̣а̄дӣхи париччхиндитва̄ гахан̣ам̣ рӯпа̄рӯпапариггахо, на̄марӯпаматтаметам̣, на ан̃н̃о кочи сатта̄дикоти ваваттха̄панам̣ на̄марӯпававаттха̄панам̣. париггахитарӯпа̄рӯпасса маггапа̄тубха̄вадандхата̄ ча на̄марӯпававаттха̄пана̄дӣнам̣ киччхасиддхито сийа̄ти на рӯпа̄рӯпапариггахакиччхата̄йа ева дуккхапат̣ипадата̄ ваттабба̄ти че? там̣ на, на̄марӯпававаттха̄пана̄дӣнам̣ паччанӣкакилесамандата̄йа сукхасиддхийампи татха̄сиддхавипассана̄сахагата̄нам̣ индрийа̄нам̣ мандата̄йа маггапа̄тубха̄вадандхабха̄вато.

рӯпа̄рӯпам̣ париггахетва̄ти акиччхенапи париггахетва̄. киччхена париггахите ваттаббамева наттхи. евам̣ сесесупи. имам̣ ва̄рам̣ рочесунти кала̄пасаммасана̄васа̄не удайаббайа̄нупассана̄йа ваттама̄на̄йа уппаннасса випассанупаккилесасса тиккхаттум̣ виккхамбханена киччхата̄ва̄рам̣ дуккха̄ пат̣ипада̄ти рочесум̣ етадантатта̄ пат̣ипада̄йа. етасса акиччхаттепи пурима̄нам̣ киччхатте дуккхапат̣ипадата̄ вуттанайа̄ва̄ти на пат̣исиддха̄ти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄вуттам̣ ва̄ саббам̣ рӯпа̄рӯпапариггаха̄дикиччхатам̣ тиккхаттум̣ виккхамбханава̄рата̄васена ‘‘имам̣ ва̄ра’’нти а̄ха. йасса пана саббаттха акиччхата̄, тасса сукха̄ пат̣ипада̄ ведитабба̄.

муса̄ва̄да̄дӣнам̣ висам̣ва̄дана̄дикиччата̄йа лӯкха̄нам̣ апаригга̄хака̄нам̣ пат̣ипаккхабха̄вато паригга̄хакасабха̄ва̄ самма̄ва̄ча̄. са̄ синиддхабха̄вато сампайуттадхамме паригган̣ха̄ти самма̄ва̄ча̄паччайасубха̄ситасота̄ран̃ча джанам̣. ка̄йикакирийа̄киччам̣ каттаббам̣ самут̣т̣ха̄пети, сайан̃ча самут̣т̣хаханам̣ гхат̣анам̣ хотӣти самма̄каммантасан̇кха̄та̄ виратипи самут̣т̣ха̄насабха̄ва̄ти вутта̄. сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ уккхипанам̣ самут̣т̣хаханам̣ ка̄йикакирийа̄йа бха̄руккхипанам̣ вийа, джӣвама̄насса саттасса, сампайуттадхамма̄нам̣ ва̄ суддхи вода̄нам̣ а̄джӣвассева ва̄ джӣвитиндрийавуттийа̄.

283. маггасаннисситанти параматтхамаггасабха̄ватта̄ магга̄вайавабха̄вена самуда̄йасаннисситанти аттхо.

285. патит̣т̣ха̄нам̣ килесавасена, а̄йӯханам̣ абхисан̇кха̄равасена. тан̣ха̄васена ва̄ патит̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хивасена а̄йӯханам̣. бодхӣти йа̄ айам̣ дхаммаса̄маггӣ вуччатӣти йоджетабба̄. сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа̄ти етена пуггалапан̃н̃аттийа̄ авиджджама̄напан̃н̃аттибха̄вам̣ дассети. ан̇га-саддо ка̄ран̣аттхопи хотӣти чатусаччабодха̄йа сам̣ваттантӣти боджджхан̇га̄. буджджхантӣти бодхийо, бодхийо ева ан̇га̄ти ‘‘анубуджджхантӣти боджджхан̇га̄’’ти вуттам̣. випассана̄дӣнам̣ ка̄ран̣а̄нам̣ буджджхитабба̄нан̃ча сачча̄нам̣ анурӯпам̣ паччаккхабха̄вена пат̣имукхам̣ авипарӣтата̄йа самма̄ ча буджджхантӣти еваматтхависесадӣпакехи упасаггехи ‘‘анубуджджхантӣ’’тиа̄ди вуттам̣. бодхи-саддо хи саббависесайуттам̣ буджджханам̣ са̄ман̃н̃ена сан̇ган̣ха̄тӣти.

299. тин̣н̣анти ра̄га̄дӣнам̣. кароти на̄ма ким̣ дуччарита̄ни ануваттама̄на̄ни.

301. па̄н̣а̄типа̄та̄диниппха̄дитапаччайа̄нам̣ ниччасеванам̣ дхувапат̣исеванам̣. сакиччакоти висум̣ аттано киччава̄. на хотӣти аттхантарабха̄вам̣ пат̣иккхипати. паччайапат̣исеванаса̄мантаджаппанаирийа̄патхаппаваттана̄ни па̄пиччхата̄ниббатта̄ни тӣн̣и куханаваттхӯнӣти.

343. вут̣т̣ха̄нага̄минӣвипассана̄ сан̇кха̄рупеккха̄ са̄нулома̄, са̄ сун̃н̃ато пассантӣ ‘‘сун̃н̃ата̄’’ти вуччати, дуккхато пассантӣ тан̣ха̄пан̣идхисосанато ‘‘аппан̣ихита’’нти. са̄ а̄гаманӣйат̣т̣ха̄не магга̄дхигаматтхам̣ а̄гаманапат̣ипада̄т̣ха̄не т̣хатва̄ сун̃н̃ата̄ппан̣ихитанти на̄мам̣ дети. а̄гаманато на̄ме ладдхе сагун̣ато а̄рамман̣ато ча на̄мам̣ сиддхамева хоти, на пана сагун̣а̄рамман̣ехи на̄мала̄бхе саббаттха а̄гаманато на̄мам̣ сиддхам̣ хотӣти парипун̣н̣ана̄масиддхихетутта̄ сагун̣а̄рамман̣ехи саббесампи на̄маттайайого, на а̄гаманатоти ваваттха̄накаратта̄ ча ниппарийа̄йадесана̄йа а̄гаманатова идха на̄мам̣ лабхати, на итарехӣти вуттам̣.

350. анимиттавипассананти аничча̄нупассанам̣. нимиттадхаммесӯти самӯха̄дигханавасена ча сакиччапариччхедата̄йа ча сапариггахесу кхандхесу. анимиттавимоккхоти аничча̄нупассанама̄ха. евам̣сампадамиданти катхамидха упама̄сам̣санданам̣ хоти. на хи чхандачитта̄нам̣ маггасан̇кха̄таадхипатибха̄ва̄бха̄во вийа саддхиндрийа̄дхикасса анимиттавимоккхасса анимиттабха̄ва̄бха̄во аттхи, на ча амагга̄дхипатӣнам̣ магга̄дхипатина̄мада̄на̄бха̄во вийа анимиттасса анимиттана̄мада̄на̄бха̄воти сакка̄ ваттум̣ анимиттавимоккхасса ананимиттата̄йа абха̄вато. магго адхипати етесанти ча магга̄дхипатиноти йутто таттха чхандачиттехи там̣сампайутта̄нам̣ магга̄дхипатибха̄ва̄бха̄во. идха пана магго анимиттам̣ етасса̄ти магга̄нимиттоти айаматтхо на самбхаватӣти на тена амаггена маггасса анимиттабха̄во на йуджджати, ким̣ ва̄ еттха са̄ман̃н̃ам̣ адхиппетанти. амагган̇гамаггана̄ма̄бха̄во. йатха̄ сатипи адхипатибха̄ве чхандачитта̄нам̣ на магга̄дхипатӣти маггана̄мам̣, на ча техи маггасса тесам̣ амагган̇гатта̄, татха̄ сатипи саддха̄йа а̄гаманабха̄вена тасса̄ анимиттанти маггана̄мам̣, на ча та̄йа маггасса тасса̄ амагган̇гатта̄. евам̣ анимиттавипассана̄йапи анимиттабха̄во ниппарийа̄йена наттхӣти дӣпито хоти.

нану ча идха джха̄нам̣ сун̃н̃ата̄дина̄мена вуттам̣, на магготи че? на, маггасампайогато джха̄насса сун̃н̃ата̄дина̄макатта̄. суттантапарийа̄йена сагун̣а̄рамман̣ехи идха абхидхаммепи на̄мам̣ лабхатӣти а̄хам̣су. тасма̄ пат̣иккхитта̄ ‘‘на пана лабхантӣ’’ти. ким̣ ка̄ран̣а̄? абхидхамме сарасам̣ ана̄маситва̄ паччанӣкатова на̄мала̄бха̄ти адхиппа̄йо. йо хи сагун̣а̄рамман̣ехи на̄мала̄бхо, со сарасаппадха̄но хоти. сарасенева ча на̄мала̄бхе саббамагга̄нам̣ сун̃н̃ата̄дибха̄воти ваваттха̄нам̣ на сийа̄. тасма̄ абхидхамме сатипи двӣхи на̄мала̄бхе паччанӣкато на̄мававаттха̄накарам̣ гахитанти сагун̣а̄рамман̣ехи сун̃н̃ата̄ппан̣ихитамагга̄ на̄мам̣ на лабхантӣти а̄ха. атха ва̄ на пана лабхантӣти ан̃н̃анирапеккхехи сагун̣а̄рамман̣ехи на лабханти. ким̣ ка̄ран̣а̄? абхидхамме сарасапаччанӣкехи сахитехи на̄мала̄бха̄ти аттхо. паччанӣкан̃хи ваваттха̄накарам̣ анапеккхитва̄ кеваласса сарасасса на̄махетубха̄во абхидхамме наттхи ававаттха̄на̄паттито. тасма̄ атта̄бхинивесапан̣идхипат̣ипаккхавипассана̄нулома̄ магга̄ сатипи сарасантаре паччанӣкасахитена сарасена на̄мам̣ лабханти. анимиттамаггасса пана випассана̄ нимиттапат̣ипаккха̄ на хоти сайам̣ нимиттаггахан̣ато нимиттаггахан̣а̄нива̄ран̣а̄ти тадануломамаггопи на нимиттасса пат̣ипаккхо. йади сийа̄, нимиттагатавипассана̄йапи пат̣ипаккхо сийа̄ти. тасма̄ виджджама̄нопи сарасо ваваттха̄накарапаччанӣка̄бха̄ва̄ абхидхамме анимиттанти на̄мада̄йако на гахито. аничча̄нупассана̄нуломо пана магго суддхикапат̣ипада̄найейева сан̇гахитоти дат̣т̣хаббо. тасма̄ ева ча со найо вуттоти. еванти йам̣ ваккхати ‘‘аниччато вут̣т̣хахантасса магго анимитто хотӣ’’ти (дха. са. ат̣т̣ха. 350), евам̣ а̄харитва̄ ат̣т̣хакатха̄чарийехи со анимиттамагго дӣпитоти аттхо.

вут̣т̣ха̄на…пе… кима̄рамман̣а̄ти аничча̄дито вут̣т̣хахантасса вут̣т̣ха̄нага̄минийа̄ лаккхан̣а̄рамман̣атте сати сан̇кха̄рехи вут̣т̣ха̄нам̣ на сийа̄, сан̇кха̄ра̄рамман̣атте ча лаккхан̣апат̣иведхоти ман̃н̃ама̄но пуччхати. ‘‘аничча’’нтиа̄дина̄ сан̇кха̄ресу паваттама̄нена н̃а̄н̣ена лаккхан̣а̄нипи пат̣ивиддха̄ни хонти тада̄ка̄расан̇кха̄рагахан̣атоти а̄ха ‘‘лаккхан̣а̄рамман̣а̄’’ти. сан̇кха̄ра̄рамман̣а̄ ева йатха̄вутта̄дхиппа̄йена ‘‘лаккхан̣а̄рамман̣а̄’’ти вутта̄ти дассенто ‘‘лаккхан̣ам̣ на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. аниччата̄ дуккхата̄ анаттата̄ти хи висум̣ гайхама̄нам̣ лаккхан̣ам̣ пан̃н̃аттигатикам̣ параматтхато авиджджама̄нам̣, авиджджама̄натта̄ ева паритта̄дивасена наваттаббадхаммабхӯтам̣. тасма̄ висум̣ гахетаббасса лаккхан̣асса параматтхато абха̄ва̄ ‘‘аниччам̣ дуккхаманатта̄’’ти сан̇кха̄ре сабха̄вато саллаккхентова лаккхан̣а̄ни саллаккхети на̄ма̄ти а̄ха ‘‘йо пана аниччам̣ дуккхаманатта̄ти тӣн̣и лаккхан̣а̄ни саллаккхетӣ’’ти. йасма̄ ча аниччантиа̄дина̄ сан̇кха̄ра̄ва диссама̄на̄, тасма̄ те кан̣т̣хе баддхакун̣апам̣ вийа пат̣иниссаджджанӣйа̄ хонти.

локуттаракусалам̣

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄

татра̄ти локуттараджджха̄не. аджджхаттан̃ча̄ти упад̣д̣хага̄тха̄йа абхинивиситаббам̣ вут̣т̣ха̄таббам̣ випассана̄бхӯмим̣ пан̃чадха̄ уддисати. саттаат̣т̣ха̄дӣни ан̇га̄ни саттат̣т̣хан̇га̄нӣти а̄дисаддасса лопо дат̣т̣хаббо. нимиттанти йато вут̣т̣ха̄нам̣, та̄ни нимиттапаватта̄ни нимиттавачаненева уддисати. сан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣амева арийамаггасса боджджхан̇га̄дивисесам̣ нийамети. касма̄? тато тато дутийа̄дипа̄дакаджджха̄нато уппаннасса сасан̇кха̄рупеккха̄н̃а̄н̣асса па̄дакаджджха̄на̄тикканта̄нам̣ ан̇га̄нам̣ асама̄паджджитука̄мата̄вира̄габха̄вана̄бха̄вато итарасса ча атаббха̄вато. тесампи ва̄десу…пе… випассана̄ва нийаметӣти ведитабба̄. касма̄? випассана̄нийаменева хи пат̣хаматтхерава̄депи апа̄дакапат̣хамаджджха̄напа̄дакамагга̄ пат̣хамаджджха̄ника̄ва хонти, итаре ча па̄дакаджджха̄навипассана̄нийамехи там̣там̣джха̄ника̄. евам̣ сесава̄десупи випассана̄нийамо йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо.

пакин̣н̣акасан̇кха̄рети па̄дакаджджха̄нато ан̃н̃асан̇кха̄ре. тена па̄дакаджджха̄насан̇кха̄ресу саммаситесу ваттаббамева наттхӣти дассети. татра̄пӣти дутийаттхерава̄депи. там̣там̣джха̄никата̄ там̣там̣саммаситасан̇кха̄равипассана̄нийамехи хоти. татра̄пи хи випассана̄ там̣там̣вира̄га̄вира̄габха̄вана̄бха̄вена соманассасахагата̄ упеккха̄сахагата̄ ча хутва̄ джха̄нан̇га̄динийамам̣ маггасса каротӣти евам̣ випассана̄нийамо вуттанайенева ведитаббо.

танти там̣там̣джха̄насадисабхаванам̣. сва̄йаматтхо па̄дакаджджха̄насаммаситаджджха̄нупаниссайехи вина̄ аджджха̄сайаматтена асиджджхана̄ упаниссайена вина̄ сан̇каппаматтена сакада̄га̄мипхала̄дӣнам̣ асиджджханадӣпакена нандакова̄дена (ма. ни. 3.398 а̄дайо) дӣпетаббо. таттха хи сота̄панна̄йапи парипун̣н̣асан̇каппабха̄вам̣ вадантена бхагавата̄ йасса йасса упаниссайо аттхи, тасса тассева аджджха̄сайо нийа̄мако, на̄н̃н̃асса̄ти тена тена парипун̣н̣асан̇каппата̄ хоти, на тато парам̣ сан̇каппасаббха̄вепи асиджджханатоти айаматтхо дӣпито хоти. евамидха̄пи йасса йасса дутийа̄диджха̄никасса маггасса йатха̄вутто упаниссайо аттхи, тасса тассева аджджха̄сайо нийа̄мако, на̄н̃н̃асса сатипи тасмим̣ асиджджханато. имасмим̣ пана ва̄де па̄дакасаммаситаджджха̄нупаниссайасаббха̄ве аджджха̄сайо екантена хоти, там̣там̣пхалӯпаниссайасаббха̄ве там̣там̣сан̇каппо вийа̄ти тадабха̄ва̄бха̄вато аджджха̄сайо нийаметӣти вуттам̣.

йасмим̣ пана па̄дакаджджха̄нам̣ наттхӣти чатуттхаджджха̄никаваджджа̄нам̣ па̄дака̄ни локийаджджха̄на̄ни сандха̄йа вуттам̣. аппана̄ппатти ча ол̣а̄рикан̇га̄тиккаманупаниссайа̄бха̄ве пан̃чахи ан̇гехи вина̄ на хотӣти ‘‘соманассасахагатамагго хотӣ’’ти а̄ха. упеккха̄сахагатамагготи етена чатуттхаджджха̄никата̄пи сама̄на̄ анусайасамуггха̄т̣анасаматтхасса на сан̇кха̄ра̄васесата̄ти дассети. те ча ва̄да̄ на вируджджханти аджджха̄сайавасена пан̃чамаджджха̄никата̄йа пат̣хама̄диджджха̄никата̄йа ча самбхаватоти адхиппа̄йо. аджджха̄сайо ча са̄ттхако хоти, ан̃н̃атха̄ па̄дакасаммаситаджджха̄нехева нийамасса сиддхатта̄ аджджха̄сайо нийа̄мако вуччама̄но нираттхако сийа̄ти. идха пана ат̣т̣хаса̄линийа̄ нийа̄мане екантикам̣ випассана̄сан̇кха̄там̣ аттхамева уддхаритва̄ ‘‘тесампи ва̄десу айам̣…пе… випассана̄ва нийаметӣ’’ти вадантена тайопете ва̄де випассана̄ва нийаметӣти дасситам̣. там̣там̣ва̄да̄нан̃хи випассана̄сахита̄намева сиддхи, на̄н̃н̃атха̄ти дасситанти.

паведхатӣти готрабхусса паччайо бхавитум̣ на саккотӣти аттхо. йади пан̃чамачиттаккхан̣е джаванам̣ патитам̣ на̄ма хоти, катхам̣ тада̄ готрабху таданантаран̃ча магго джаванасса патитаккхан̣е уппаджджатӣти? апуббасса джаванантарасса патитата̄бха̄вато. тадева хи джаванам̣ анекаккхаттум̣ паваттама̄нам̣ патитам̣ сийа̄ти, готрабху пана а̄рамман̣антаре уппаннам̣ апуббам̣ джаванам̣, татха̄ магго бхӯмантарато ча̄ти. нану ча саттамаджаваначетана̄йа балавата̄йа упападжджаведанӣйабха̄во хоти а̄нантарийата̄пӣти, таттха̄йам̣ адхиппа̄йо сийа̄ ‘‘пат̣исандхийа̄ анантарапаччайабха̄вино випа̄касанта̄насса анантарапаччайабха̄вена антимаджаваначетана̄йа сусан̇кхататта̄ са̄ саттамаджаваначетана̄ упападжджаведанӣйа̄ а̄нантарика̄ ча хоти, на апатитаджаваначетана̄ вийа балавата̄йа̄’’ти.

пуна ануломам̣ там̣ анубандхеййа̄ти готрабхусса хи сан̇кха̄ра̄рамман̣атте сати тадапи ануломамева̄ти пуримаануломам̣ вийа там̣ тадапи ан̃н̃ам̣ ануломам̣ анубандхеййа, на магготи маггавут̣т̣ха̄намева ча на бхавеййа аттано садиса̄ламбанасса а̄ваджджанат̣т̣ха̄нийасса паччайасса ала̄бха̄. аппахӣнабха̄вена пан̃часу упа̄да̄наккхандхесу анусайита̄ килеса̄ са̄ бхӯми етехи ладдха̄ти катва̄ бхӯмиладдха̄. ват̣т̣ам̣ синонти бандхантӣти катва̄ ват̣т̣асетӯ ча, тесам̣ самуггха̄такаран̣антипи етадевасса лобхаккхандха̄дипада̄ланам̣ вуччати. танти паваттам̣. екам̣ бхаванти ана̄га̄мино анекаккхаттун̃ча таттхева упападжджантасса хет̣т̣ха̄ ана̄гаманавасена еко бхавоти гахетва̄ вуттам̣.

имасса панаттхасса̄ти йатха̄вуттасса упа̄диннакапаваттато вут̣т̣ха̄насса. апа̄йесу саттамабхавато уддхам̣ сугатийан̃ча випа̄када̄йакасса абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса паччайагха̄то сота̄паттимагган̃а̄н̣ена абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣асса ниродхо дат̣т̣хаббо. двӣсу бхавесӯти ана̄га̄мимагге абха̄вите сакада̄га̄мисса ка̄мадха̄туйам̣ йе две бхава̄ уппаджджеййум̣, тесӯти аттхо. чалатӣти етена чаланасабха̄вамева дассети, на ачалана̄бха̄вам̣, тасма̄ ачаланам̣ дассетва̄ пуна чаланам̣ дассетум̣ ‘‘татха̄гатасса хӣ’’тиа̄дима̄ха. йепи ва̄ каттхачи чатта̄ропи магге сама̄напат̣ипаде дисва̄ сабха̄вато ачаланамева ган̣хеййум̣, тесам̣ там̣гахан̣анива̄ран̣аттхам̣ ‘‘чалатӣ’’ти вуттам̣, на чалана̄вадха̄ран̣аттханти йуттам̣ убхайадассанам̣. атха ва̄ йадипи кесан̃чи чатта̄ропи магга̄ сама̄напат̣ипада̄, татха̄пи килесиндрийехи сиджджхама̄на̄ пат̣ипада̄ тесам̣ васена чаланапакатика̄ ева̄ти ‘‘чалати’’ччева вуттам̣, на ‘‘на чалатӣ’’ти.

локуттаракусалапакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пат̣хамамаггавӣсатимаха̄найаван̣н̣ана̄

357. йасса пуббабха̄ге ‘‘маггам̣ бха̄вемӣ’’ти аджджха̄сайо паватто, со маггам̣ бха̄вети. евам̣ саббаттха аджджха̄сайависесена там̣там̣бха̄вана̄висесо дат̣т̣хаббо.

358. чханда̄дхипатеййантиа̄дӣсу екачиттаккхан̣е ваттама̄несу дхаммесу катхам̣ чхандасса там̣сахаджа̄тасса адхипатибха̄во вӣрийа̄дӣнан̃ча̄ти? упаниссайавасена. йасса хи саче чхандавато кусалам̣ ниппхаджджати, ‘‘ахам̣ ниппха̄десса̄мӣ’’ти паваттама̄насса кусалам̣ ниппханнам̣, тасса там̣сахаджа̄то чхандо тена пуримупаниссайена висит̣т̣хо сахаджа̄тадхамме аттано васе ваттети. тасмин̃ча паваттама̄не те паваттанти, ниваттама̄не ниваттанти, таданурӯпабала̄ ча хонти ра̄джапуриса̄ вийа̄ти. евам̣ вӣрийа̄дӣсу. сесадхамма̄нам̣ пана каттхачи вуттаппака̄раппаваттисаббха̄вепи атам̣сабха̄ватта̄ адхипатибха̄во наттхӣти дат̣т̣хаббо.

дутийамаггаван̣н̣ана̄

361. а̄-ка̄расса рассаттам̣ катва̄ ан̃н̃индрийам̣ вуттам̣, а̄-ка̄ро ча дхаммамарийа̄даттхо.

татийачатуттхамаггаван̣н̣ана̄

362. магган̇га̄ни на пӯренти акиччакатта̄ самма̄дит̣т̣хийа̄ти адхиппа̄йо. ма̄ренто гаччхатӣти хи магго, на чета̄йа ма̄ретаббам̣ аттхӣти. ма̄насса дит̣т̣хисадиса̄ паватти ахамасмӣти паваттама̄насса дит̣т̣хит̣т̣ха̄не т̣ха̄нам̣. а̄локассева паваттика̄ло вийа̄ти чираппаваттим̣ сандха̄йа̄ха. екадесаса̄ман̃н̃ена хи йатха̄дхиппетена упама̄ хотӣти. кха̄ре ва̄ти кат̣т̣ха̄дӣнам̣ кха̄раччха̄рика̄йам̣. саммаддитва̄ти киледетва̄. чхандоти тан̣ха̄. анусайоти тан̣ха̄ ма̄на̄нусайо ча. етасмин̃ча сутте асамӯхатасса гандхасса самуггха̄т̣анам̣ вийа асамӯхатама̄на̄дисамуггха̄там̣ дассентена ан̃н̃аман̃н̃е килесе паджахатӣти дасситанти а̄нӣтам̣, на йатха̄вуттанайена упама̄йа вуттатта̄ти дат̣т̣хаббам̣. нирантарам̣ паваттама̄не читте тасса сам̣килесавода̄накара̄ са̄ваджджа̄наваджджа̄ четасика̄ уппаджджама̄на̄ тассан̇габхӯта̄ авайава̄ вийа хонтӣти ‘‘читтан̇гавасена̄’’ти вуттам̣.

локуттаракусалаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

кусалакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

акусалападам̣

дхаммуддесава̄ро

пат̣хамачиттакатха̄ван̣н̣ана̄

365. кусале вуттанайам̣ анугантва̄ йатха̄нурӯпам̣ ведитаббата̄йа ‘‘вуттанайена̄’’ти а̄ха. гантабба̄бха̄ватоти буджджхитабба̄бха̄вато. дит̣т̣хийа̄ гатаматтанти дит̣т̣хийа̄ гатиматтам̣ гахан̣аматтам̣. а̄саннака̄ран̣атта̄ айонисоманасика̄расса висум̣ гахан̣ам̣ екантака̄ран̣атта̄ ча. сатисам̣вароти идха сӣта̄дӣхи пхут̣т̣хасса аппамаджджанам̣ кхаманам̣ дат̣т̣хаббам̣. паха̄насам̣вароти вӣрийасам̣варо.

асса̄дадассананти асса̄дадит̣т̣хи. пхалат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена асамма̄пат̣ипаттипаччупат̣т̣ха̄номохо, самма̄пат̣ипаттипат̣ипаккхабха̄ваггахан̣а̄ка̄ро ва̄. саббасса лобхасса абхиджджха̄бха̄ве сатипи висесайутта̄йа абхиджджха̄йа каммапатхаппатта̄йа идхуппаджджама̄на̄йа лаккхан̣а̄дим̣ дассетум̣ ‘‘са̄ парасампаттӣна’’нтиа̄дима̄ха. аттано парин̣а̄манасса пуреча̄рика̄ тан̣ха̄бхирати абхирати.

анупапариккха̄ мохо. мохавасена хи дит̣т̣хивасена ва̄ аваттхусмим̣ са̄нунайо адхимоккхо уппаджджатӣти. асатийачиттети ахирика̄дӣхи а̄раккхарахитачитте. сатирахитатта̄ сатипат̣ипаккхатта̄ ча̄ти етена сатирахита̄ сатипат̣ипаккха̄ ча акусала̄ кхандха̄ ева миччха̄сатӣти дассети. те пана упана̄ха̄диппаваттийам̣ чираката̄дисаллаккхан̣е пат̣усан̃н̃а̄сампайутта̄ дат̣т̣хабба̄. садаратха̄дибха̄во ависесена килесасампайогато вутто лахута̄диекантапат̣ипаккха̄нам̣ тхинамиддха̄дӣнам̣ кесан̃чи идха абха̄ва̄. авӯпасамоти асаннисиннасаббха̄вама̄ха. анават̣т̣ха̄нарасанти чаланакиччам̣. четасо авӯпасамети ниппха̄детаббе пайоджане бхуммам̣, авӯпасамапаччайабхӯтам̣ а̄рамман̣ам̣ ва̄ ‘‘авӯпасамо’’ти вуттам̣.

дхаммуддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ниддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄

377. сахаджа̄тадхаммесу акампанам̣ на косаджджесу акампанам̣ вийа таппат̣ипаккхабха̄вато дат̣т̣хаббам̣, там̣там̣па̄пакирийа̄йа уссаханавасена пана тхирата̄ таттха акампанам̣.

381. дит̣т̣хийа̄ вирӯпам̣ пхандитанти татха̄ татха̄ сассата̄дивасена паватта̄ дит̣т̣хи ева вуччати. тарантӣти титтхе вийа пилаванти. випарийесатоти ваттхусса випарӣтато.

390. сабха̄вапат̣иччха̄данавасена пакатиатта̄диасантагахан̣асса аничча̄дӣнам̣ ничча̄дивисамагахан̣асса ча сан̃н̃а̄дивипарийесасса ниссайатта̄ ‘‘асантам̣ асаман̃ча буджджхатӣ’’ти вуттам̣.

дутийачиттаван̣н̣ана̄

399. кин̃ча̄пи…пе… пара̄масантасса уппаджджатӣти пуримачиттена ависесам̣ дассети. анусса̄хана̄васӣданабха̄вена сам̣хатабха̄во тхинам̣.

татийачиттаван̣н̣ана̄

400. идха ма̄нена саддхим̣ пан̃ча апан̣н̣акан̇га̄нӣти авираджджханакан̇га̄ни уппаттиарахан̇га̄ни хонтӣти аттхо дат̣т̣хаббо. ма̄насса анийататта̄ на нийатайева̄панака̄ти. пат̣т̣ха̄не хи ‘‘сам̣йоджанам̣ дхаммам̣ пат̣ичча сам̣йоджано дхаммо уппаджджати хетупаччайа̄’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.4.1) еттха ‘‘чатуккхаттум̣ ка̄мара̄гена тиккхаттум̣ пат̣игхена ча ма̄но вичикиччха̄ бхавара̄го тайопете сакада̄га̄мино сам̣йоджана̄нам̣ сам̣йоджанехи дасавидха̄ йоджана̄’’ти дассита̄йа дасавидха̄йа йоджана̄йа ‘‘ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣ пат̣ичча ма̄насам̣йоджанам̣ авиджджа̄сам̣йоджана’’нти ватва̄ ‘‘ка̄мара̄гасам̣йоджанам̣ пат̣ичча авиджджа̄сам̣йоджана’’нти ‘‘ма̄насам̣йоджанам̣ пат̣ичча бхавара̄гасам̣йоджанам̣ авиджджа̄сам̣йоджана’’нти ча ватва̄ ‘‘бхавара̄гасам̣йоджанам̣ пат̣ичча авиджджа̄сам̣йоджана’’нти вутта̄хи йоджана̄хи ма̄насса анийатабха̄во пака̄сито, татха̄ килесадукепи. идха ча ваккхати ‘‘дасавидха̄ сам̣йоджана̄нам̣ йоджана̄, татха̄ дасавидха̄ килеса̄на’’нти ча. уннаманавасенева сампаггахарасо, на вӣрийам̣ вийа там̣там̣киччаса̄дхане аббхусса̄ханавасена. ома̄нассапи атта̄нам̣ авам̣катва̄ гахан̣ам̣ сампаггахоти дат̣т̣хаббо.

чатуттхачиттаван̣н̣ана̄

402. парихаран̣аттхам̣ виккхитта̄ хутва̄ усса̄хам̣ джанента̄ ‘‘парихаран̣аттхам̣ саусса̄ха̄’’ти вутта̄, тесам̣.

навамачиттаван̣н̣ана̄

413. висаппанаанит̣т̣харӯпасамут̣т̣ха̄навасена аттано паваттиа̄ка̄равасена ча висаппанарасо. досо упайогапхалесу анит̣т̣хатта̄ висасам̣сат̣т̣хапӯтимуттам̣ вийа дат̣т̣хаббо. анабхиратираса̄ти евам̣пака̄ресу пат̣иккхепена расавачанесу там̣там̣пат̣ипаккхакиччагахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. кат̣ука̄ка̄рагати кат̣укан̃чуката̄, аттасампатти а̄ва̄са̄ди, пара̄йаттата̄йа да̄сабйам̣ вийа дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ хи да̄сабйе сати да̄со пара̄йатто хоти, евам̣ куккучче сати там̣саман̇гӣ. на хи со аттано дхаммата̄йа паваттитум̣ саккоти кусалети. атха ва̄ ката̄ката̄кусалакусала̄нусочане а̄йаттата̄йа тадубхайавасена куккуччена там̣саман̇гӣ хотӣти да̄сабйам̣ вийа там̣ хоти.

418. вируддха̄ка̄роти вируддхасса пуггаласса, читтасса ва̄ а̄ка̄ро вируддхабха̄во. тена вируджджханам̣ виродхоти дассети. вачананти етам̣ нидассанаматтам̣ дат̣т̣хаббам̣. саббамева хи киччам̣ етена карийама̄нам̣ суропитам̣ суджанитам̣ на хотӣти. ропасаддавачанаттхамева кечи ван̣н̣енти. там̣ аппама̄н̣анти кодхасса татха̄паваттанасабха̄ва̄бха̄ва̄ ан̃н̃ена кеначи ка̄ран̣ена парипун̣н̣ата̄ сийа̄ти сандха̄йа вуттам̣.

ека̄дасамачиттаван̣н̣ана̄

422. вигата̄ чикиччха̄ти чикиччхитум̣ дуккарата̄йа вуттам̣, на саббатха̄ чикиччха̄бха̄ва̄ вичикиччха̄йа̄ти тадаттхам̣ дассети.

424. ниччхайа̄бха̄ва̄ асан̣т̣хаханато четасо паваттипаччайаматтата̄йа ‘‘паваттит̣т̣хитиматта’’нти вуттам̣.

425. екам̣ а̄ка̄рам̣ гантум̣ асаматтхата̄йа аттано а̄мукхам̣ саппанато осаккати.

два̄дасамачиттаван̣н̣ана̄