намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
абхидхаммапит̣аке
дхаммасан̇ган̣ӣ-мӯлат̣ӣка̄
вӣсатига̄тха̄ван̣н̣ана̄
1. дхаммасам̣ван̣н̣ана̄йам̣ саттхари пан̣а̄макаран̣ам̣ дхаммасса сва̄ккха̄табха̄вена саттхари паса̄даджананаттхам̣, саттху ча авитатхадесанабха̄ваппака̄санена дхамме паса̄даджананаттхам̣. тадубхайаппаса̄да̄ хи дхаммасампат̣ипатти махато ча аттхасса сиддхи хотӣти. атха ва̄ ратанаттайапан̣а̄мавачанам̣ аттано ратанаттайапаса̄дасса вин̃н̃а̄панаттхам̣, там̣ пана вин̃н̃ӯнам̣ читта̄ра̄дханаттхам̣, там̣ ат̣т̣хакатха̄йа га̄хан̣аттхам̣, там̣ саббасампаттиниппха̄данаттханти. идам̣ пана а̄чарийена адхиппетаппайоджанам̣ антара̄йависосанам̣. ваккхати хи ‘‘нипаччака̄рассетасса…пе… асесато’’ти. ратанаттайапан̣а̄макаран̣ан̃хи антара̄йакара̄пун̃н̃авигха̄такарапун̃н̃ависесабха̄вато ман̇галабха̄вато бхайа̄диупаддаванива̄ран̣ато ча антара̄йависосане саматтхам̣ хоти. катхам̣ панетасса̄пун̃н̃авигха̄такара̄дибха̄во виджа̄нитабботи? ‘‘йасмим̣ маха̄на̄ма самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хотӣ’’тиа̄дивачанато (а. ни. 6.10; 11.11), ‘‘пӯджа̄ ча пӯджанеййа̄нам̣, етам̣ ман̇галамуттама’’нти (кху. па̄. 5.3; су. ни. 262) ча, ‘‘евам̣ буддхам̣ саранта̄нам̣, дхаммам̣ сан̇гхан̃ча бхиккхаво. бхайам̣ ва̄ чхамбхитаттам̣ ва̄, ломахам̣со на хессатӣ’’ти (сам̣. ни. 1.249) ча вачанатоти.
таттха йасса саттхуно пан̣а̄мам̣ каттука̄мо, тасса гун̣ависесадассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄ вийа̄’’тиа̄дима̄ха. гун̣ависесава̄ хи пан̣а̄ма̄рахо хоти, пан̣а̄ма̄рахе ча като пан̣а̄мо вуттаппайоджанасиддхикарова хотӣти. бхагавато ча десана̄ винайапит̣аке карун̣а̄ппадха̄на̄, суттантапит̣аке пан̃н̃а̄карун̣а̄ппадха̄на̄. тенева ча ка̄ран̣ена винайапит̣акасса сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена карун̣а̄ппадха̄на̄ бхагавато тхомана̄ ката̄, а̄гамасам̣ван̣н̣анан̃ча каронтена убхайаппадха̄на̄, абхидхаммадесана̄ пана пан̃н̃а̄ппадха̄на̄ти катва̄ пан̃н̃а̄ппадха̄намева тхоманам̣ каронто ‘‘карун̣а̄ вийа саттесӯ’’ти карун̣ам̣ упама̄бха̄вена гахетва̄ пан̃н̃а̄йа тхомети.
таттха карун̣а̄ вийа̄ти нидассанавачанаметам̣, йасса йатха̄ карун̣а̄ саббесу саттесу паваттиттха, евам̣ саббесу н̃еййадхаммесу пан̃н̃а̄пи паваттиттха̄ти аттхо. саттесӯти висайанидассанаметам̣. пан̃н̃а̄ти нидассетаббадхамманидассанам̣. йасса̄ти тададхит̣т̣ха̄напуггаланидассанам̣. махесиноти таббисесанам̣. н̃еййадхаммесӯти пан̃н̃а̄висайанидассанам̣. саббесӯти таббисесанам̣. паваттиттха̄ти кирийа̄нидассанам̣. йатха̄ручӣти васӣбха̄ванидассанам̣.
таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. рӯпа̄дӣсу сатта̄ висатта̄ти сатта̄. тасса̄ пана пан̃н̃аттийа̄ кхандхасанта̄не нирул̣хабха̄вато ниччхандара̄га̄пи ‘‘сатта̄’’ти вуччанти. паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. йасса̄ти анийаманам̣. ‘‘тасса па̄де намасситва̄’’ти етена нийаманам̣ ведитаббам̣. махесӣти маханте сӣлаккхандха̄дайо еси гавесӣти махеси. н̃а̄табба̄ти н̃еййа̄, сабха̄вадха̄ран̣а̄дина̄ аттхена дхамма̄. таттха ‘‘н̃еййа̄’’ти вачанена дхамма̄нам̣ ан̃еййаттам̣ пат̣иккхипати. ‘‘дхамма̄’’ти вачанена н̃еййа̄нам̣ саттаджӣва̄дибха̄вам̣ пат̣иккхипати. н̃еййа̄ ча те дхамма̄ ча̄ти н̃еййадхамма̄. саббесӯти анавасесапарийа̄да̄нам̣. тена ан̃н̃а̄та̄бха̄вам̣ дассети. паваттиттха̄ти уппаджджиттха. йатха̄ручӣти йа̄ йа̄ ручи йатха̄ручи, ручӣти ча иччха̄, каттука̄мата̄ са̄. йа̄ йа̄ паватта̄ таппабхеда̄, йатха̄ ва̄ ручи татха̄, ручианурӯпам̣ паватта̄ ‘‘йатха̄ручи паваттиттха̄’’ти вуччати. йатха̄ йатха̄ ва̄ ручи паватта̄, татха̄ татха̄ паватта̄ пан̃н̃а̄ ‘‘йатха̄ручи паваттиттха̄’’ти вуччати.
таттха бхагавати паватта̄ва карун̣а̄ бхагавато пан̃н̃а̄йа нидассананти гахетабба̄. са̄ хи аса̄дха̄ран̣а̄ маха̄карун̣а̄, на ан̃н̃а̄. йасса̄ти ча карун̣а̄пан̃н̃а̄нам̣ убхиннампи а̄дха̄рапуггаланидассанам̣. на хи нира̄дха̄ра̄ карун̣а̄ аттхӣти ‘‘карун̣а̄’’ти вутте тада̄дха̄рабхӯто пуггало нидассетаббо хоти, со ча идха ан̃н̃о вутто наттхи, на ча а̄саннам̣ ваджджетва̄ дӯрасса гахан̣е пайоджанам̣ аттхӣти ‘‘йасса̄’’ти нидасситапуггалова карун̣а̄йа а̄дха̄ро. тена идам̣ вуттам̣ хоти ‘‘йасса аттано карун̣а̄ вийа пан̃н̃а̄пи паваттиттха̄’’ти. катхам̣ пана карун̣а̄ саттесу паваттиттха йатха̄ пан̃н̃а̄пи дхаммесу паваттиттха̄ти? ниравасесато йатха̄ручи ча. бхагавато хи карун̣а̄ кан̃чи саттам̣ аваджджетва̄ саббесу саттесу ниравасесесу паваттати, паваттама̄на̄ ча ручивасена екасмим̣ анекесу ча ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄ паваттати. на хи ан̃н̃есам̣ ‘‘махогхапаккханда̄нам̣ сатта̄нам̣ наттхан̃н̃о кочи огха̄ уддхата̄ ан̃н̃атра майа̄’’ти пассанта̄нам̣ карун̣оккаманам̣ хоти йатха̄ бхагаватоти. пан̃н̃а̄пи бхагавато саббесу дхаммесу ниравасесесу паваттати, паваттама̄на̄ ча екасмим̣ анекесу ча дхаммесу сабха̄вакичча̄диджа̄нанена ана̄варан̣а̄ аса̄дха̄ран̣а̄ паваттати йатха̄ручи, йатха̄ ча пассантасса бхагавато карун̣а̄ йатха̄ручи паваттати. там̣ саббам̣ пат̣исамбхида̄магге маха̄карун̣а̄н̃а̄н̣авибхан̇гавасена джа̄нитаббам̣, пан̃н̃а̄йа ча йатха̄ручи паватти сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣авибхан̇га̄дивасена. пан̃н̃а̄гахан̣ена ча тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣ чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ там̣ ваджджетва̄ ан̃н̃а̄ни аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣ дасабала̄ни чха абхин̃н̃а̄ чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дайо анеке пан̃н̃а̄ппабхеда̄ сан̇гайханти, тасма̄ тасса̄ тасса̄ пан̃н̃а̄йа паваттивасена йатха̄ручи паватти ведитабба̄. тена̄ха ‘‘карун̣а̄ вийа…пе… йатха̄ручӣ’’ти.
таттха карун̣а̄гахан̣ена маха̄бодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄дуккхасамба̄дхаппат̣ипаннан̃хи саттаника̄йам̣ дисва̄ ‘‘тасса наттхан̃н̃о кочи саран̣ам̣, ахаметам̣ мутто мочесса̄мӣ’’ти карун̣а̄йа сан̃чодитама̄насо абхинӣха̄рам̣ дӣпан̇карасса бхагавато па̄дамӯле катва̄ бодхисамбха̄ре самодха̄нетва̄ анупуббена самбодхим̣ паттоти карун̣а̄ маха̄бодхийа̄ мӯланти. саттесӯти етена маха̄бодхийа̄ пайоджанам̣ дассети. сатта̄ хи маха̄бодхим̣ пайодженти. саттасанта̄ран̣аттхан̃хи саббан̃н̃ута̄ абхипаттхита̄. йатха̄ха –
‘‘ким̣ ме екена тин̣н̣ена, пурисена тха̄мадассина̄;
саббан̃н̃утам̣ па̄пун̣итва̄, санта̄рессам̣ садевака’’нти. (бу. вам̣. 2. 56);
пан̃н̃а̄гахан̣ена маха̄бодхим̣ дассети. саббан̃н̃ута̄йа хи падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ ‘‘маха̄бодхӣ’’ти вуччатӣти. н̃еййадхаммесу саббесӯти етена санта̄ретабба̄нам̣ сатта̄нам̣ абхин̃н̃еййапарин̃н̃еййапаха̄таббабха̄ветаббасаччхика̄таббе кхандха̄йатанадха̄тусаччиндрийапат̣иччасамуппа̄дасатипат̣т̣ха̄на̄дибхеде кусала̄дибхеде ча саббадхамме дассети. паваттиттха йатха̄ручӣти етена пат̣иведхапаччавеккхан̣апуббан̇гамадесана̄н̃а̄н̣аппаваттидӣпанена пайоджанасампаттим̣ дассети. саббадхамма̄нан̃хи пат̣иведхан̃а̄н̣ам̣ бодхипаллан̇ке ахоси. магган̃а̄н̣амева хи танти. паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ан̃ча висесена ратанагхарасатта̄хе ахоси. евам̣ пат̣ивиддхапаччавеккхита̄нам̣ дхамма̄нам̣ дхаммачаккаппаваттана̄дӣсу десана̄н̃а̄н̣ам̣ ахоси, висесена ча пан̣д̣укамбаласила̄йам̣ саттаппакаран̣адесана̄йанти. десана̄н̃а̄н̣ена ча десенто бхагава̄ саттесу хитапат̣ипаттим̣ пат̣ипаджджатӣти. етена саббена аттахитапат̣ипаттим̣ парахитапат̣ипаттин̃ча дассети. маха̄бодхидассанена хи аттахитапат̣ипатти, итарехипи парахитапат̣ипатти дассита̄ти. тена аттахитапат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети, тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣ ниратисайапан̣а̄ма̄рахабха̄ван̃ча аттано ча кирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.
еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато саббалокийагун̣асампатти бхагавато дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣енапи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. карун̣а̄вачанена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣, пан̃н̃а̄вачанена апагаманам̣ дассети. упагаманам̣ дассенто ча локе сан̃джа̄тасам̣вад̣д̣хабха̄вам̣ дассети, апагаманам̣ дассенто локена анупалиттатам̣. ‘‘карун̣а̄ вийа саттесӯ’’ти ча локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети, ‘‘н̃еййадхаммесу саббесу йатха̄ручи пан̃н̃а̄ паваттиттха̄’’ти етена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. саббадхаммасабха̄ва̄навабодхе хи сати саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ ‘‘сатто джӣво аттхӣ’’ти пара̄масанам̣ хотӣти. саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато. а̄дипарийоса̄надассанена ча саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ва хонти. карун̣а̄гахан̣ена ча сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито тасса̄ ча джха̄наттайасампайогато. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббабуддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхам̣, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти.
2. евам̣ сан̇кхепена саббабуддхагун̣ехи бхагавантам̣ тхометва̄ йасса̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, та̄йа абхидхаммадесана̄йа ан̃н̃ехи аса̄дха̄ран̣а̄йа тхометум̣ ‘‘дайа̄йа та̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. тасса̄ пана десана̄йа нида̄нан̃ча самут̣т̣ха̄нан̃ча дассетум̣ ‘‘дайа̄йа та̄йа̄’’тиа̄ди вуттам̣. нида̄нан̃ча дувидхам̣ аббхантарам̣ ба̄хиран̃ча̄ти. аббхантарам̣ карун̣а̄, ба̄хирам̣ десака̄ла̄ди. самут̣т̣ха̄нам̣ десана̄пан̃н̃а̄. таттха аббхантаранида̄нам̣ дассенто ‘‘дайа̄йа та̄йа саттесу, самусса̄хитама̄насо’’ти а̄ха. таттха дайа̄ти карун̣а̄ адхиппета̄. та̄йа хи самусса̄хито абхидхаммакатха̄маггам̣ сампаваттайӣти. та̄йа̄ти айам̣ та-саддо пуббе вуттасса пат̣иниддесо хоти.
пуримага̄тха̄йа ча падха̄набха̄вена пан̃н̃а̄ ниддит̣т̣ха̄, таббисесанабха̄вена карун̣а̄. са̄ хи тасса̄ нидассанабхӯта̄ аппадха̄на̄ там̣ висесетва̄ виниватта̄, тасма̄ ‘‘та̄йа̄’’ти пат̣иниддесам̣ на̄рахати. йа̄ ча падха̄набхӯта̄ пан̃н̃а̄, са̄ десана̄йа самут̣т̣ха̄нам̣, на самусса̄хинӣти тасса̄ ча пат̣иниддесо на йуттоти? пан̃н̃а̄йа та̄ва пат̣иниддесо на йуттоти сувуттаметам̣, карун̣а̄йа пана пат̣иниддесо но на йутто ‘‘дайа̄йа та̄йа̄’’ти двиннам̣ пада̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄вато. сама̄на̄дхикаран̣а̄нан̃хи двиннам̣ пада̄нам̣ рӯпаккхандха̄дӣнам̣ вийа висесанависеситаббабха̄во хоти. рӯпа-саддо хи ан̃н̃аккхандханиваттанаттхам̣ вуччама̄но висесанам̣ хоти, кхандха-саддо ча ниваттетаббагахетаббаса̄дха̄ран̣авачанабха̄вато висеситаббо, евамидха̄пи ‘‘дайа̄йа та̄йа̄’’ти двиннам̣ пада̄нам̣ екавибхаттийутта̄нам̣ сама̄на̄дхикаран̣абха̄вато висесанависеситаббабха̄во хоти. таттха дайа̄ самусса̄хинӣти падха̄на̄, ниваттетаббагахетаббаса̄дха̄ран̣авачанан̃чидам̣. тасма̄ ‘‘дайа̄йа̄’’ти висеситаббавачанаметам̣, тасса ча йатха̄ висесанам̣ хоти ‘‘та̄йа̄’’ти идам̣ вачанам̣, татха̄ тасса пат̣иниддесабха̄во йоджетаббо. на хи пан̃н̃а̄пат̣иниддесабха̄ве дайа̄висесанам̣ та-саддо хоти, карун̣а̄пат̣иниддесабха̄ве ча хотӣти. падха̄нан̃ча пан̃н̃ам̣ ваджджетва̄ ‘‘дайа̄йа̄’’ти етена самбаджджхама̄но ‘‘та̄йа̄’’ти айам̣ та-саддо аппадха̄на̄йа карун̣а̄йа пат̣иниддесо бхавитумарахати. айаметтха аттхо – йа̄йа дайа̄йа самусса̄хито, на са̄ йа̄ ка̄чи, саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣асса пана нидассанабхӯта̄ маха̄карун̣а̄, та̄йа самусса̄хитоти.
катхам̣ пана карун̣а̄ ‘‘дайа̄’’ти н̃а̄табба̄, нану вуттам̣ ‘‘дайа̄панно’’ти етасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.8) ‘‘меттачиттатам̣ а̄панно’’ти, тасма̄ дайа̄ метта̄ти йуджджеййа, на карун̣а̄ти? йади евам̣ ‘‘адайа̄панно’’ти етасса ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘никкарун̣атам̣ а̄панно’’ти вуттанти дайа̄ метта̄ти ча на йуджджеййа, тасма̄ дайа̄-саддо йаттха йаттха паваттати, таттха таттха адхиппа̄йавасена йоджетаббо. дайа̄-саддо хи анураккхан̣аттхам̣ антонӣтам̣ катва̄ паваттама̄но метта̄йа ча карун̣а̄йа ча паваттатӣти но на йуджджати. еван̃хи ат̣т̣хакатха̄нам̣ авиродхо хотӣти. карун̣а̄ ча десана̄йа нида̄набха̄вена вутта̄, на метта̄ ‘‘аччантамева хи там̣ самайам̣ бхагава̄ карун̣а̄виха̄рена виха̄сӣ’’ти (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.1; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.1 мӯлапарийа̄йасуттаван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.1) евама̄дӣсу, тасма̄ идха карун̣а̄ва дайа̄вачанена гахита̄ти ведитабба̄. са̄ хи самусса̄хинӣ, на метта̄, метта̄ пана пан̃н̃а̄гатикапаваттинӣ хотӣти.
‘‘саттесӯ’’ти касма̄ евам̣ вуттам̣, нану ‘‘та̄йа̄’’ти етена вачанена саттависайа̄ карун̣а̄ гахита̄ти? но на гахита̄, пуримага̄тха̄йа пана ‘‘саттесу карун̣а̄ йатха̄ручи паваттиттха̄’’ти саппадесасаттависайа̄ ниппадесасаттависайа̄ ча сабба̄ вутта̄, идха пана ниппадесасаттависайатам̣ гахетум̣ ‘‘саттесӯ’’ти ниппадесасаттависайабхӯта̄ дассита̄. тена саббасаттависайа̄йа карун̣а̄йа самусса̄хито абхидхаммакатха̄маггам̣ дева̄нам̣ сампаваттайи, на девависайа̄йа ева, тасма̄ саббасаттахитаттхам̣ абхидхаммакатха̄маггам̣ дева̄нам̣ сампаваттайи, на дева̄нам̣йева аттха̄йа̄ти айаматтхо дасситова хоти. атха ва̄ ‘‘саттесӯ’’ти идам̣ на дайа̄йа а̄ламбананидассанам̣, самусса̄ханависайо пана етена дассито. абхидхаммакатха̄маггаппаваттанаттхан̃хи бхагава̄ карун̣а̄йа на девесуйева самусса̄хито, саббабодханеййесу пана саттесу самусса̄хито саббесам̣ аттха̄йа паваттатта̄, тасма̄ саттесу самусса̄хитама̄насоти саттесу висайабхӯтесу нимиттабхӯтесу ва̄ самусса̄хитама̄насо уййоджитачиттоти аттхо дат̣т̣хаббо.
евам̣ аббхантаранида̄нам̣ дассетва̄ ба̄хиранида̄нам̣ дассенто ‘‘па̄т̣ихӣра̄васа̄намхӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йасмим̣ ка̄ле бхагавата̄ абхидхаммакатха̄магго паваттито, там̣ дассетум̣ ‘‘па̄т̣ихӣра̄васа̄намхи васанто’’ти вуттам̣. ‘‘аваса̄намхи васанто тидаса̄лайе’’ти вачанато йасса̄васа̄намхи тидаса̄лайе васи, там̣ кан̣д̣амбамӯле катам̣ йамакапа̄т̣иха̄рийам̣ идха ‘‘па̄т̣ихӣра’’нти вуттам̣, на бодхимӯла̄дӣсу катам̣ па̄т̣иха̄рийам̣, на̄пи а̄десана̄нуса̄санийоти вин̃н̃а̄йати, па̄кат̣атта̄ ча а̄саннатта̄ ча тадева гахитанти дат̣т̣хаббам̣. па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ (уда̄. ат̣т̣ха. 1; итиву. ат̣т̣ха. нида̄наван̣н̣ана̄) ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти, бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи хи вигатупаккилесе ат̣т̣хан̇гагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. атха ва̄ пат̣ӣти айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. па̄ра̄йанавагга, ваттхуга̄тха̄ 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатупаккилесе ча катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатупаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти, пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣. пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. па̄т̣иха̄рийамева идха ‘‘па̄т̣ихӣра’’нти вуттам̣. аваса̄намхи васантоти етехи ка̄лам̣ нидассети. па̄т̣ихӣракаран̣а̄васа̄нена хи тидаса̄лайава̄сена ча париччхинно абхидхаммакатха̄маггаппаваттанасса ка̄лоти. тидаса̄лайети десам̣ нидассети. со хи абхидхаммакатха̄маггаппаваттанасса десо таттха васантена паваттитатта̄ти.
3. таттха̄пи десависесадассанаттхам̣ ‘‘па̄риччхаттакамӯламхӣ’’тиа̄ди вуттам̣. йугандхарети сӣтапаббатесвеко двечатта̄лӣсайоджанасахассуббедхо, а̄диччо ча тадуббедхамаггача̄рӣ, со сати самбхаве йатха̄ йугандхаре собхеййа, евам̣ собхама̄но нисинноти аттхо.
4-5. ида̄ни пуггале дхаммапат̣игга̄хаке ападисанто ‘‘чаккава̄л̣асахассехӣ’’тиа̄дима̄ха. саббасоти самантато а̄гамма саббехи диса̄бха̄гехи, саннивесавасена ва̄ самантато саннивит̣т̣хехи дасахи чаккава̄л̣асахассехӣти адхиппа̄йо, на саббасо чаккава̄л̣асахассехи дасахи дасахӣти. евам̣ сати чатта̄лӣсачаккава̄л̣асахассехи адхикехи ва̄ а̄гаманам̣ вуттам̣ сийа̄, на четам̣ адхиппетанти. самантато саннисиннена̄ти ва̄ йоджетаббам̣. самам̣, самма̄ ва̄ нисиннена саннисиннена, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ абйа̄ба̄дхетва̄ бхагавати га̄равам̣ катва̄ сотам̣ одахитва̄ нисаджджадосе ваджджитаббе ваджджетва̄ нисиннена̄ти аттхо. ма̄тарам̣ памукхам̣ катва̄ саннисиннена дева̄нам̣ ган̣ена парива̄ритоти ва̄, ма̄тарам̣ памукхам̣ катва̄ абхидхаммакатха̄маггам̣ сампаваттайӣти ва̄ йоджана̄ ка̄табба̄.
ида̄ни десана̄йа самут̣т̣ха̄нам̣ дассенто ‘‘тасса̄ пан̃н̃а̄йа теджаса̄’’ти а̄ха. йа̄ са̄ а̄димхи карун̣а̄йа упамита̄ саббан̃еййадхамма̄нам̣ йатха̄сабха̄ваджа̄нанасаматтха̄, тесам̣ десетаббаппака̄раджа̄нанасаматтха̄, бодхетаббапуггала̄нам̣ а̄сайа̄дхимуттийа̄дивибха̄ванасаматтха̄ ча пан̃н̃а̄, тасса̄ ча йатха̄вуттабалайогатоти аттхо. тена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣амева абхидхаммакатха̄йа самут̣т̣ха̄набха̄ве саматтхам̣, на̄н̃н̃анти имаматтхам̣ дӣпенто абхидхаммакатха̄йа аса̄дха̄ран̣абха̄вам̣ дассети. магготи упа̄йо. кхандха̄йатана̄дӣнам̣ кусала̄дӣнан̃ча дхамма̄нам̣ авабодхасса, саччаппат̣иведхассева ва̄ упа̄йабха̄вато ‘‘абхидхаммакатха̄магго’’ти вутто. пабандхо ва̄ ‘‘магго’’ти вуччати. со хи дӣгхатта̄ магго вийа̄ти магго, тасма̄ абхидхаммакатха̄пабандхо ‘‘абхидхаммакатха̄магго’’ти вутто. дева̄нам̣ ган̣ена парива̄ритоти ватва̄ пуна дева̄нанти вачанам̣ тесам̣ гахан̣асаматтхатам̣ дӣпети. на хи асаматтха̄нам̣ бхагава̄ десетӣти.
6. евам̣ карун̣а̄пан̃н̃а̄мукхехи гун̣ехи бхагавато абхидхаммакатха̄маггаппаваттанена ча хитаппат̣ипаттийа̄ парамапан̣а̄ма̄рахатам̣ дассетва̄ ида̄ни адхиппетам̣ пан̣а̄мам̣ каронто а̄ха ‘‘тасса па̄де намасситва̄’’ти. бхагавато тхоманенева ча дхаммасса сва̄ккха̄тата̄ сан̇гхасса ча суппат̣ипанната̄ дассита̄ хоти таппабхавасса анан̃н̃атха̄бха̄вато, тасма̄ пан̣а̄ма̄рахам̣ тан̃ча ратанадвайам̣ пан̣аманто ‘‘саддхамман̃часса…пе… чан̃джали’’нти а̄ха. таттха йасма̄ буддхо ‘‘садеваке локе татха̄гато ванданӣйо’’ти, сан̇гхо ча ‘‘суппат̣ипанно…пе… ан̃джаликаран̣ӣйо’’ти (а. ни. 6.10) вутто, тасма̄ ‘‘тасса па̄де намасситва̄, катва̄ сан̇гхасса чан̃джали’’нти вуттам̣. дхаммо пана сва̄ккха̄тата̄дигун̣айутто татха̄нуссаран̣ена пӯджетаббо хоти ‘‘тамева дхаммам̣ саккатва̄ гарум̣катва̄ упанисса̄йа вихареййа’’нти (сам̣. ни. 1.173; а. ни. 4.21) вачанато, ка̄йава̄ча̄читтехи саббатха̄ пӯджетаббо, тасма̄ ‘‘саддхамман̃часса пӯджетва̄’’ти вуттам̣. сирӣматоти еттха сирӣти пан̃н̃а̄пун̃н̃а̄нам̣ адхивачананти ваданти. атха ва̄ пун̃н̃аниббатта̄ сарӣрасобхагга̄дисампатти катапун̃н̃е ниссайати, катапун̃н̃ехи ва̄ ниссӣйатӣти ‘‘сирӣ’’ти вуччати, са̄ ча атисайаватӣ бхагавато аттхӣти сирӣма̄, бхагава̄, тасса сирӣмато.
7. нипаччака̄расса̄ти пан̣а̄макирийа̄йа. а̄нубха̄вена̄ти балена. сосетва̄ти суккха̄петва̄ антарадха̄петва̄ аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти самбандхо. антара̄йети аттхаппака̄санасса упагха̄таке. асесатоти ниссесе сакале.
8. ида̄ни абхидхаммасса гамбхӣраттхатта̄ аттхаппака̄санасса дуккарабха̄вам̣ дӣпетум̣ ‘‘висуддха̄ча̄расӣлена̄’’тиа̄дина̄ абхийа̄чанам̣ дассети. тхуллаччайа̄дивисуддхийа̄ висуддха̄ча̄ро, па̄ра̄джикасан̇гха̄дисесависуддхийа̄ висуддхасӣло. ча̄риттава̄риттависуддхийа̄ ва̄ висуддха̄ча̄расӣло, тена. саккаччанти читтим̣ катва̄. абхийа̄читоти абхимукхам̣ йа̄чито. тена ана̄дарийам̣ аттхаппака̄сане ка̄тум̣ асаккун̣еййам̣ дассети.
9. ида̄ни йасса аттхам̣ пака̄сетука̄мо, там̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ девадево’’тиа̄дима̄ха. таттха йанти абхидхаммам̣. девадевоти висуддхисаммутиупапаттидева̄нам̣ дево. локе хи йе ‘‘саран̣ам̣ пара̄йан̣а’’нти гантабба̄ гатибхӯта̄, те ‘‘дева̄’’ти вуччанти, бхагава̄ ча саббадева̄нам̣ гатибхӯтоти. найатоти сан̇кхепато. сама̄чиккхӣти самма̄ а̄чиккхи йатха̄ тхеро буджджхати. венеййасатте винетӣти вина̄йако, на̄йакавирахито ва̄, сайамбхӯти аттхо.
10-12. йан̃ча̄ти йан̃ча абхидхаммам̣ бхиккхӯнам̣ пайируда̄ха̄сӣти самбандхо. пайируда̄ха̄сӣти катхеси. итӣти имина̄ ануккамена. ‘‘йо дха̄рито’’ти йанти упайогавасена вутто йам̣-саддо дха̄ритоти паччаттена самбаджджхама̄но паччаттавасена парин̣амати, тасма̄ йо дха̄рито, йо ча сан̇гӣто, тасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти йоджана̄ ка̄табба̄. ведена пан̃н̃а̄йа ӣхати паваттатӣти ведехо, тена мунина̄. абхин̣хасоти бахусо. абхидхаммасса̄ти етам̣ ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена йоджетаббам̣. ида̄ни йо аттхаппака̄санасса ниссайо, там̣ дассетум̣ ‘‘а̄дито’’тиа̄дима̄ха. таттха а̄дитоти а̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣.
13. йа̄ ат̣т̣хакатха̄ сан̇гӣта̄, касса пана са̄ ат̣т̣хакатха̄ти? ан̃н̃асса вуттасса абха̄ва̄ ‘‘йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти вуттам̣, адхика̄равасена ‘‘тасса абхидхаммасса̄’’ти вин̃н̃а̄йати. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄, паччха̄пи ча дутийататийасан̇гӣтӣсу анусан̇гӣта̄.
14-16. абхисан̇кхата̄ти рачита̄. татоти ат̣т̣хакатха̄то. тантинайа̄нуганти тантигатим̣ анугатам̣. бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. ника̄йантараладдхӣхӣти антарантара̄ ануппавесита̄хи. асаммиссанти авокин̣н̣ам̣. ана̄куланти саника̄йепи ана̄вилам̣ париччхиннам̣. асаммиссо ана̄куло ча йо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ аттхавиниччхайо, там̣ дӣпайанто аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти. етена типит̣акачӯл̣ана̄гаттхера̄дӣхи вутто тхерава̄допи сан̇гахито хоти. атха ва̄ тамбапан̣н̣ибха̄сам̣ апанетва̄ ма̄гадхабха̄сан̃ча а̄ропетва̄ пака̄сийама̄но йо абхидхаммасса аттхо асаммиссо ана̄кулойева ча хоти маха̄виха̄рава̄сӣнан̃ча виниччхайабхӯто, там̣ аттхам̣ ‘‘есо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайо’’ти дӣпайанто пака̄сайисса̄ми. таппака̄саненева хи со татха̄ дӣпито хотӣти.
17. тосайанто вичаккхан̣ети вичаккхан̣е тосайанто гахетаббам̣ гахетва̄на̄ти евам̣ йоджетва̄ ‘‘гахетаббат̣т̣ха̄нейева гахитам̣ сут̣т̣ху ката’’нти евам̣ тосайантоти аттхам̣ ваданти. евам̣ сати гахетаббаггахан̣енева тосанам̣ катам̣, на ан̃н̃ена аттхаппака̄санена̄ти етам̣ а̄паджджеййа. тосайанто аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти евам̣ пана йоджана̄йа сати гахетаббаггахан̣ам̣ ан̃н̃ан̃ча саббам̣ аттхаппака̄санам̣ хотӣти саббена тена тосанам̣ катам̣ хоти, тасма̄ тосайанто аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣти йуттарӯпа̄.
18-20. ида̄ни йам̣ аттхаппака̄санам̣ каттука̄мо, тасса махаттам̣ парихаритум̣ ‘‘каммат̣т̣ха̄на̄нӣ’’тиа̄дима̄ха. аттхаван̣н̣ананти еттха ван̣н̣ана̄ на̄ма виваритва̄ виттха̄ретва̄ вачанам̣. итӣти ‘‘апанетва̄ тато бха̄са’’нти евама̄дина̄ йатха̄дасситаппака̄рена. ити сотӯнам̣ усса̄хуппа̄данасса хетум̣ дассети. абхидхаммакатханти абхидхаммат̣т̣хакатхам̣. ниса̄метха̄ти сун̣а̄тха. ида̄ни авассам̣ айам̣ сотабба̄йева̄ти дал̣хам̣ усса̄хенто а̄ха ‘‘дуллабха̄ хи айам̣ катха̄’’ти.
вӣсатига̄тха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄
ат̣т̣хаса̄линим̣ та̄ва ван̣н̣ентехи а̄чарийехи тасса̄ саннивесо вибха̄ветаббо. тасма̄ идам̣ вуччати –
‘‘вачанаттхо париччхедо, саннивесо ча па̄л̣ийа̄;
са̄гарехи татха̄ чинта̄, десана̄хи гамбхӣрата̄.
‘‘десана̄йа сарӣрасса, паваттиггахан̣ам̣ татха̄;
тхерасса ва̄чана̄магга-таппабха̄витата̄пи ча.
‘‘пат̣иведха̄ татха̄ буддха-вачана̄дӣхи а̄дито;
а̄бхидхаммикабха̄васса, са̄дханам̣ саббадассино.
‘‘винайена̄тха госин̇га-суттена ча махесина̄;
бха̄ситаттасса сам̣сиддхи, нида̄нена ча дӣпита̄.
‘‘пака̄сетва̄ имам̣ саббам̣, пат̣ин̃н̃а̄такатха̄ ката̄;
ат̣т̣хаса̄линийа̄ етам̣, саннивесам̣ вибха̄вайе’’ти.
вачанаттхавиджа̄нанена видита̄бхидхаммаса̄ман̃н̃аттхасса абхидхаммакатха̄ вуччама̄на̄ собхеййа̄ти абхидхаммапариджа̄нанамева а̄димхи йуттарӯпанти тадаттхам̣ пуччхати ‘‘таттха кенат̣т̣хена абхидхаммо’’ти. таттха таттха̄ти ‘‘абхидхаммасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣. ‘‘йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, со абхидхаммо кенат̣т̣хена абхидхаммоти аттхо. таттха̄ти ва̄ ‘‘абхидхаммакатха’’нти етасмим̣ вачане йо абхидхаммо вутто, со кенат̣т̣хена абхидхаммоти аттхо. дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена̄ти еттха дхаммо атиреко дхамма̄тиреко, суттанта̄дхика̄ па̄л̣ӣти аттхо. дхаммо висесо дхаммависесо дхамма̄тисайо, вичитта̄ па̄л̣ӣти аттхо, дхамма̄тирекадхаммависеса̄ ева аттхо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хо. двиннампи аттха̄нам̣ абхидхаммасаддасса аттхабха̄вена са̄ман̃н̃ато екавачананиддесо като. тасма̄ти йасма̄ ‘‘абхиккаманти, абхиккантаван̣н̣а̄’’тиа̄дӣсу вийа атирекависесат̣т̣хадӣпако абхисаддо, тасма̄ айампи дхаммо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘‘абхидхаммо’’ти вуччатӣти самбандхо.
таттха сийа̄ – ‘‘абхиккаманти, абхиккантаван̣н̣а̄’’ти еттха дха̄тусаддасса пурато пайуджджама̄но абхисаддо кирийа̄йа атирекависесабха̄вадӣпако хотӣти йуттам̣ упасаггабха̄вато, дхаммасаддо пана на дха̄тусаддоти етасма̄ пурато абхисаддо пайогамева на̄рахати. атха̄пи пайуджджеййа, кирийа̄висесака̄ упасагга̄, на ча дхаммо кирийа̄ти дхаммасса атирекависесабха̄вадӣпанам̣ на йуттанти? но на йуттам̣. ан̃н̃ассапи хи упасаггасса адха̄тусадда̄ пурато пайуджджама̄насса акирийа̄йапи атирекависесабха̄вадӣпакасса дассанатоти етаматтхам̣ вибха̄ветум̣ атичхатта̄диуда̄харан̣ам̣ дассенто а̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. евамева̄ти йатха̄ чхатта̄тирекачхаттависеса̄диаттхена атичхатта̄дайо хонти атисаддасса упасаггасса адха̄тусаддассапи пурато пайуджджама̄насса акирийа̄йа ча таббха̄вадӣпакатта̄, евамайампи дхаммо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘‘абхидхаммо’’ти вуччати абхи-саддасса упасаггасса адха̄тусаддассапи пурато пайуджджама̄насса акирийа̄йа ча таббха̄вадӣпакатта̄ти адхиппа̄йо.
екадесенева вибхатта̄ти ‘‘катаме ча, бхиккхаве, пан̃чаккхандха̄? рӯпаккхандхо…пе… вин̃н̃а̄н̣аккхандхо. катамо ча, бхиккхаве, рӯпаккхандхо? йам̣ кин̃чи рӯпам̣ атӣта̄…пе… сантике ва̄, айам̣ вуччати рӯпаккхандхо’’тиевама̄дина̄ (сам̣. ни. 3.48; вибха. 2) уддесаниддесаматтенева вибхатта̄, ‘‘таттха катамам̣ рӯпам̣ атӣта’’нтиевама̄дина̄ (вибха. 3) пат̣иниддесасса абхидхаммабха̄джанӣйасса пан̃хапуччхакасса ча абха̄ва̄ на ниппадесена. абхидхаммам̣ патва̄ пана…пе… ниппадесатова вибхатта̄, тасма̄ айампи дхаммо дхамма̄тирекадхаммависесат̣т̣хена ‘‘абхидхаммо’’ти вуччати ниппадеса̄нам̣ тин̣н̣ампи найа̄нам̣ атирекапа̄л̣ибха̄вато висесапа̄л̣ибха̄вато ча̄ти адхиппа̄йо. суттанте ба̄вӣсатийа̄ индрийа̄нам̣ екато ана̄гататта̄ индрийавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи. ‘‘авиджджа̄паччайа̄ сан̇кха̄ра̄ самбхавантӣ’’тиа̄дина̄ пат̣иччасамуппа̄де тасса тасса паччайадхаммасса паччайуппаннадхамма̄нам̣ паччайабха̄во уддит̣т̣хо, уддит̣т̣хадхамма̄нан̃ча кусала̄дибха̄во пуччхитва̄ виссаджджетаббо, на четтха ‘‘авиджджа̄сан̇кха̄ра̄’’ти евам̣ вутто уддесо аттхӣти пан̃хапуччхакам̣ наттхи. суттанте пан̃ча сиккха̄пада̄ни уддит̣т̣ха̄ни па̄н̣а̄типа̄та̄ вераман̣ӣтиа̄дӣни. са̄ пана вераман̣ӣ йади сабха̄вакичча̄дивасена вибхаджӣйеййа, ‘‘а̄рати виратӣ’’тиа̄дина̄ абхидхаммабха̄джанӣйамева хоти. атха̄пи читтуппа̄давасена вибхаджӣйеййа, татха̄пи абхидхаммабха̄джанӣйамева хоти. ан̃н̃о пана вераман̣ӣнам̣ вибхаджитаббаппака̄ро наттхи, йена пака̄рена суттантабха̄джанӣйам̣ ваттаббам̣ сийа̄. тасма̄ сиккха̄падавибхан̇ге суттантабха̄джанӣйам̣ наттхи.
вачанаттхато абхидхамме н̃а̄те париччхедато н̃а̄петум̣ а̄ха ‘‘пакаран̣апариччхедато’’тиа̄ди. катипайа̄ва пан̃хава̄ра̄ авасеса̄ти дхаммахадайавибхан̇ге ана̄гата̄ хутва̄ маха̄дхаммахадайе а̄гата̄ дхаммахадайавибхан̇гавачанавасена авасеса̄ катипайа̄ва пан̃хава̄ра̄ти аттхо. еттхева сан̇гахита̄ти ‘‘апуббам̣ наттхӣ’’ти вуттам̣. аппаматтика̄ва танти авасеса̄ти дхаммахадайавибхан̇ге ана̄гантва̄ маха̄дхаммахадайе а̄гататантито йади патхавӣа̄дӣнам̣ виттха̄ракатха̄ маха̄дха̄тукатха̄ рӯпакан̣д̣адха̄тувибхан̇га̄дӣсу, атха дха̄тукатха̄йа виттха̄ракатха̄ дха̄тукатха̄йа ана̄гантва̄ маха̄дха̄тукатха̄йа а̄гататанти аппаматтика̄ва̄ти адхиппа̄йо.
йам̣ пана вуттам̣ ‘‘са̄вакабха̄ситатта̄ чхад̣д̣етха на’’нти, там̣ буддхабха̄ситабха̄вадассанена пат̣иседхетум̣ ‘‘самма̄самбуддхо хӣ’’тиа̄дима̄ха. чатӯсу пан̃хесӯти ‘‘упалаббхати нупалаббхатӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄йа гахита̄йа пат̣иккхепагахан̣аттхам̣ ‘‘йо саччикат̣т̣хо’’ти вуттам̣ саччикат̣т̣хам̣ ниссайам̣ катва̄ упа̄да̄йа паватта̄ двепи пан̃чака̄ еко пан̃хо, ‘‘саббаттха̄’’ти сарӣрам̣ саббам̣ ва̄ десам̣ упа̄да̄йа паватта̄ еко, ‘‘саббада̄’’ти ка̄ламупа̄да̄йа еко, ‘‘саббесӯ’’ти йади кхандха̄йатана̄дайо гахита̄, те упа̄да̄йа паватта̄, атха пана ‘‘йо саччикат̣т̣хо саббаттха саббада̄’’ти етехи на кочи саччикат̣т̣хо десо ка̄ло ва̄ аггахито аттхи, те пана са̄ман̃н̃авасена гахетва̄ ануйого като, на бхедавасена̄ти бхедавасена гахетва̄ ануйун̃джитум̣ ‘‘саббесӯ’’ти вутта̄ саччикат̣т̣хадесака̄лаппадесе упа̄да̄йа ча паватта̄ екоти етесу чатӯсу. двиннам̣ пан̃чака̄нанти еттха ‘‘пуггало упалаббхати…пе… миччха̄’’ти екам̣, ‘‘пуггало нупалаббхати…пе… миччха̄’’ти (катха̄. 18) екам̣, ‘‘твам̣ че пана ман̃н̃аси…пе… идам̣ те миччха̄’’ти (катха̄. 3) екам̣, ‘‘есе че дунниггахите…пе… идам̣ те миччха̄’’ти екам̣, ‘‘на хевам̣ ниггахетаббе, тена хи йам̣ нигган̣ха̄си…пе… суката̄ пат̣ипа̄дана̄’’ти (катха̄. 10) еканти евам̣ ниггахакаран̣ам̣, пат̣икаммакаран̣ам̣, ниггахасса суниггахабха̄вам̣ иччхато пат̣ин̃н̃а̄т̣хапанена пат̣икаммавет̣ханам̣, пат̣икаммасса дуппат̣икаммабха̄вам̣ иччхато там̣нидассанена ниггахасса дунниггахабха̄вадассанена ниггаханиббет̣ханам̣, аниггахабха̄ва̄ропана̄дина̄ чхедоти айам̣ еко пан̃чако, йо ат̣т̣хакатха̄йам̣ ануломапан̃чакапат̣икаммачатукканиггахачатуккаупанайаначатукканигаманачатукка на̄мехи сакава̄дипуббапаккхе ануломапаччанӣкапан̃чакоти вутто, парава̄дипуббапаккхе ча евамева паччанӣйа̄нуломапан̃чакоти вутто. евам̣ две пан̃чака̄ ведитабба̄. евам̣ сесапан̃хесупӣти ат̣т̣ха пан̃чака̄ ат̣т̣хамукха̄ ва̄дайуттӣти вутта̄. йуттӣти упа̄йо, ва̄дасса йутти ва̄дайутти, ва̄даппаваттанасса упа̄йоти аттхо.
ануломапаччанӣкапан̃чаке а̄диниггахам̣ дассетва̄ паччанӣйа̄нуломапан̃чаке ча а̄диниггахамева дассетва̄ ма̄тикам̣ дӣпетум̣ ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дима̄ха. пуггалоти атта̄ сатто джӣво. упалаббхатӣти пан̃н̃а̄йа упагантва̄ лаббхати. саччикат̣т̣хапарамат̣т̣хена̄ти ма̄йа̄марӣчиа̄дайо вийа на̄бхӯта̄ка̄рена, ануссава̄дӣхи гахетабба̄ вийа на ануттаматтхабха̄вена, атха кхо бхӯтена уттаматтхабха̄вена упалаббхатӣти пуччхати. итаро та̄дисам̣ иччханто пат̣иджа̄на̄ти. пуна йо саччикат̣т̣хапарамат̣т̣хена упалаббхати, со саччикат̣т̣хапарамат̣т̣хато ан̃н̃о тада̄дха̄ро, ан̃н̃атра ва̄ техи, тесам̣ ва̄ а̄дха̄рабхӯто, анан̃н̃о ва̄ тато руппана̄дисабха̄вато саппаччайа̄дисабха̄вато ва̄ упалаббхама̄но а̄паджджатӣти ануйун̃джати ‘‘йо саччикат̣т̣хо…пе… парамат̣т̣хена̄’’ти. итаро пуггаласса рӯпа̄дӣхи ан̃н̃аттам̣ анан̃н̃аттан̃ча аниччханто ‘‘на хева’’нти пат̣иккхипати. пуна сакава̄дӣ пат̣ин̃н̃а̄йа екатта̄паннам̣ аппат̣иккхипитаббам̣ пат̣иккхипатӣти катва̄ ниггахам̣ а̄ропенто а̄ха ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти. ‘‘пуггало нупалаббхатӣ’’ти пут̣т̣хо сакава̄дӣ пуггаладит̣т̣хим̣ пат̣иседхенто ‘‘а̄манта̄’’ти пат̣иджа̄на̄ти. пуна итаро йо саччикат̣т̣хена нупалаббхати пуггало, со саччикат̣т̣хапарамат̣т̣хато ан̃н̃о ва̄ анан̃н̃о ва̄ нупалаббхатӣти а̄паджджати ан̃н̃асса пака̄расса абха̄ва̄ти ануйун̃джати ‘‘йо саччикат̣т̣хо…пе… парамат̣т̣хена̄’’ти. йасма̄ пана пуггало саббена саббам̣ нупалаббхати, тасма̄ тасса ан̃н̃атта̄нан̃н̃атта̄нуйого анануйого пуггалаладдхим̣ пат̣иседхентасса ана̄паджджанатоти ‘‘на хева’’нти пат̣иккхипати. итаро пат̣ин̃н̃а̄йа а̄паджджаналесамева пассанто авипарӣтам̣ аттхам̣ асамбуджджхантойева ниггахам̣ а̄ропети ‘‘а̄джа̄на̄хи ниггаха’’нти.
итӣти йам̣ дисва̄ ма̄тика̄ т̣хапита̄, евам̣ деситатта̄ти адхиппа̄йо. йатха̄ кинти йена пака̄рена буддхабха̄ситам̣ на̄ма джа̄там̣, там̣ нидассанам̣ кинти аттхо. йатонида̄нанти йам̣ка̄ран̣а̄ чхааджджхаттикаба̄хира̄йатана̄динида̄нанти аттхо. папан̃часан̃н̃а̄сан̇кха̄ти тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хипапан̃часампайутта̄ сан̃н̃а̄кот̣т̣ха̄са̄. самуда̄чарантӣти аджджха̄чаранти. еттха чети етесу а̄йатана̄дӣсу тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣхи абхинандитаббам̣ абхивадитаббам̣ аджджхоситаббан̃ча наттхи че. нану наттхийева, касма̄ ‘‘наттхи че’’ти вуттанти? саччам̣ наттхи, аппахӣна̄бхинандана̄бхиваданаджджхоса̄на̄нам̣ пана путхуджджана̄нам̣ абхинандитабба̄диппака̄ра̄ни а̄йатана̄дӣни хонтӣти тесам̣ на сакка̄ ‘‘наттхӣ’’ти ваттум̣, пахӣна̄бхинандана̄дӣнам̣ пана саббатха̄ наттхӣти ‘‘наттхи че’’ти вуттам̣. есевантоти абхинандана̄дӣнам̣ наттхибха̄вакаро магго таппат̣иппассаддхибхӯтам̣ пхалам̣ ва̄ ра̄га̄нусайа̄дӣнам̣ анто аваса̄нам̣, аппаваттӣти аттхо.
джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ена джа̄нитаббам̣ джа̄на̄ти. на хи падесан̃а̄н̣ава̄ джа̄нитаббам̣ саббам̣ джа̄на̄тӣти. пассам̣ пассатӣти диббачаккхупан̃н̃а̄чаккхудхаммачаккхубуддхачаккхусамантачаккхусан̇кха̄техи пан̃чахи чаккхӯхи пасситаббам̣ пассати. атха ва̄ джа̄нам̣ джа̄на̄тӣти йатха̄ ан̃н̃е савипалла̄са̄ ка̄марӯпапарин̃н̃а̄ва̄дино джа̄нанта̄пи випалла̄савасена джа̄нанти, на евам̣ бхагава̄, бхагава̄ пана пахӣнавипалла̄сатта̄ джа̄нанто джа̄на̄тийева, дит̣т̣хидассанасса ча абха̄ва̄ пассанто пассатийева̄ти аттхо. чаккхубхӯтоти пан̃н̃а̄чаккхумайатта̄ саттесу ча тадуппа̄данато локасса чаккхубхӯто. н̃а̄н̣абхӯтоти етасса ча евамева аттхо дат̣т̣хаббо. дхамма̄ бодхипаккхийа̄. брахма̄ магго, техи уппаннатта̄ локасса ча тадуппа̄данато таббхӯто. ватта̄ти чатусаччадхамме вадатӣти ватта̄. паватта̄ти чирам̣ саччаппат̣иведхам̣ паваттенто вадатӣти паватта̄. аттхасса ниннета̄ти аттхам̣ уддхаритва̄ дассета̄, параматтхам̣ ва̄ нибба̄нам̣ па̄пайита̄. аматасса да̄та̄ти аматасаччхикирийам̣ саттесу уппа̄денто аматам̣ дада̄тӣти аматасса да̄та̄. бодхипаккхийадхамма̄нам̣ тада̄йаттабха̄вато дхаммасса̄мӣ. суван̣н̣а̄лин̇ганти суван̣н̣амайам̣ а̄лин̇гам̣ кхуддакамудин̇гам̣. супуппхитасатапаттападумамива сассирикам̣ сасобхам̣ супуппхитасатапаттасассирикам̣.
анумодитака̄лато пат̣т̣ха̄йа…пе… буддхабха̄ситам̣ на̄ма джа̄танти етена анумодана̄ буддхабха̄ситабха̄васса ка̄ран̣анти айаматтхо вутто вийа диссати, еван̃ча сати катха̄ваттхусса буддхабха̄ситабха̄во на сийа̄ ананумодитатта̄, тасма̄ еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо – ‘‘маха̄качча̄йано евам̣ вибхаджиссатӣ’’ти дисва̄ бхагава̄ ма̄тикам̣ никкхипитва̄ виха̄рам̣ павит̣т̣хо, татхева ча тхеро бхагавата̄ диннанайена т̣хапитама̄тика̄йа вибхаджӣти буддхабха̄ситам̣ на̄ма джа̄там̣, там̣ пана анумодана̄йа па̄кат̣ам̣ джа̄танти етаматтхам̣ сандха̄йа ‘‘евам̣ саттха̄ра̄…пе… на̄ма джа̄та’’нти вуттанти.
ида̄ни па̄л̣ийа̄ саннивесам̣ дассетум̣ ‘‘таттха дхаммасан̇ган̣ӣпакаран̣е’’тиа̄дима̄ха. ка̄ма̄вачаракусалато ат̣т̣ха̄ти ка̄ма̄вачаракусале чатта̄ро кхандхе гахетва̄ тато ат̣т̣ха читта̄ни уддхарати. пат̣хама̄ вибхаттӣтипи ваданти. екӯнанавути читта̄нӣти йаттха ета̄ни читта̄ни вибхатта̄ни, те па̄л̣иппадеса̄ ‘‘екӯнанавути читта̄нӣ’’ти вутта̄. тесан̃ча самуда̄йо читтавибхатти, тасма̄ упапаннаметам̣ ‘‘екӯнанавути читта̄ни читтавибхаттӣ’’ти. ма̄тикан̃ча уддиситва̄ таттха екекам̣ падам̣ уддхаритва̄ йасма̄ читта̄ни вибхатта̄ни, тасма̄ ма̄тика̄пи читтавибхаттиантогадха̄йева̄ти читтуппа̄дакан̣д̣ам̣ ма̄тика̄падабха̄джанӣйавасена дувидханти идампи вачанам̣ йуджджати.
мӯлатоти ‘‘тӣн̣и кусаламӯла̄нӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 985) кусала̄дӣнам̣ мӯлавасена сан̇кхипитва̄ вачанам̣. ‘‘ведана̄ккхандхо’’тиа̄дина̄ кхандхато. ‘‘ка̄йакамма’’нтиа̄дина̄ два̄рато. ‘‘сукхабхӯмийам̣ ка̄ма̄вачаре’’тиа̄дина̄ (дха. са. 988) бхӯмито. аттхоти хетупхалам̣. дхаммоти хету. ‘‘тӣн̣и кусаламӯла̄ни тӣн̣и акусаламӯла̄нӣ’’тиа̄дина̄ (дха. са. 985-986) хетувасена сан̇гахо дхаммато никкхепо. ‘‘там̣сампайутто, там̣самут̣т̣ха̄на̄ тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’’тиа̄дина̄ (дха. са. 985-986) хетупхалавасена сан̇гахо аттхато никкхепо. атха ва̄ дхаммоти бха̄сито. аттхоти бха̄ситаттхо. ‘‘тайо кусалахетӯ’’ти (дха. са. 1059) дхаммо. ‘‘таттха катаме тайо кусалахетӯ алобхо’’тиа̄ди (дха. са. 1060) аттхо, со ча дхаммо. ‘‘таттха катамо алобхо’’тиа̄ди (дха. са. 1061) аттхоти евам̣ аттхадхаммавасена никкхепо ведитаббо. на̄матоти ‘‘тӣн̣и кусаламӯла̄нӣ’’ти вуттадхамма̄нам̣ алобхотиа̄дина̄мавасена. лин̇гатоти уддит̣т̣хасса екассева дхаммасса ‘‘алобхо алуббхана̄ алуббхитатта’’нти (дха. са. 1061) пуриса̄дилин̇гавасена никкхепо.
ган̣анача̄ранти ган̣анаппаваттим̣. сама̄нентӣти сама̄нам̣ каронти пӯренти, татха̄ сама̄нетаббанти еттха̄пи. ‘‘виджджа̄бха̄гино авиджджа̄бха̄гино’’ти (дха. са. дукама̄тика̄ 101) евама̄дӣсу еттха вин̃н̃а̄тесу а̄бхидхаммикаттхера̄ суттантам̣ сун̣анта̄ чинтента̄ ча суттантесу ‘‘виджджа̄бха̄гино’’тиа̄дӣсу а̄гатесу аттхасса вин̃н̃а̄татта̄ на киламантӣти етаматтхам̣ сандха̄йа вуттам̣ ‘‘а̄бхидхаммикаттхера̄нам̣…пе… акиламаттхам̣ т̣хапита̄’’ти.
анаматагготи ан̃н̃а̄тагго. кхандхантаранти кхандхана̄наттам̣, кхандхамева ва̄. гахетум̣ асаккун̣еййатта̄ сан̣хам̣, сукхума̄йа пан̃н̃а̄йа гахетаббато сукхуман̃ча дхаммам̣ сан̣хасукхумадхаммам̣. балавата̄ н̃а̄н̣авегена паваттатта̄ балавато н̃а̄н̣авегасса нимиттабха̄вато ча балавам̣. гамбхӣрамева гамбхӣрагатам̣, гамбхӣра̄ни ва̄ гата̄ни гамана̄ни етасса сантӣти гамбхӣрагатам̣. йатха̄нупуббанти йатха̄нупуббена. никхилена̄ти ниравасесена деситам̣, пан̃чакхиларахитена ва̄ бхагавата̄ деситам̣. рӯпагатам̣ва̄ти хаттхагатам̣ рӯпам̣ вийа чаккхуна̄. ‘‘пат̣иведхан̃а̄н̣ена самантапат̣т̣ха̄нам̣ йо пассати, со аттхева, но наттхӣ’’ти атта̄нам̣ сандха̄йа тхеро вадатӣти.
кхуддакаваттхувибхан̇ге а̄гатесу ека̄дхикесу ат̣т̣хасу килесасатесу ат̣т̣хасататан̣ха̄вичарита̄ни апанетва̄ сеса̄ два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо ча уппанна̄нуппаннабха̄вена дигун̣ита̄ни дийад̣д̣хакилесасахасса̄ни даса̄дхика̄ни хонти, аппакам̣ пана ӯнамадхикам̣ ва̄ на ган̣анӯпагам̣ хотӣти ‘‘дийад̣д̣хакилесасахасса’’нти вуттам̣. итаресам̣ атӣта̄дибха̄ва̄масана̄ аггахан̣ам̣ кхепане дат̣т̣хаббам̣.
мечакапат̣а̄ти нӣланибха̄ пат̣а̄. читтасамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄тӯти читтапаччайаутусамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄тӯти аттхо гахетаббо. касма̄? на хи читтасамут̣т̣ха̄нам̣ рӯпам̣ бахи нигаччхатӣти, читтасамут̣т̣ха̄нарӯпапарампара̄йа а̄гататта̄ пана евам̣ вуттам̣. атха ва̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄тӯти еттха паччайаутусадда̄нам̣ лопам̣ катва̄ сойева пуббе вутто аттхо суван̣н̣ата̄ суссарата̄ вийа. еттха хи ‘‘суссарата̄’’ти упа̄диннака̄дхика̄ре а̄гатам̣, на ча саддо упа̄диннако аттхи, тасма̄ упа̄диннакарӯпаот̣т̣хата̄луа̄диниссайатта̄ евам̣ вуттанти, еваметтха̄пи читтапаччайаутусамут̣т̣ха̄нам̣ сандха̄йа ‘‘читтасамут̣т̣ха̄на̄ ван̣н̣адха̄тӯ’’ти вадати.
ка̄йасаккхинти паччаккхам̣. данта̄варан̣анти от̣т̣хадвайам̣. мукха̄да̄нанти мукхавиварам̣. силит̣т̣ханти сам̣гатам̣ сусан̣т̣хитам̣. саре нимиттам̣ гахетва̄ти ‘‘дхаммо есо вуччатӣ’’ти дхаммассаравасена нимиттам̣ гахетва̄, на килеса̄нубйан̃джанавасена. екаппаха̄рена̄ти еттха паха̄роти дивасасса татийо бха̄го вуччати. евам̣ сантети пуббе вуттамаггахетва̄ ва̄чана̄маггасса тхераппабхаваттавачанамева гахетва̄ тена пуримавачанан̃ча пат̣иккхипанто чодети.
тенетаметасса̄ти винайасса. аттаттхапараттха̄дибхедети йо там̣ суттам̣ саджджха̄йати сун̣а̄ти ва̄чети чинтети десети, суттена сан̇гахито сӣла̄диаттхо тассапи хоти, тена парасса са̄дхетаббато парассапи хотӣти тадубхайам̣ там̣ суттам̣ сӯчети дӣпети. татха̄ дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхе локийалокуттараттхети евама̄дибхеде аттхе а̄дисаддена сан̇ган̣ха̄ти. аттхасаддо ча̄йам̣ хитапарийа̄йавачанам̣, на бха̄ситаттхавачанам̣. йади сийа̄, суттам̣ аттанопи бха̄ситаттхам̣ сӯчети парасуттассапӣти айаматтхо сийа̄, суттена ча йо аттхо пака̄сито, со тассева хотӣти на тена параттхо сӯчито хоти, тена ча сӯчетаббасса параттхасса ниваттетаббасса абха̄ва̄ аттаггахан̣ам̣ на каттаббам̣, аттаттхапараттхавинимуттасса бха̄ситаттхасса абха̄ва̄ а̄диггахан̣ан̃ча на каттаббам̣, тасма̄ йатха̄вуттасса аттхасса сутте асамбхавато сутта̄дха̄расса пуггаласса васена аттаттхапараттха̄ вутта̄.
атха ва̄ суттам̣ анапеккхитва̄ йе аттаттха̄дайопи аттхаппабхеда̄ вутта̄ ниддесе (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85) ‘‘аттаттхо параттхо убхайаттхо дит̣т̣хадхаммико аттхо сампара̄йико аттхо утта̄но аттхо гамбхӣро аттхо гул̣хо аттхо пат̣иччханно аттхо неййо аттхо нӣто аттхо анаваджджо аттхо никкилесо аттхо вода̄но аттхо параматтхо аттхо’’ти, те суттам̣ сӯчетӣти аттхо. атха ва̄ ‘‘аттана̄ ча аппиччхо хотӣ’’ти аттаттхам̣, ‘‘аппиччхакатхан̃ча паресам̣ катта̄ хотӣ’’ти параттхам̣ сӯчетӣти. евам̣ ‘‘аттана̄ ча па̄н̣а̄типа̄та̄ пат̣ивирато хотӣ’’тиа̄дисутта̄ни (а. ни. 4.99) йоджетабба̄ни. винайа̄бхидхаммехи ча висесетва̄ суттасаддасса аттхо ваттаббо, тасма̄ венеййаджджха̄сайавасаппаватта̄йа десана̄йа аттахитапарахита̄дӣни са̄тисайам̣ пака̄сита̄ни хонти, на а̄н̣а̄дхаммасабха̄вавасаппаватта̄йа̄ти идамева ‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато сутта’’нти вуттам̣.
сутте ча а̄н̣а̄дхаммасабха̄ва̄ венеййаджджха̄сайам̣ ануваттанти, на винайа̄бхидхаммесу вийа венеййаджджха̄сайо а̄н̣а̄дхаммасабха̄ве ануваттати, тасма̄ венеййа̄нам̣ екантахитапат̣ила̄бхасам̣ваттаника̄ суттантадесана̄ хотӣти ‘‘сувутта̄ четтха аттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. пасаватӣти пхалати. ‘‘сутта̄н̣а̄’’ти етасса аттхам̣ пака̄сетум̣ ‘‘сут̣т̣ху ча не та̄йатӣ’’ти вуттам̣. аттаттхапараттха̄дивидха̄несу ча суттасса пама̄н̣абха̄во тесан̃ча сан̇га̄хакаттам̣ йоджетаббам̣, тадаттхаппака̄сане падха̄натта̄ суттасса итарехи висесанан̃ча. етанти ‘‘аттха̄нам̣ сӯчанато’’тиа̄дикам̣ аттхавачанам̣. етасса̄ти суттасса.
абхиккамантӣти еттха абхи-саддо каманасса вуддхибха̄вам̣ атирекаттам̣ дӣпети. абхиккантена̄ти ча еттха кантийа̄ адхикаттам̣ висесабха̄ванти йуттам̣ кирийа̄висесакатта̄ упасаггасса. абхин̃н̃а̄та̄, абхира̄джа̄, абхивинайети еттха лаккхан̣апӯджитапариччхиннесу раттиа̄дӣсу абхи-саддо ваттатӣти катхаметам̣ йуджджеййа̄ти? лаккхан̣акаран̣ан̃а̄н̣апӯджанапариччхедакирийа̄дӣпанато та̄хи ча кирийа̄хи раттира̄джавинайа̄нам̣ йуттатта̄. бха̄вана̄пхаран̣авуддхӣхи вуддхиманто. а̄рамман̣а̄дӣхӣти а̄рамман̣асампайуттакаммадва̄рапат̣ипада̄дӣхи. ависит̣т̣ханти ан̃н̃аман̃н̃ависит̣т̣хесу винайасуттанта̄бхидхаммесу ависит̣т̣хам̣ сама̄нам̣ пит̣акасадданти аттхо. йатха̄вуттенева̄ти ‘‘евам̣ дувидхаттхена̄’’тиа̄дина̄ найена.
катхетабба̄нам̣ аттха̄нам̣ десака̄йаттена а̄н̣а̄дивидхина̄ атисаджджанам̣ пабодханам̣ десана̄. са̄ситаббапуггалагатена йатха̄пара̄дха̄дина̄ са̄ситаббабха̄вена ануса̄санам̣ винайанам̣ са̄санам̣. катхетаббасса сам̣вара̄сам̣вара̄дино аттхасса катханам̣ вачанапат̣ибаддхакаран̣ам̣ катха̄. бхеда-саддо висум̣ висум̣ йоджетаббо ‘‘десана̄бхедам̣ са̄санабхедам̣ катха̄бхедан̃ча йатха̄рахам̣ паридӣпайе’’ти. бхеданти на̄наттам̣, на̄на̄каран̣анти аттхо. сиккха̄ ча паха̄на̄ни ча гамбхӣрабха̄во ча сиккха̄паха̄нагамбхӣрабха̄вам̣, тан̃ча паридӣпайе. йанти парийаттиа̄дим̣. йатха̄ти упа̄рамбха̄дихету парийа̄пун̣ана̄диппака̄рехи.
тӣсупи четесу ете дхамматтхадесана̄пат̣иведха̄ти еттха тантиаттхо тантидесана̄ тантиаттхапат̣иведхо ча тантивисайа̄ хонтӣти винайапит̣ака̄дӣнам̣ аттхадесана̄пат̣иведха̄дха̄рабха̄во йутто, пит̣ака̄ни пана тантийойева̄ти дхамма̄дха̄рабха̄во катхам̣ йуджджеййа̄ти? тантисамуда̄йасса авайаватантийа̄ а̄дха̄рабха̄вато, дхамма̄дӣнан̃ча дуккхога̄хабха̄вато техи винайа̄дайо гамбхӣра̄ти винайа̄дӣнан̃ча чатуббидхо гамбхӣрабха̄во вутто, тасма̄ ‘‘дхамма̄дайо ева дуккхога̄хатта̄ гамбхӣра̄, на винайа̄дайо’’ти на чодетаббаметам̣. таттха пат̣иведхасса дуккарабха̄вато дхамматтха̄нам̣, десана̄н̃а̄н̣асса дуккарабха̄вато десана̄йа ча дуккхога̄хабха̄во ведитаббо. пат̣иведхасса пана уппа̄детум̣ асаккун̣еййатта̄ таббисайан̃а̄н̣уппаттийа̄ ча дуккарабха̄вато дуккхога̄хата̄ ведитабба̄.
хетумхи н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄ти етена вачанаттхена дхаммасса хетубха̄во катхам̣ н̃а̄табботи? ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’ти етасса сама̄сападасса авайавападаттхам̣ дассентена ‘‘хетумхи н̃а̄н̣а’’нти вуттатта̄. ‘‘дхамме пат̣исамбхида̄’’ти еттха хи ‘‘дхамме’’ти етасса аттхам̣ дассентена ‘‘хетумхӣ’’ти вуттам̣, ‘‘пат̣исамбхида̄’’ти етасса ча аттхам̣ дассентена ‘‘н̃а̄н̣а’’нти, тасма̄ хетудхаммасадда̄ екаттха̄ н̃а̄н̣апат̣исамбхида̄садда̄ ча̄ти имаматтхам̣ дассентена са̄дхито дхаммасса хетубха̄во. аттхасса хетупхалабха̄во ча евамева дат̣т̣хаббо. йатха̄дхамманти еттха дхамма-саддо хетум̣ хетупхалан̃ча саббам̣ ган̣ха̄ти. сабха̄вава̄чако хеса, на парийаттихетубха̄вава̄чако, тасма̄ йатха̄дхамманти йо йо авиджджа̄сан̇кха̄ра̄дидхаммо, тасмим̣ тасминти аттхо. дхамма̄бхила̄поти аттхабйан̃джанако авипарӣта̄бхила̄по. етена ‘‘татра дхамманирутта̄бхила̄пе н̃а̄н̣ам̣ нируттипат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 718-720) еттха вуттадхамманируттим̣ дассети. анулома̄дивасена ва̄ катхананти етена тасса̄ дхамманируттийа̄ абхила̄пам̣ катханам̣ тасса вачанасса паваттанам̣ дассети. адхиппа̄йоти етена ‘‘десана̄ти пан̃н̃аттӣ’’ти етам̣ вачанам̣ дхамманирутта̄бхила̄пам̣ сандха̄йа вуттам̣, на таббинимуттам̣ пан̃н̃аттим̣ сандха̄йа̄ти дассети.
со ча локийалокуттароти евам̣ вуттам̣ абхисамайам̣ йена пака̄рена абхисамети, йан̃ча абхисамети, йо ча тасса сабха̄во, техи па̄кат̣ам̣ ка̄тум̣ ‘‘висайато асаммохато ча аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо’’ти а̄ха. таттха хи висайато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо авиджджа̄дидхаммасан̇кха̄ра̄диаттхатадубхайапан̃н̃а̄пана̄рамман̣о локийо абхисамайо. асаммохато аттха̄дианурӯпам̣ дхамма̄дӣсу авабодхо нибба̄на̄рамман̣о маггасампайутто йатха̄вуттадхамматтхапан̃н̃аттӣсу саммохавиддхам̣сано локуттаро абхисамайоти. абхисамайато ан̃н̃ампи пат̣иведхаттхам̣ дассетум̣ ‘‘тесам̣ тесам̣ ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘пат̣иведханам̣ пат̣иведхо’’ти имина̄ хи вачанаттхена абхисамайо, пат̣ивиджджхӣйатӣти пат̣иведхоти имина̄ там̣там̣рӯпа̄дидхамма̄нам̣ авипарӣтасабха̄во ча пат̣иведхоти йуджджати.
йатха̄вуттехи дхамма̄дӣхи пит̣ака̄нам̣ гамбхӣрабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘ида̄ни йасма̄ етесу пит̣акесӯ’’тиа̄дима̄ха. йо четтха̄ти етесу там̣там̣пит̣акагатесу дхамма̄дӣсу йо пат̣иведхо етесу ча пит̣акесу тесам̣ тесам̣ дхамма̄нам̣ йо авипарӣтасабха̄воти йоджетаббо. дуккхога̄хата̄ ча вуттанайенева ведитабба̄. айам̣ панеттха висесо ‘‘авипарӣтасабха̄васан̇кха̄то пат̣иведхо дуббин̃н̃еййата̄йа ева дуккхога̄хо’’ти.
йанти парийаттидуггахан̣ам̣ сандха̄йа вуттам̣. аттханти бха̄ситаттхам̣ пайоджанаттхан̃ча. на упапариккхантӣти на вича̄ренти. на ниджджха̄нам̣ кхамантӣти ниджджха̄напан̃н̃ам̣ на кхаманти, ниджджха̄йитва̄ пан̃н̃а̄йа дисва̄ рочетва̄ на гахетабба̄ хонтӣти адхиппа̄йо. итӣти евам̣ ета̄йа парийаттийа̄ ва̄даппамоккха̄нисам̣са̄ аттано упари парехи а̄ропитава̄дасса ниггахасса памоккхаппайоджана̄ хутва̄ дхаммам̣ парийа̄пун̣анти. ва̄даппамоккхоти ва̄ нинда̄памоккхо. йасса чаттха̄йа̄ти йасса ча сӣла̄дипарипӯран̣асса анупа̄да̄вимоккхасса ва̄ аттха̄йа. дхаммам̣ парийа̄пун̣антӣти н̃а̄йена парийа̄пун̣антӣти адхиппа̄йо. асса̄ти асса дхаммасса. на̄нубхонтӣти на винданти. тесам̣ те дхамма̄ дуггахитатта̄ упа̄рамбхама̄надаппамаккхапала̄са̄дихетубха̄вена дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттанти. бхан̣д̣а̄га̄ре нийутто бхан̣д̣а̄га̄рико, бхан̣д̣а̄га̄рико вийа̄ти бхан̣д̣а̄га̄рико, дхаммаратана̄нупа̄лако. ан̃н̃ам̣ аттхам̣ анапеккхитва̄ бхан̣д̣а̄га̄рикассева сато парийатти бхан̣д̣а̄га̄рикапарийатти.
та̄сам̣йева̄ти авадха̄ран̣ам̣ па̄пун̣итабба̄нам̣ чхал̣абхин̃н̃а̄чатупат̣исамбхида̄нам̣ винайе пабхедавачана̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. веран̃джакан̣д̣е хи тиссо виджджа̄ва вибхатта̄ти. дутийе та̄сам̣йева̄ти авадха̄ран̣ам̣ чатассо пат̣исамбхида̄ апеккхитва̄ катам̣, на тиссо виджджа̄. та̄ хи чхасу абхин̃н̃а̄су антогадха̄ти сутте вибхатта̄йева̄ти. н̃атва̄ сан̇гайхама̄нанти йоджана̄. тесанти тесам̣ пит̣ака̄нам̣. саббампӣти саббампи буддхавачанам̣.
аттха̄нуломана̄мато ануломико. ануломикаттам̣йева вибха̄ветум̣ ‘‘касма̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. еканика̄йампӣти екасамӯхампи. пон̣ика̄ ча чиккхаллика̄ ча кхаттийа̄, тесам̣ нива̄со пон̣иканика̄йо чиккхалликаника̄йо ча. евам̣ дхаммаккхандхато чатура̄сӣти дхаммаккхандхасахасса̄нӣти буддхавачанапит̣ака̄дӣни нит̣т̣ха̄петва̄ анекаччхарийапа̄тубха̄вапат̣иман̣д̣ита̄йа сан̇гӣтийа̄ пат̣хамабуддхавачана̄дико саббо вуттаппабхедо ан̃н̃опи удда̄насан̇гаха̄дибхедо сан̇гӣтийа̄ н̃а̄йатӣти етасса дассанаттхам̣ ‘‘еваметам̣ саббампӣ’’тиа̄ди а̄раддхам̣. айам̣ абхидхаммо пит̣акато абхидхаммапит̣акантиа̄дина̄ пит̣ака̄дибха̄вадассаненева маджджхимабуддхавачанабха̄во татха̄гатасса ча а̄дито а̄бхидхаммикабха̄во дасситоти ведитаббо.
еттха сийа̄ ‘‘йади татха̄гатабха̄ситабха̄во абхидхаммасса сиддхо сийа̄, маджджхимабуддхавачанабха̄во ча сиддхо бхавеййа, со ева ча на сиддхо’’ти тасса винайа̄дӣхи буддхабха̄ситабха̄вам̣ са̄дхетум̣ ваттхум̣ дассенто ‘‘там̣ дха̄райантесу бхиккхӯсӯ’’тиа̄дима̄ха. саббаса̄майикапариса̄йа̄ти саббаника̄йикапариса̄йа пан̃чапи ника̄йе парийа̄пун̣антийа̄. на уггахитанти сакаласса винайапит̣акасса ануггахитатта̄ а̄ха. винайаматтам̣ уггахитанти вибхан̇гадвайасса уггахитатта̄ а̄ха. винайам̣ авиван̣н̣етука̄мата̄йа ‘‘абхидхаммам̣ парийа̄пун̣ассӯ’’ти бхан̣антасса ана̄паттим̣, абхидхамме анока̄сакатам̣ бхиккхум̣ пан̃хам̣ пуччхантийа̄ па̄читтийан̃ча вадантена бхагавата̄ абхидхаммасса буддхабха̄ситабха̄во дӣпито буддхабха̄ситехи сутта̄дӣхисаха вачанато, ба̄хиракабха̄ситесу ча ӣдисасса вачанасса абха̄ва̄.
итопи балаватарам̣ а̄бхидхаммикасса са̄дхука̄рада̄нена вичикиччха̄виччхедасса кататта̄. каммато ан̃н̃ам̣ каммам̣ каммантарам̣, там̣ ка̄ма̄вачара̄дим̣ рӯпа̄вачара̄дибха̄вена, кан̣хавипа̄ка̄дим̣ суккавипа̄ка̄дибха̄вена катхенто а̄лол̣ети.
джиначаккети джинаса̄сане. висам̣ва̄детӣти виппаламбхети. бхедакараваттхӯсу екасминти ‘‘бха̄ситам̣ лапитам̣ татха̄гатена абха̄ситам̣ алапитам̣ татха̄гатена̄ти дӣпетӣ’’ти екасмим̣ сандиссати. уттарипи евам̣ ваттаббо…пе… на ан̃н̃есам̣ висайо…пе… нида̄накиччам̣ на̄ма наттхӣти апа̄кат̣а̄нам̣ ка̄ладесадесакапариса̄нам̣ па̄кат̣абха̄вакаран̣аттхам̣ тадупадесасахитена нида̄нена бхавитаббам̣, ан̃н̃есам̣ ависайатта̄ десако па̄кат̣о, оккантика̄ла̄дӣнам̣ па̄кат̣атта̄ ка̄ло ча, девалоке деситабха̄васса па̄кат̣атта̄ десапариса̄ ча па̄кат̣а̄ти ким̣ нида̄накиччам̣ сийа̄ти.
йаттха кхандха̄дайо ниппадесена вибхатта̄, со абхидхаммо на̄ма, тасма̄ тасса нида̄нена кхандха̄дӣнам̣ ниппадесатопи пат̣ивиддхат̣т̣ха̄нена бхавитаббанти адхиппа̄йена тхеро ‘‘маха̄бодхинида̄но абхидхаммо’’ти дассети. ‘‘со евам̣ паджа̄на̄ми самма̄дит̣т̣хипаччайа̄пи ведайита’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 5.12) найена паччайа̄дӣхи веданам̣ упапариккханто кхандха̄дипадеса̄нам̣ ведана̄ккхандха̄дӣнам̣ васена виха̄си. дхаммети кусала̄диаран̣анте.
дхаммам̣ париваттентоти са̄т̣т̣хакатхам̣ па̄л̣им̣ париваттенто етам̣ парава̄дӣчоданам̣ патва̄ ‘‘айам̣ парава̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. амха̄дисесу нида̄нам̣ джа̄нантесу пат̣исаран̣есу виджджама̄несу аппат̣исаран̣о аран̃н̃е канданто вийа нида̄насаббха̄ве саккхибхӯтесупи амхесу виджджама̄несу асаккхикам̣ ад̣д̣ам̣ каронто вийа хоти, нида̄насса аттхибха̄вампи на джа̄на̄ти, нану етам̣ нида̄нанти катхенто евама̄ха. екамева̄ти десана̄нида̄намева аджджха̄сайа̄нурӯпена деситатта̄. две нида̄на̄нӣти адхигантаббадесетаббадхамма̄нурӯпена деситатта̄. абхидхамма̄дхигамасса мӯлам̣ адхигамам̣ нидетӣти адхигаманида̄нам̣. бодхиабхинӣха̄расаддха̄йа̄ти йа̄йа саддха̄йа дӣпан̇карадасабаласса сантике бодхийа̄ читтам̣ абхинӣхари пан̣идха̄нам̣ ака̄си.
сумедхакатха̄ван̣н̣ана̄
чатуро ча асан̇кхийети (бу. вам̣. ат̣т̣ха. 2.1-2) уддхам̣ а̄роханавасена атиккамитва̄ амарам̣ на̄ма нагарам̣ ахосӣти вачанасесайоджана̄ ка̄табба̄. дасахӣти хаттхиассаратхабхерӣсан̇кхамудин̇гавӣн̣а̄гӣтасаммата̄л̣ехи ‘‘асна̄тха пиватха кха̄датха̄’’ти дасамена саддена. те пана екадесена дассетум̣ ‘‘хаттхисадда’’нтиа̄ди вуттам̣. хаттхисадданти каран̣аттхе упайого дат̣т̣хаббо. бхерӣсан̇кхаратха̄нан̃ча саддехи авивиттанти ва̄ гхоситанти ва̄ йоджетаббам̣. хаттхисадданти ва̄ хаттхисаддавантам̣ нагарам̣. кха̄датха пиватха чева̄ти ити-саддо н̃а̄таттхатта̄ аппайутто дат̣т̣хаббо.
саббан̇гасампаннам̣ уййа̄напоккхаран̣ӣа̄дисампаннатта̄. лаккхан̣ети иттхилаккхан̣е пурисалаккхан̣е ча. итиха̄сети пора̄н̣е. садхаммети аттано тевиджджадхамме ча йан̃н̃авидхиа̄дике ча. па̄раминти па̄ран̃а̄н̣ам̣ па̄ра̄дхигамам̣ гато. чинтесаханти чинтесим̣ ахам̣ сумедхабхӯтоти саттха̄ вадати. аттхи хехитӣти со виджджама̄но бхависсати. на хетуйети абхавитум̣. евамева̄ти евамевам̣. на гавесатӣти на гантум̣ есати на иччхати на̄нугаччхати ва̄. дховети дхованте. серӣти са̄йаттико. сайам̣васӣти савасо. маха̄чорасамо вийа̄ти ка̄йаса̄ра̄гавасена дуччарита̄несанехи кусалабхан̣д̣аччхедана̄. на̄тха̄ти на̄тхаванто. пан̃чадосавиваджджитанти евама̄дикасса аттхо кесучи ат̣т̣хакатха̄поттхакесу ликхитоти катва̄ на ваккха̄ма.
са̄санети еттха та̄пасаса̄санам̣ джха̄на̄бхин̃н̃а̄ ча. васӣбхӯтасса сато. майи евам̣бхӯте дӣпан̇каро джино уппаджджи. содхети джано. ан̃джасам̣ ват̣ума̄йананти парийа̄йавачанехи маггамева вадати. ма̄ нам̣ аккамиттха̄ти еттха нанти падапӯран̣аматте нипа̄то. гха̄тийа̄маханти еттха ча а-ити ча хам̣-ити ча нипа̄та̄, ахам̣-ити ва̄ еко нипа̄то са̄нуна̄сико като. а̄хутӣнанти даккхин̣а̄хутӣнам̣. манти мама, мам̣ ва̄ абрви.
каппе атиккамитва̄ вуттепи бодхимхи ма̄та̄дисам̣киттане сан̇ган̣хитум̣ ‘‘бодхи тасса бхагавато’’тиа̄дима̄ха. сукхена̄ти уттамена сукхена. асамоти та̄пасехи асамо. абхин̃н̃а̄сукхатопи висит̣т̣хам̣ ӣдисам̣ буддхаттабйа̄каран̣аджам̣ сукхам̣ алабхим̣. йа̄ти йа̄ни нимитта̄ни. а̄бхуджатӣти а̄ваттати. абхиравантӣти саддам̣ каронти. чхуддха̄ти никкханта̄. нуддхам̣сатӣти на уддхам̣ гаччхати. убхайанти убхайавачанам̣. дхувасассатанти екантасассатам̣, авипарӣтамева̄ти аттхо. а̄паннасатта̄нанти габбхинӣнам̣. йа̄вата̄даса диса̄, таттха. дхаммадха̄туйа̄ти дхаммадха̄туйам̣, саббесу дхаммесу вичина̄мӣти аттхо.
йасса сампун̣н̣о, там̣ ваматева удакам̣ ниссесам̣. етети екисса̄пи да̄напа̄рамита̄йа анекаппака̄рата̄йа бахувачананиддесо като. пат̣илаггитам̣ раккхатӣти вачанасесо, бхумматтхе ва̄ упайого. чатӯсу бхӯмӣсӯти па̄тимоккха̄дӣсу сам̣варабхӯмӣсу. адведжджхама̄насоти када̄чи кхаманам̣ када̄чи аккхаманам̣, кассачи кхаманам̣ кассачи аккхамананти евам̣ дведха̄бха̄вам̣ ана̄паннама̄насо хутва̄. саччасса вӣтхи на̄ма дит̣т̣ха̄ди ча адит̣т̣ха̄ди ча йатха̄бхӯтам̣ва ваттху. адхит̣т̣ха̄нанти кусаласама̄да̄на̄дхит̣т̣ха̄нам̣, сама̄диннесу кусалесу ачалата̄ адхит̣т̣ха̄нам̣ на̄ма. патхавийа̄ упеккханам̣ на̄ма вика̄ра̄на̄патти. ан̃н̃атра̄ти ан̃н̃ам̣. сабха̄варасалаккхан̣ети еттха бха̄воти авипарӣтата̄ виджджама̄ната̄, саха бха̄вена сабха̄во, авипарӣто аттано бодхипарипа̄чанакиччасан̇кха̄то расо, анаваджджаваттхупаричча̄га̄дисан̇кха̄там̣ лаккхан̣ан̃ча сабха̄варасалаккхан̣ам̣, тато саммасато. дхамматеджена̄ти н̃а̄н̣атеджена. чалата̄ти чалата̄йа кампаната̄йа. сесӣти сайи. ма̄ бха̄тха̄ти ма̄ бха̄йиттха. саббӣтийоти сабба̄ ӣтийо упаддава̄ там̣ виваджджанту.
сумедхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
паваччхатӣти дети. йогена̄ти упа̄йена. самим̣сӯти саннипатим̣су. аппаттама̄наса̄ти аппаттаарахатта̄ бхиккхӯ гарахита̄ бхаванти. ритта̄ти сун̃н̃а̄ антарахита̄. са̄лакалйа̄н̣ӣ на̄ма еко руккхо. буддхачаккаваттика̄лейева кира ека̄хенева уппаджджати.
лин̇гасампаттӣти пурисалин̇гата̄. хетӯти тихетукапат̣исандхита̄. гун̣асампаттӣти абхин̃н̃а̄сама̄паттила̄бхита̄. адхика̄роти буддха̄нам̣ сакка̄ракаран̣ам̣. чхандата̄ти буддхаттаппаттийам̣ чхандасама̄його. саббан̇гасампанна̄ти ат̣т̣хан̇га̄ни самодха̄нетва̄ катапан̣идха̄на̄. паккхика̄ти пӣт̣хасаппика̄. пан̣д̣ака̄ти убхайалин̇гарахита̄. бодхисатта̄ ча брахмалокӯпапаттипат̣хамакаппикесу ка̄лесу убхайалин̇гарахита̄ хонти, на пана пан̣д̣акапарийа̄панна̄ти етаматтхам̣ дассетум̣ ‘‘парийа̄панна̄ на бхавантӣ’’ти вуттам̣, йатха̄вуттесу ва̄ досесу саббесу парийа̄панна̄ на бхаванти, бодхисаттесу ва̄ парийа̄панна̄ тадантогадха̄, париччхиннасам̣са̄ратта̄ ва̄ парийа̄панна̄ бодхисатта̄ убхатобйан̃джанапан̣д̣ака̄ на бхавантӣти аттхо. саббаттха суддхагочара̄ йасма̄, тасма̄ миччха̄дит̣т̣хим̣ на севанти. миччха̄дит̣т̣хинти наттхика̄хетука̄кирийадит̣т̣хим̣. бхава̄бхавети кхуддаке чева маханте ча бхаве. бходжапуттети луддаке. лагананти сан̇го. ан̃н̃атха̄ти лӣната̄. га̄ман̣д̣ала̄ти га̄мада̄рака̄. рӯпанти виппака̄рам̣. айам̣ та̄ва нида̄накатха̄ йа̄йа абхидхаммасса буддхабха̄ситата̄сиддхӣти аттхайоджана̄ ка̄табба̄.
нида̄накатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. читтуппа̄дакан̣д̣ам̣
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
ида̄ни пат̣ин̃н̃а̄такатхам̣ ка̄тум̣ ‘‘ида̄ни ити ме…пе… катханока̄со сампатто’’тиа̄дима̄ха. ито пат̣т̣ха̄йа̄ти кусаладхаммападато пат̣т̣ха̄йа.
1. саббападехи ладдхана̄моти тӣсупи падесу ведана̄саддасса виджджама̄натта̄ тена ладдхана̄мо саббападехи ладдхана̄мо хоти. нану сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄ти чатта̄ри пада̄ни, евам̣ сесесупӣти два̄дасета̄ни пада̄ни, на тӣн̣ӣти ведана̄саддасса падаттайа̄вайаваттам̣ сандха̄йа ‘‘саббападехӣ’’ти вуччеййа, на йуттам̣. ‘‘ведана̄йа̄’’ти хи висум̣ падам̣ на кассачи падасса авайаво хоти, на̄пи сукха̄дипадабха̄вам̣ бхаджатӣти тена ладдхана̄мо катхам̣ саббападехи ладдхана̄мо сийа̄ти? адхиппетаппака̄раттхагамакасса падасамуда̄йасса падатта̄. паджджати авабуджджхӣйати етена̄ти хи падам̣, ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’ти етена ча падасамуда̄йена йатха̄дхиппето аттхо саматто вин̃н̃а̄йати, тасма̄ со падасамуда̄йо ‘‘пада’’нти вуччати. евам̣ итарепи ведитабба̄. тасма̄ тесам̣ тин̣н̣ам̣ самуда̄йа̄нам̣ авайавена ладдхана̄мо саббападехи ладдхана̄моти йутто.
гантхато ча аттхато ча̄ти еттха хетупадасахетукапада̄дӣхи самбандхатта̄ гантхато ча хетуаттхасахетукаттха̄дӣхи самбандхатта̄ аттхато ча ан̃н̃аман̃н̃асамбандхо ведитаббо. сахетукахетусампайуттадука̄ хи хетудуке хетӯхи самбандхатта̄ хетудукасамбандха̄, хетусахетукадуко хетудукасахетукадукасамбандхо убхайекападавасена. татха̄ хетухетусампайуттадуко хетудукахетусампайуттадукасамбандхо, нахетусахетукадуко екадвипадавасена хетудукасахетукадукасамбандхоти. кан̣н̣ика̄ вийа̄ти пуппхамайакан̣н̣ика̄ вийа. гхат̣а̄ вийа̄ти пуппхахаттхака̄дӣсу пуппха̄дӣнам̣ самӯхо вийа. кан̣н̣ика̄гхат̣а̄дӣсу хи пуппха̄дӣни ван̣т̣а̄дӣхи ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄ни хонтӣти татха̄самбандхата̄ етесам̣ дука̄нам̣ вутта̄. дукаса̄ман̃н̃атоти ан̃н̃ехи хетудука̄дӣхи дукавасена сама̄набха̄ва̄. ан̃н̃ехӣти са̄рамман̣адука̄дӣхи. асан̇гахито падесо йесам̣ аттхи, те саппадеса̄. йесам̣ пана наттхи, те ниппадеса̄.
‘‘каччи ну бхото кусала’’нти евам̣ пуччхитамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ пуччхитум̣ ‘‘каччи бхото ана̄майа’’нти вуттам̣, тасма̄ кусаласаддо ана̄майаттхо хоти. ба̄хитикасутте (ма. ни. 2.361) бхагавато ка̄йасама̄ча̄ра̄дайо ван̣н̣ентена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’ти кусало ка̄йасама̄ча̄ро вутто. на хи бхагавато сукхавипа̄кам̣ каммам̣ аттхӣти саббаса̄ваджджарахита̄ ка̄йасама̄ча̄ра̄дайо кусала̄ти вутта̄. кусалесу дхаммесӯти ча бодхипаккхийадхамма̄ ‘‘кусала̄’’ти вутта̄. те ча випассана̄маггапхаласампайутта̄ на екантена сукхавипа̄ка̄йева̄ти анаваджджаттхо кусаласаддо. ан̇гапаччан̇га̄нанти кусаласаддайогена бхумматтхе са̄мивачанам̣, ан̇гапаччан̇га̄нам̣ ва̄ на̄макирийа̄пайоджана̄дӣсӯти аттхо. наччагӣтасса̄ти ча са̄мивачанам̣ бхумматтхе, наччагӣтасса висесесӯти ва̄ йоджетаббам̣. кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣти пун̃н̃авипа̄каниббаттакакаммам̣ ‘‘кусала’’нти вуттам̣. дхамма̄ хонтӣти сун̃н̃адхамматта̄ сабха̄ваматта̄ хонтӣти аттхо. евам̣ дхаммесу дхамма̄нупассӣти еттха̄пи сун̃н̃ататтхо дхаммасаддо дат̣т̣хаббо.
салайанти…пе… виддхам̣сентӣти еттха пуримасса пуримасса паччхимам̣ паччхимам̣ аттхавачанам̣. атха ва̄ саланасса аттхадӣпана̄ни чалана̄дӣни тӣн̣и тадан̇гаппаха̄на̄дӣхи йоджетабба̄ни. аппахӣнабха̄вена санта̄не сайама̄на̄ акусала̄ дхамма̄ ра̄га̄диасучисампайогато на̄на̄видхадуккхахетуто ча куччхитена а̄ка̄рена сайанти. н̃а̄н̣авиппайутта̄нампи н̃а̄н̣ам̣ упаниссайапаччайо хотӣти саббепи кусала̄ дхамма̄ кусена н̃а̄н̣ена паваттетабба̄ти кусала̄. уппаннам̣са̄нуппаннам̣сабха̄гесу сан̇гахитатта̄ убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесапаккхам̣ паха̄на̄нуппа̄данехи лунанти саммаппадха̄надвайам̣ вийа.
сатта̄дига̄хака̄нам̣ читта̄нам̣ гочара̄ сатта̄дайо вийа пан̃н̃а̄йа упапариккхийама̄на̄ на ниссабха̄ва̄, кинту аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. на ча дха̄рийама̄насабха̄ва̄ ан̃н̃о дхаммо на̄ма аттхи. на хи руппана̄дӣхи ан̃н̃е рӯпа̄дайо, каккхал̣а̄дӣхи ча ан̃н̃е патхавӣа̄дайо дхамма̄ виджджантӣти. ан̃н̃атха̄ пана авабодхетум̣ на сакка̄ти на̄мавасена вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄те сабха̄вадхамме ан̃н̃е вийа катва̄ ‘‘аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти вуттам̣. саппаччайадхаммесу висесам̣ дассенто ‘‘дха̄рӣйанти ва̄ паччайехӣ’’ти а̄ха. дха̄рӣйантӣти упадха̄рӣйанти, лаккхӣйантӣти аттхо.
акусала̄ти кусалапат̣иседханаматтам̣ кусала̄бха̄ваматтавачанам̣ тадан̃н̃аматтавачанам̣ ва̄ етам̣ на хоти, кинту таппат̣ипаккхавачананти дассетум̣ ‘‘миттапат̣ипаккха̄ амитта̄ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таппат̣ипаккхавачаната̄ ча абйа̄катататийара̄сивачанена вин̃н̃а̄йати. йади хи кусала̄бха̄ваматтавачанам̣ акусаласаддо, тена на кочи дхаммо вуттоти абйа̄катавачаненева ча татийо ра̄си вутто на сийа̄, кусала̄ чева дхамма̄ абйа̄ката̄ ча̄ти дукова̄йам̣ а̄паджджати, на тико, еван̃ча сати акусалавачанена на кочи аттхо. атха сийа̄, ‘‘анабйа̄ката̄’’ти ча ваттаббам̣ сийа̄ кусала̄нам̣ вийа абйа̄ката̄нан̃ча абха̄ваматтасамбхава̄, тасма̄ абха̄ваматтавачане абйа̄катабха̄ваматтам̣ вийа кусала̄бха̄ваматтам̣ акусалам̣ на кочи ра̄сӣти ‘‘абйа̄ката̄’’ти татийо ра̄си на сийа̄. татийара̄сибха̄вена ча абйа̄ката̄ вутта̄ти акусало ча еко ра̄сӣти вин̃н̃а̄йати. тасма̄ на̄бха̄вавачаната̄, сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена дхаммасаддена сама̄на̄дхикаран̣абха̄вато ча акусаласаддасса кусала̄бха̄ваматтавачаната̄ на хоти, на̄пи тадан̃н̃аматтавачаната̄ татийара̄сивачанато ева. йади хи кусалехи ан̃н̃е акусала̄ четасикехи ан̃н̃е ачетасика̄ вийа, кусала̄кусалавачанехи саббесам̣ дхамма̄нам̣ сан̇гахитатта̄ асан̇гахитасса татийара̄сисса абха̄ва̄ четасикадуко вийа айан̃ча дуко ваттаббо сийа̄ ‘‘кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄’’ти, на ‘‘абйа̄ката̄’’ти татийо ра̄си ваттаббо, вутто ча со, тасма̄ на тадан̃н̃аматтавачанам̣ акусаласаддо, па̄рисесена таппат̣ипаккхесу а-ка̄расса пайогадассанато локе ‘‘амитта̄’’ти са̄сане ‘‘алобхо’’ти идха̄пи таппат̣ипаккхавачаната̄ акусаласаддасса сиддха̄, таттха нирул̣хатта̄ ча на итаравачаната̄, таппат̣ипаккхабха̄во ча вируддхасабха̄ватта̄ таппахеййабха̄вато ча ведитаббо, на кусалавина̄санато. на хи кусала̄ акусалехи паха̄табба̄, маха̄балавата̄йа пана кусала̄йева пайоганиппха̄дита̄ сада̄нусайите акусале тадан̇гавиккхамбханасамуччхедавасена паджахантӣти.
на бйа̄ката̄ти акатхита̄. катхам̣ панете акатхита̄ хонти, нану ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’тиа̄дӣхи тикадукападехи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивачанехи пхасса̄дивачанехи ча катхита̄ти? но на катхита̄, та̄ни пана вачана̄ни идха анадхиппета̄ни авуттатта̄ анануваттанато. на хи ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘абйа̄ката̄’’ти вуттам̣, тасма̄ на та̄ни идха ануваттантӣти таббачанӣйабха̄вена акатхитата̄ на хоти, кусала̄кусалавачана̄ни пана идха вуттатта̄ ануваттантӣти таббачанӣйабха̄вена акатхитата̄ н̃а̄йатӣти ‘‘кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо’’ти а̄ха. на бйа̄ката̄ти ва̄ авипа̄ка̄, абйа̄катавачаненева ча авипа̄каттха̄ н̃а̄йанти. на хи бхагавато вачанам̣ н̃а̄пакаса̄дханӣйам̣, а̄сайа̄нусайачарийа̄дикусалена бхагавата̄ йесам̣ авабодханаттхам̣ дхамма̄ вутта̄ тесам̣ вачана̄нантарам̣ тадаттхапат̣иведхато, паччхимехи пана йатха̄ тесам̣ авабодханаттхам̣ бхагавата̄ там̣ там̣ вачанам̣ вуттам̣, йатха̄ ча техи тадаттхо пат̣ивиддхо, там̣ саббам̣ а̄чарийе пайирупа̄ситва̄ сутва̄ ведитаббам̣ хоти, тасма̄ ка̄ран̣ам̣ аватва̄ ‘‘кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо’’ти а̄ха. йо ча вадеййа ‘‘акусалавипа̄кабха̄вена акатхитатта̄, кусала̄ абйа̄ката̄ти а̄паджджанти, кусалавипа̄кабха̄вена акатхитатта̄ акусала̄пӣ’’ти, сопи ‘‘ан̃н̃а̄пакаса̄дханӣйавачано бхагава̄’’ти нива̄ретаббо ануваттама̄навачанавачанӣйабха̄вена акатхитасса ча абйа̄катабха̄вато. на хи авипа̄кавачанам̣ вуттам̣ кусалавачанан̃ча авуттам̣, йато авипа̄кавачанасса адхикатабха̄во кусаласса ча таббачанӣйабха̄вена акатхитабха̄во сийа̄, тасма̄ на кусала̄нам̣ абйа̄катата̄, евам̣ акусала̄нан̃ча анабйа̄катабха̄ве йоджана̄ ка̄табба̄.
атха ва̄ ви-саддо виродхавачано, а̄-саддо абхимукхабха̄ваппака̄сано, тасма̄ аттано паччайехи ан̃н̃аман̃н̃авиродха̄бхимукха̄ ката̄, лаккхан̣авиродхато вина̄сакавина̄ситаббато ча̄ти бйа̄ката̄, кусала̄кусала̄. на бйа̄ката̄ти абйа̄ката̄. те хи лаккхан̣ато кусала̄кусала̄ вийа вируддха̄ на хонти. на хи авипа̄ката̄ дуккхавипа̄ката̄ вийа сукхавипа̄ката̄йа сукхавипа̄ката̄ вийа ча дуккхавипа̄ката̄йа сукхадуккхавипа̄ката̄хи вируджджхатӣти на̄пи те кин̃чи паджаханти, на ча те кеначи паха̄табба̄ти айаметтха аттаномати.
анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄ти еттха наттхи етесам̣ аваджджанти анаваджджа̄, гарахитаббабха̄варахита̄ ниддоса̄ти аттхо. тена несам̣ агарахитаббабха̄вам̣ дассети, на га̄райхавирахаматтам̣. ан̃н̃епи аттхи ниддоса̄ абйа̄ката̄ти анаваджджавачанаматтена тесампи кусалата̄паттидосам̣ дисва̄ там̣ парихаритум̣ сукхавипа̄кавачанам̣ а̄ха. аваджджапат̣ипаккха̄ ва̄ идха анаваджджа̄ти вутта̄, на ба̄хитикасутте (ма. ни. 2.361) вийа пат̣иппассаддха̄ваджджа̄ вирахита̄ваджджаматта̄ ва̄, тасма̄ анаваджджавачанена аваджджавина̄санабха̄во дассито. абйа̄катехи пана висит̣т̣хам̣ кусала̄кусала̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ савипа̄ката̄лаккхан̣анти тасмим̣ лаккхан̣е висесадассанаттам̣ сукхавипа̄кавачанам̣ авоча. сиддхо хи пурименева акусала̄бйа̄катехи кусала̄нам̣ висесоти. сукхо випа̄ко етесанти сукхавипа̄ка̄. тена кусала̄кусала̄нам̣ са̄ман̃н̃е випа̄кадхаммабха̄ве сукхавипа̄кавипаччанасабха̄вам̣ дассети, на тесам̣ сукхавипа̄касаббха̄вамева. анаваджджа̄ ча те сукхавипа̄ка̄ ча̄ти анаваджджасукхавипа̄ка̄. кусала̄ лаккхӣйанти етена̄ти лаккхан̣ам̣, анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. нану те ева кусала̄ анаваджджасукхавипа̄ка̄, катхам̣ те сайамева аттано лаккхан̣ам̣ хонтӣти? вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тасаддаттхабха̄вена лаккхан̣алаккхитаббабха̄вайуттито. кусаласаддаттхавасена хи авин̃н̃а̄та̄ кусала̄ лаккхитабба̄ хонти, анаваджджасукхавипа̄касаддаттхабха̄вена вин̃н̃а̄та̄ лаккхан̣анти йуттаметам̣. атха ва̄ лаккхӣйатӣти лаккхан̣ам̣, сабха̄во. анаваджджасукхавипа̄ка̄ ча те лаккхан̣ан̃ча̄ти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄, анаваджджасукхавипа̄ка̄ хутва̄ лаккхийама̄на̄ сабха̄ва̄ кусала̄ на̄ма̄ти аттхо.
атха ва̄ анаваджджавачанена анаваджджаттам̣ а̄ха, сукхавипа̄кавачанена сукхавипа̄каттам̣, тасма̄ анаваджджан̃ча сукхавипа̄ко ча анаваджджасукхавипа̄кам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етесам̣ каран̣аттхе ча камматтхе ча лаккхан̣асадде сабха̄вабхӯтанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄, анаваджджасукхавипа̄касабха̄вена лаккхийама̄на̄ там̣сабха̄ваванто ча кусала̄ти вуттам̣ хоти. таттха анаваджджавачанена паваттисукхатам̣ кусала̄нам̣ дассети, сукхавипа̄кавачанена випа̄касукхатам̣. пуриман̃хи аттано паваттисабха̄вавасена лаккхан̣ата̄вачанам̣, паччхимам̣ ка̄лантаре випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа̄ти. татха̄ пуримена кусала̄нам̣ аттасуддхим̣ дассети, паччхимена висуддхавипа̄катам̣. пуримена ча кусалам̣ акусаласабха̄вато ниваттети, паччхимена абйа̄катасабха̄вато савипа̄каттадӣпакатта̄ паччхимасса. пуримена ва̄ ваджджапат̣ипаккхабха̄вадассанато киччат̣т̣хена расена акусалавиддхам̣санарасатам̣ дӣпети, паччхимена сампаттиаттхена ит̣т̣хавипа̄карасатам̣. пуримена ча упат̣т̣ха̄на̄ка̄рат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена вода̄напаччупат̣т̣ха̄натам̣ дассети, паччхимена пхалаттхена сукхавипа̄капаччупат̣т̣ха̄натам̣. пуримена ча йонисоманасика̄рам̣ кусала̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ вибха̄вети. тато хи те анаваджджа̄ джа̄та̄ти. паччхимена кусала̄нам̣ ан̃н̃есам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вам̣ дассети. те хи сукхавипа̄касса ка̄ран̣ам̣ хонтӣти. еттха ча сукхавипа̄касадде сукхасаддо ит̣т̣хапарийа̄йавачананти дат̣т̣хаббо. ит̣т̣хачатуккхандхавипа̄ка̄ хи кусала̄, на сукхаведана̄випа̄ка̄ва. сан̇кха̄радуккхопасамасукхавипа̄ката̄йа ча самбхаво ева наттхи. на хи там̣випа̄коти. йади пана випа̄касаддо пхалапарийа̄йавачанам̣, ниссандавипа̄кена ит̣т̣харӯпена̄пи сукхавипа̄ката̄ йоджетабба̄.
са̄ваджджадуккхавипа̄калаккхан̣а̄ти еттха ча вуттавидхиануса̄рена аттхо ча йоджана̄ ча йатха̄самбхавам̣ ведитабба̄. випа̄ка̄рахата̄ кусала̄кусала̄нам̣ лаккхан̣абха̄вена вутта̄, таббха̄вена акатхита̄ абйа̄ката̄ авипа̄ка̄рахасабха̄ва̄ хонтӣти а̄ха ‘‘авипа̄калаккхан̣а̄ абйа̄ката̄’’ти. йатхева хи сукхадуккхавипа̄ка̄раха̄ сукхадуккхавипа̄ка̄ти евам̣лаккхан̣ата̄ кусала̄кусала̄нам̣ вутта̄, евамидха̄пи авипа̄ка̄раха̄ авипа̄ка̄ти евам̣лаккхан̣ата̄ абйа̄ката̄нам̣ вутта̄. тасма̄ ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко на бхависсати каммавипа̄ко наттхи каммавипа̄ко, аттхи каммам̣ наттхи каммавипа̄ко на бхависсати каммавипа̄ко, бхависсати каммам̣ на бхависсати каммавипа̄ко’’ти (пат̣и. ма. 1.234) евам̣пака̄ра̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ кусала̄кусалабха̄ва̄на̄патти абйа̄катабха̄ва̄патти ва̄ на хоти. на хи те сукхадуккхавипа̄ка̄раха̄ на хонти випа̄кадхамматта̄, авипа̄ка̄раха̄ ва̄ на хонти авипа̄кадхамматта̄бха̄ва̄ти.
кусала̄ти ва̄ дхамма̄ти ва̄тиа̄дӣнӣти кусаладхаммапада̄ни две, акусаладхаммапада̄ни две, абйа̄катадхаммапада̄ни двети. екаттхана̄наттха̄нӣти висум̣ висум̣ двиннам̣ двиннам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхам̣ екаттхана̄наттхатам̣ чодети, на чханнам̣. досаметтха ваттука̄мо чодако пуччхатӣти н̃атва̄ а̄чарийо а̄ха ‘‘кин̃четтха̄’’ти. еттха екаттхана̄наттхата̄йам̣ кин̃чи ваттаббам̣ асаматта̄ те чодана̄, авасит̣т̣хам̣ та̄ва брӯхӣти вуттам̣ хоти. йади екаттха̄ни индасаккасадда̄нам̣ вийа саддаматте ева бхедо, евам̣ кусаладхаммасадда̄нам̣, на аттхети. йатха̄ ‘‘индо сакко’’ти вутте ‘‘индо индо’’ти вуттасадисам̣ хоти, евам̣ ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти идам̣ вачанам̣ ‘‘кусала̄ кусала̄’’ти вуттасадисам̣ хоти. евам̣ итаресупи ‘‘акусала̄ акусала̄’’ти вуттасадисата̄ ‘‘абйа̄ката̄ абйа̄ката̄’’ти вуттасадисата̄ ча йоджетабба̄. атха на̄наттха̄ни, индакуверасадда̄нам̣ вийа саддато аттхато ча кусаладхаммасадда̄нам̣ бхедо, татха̄ акусаладхаммасадда̄дӣнанти чхахи падехи чатӯхи падехи ча чха чатта̄ро ча аттха̄ бхинна̄ вутта̄ти кусалаттика̄дӣнам̣ кусалачхакка̄дибха̄во, хетудука̄дӣнан̃ча хетучатукка̄дибха̄во а̄паджджатӣти.
нану тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ тин̣н̣ам̣ индасадда̄нам̣ вийа рӯпа̄бхеда̄ аттха̄бхедоти чхаккабха̄во на бхависсати, тасма̄ евамидам̣ ваттаббам̣ сийа̄ ‘‘тикадука̄нам̣ чатуккатикабха̄во а̄паджджатӣ’’ти, на ваттаббам̣, тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ екаттха̄нам̣ тин̣н̣ам̣ индасадда̄нам̣ вийа вачане пайоджана̄бха̄ва̄ вутта̄нам̣ тесам̣ ма̄сасадда̄нам̣ вийа абхиннарӯпа̄нан̃ча аттхабхедо упападжджатӣти, евамапи йатха̄ еко ма̄сасаддо абхиннарӯпо ка̄лам̣ апаран̣н̣ависесам̣ суван̣н̣ама̄сан̃ча вадати, евам̣ дхаммасаддопи еко бхинне аттхе ваттумарахатӣти ка̄ла̄дӣнам̣ ма̄сападаттхата̄йа вийа таббачанӣйабхиннаттха̄нам̣ дхаммападаттхата̄йа абхедоти чатуккатикабха̄во ева а̄паджджатӣти, на̄паджджати екасса саддасса джа̄тигун̣акирийа̄бхинна̄нам̣ анабхидха̄нато. на хи ма̄са-саддо еко джа̄тибхинна̄нам̣ ка̄ла̄дӣнам̣ антарена сарӯпекасесам̣ ва̄чако хоти. идха ча йади сарӯпекасесо като сийа̄, дутийо татийо ча дхамма-саддо на ваттаббо сийа̄, вутто ча со, тасма̄ кусала̄ди-садда̄ вийа абхиннакусала̄диджа̄тӣсу рӯпаса̄ман̃н̃епи ма̄са-садда̄ вийа тайо виниваттаан̃н̃аджа̄тӣсу ваттама̄на̄ тайо две ча дхамма-садда̄ а̄панна̄ти тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во ева а̄паджджатӣти.
пада̄нан̃ча асамбандхоти кусаладхаммапада̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ татха̄ акусаладхаммапада̄нам̣ абйа̄катадхаммапада̄нан̃ча асамбандхо а̄паджджатӣти аттхо. двиннам̣ двиннан̃хи иччхито самбандхо, на саббесам̣ чханнам̣ чатуннам̣ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃анти. идам̣ пана касма̄ чодети, нану на̄наттхатте сати аттхантарадассанаттхам̣ вуччама̄несу дхамма-саддесу кусала̄кусала̄бйа̄ката-садда̄нам̣ вийа асамбандхо вутто йутто ева̄ти? саччаметам̣, асамбандхам̣ пана сиддхам̣ катва̄ пуримачодана̄ ката̄ ‘‘тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во а̄паджджатӣ’’ти, идха пана там̣ асамбандхам̣ са̄дхетум̣ идам̣ чодитанти ведитаббам̣. атха ва̄ еваметтха йоджана̄ ка̄табба̄ – йади пана чхаккачатуккабха̄вам̣ на иччхаси, пада̄нам̣ самбандхена бхавитаббам̣ йатха̄вуттанайена, со ча сама̄навибхаттӣнам̣ двиннам̣ двиннам̣ самбандхо екаттхатте сати йуджджеййа, твам̣ пана на̄наттхатам̣ вадасӣти пада̄нан̃ча те асамбандхо а̄паджджати, нева на̄паджджатӣти. нийаманаттхо ча-саддо. пубба̄пара…пе… ниппайоджана̄ни на̄ма хонтӣти чхаккачатуккабха̄вам̣ аниччхантасса, на̄наттхатам̣ пана иччхантасса̄ти адхиппа̄йо. авассан̃ча самбандхо иччхитаббо пубба̄паравиродха̄паттитоти дассетум̣ ‘‘йа̄пи чеса̄’’тиа̄дима̄ха. пуччха̄ хи падавипалла̄сакаран̣ена дхамма̄ ева кусала̄ти кусаладхамма-садда̄нам̣ идха уддит̣т̣ха̄нам̣ екаттхатам̣ дӣпети, тава ча на̄наттхатам̣ вадантасса нева хи дхамма̄ кусала̄ти катва̄ та̄йапи пуччха̄йа виродхо а̄паджджати, вуччати ча татха̄ са̄ пуччха̄ти на на̄наттхата̄ йуджджати.
апаро найоти ‘‘кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣнам̣ двиннам̣ двиннам̣ екаттхаттамева тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ екаттхана̄наттхаттехи чодети. тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ екатта̄тиа̄димхи йатха̄ тӣхи инда-саддехи вуччама̄на̄нам̣ индаттха̄нам̣ индабха̄вена екатта̄ тато анан̃н̃есам̣ саккапуриндадасахассаккхасаддаттха̄нам̣ екаттам̣, евам̣ тин̣н̣ам̣ дхамма-саддаттха̄нам̣ дхаммабха̄вена екатта̄ тато анан̃н̃есам̣ кусала̄кусала̄бйа̄ката-саддаттха̄нам̣ екаттам̣ а̄паджджатӣти аттхо. дхаммо на̄ма бха̄воти сабха̄вадха̄ран̣а̄дина̄ аттхена дхаммоти вутто, со ча сабха̄вассева хоти, на̄сабха̄васса̄ти имина̄ адхиппа̄йена вадати. хоту бха̄во, тато кинти? йади тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ на̄наттхата̄, тӣсу дхаммесу йо кочи еко дхаммо бха̄во, тато анан̃н̃ам̣ кусалам̣ акусалам̣ абйа̄катам̣ ва̄ екекамева бха̄во. бха̄вабхӯта̄ пана дхамма̄ ан̃н̃е две абха̄ва̄ хонтӣти техи анан̃н̃е кусала̄дӣсу две йе кечи абха̄ва̄. йопи ча со еко дхаммо бха̄воти гахито, сопи сама̄нарӯпесу тӣсу дхаммасаддесу айамева бха̄ваттхо хотӣти нийамасса абха̄ва̄ ан̃н̃асса бха̄ваттхатте сати абха̄во хотӣти тато анан̃н̃ассапи абха̄ваттам̣ а̄паннанти кусала̄дӣнам̣ саббесампи абха̄ватта̄патти хоти. на хи индасса амануссатте тато анан̃н̃есам̣ сакка̄дӣнам̣ мануссаттам̣ аттхӣти.
нану евамапи екасса бха̄ваттам̣ вина̄ ан̃н̃есам̣ абха̄ваттам̣ на сакка̄ ваттум̣, таттха ча екенева бха̄вена бхавитаббанти нийама̄бха̄вато тин̣н̣ампи бха̄ватте сиддхе техи анан̃н̃есам̣ кусала̄дӣнампи бха̄ваттам̣ сиддхам̣ хотӣти? на хоти тин̣н̣ам̣ дхамма-садда̄нам̣ на̄наттхабха̄васса анун̃н̃а̄татта̄. на хи тин̣н̣ам̣ бха̄ватте на̄наттхата̄ аттхи, анун̃н̃а̄та̄ ча са̄ тайа̄ти. нану тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ абха̄ваттепи на̄наттхата̄ на сийа̄ти? ма̄ хоту на̄наттхата̄, тава пана на̄наттхатам̣ пат̣иджа̄нантасса ‘‘есо досо’’ти вада̄ми, на пана майа̄ на̄наттхата̄ екаттхата̄ ва̄ анун̃н̃а̄та̄ти куто ме виродхо сийа̄ти. атха ва̄ абха̄ваттам̣ а̄паннехи дхаммехи анан̃н̃е кусала̄дайопи абха̄ва̄ ева сийунти идам̣ вачанам̣ анийамена йе кечи две дхамма̄ абха̄ваттам̣ а̄панна̄, техи анан̃н̃есам̣ кусала̄дӣсу йесам̣ кесан̃чи двиннам̣ кусала̄дӣнам̣ абха̄ватта̄паттим̣ сандха̄йа вуттам̣ екасса бха̄ватта̄. йампи вуттам̣ ‘‘техи ча ан̃н̃о кусалапаропи абха̄во сийа̄’’ти, там̣ анийамадассанаттхам̣ вуттам̣, на саббесам̣ абха̄васа̄дханаттхам̣. айан̃хи таттха аттхо акусалапарасса ва̄ абйа̄катапарасса ва̄ дхаммасса бха̄ватте сати техи ан̃н̃о кусалапаропи абха̄во сийа̄ти.
саббаметам̣ ака̄ран̣анти еттха ка̄ран̣ам̣ на̄ма йутти. кусалакусаласадда̄нам̣ вийа екантаекаттхатам̣, кусаларӯпачаккхума-садда̄нам̣ вийа екантана̄наттхатан̃ча викаппетва̄ йа̄йам̣ пунарутти чхаккачатукка̄патти асамбандхавиродха̄бха̄ва̄патти доса̄ропанайутти вутта̄, сабба̄ са̄ айутти, татха̄ екаттхана̄наттхата̄бха̄ватоти вуттам̣ хоти. йа̄ йа̄ анумати йатха̄нумати ануматийа̄ ануматийа̄ воха̄расиддхито. ануматийа̄ анурӯпам̣ ва̄ йатха̄нумати, йатха̄ анумати паватта̄, татха̄ таданурӯпам̣ воха̄расиддхитоти аттхо. анумати хи висесанависеситабба̄бха̄вато аччантамабхиннесу каттхачи кирийа̄гун̣а̄дипариггахависесена авиват̣асаддаттхавиваран̣аттхам̣ паватта̄ йатха̄ ‘‘сакко индо пуриндадо’’ти. каттхачи аччантам̣ бхиннесу йатха̄ ‘‘дхаво кхадиро пала̄со ча а̄нӣйантӯ’’ти. каттхачи висесанависеситаббабха̄вато бхеда̄бхедавантесу сеййатха̄пи ‘‘нӣлуппалам̣ пан̣д̣итапурисо’’ти, та̄йа та̄йа ануматийа̄ таданурӯпан̃ча те те воха̄ра̄ сиддха̄. тасма̄ иха̄пи кусаладхамма-садда̄нам̣ висесанависеситаббабха̄вато висесаттхаса̄ман̃н̃аттхапариггахена сама̄не аттхе бхеда̄бхедайутте паватти анумата̄ти та̄йа та̄йа ануматийа̄ таданурӯпан̃ча сиддхо есо воха̄ро. тасма̄ вуттам̣ ‘‘саббаметам̣ ака̄ран̣а’’нти.
аттано аттано аттхависесам̣ тасса дӣпентӣти аттана̄ париггахитам̣ аттана̄ вуччама̄нам̣ анаваджджасукхавипа̄ка̄дикусала̄дибха̄вам̣ дхамма-саддасса дӣпенти тадаттхасса таббха̄вадӣпанавасена̄ти адхиппа̄йо. на хи дхамма-саддо кусала̄дибха̄во хотӣти. имина̄ва̄ти ‘‘дхамма-саддо парийаттиа̄дӣсу диссатӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’тиа̄дина̄ ча найена. со хи саббаттха сама̄но, на кусала-саддо а̄рогйа̄дӣсу диссатӣти ‘‘куччхите салайантӣ’’тиа̄дико, со ча висесанайо ‘‘ито парам̣ висесаматтамева ваккха̄ма̄’’ти етена апанӣтоти дат̣т̣хаббо. на хи кусала̄дивисесам̣ гахетва̄ паватта̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄тиа̄дайо висеса̄ти.
2. сукхасса ча паха̄на̄ти еттха сукхиндрийам̣ ‘‘сукха’’нти вуттам̣, тан̃ча сукхаведана̄ва хотӣти ‘‘сукхаведана̄йам̣ диссатӣ’’ти вуттам̣, на пана ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, ведана̄ сукха̄ ведана̄’’тиевама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.249 а̄дайо) сукха-саддо вийа сукхаведана̄саддена сама̄наттхатта̄. айан̃хи сукхиндрийаттхо сукха-саддо ка̄йасукханам̣ ка̄йа̄нуггахам̣ са̄тависесам̣ гахетва̄ паватто, на пана сукха̄ ведана̄ ‘‘йам̣ кин̃чи веданам̣ ведети сукхам̣ ва̄ (ма. ни. 1.409), йо сукхам̣ дуккхато’’тиевама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.253) сукха-саддо вийа са̄таса̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ паваттоти. йасмим̣ сати сукхахетӯнам̣ паватти, там̣ сукхамӯлам̣. буддхуппа̄де ча ка̄масаматиккама̄дике вира̄ге ча сати сукхахетӯнам̣ пун̃н̃апассаддхиа̄дӣнам̣ паватти хотӣти там̣ ‘‘сукхамӯлам̣ сукха’’нти вуттам̣. сукхасса ча а̄рамман̣атта̄ ‘‘рӯпам̣ сукха’’нти вуттам̣. пун̃н̃а̄нӣти йадидам̣ вачанам̣, там̣ сукхасса ча адхивачанам̣ ит̣т̣хавипа̄касса адхивачанам̣ тадаттхасса ит̣т̣хавипа̄кавипаччанатоти аттхо. сукхапаччайа̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ т̣ха̄нам̣ ока̄со сагга̄ нанданан̃ча̄ти ‘‘сукха̄ сагга̄ сукхам̣ нандана’’нти вуттам̣. дит̣т̣хадхаммети имасмим̣ аттабха̄ве. сукхавиха̄ра̄ти пат̣хамаджджха̄навиха̄ра̄дӣ. нӣваран̣а̄дибйа̄ба̄дхарахитатта̄ ‘‘абйа̄баджджха̄’’ти вутта̄. саббасан̇кха̄радуккханибба̄панато там̣ниродхатта̄ ва̄ ‘‘нибба̄нам̣ сукха’’нти вуттам̣. а̄ди-саддена ‘‘адуккхамасукхам̣ сантам̣, сукхамиччева бха̄сита’’нти адуккхамасукхе. ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄ парийа̄йена сукха̄ ведана̄ дуккха̄ ведана̄’’ти (сам̣. ни. 4.267) сукхопеккха̄су ча ит̣т̣ха̄сӯти евама̄дӣсу паватти сан̇гахита̄.
дуккхаваттхӯти дуккхасса ока̄со. аттано паччайехи уппаджджама̄нампи хи там̣ дуккхам̣ джа̄тиа̄дӣсу виджджама̄несу таббаттхукам̣ хутва̄ уппаджджати. дуккхапаччайети дуккхахетумхи, дуккхасса джанакети аттхо. дуккхапаччайат̣т̣ха̄нети дуккхаджанакакаммасса саха̄йабхӯта̄нам̣ анит̣т̣харӯпа̄дипаччайа̄нам̣ т̣ха̄не. паччайасаддо хи джанаке джанакасаха̄йе ча паваттатӣти. а̄ди-саддена ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.15, 45-46, 76) сан̇кха̄радуккха̄дӣсу паватти дат̣т̣хабба̄. сампайутте ваттхун̃ча караджака̄йам̣ сукхайати ладдхасса̄де ануггахите каротӣти сукха̄. сукха̄ти ведана̄саддамапеккхитва̄ сукхабха̄ваматтасса аппака̄санена напум̣сакалин̇гата̄ на ката̄. сабха̄вато сан̇каппато ча йам̣ ит̣т̣хам̣, таданубхаванам̣ ит̣т̣ха̄ка̄ра̄нубхаванам̣ ва̄ ит̣т̣ха̄нубхаванам̣.
саманти ависамам̣. сама̄ екӣбха̄вӯпагата̄ вийа йутта̄, самам̣ ва̄ саха йутта̄ти йоджетаббам̣. екуппа̄да̄ти еко сама̄но уппа̄до етесанти екуппа̄да̄, сама̄напаччайехи сахуппаттика̄ти аттхо. сахуппаттика̄нам̣ рӯпа̄рӯпа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘еканиродха̄’’ти вуттам̣, йе сама̄нуппа̄да̄ сама̄наниродха̄ ча, те сампайутта̄ти рӯпа̄рӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайого нива̄рито хоти. евамапи авиниббхогарӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘екаваттхука̄’’ти вуттам̣, йе екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ча, те сампайутта̄ти. евамапи авиниббхогарӯпесу екам̣ маха̄бхӯтам̣ сесамаха̄бхӯтопа̄да̄рӯпа̄нам̣ ниссайапаччайо хотӣти тена та̄ни екаваттхука̄нӣти, чаккха̄диниссайабхӯта̄ни ва̄ бхӯта̄ни екам̣ ваттху етесу саннисситанти екаваттхука̄нӣти каппентасса тесам̣ сампайуттата̄патти сийа̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ ‘‘ека̄рамман̣а̄’’ти вуттам̣, йе екуппа̄да̄…пе… ека̄рамман̣а̄ ча хонти, те сампайутта̄ти. пат̣иломато ва̄ ека̄рамман̣а̄ти вутте екавӣтхийан̃ча пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄нам̣ на̄на̄вӣтхийам̣ парасанта̄не ча екасмим̣ а̄рамман̣е уппаджджама̄на̄нам̣ бхиннаваттхука̄нам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘екаваттхука̄’’ти вуттам̣, йе екаваттхука̄ хутва̄ ека̄рамман̣а̄, те сампайутта̄ти. евамапи сампат̣иччханасантӣран̣а̄дӣнам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘еканиродха̄’’ти вуттам̣, йе еканиродха̄ хутва̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄, те сампайутта̄ти. ким̣ пана на̄нуппа̄да̄пи евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонти, атха екуппа̄да̄ ева̄ти вича̄ран̣а̄йа екуппа̄да̄ ева евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонтӣти дассанаттхам̣ ‘‘екуппа̄да̄’’ти вуттам̣.
3. випаккабха̄вама̄панна̄нам̣ арӯпадхамма̄нанти йатха̄ са̄либӣджа̄дӣнам̣ пхала̄ни там̣садиса̄ни ниббатта̄ни випакка̄ни на̄ма хонти, випа̄канируттин̃ча лабханти, на мӯлан̇курапаттакхандхана̄л̣а̄ни, евам̣ кусала̄кусала̄нам̣ пхала̄ни арӯпадхаммабха̄вена са̄рамман̣абха̄вена суккакан̣ха̄дибха̄вена ча там̣садиса̄ни випаккабха̄вама̄панна̄нӣти випа̄канируттим̣ лабханти, на рӯпадхамма̄ камманиббатта̄пи камма̄садиса̄ти дассетум̣ вуттам̣. джа̄тиджара̄сабха̄ва̄ти джа̄йанаджӣран̣асабха̄ва̄. випа̄капакатика̄ти випаччанапакатика̄. випаччанасабха̄вата̄ ча анупаччхинна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄насанта̄не сабйа̄па̄рата̄, тена абхин̃н̃а̄дикусала̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄табба̄диакусала̄нан̃ча випа̄ка̄нуппа̄данепи випа̄кадхаммата̄ сиддха̄ хоти. випаккабха̄ванти четтха бха̄ва-саддена сабха̄во ева вутто. там̣ йатха̄вуттам̣ випаккасабха̄вам̣ дутийасса вуттам̣ випаччанасабха̄ван̃ча гахетва̄ ‘‘убхайасабха̄вапат̣иккхепавасена̄’’ти а̄ха.
4. упетена а̄динна̄ упа̄динна̄. ким̣ пана там̣ упетам̣, кена ча упетам̣, катхан̃ча упетам̣, ке ча тена а̄динна̄ти? сати ча локуттара̄нам̣ кесан̃чи а̄рамман̣абха̄ве танниваттанаттхам̣ упетасаддасамбандхина̄ упайа-саддена вуччама̄на̄хи чатуббидхупа̄да̄набхӯта̄хи тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетам̣, техи ча а̄рамман̣акаран̣авасена упетам̣, на саманна̄гамавасена. сати ча саббатебхӯмакадхамма̄нам̣ упа̄да̄на̄рамман̣атте йехи випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни амхехи ниббаттатта̄ амха̄кам̣ ета̄ни пхала̄нӣти ган̣хантехи вийа а̄динна̄ни, та̄ни тебхӯмакакамма̄ни каммабха̄вена екаттам̣ упанетва̄ упетанти идха гахита̄ни. техи ча ниббатта̄ни випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни упа̄динна̄ дхамма̄ти саббаметам̣ дассетум̣ ‘‘а̄рамман̣акаран̣авасена̄’’тиа̄ди вуттам̣. айан̃ча аттханайо йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо, на вачана̄нупуббена̄ти. еттха̄ха – йади а̄рамман̣акаран̣авасена тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетена а̄динна̄ упа̄динна̄, саббатебхӯмакадхамма̄ ча тан̣ха̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ хонти, на ча упетасаддо камме ева нирул̣хо, тена каммассева гахан̣е ка̄ран̣ам̣ наттхи, тасма̄ саббатебхӯмакадхаммапаччайуппанна̄нам̣ авиджджа̄дихетӯхи ниббатта̄нам̣ сан̇кха̄ра̄дипхала̄нам̣ упа̄диннаттам̣ а̄паджджати тесампи техипхалабха̄вена гахитатта̄. упа-саддена ча упетата̄маттам̣ джотитам̣, на а̄рамман̣акаран̣ам̣ саманна̄гаманиваттакам̣, а̄динна-саддена ча гахитата̄маттам̣ вуттам̣, на каммасамут̣т̣ха̄ната̄висесо. тасма̄ саббапаччайуппанна̄нам̣ упа̄диннаттам̣ а̄паджджатӣти? на̄паджджати бодханеййаджджха̄сайавасена десана̄паваттито. йесан̃хи бодханаттхам̣ ‘‘упа̄динна̄’’ти етам̣ вуттам̣, те тенева вачанена йатха̄вуттаппака̄ре дхамме буджджхим̣су, етарахи пана та̄вата̄ буджджхитум̣ асакконтена сутва̄ тадаттхо ведитабботи еса̄ аттхавибха̄вана̄ ката̄ ‘‘каммуна̄’’ти.
айам̣ пана апаро аттхо дат̣т̣хаббо – упа-саддо упетам̣ дӣпети. айан̃хи упа-саддо сама̄се пайуджджама̄но ‘‘атима̄ла̄’’тиа̄дӣсу ати-саддо вийа атиккаманам̣ саса̄дханам̣ упагаманам̣ саса̄дханам̣ вадати, упагаманан̃ча упа̄да̄наупайо, тена упагатам̣ упетам̣. ким̣ пана танти? йам̣ асати упа̄да̄не на хоти, там̣ ‘‘упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти евам̣ вуттам̣ тебхӯмакакаммам̣ паччайабха̄вена пуримаджа̄туппаннена упа̄да̄нена упагататта̄ ‘‘упета’’нти вуччати. на хи кочи анупаггамма аниччханто каммам̣ каротӣти. тена упетена каммуна̄ пунаббхавасса а̄да̄нам̣ хоти. каммуна̄ хи са̄савена сатта̄ а̄дийанти пунаббхавам̣, тасма̄ а̄да̄таббабха̄вена па̄кат̣о пунаббхаво. со ча упапаттибхаво тебхӯмакавипа̄какат̣атта̄рӯпасан̇гахо ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’ти еттха джа̄тивачане самаваруддхоти упа̄диннавачанена упапаттибхаво вуччати, упапаттибхаво ча тебхӯмакавипа̄какат̣атта̄рӯпа̄нӣти дха̄тукатха̄йам̣ пака̄ситаметам̣. тасма̄ упетена а̄динна̄ти те ева дхамма̄ вуччантӣти сиддхо айаматтхоти. упа̄динна-саддасса аттхам̣ ватва̄ там̣ виссаджджетва̄ упа̄да̄нийа-саддасса висум̣ упа̄диннасадда̄напеккхам̣ аттхам̣ ваттум̣ ‘‘а̄рамман̣абха̄вам̣ упагантва̄’’тиа̄дима̄ха. тасма̄ ева ависесетва̄ ‘‘упа̄да̄насса а̄рамман̣апаччайабхӯта̄наметам̣ адхивачана’’нти вуттам̣. там̣ пана упа̄да̄нийам̣ упа̄диннам̣ анупа̄диннанти дувидхам̣. тасма̄ там̣ висесанена дассенто ‘‘упа̄динна̄ ча те упа̄да̄нийа̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха.
5. сам̣килесоти даса килесаваттхӯни вуччанти. сам̣килит̣т̣ха̄ти техи виба̄дхита̄ упата̄пита̄ ча. те пана йасма̄ сам̣килесасампайутта̄ екуппа̄да̄дӣхи нинна̄натта̄ екӣбха̄вамива гата̄ виса̄дӣхи вийа саппиа̄дайо видӯсита̄ малӣна̄ виба̄дхита̄ упата̄пита̄ ча на̄ма хонти, тасма̄ а̄ха ‘‘сам̣килесена саманна̄гата̄ сам̣килит̣т̣ха̄’’ти. сам̣килесам̣ арахантӣти сам̣килесасса а̄рамман̣абха̄вена там̣ ладдхум̣ арахантӣти аттхо. а̄рамман̣абха̄ва̄натиккаманатоти етена сам̣килеса̄натиккаманамева дассети, ваттхайугикасун̇каса̄ликасадда̄нам̣ вийа сам̣килесика-саддасса паватти ведитабба̄.
6. саха витаккена хонтӣти вачанасесо йоджетаббо авуччама̄нассапи бхавати-аттхасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄. матта̄ти пама̄н̣ава̄чакам̣ екам̣ паданти гахетва̄ ‘‘вича̄рова матта̄ етеса’’нти аттхо вутто. ан̃н̃аттха авиппайогӣсу витаккавича̄ресу вича̄рова етесам̣ матта̄, тато уддхам̣ витаккена сампайогам̣ на гаччхантӣти аттхо. айамапаро аттхо – матта-саддо висесаниваттиаттхо. савитаккасавича̄ра̄ дхамма̄ хи витаккависит̣т̣хена вича̄рена савича̄ра̄, ете пана вича̄раматтена витаккасан̇кха̄тависесарахитена, тасма̄ ‘‘вича̄раматта̄’’ти вуччанти, вича̄раматтавантоти аттхо. вича̄раматтавачанена авитаккатте сиддхе авитакка̄нам̣ ан̃н̃есампи аттхибха̄ваджотанаттхам̣ авитаккавачанам̣. авитакка̄ хи вича̄раматта̄ ча санти авича̄ра̄ ча̄ти ниваттетабба̄ гахетабба̄ ча хонти, тесу авуччама̄несу ниваттетаббагахетаббасса адасситатта̄ вича̄раматта̄ваавитакка̄ти а̄паджджеййа̄ти. висесанависеситаббабха̄во пана йатха̄ка̄мам̣ хотӣти са̄ман̃н̃ена авитаккабха̄вена саха вича̄раматтата̄йа дхаммависесанабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти пада̄нуккамо като.
атха ва̄ савича̄ра̄ дувидха̄ савитакка̄ авитакка̄ ча, тесу авитакке ниваттетум̣ а̄дипадам̣ вуттам̣. авича̄ра̄ ча дувидха̄ савитакка̄ авитакка̄ ча, тесу савитакке ниваттетум̣ татийападам̣ вуттам̣. йе пана двӣхипи ниваттита̄ авитакка̄ савитакка̄ ча савича̄ра̄ авича̄ра̄ ча, тесу ан̃н̃атарадассанам̣ ва̄ каттаббам̣ сийа̄ убхайадассанам̣ ва̄. убхайадассане карийама̄не йади ‘‘савитаккасавича̄ра̄’’ти вуччеййа, а̄дипадаттхата̄ва а̄паджджати. атха ‘‘авитаккаавича̄ра̄’’ти вуччеййа, антападаттхата̄. атха пана ‘‘авитаккасавича̄ра̄ савитаккаавича̄ра̄’’ти вуччеййа, аджджхаттабахиддха̄нам̣ вийа аттхантара̄бха̄во ва̄ сан̇карадосо ва̄ екассева савитакка̄витакката̄савича̄ра̄вича̄рата̄виродхо ва̄ а̄паджджеййа, тасма̄ ан̃н̃атарадассанена итарампи пака̄сетум̣ авитаккавачанена двиппака̄ресу ваттаббесу савитаккаавича̄ре ниваттетва̄ авитаккасавича̄ре дассенто а̄ха ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти. атха ва̄ витакка̄бха̄вена ете вича̄раматта̄, на вича̄рато ан̃н̃асса кассачи дхаммасса абха̄ва̄ти дассетум̣ авитаккавачанена вича̄раматта̄ висесита̄.
7. упеккхатӣти ведайама̄на̄пи маджджхаттаведана̄ сукха̄ка̄ре дуккха̄ка̄ре ча уда̄сина̄ хотӣти аттхо. атха ва̄ упета̄ йутта̄ сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ иккха̄ анубхаванам̣ упеккха̄. висесадассанавасена̄ти на̄наттадассанавасена. йади хи пӣтисахагата̄ ева сукхасахагата̄ сийум̣, ‘‘пӣтисахагата̄’’ти етенева сиддхатта̄ ‘‘сукхасахагата̄’’ти идам̣ на ваттаббам̣ сийа̄, ‘‘сукхасахагата̄’’ти ва̄ вуччама̄не ‘‘пӣтисахагата̄’’ти на ваттаббам̣, тато тикам̣ пӯрентена дуккхасахагатападам̣ ваттаббам̣ сийа̄, еван̃ча сати ‘‘ведана̄ттико ева̄йа’’нти вуттавачанам̣ а̄паджджати, тасма̄ ‘‘пӣтисахагата̄’’ти ватва̄ ‘‘сукхасахагата̄’’ти ваданто пӣтивиппайуттампи сукхам̣ аттхӣти татийаджджха̄нака̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ сукхам̣ саппӣтикасукхато бхиннам̣ катва̄ дассетӣти адхиппа̄йо. атха ва̄ пӣтисукха̄нам̣ дуббин̃н̃еййана̄натта̄нам̣ на̄наттадассанаттхам̣ айам̣ тико вутто. ‘‘пӣтисахагата̄’’ти еттха хи сукхекадесо сан̇гахито, на пӣти. ‘‘сукхасахагата̄’’ти еттха пӣти сан̇гахита̄, на сукхам̣. пӣтивиппайуттасукхасахагата̄ ча пуримена асан̇гахита̄ паччхимена сан̇гахита̄ти сиддхо пӣтисукха̄нам̣ висесоти.
8. нибба̄нам̣ дассанатоти нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха. атха ва̄ дхаммачаккху пунаппунам̣ ниббаттанена бха̄вана̄бха̄вам̣ аппаттам̣ дассанам̣ на̄ма, дхаммачаккху ча парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ена чатусаччадхаммадассанам̣ тадатисайо, тасма̄ наттхеттха готрабхусса дассанабха̄ва̄паттӣти. убхайапат̣иккхепавасена̄ти двӣхи падехи вуттадхаммапат̣иккхепавасена, на паха̄йакапат̣иккхепавасена. татха̄ хи сати дассанабха̄вана̄хи ан̃н̃о самуччхедавасена паха̄йако аттхи, тена паха̄табба̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти айаматтхо а̄паджджати, на ча ан̃н̃о паха̄йако аттхи ан̃н̃ехи виккхамбхита̄нан̃ча пунаппаваттисаббха̄ва̄, на̄пи паха̄табба̄ татийападена сан̇гайханти, кинту аппаха̄табба̄ ева̄ти. тасма̄ паха̄таббападам̣ паччекам̣ йоджетва̄ нева дассанена паха̄табба̄ на бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти дассанена бха̄вана̄йа паха̄таббехи ан̃н̃е гахита̄ти ведитабба̄.
9. еваматтхам̣ аггахетва̄ти аттха̄йуттито ча садда̄йуттито ча аггахетаббатам̣ дассети. дассанабха̄вана̄хи аппаха̄таббахетуматтесу хи гайхама̄несу ахетука̄ асан̇гахита̄ти йатха̄дхиппетасса аттхасса апарипун̣н̣атта̄ аттха̄йутти, паха̄таббасаддасса ниччаса̄пеккхатте ча сати на самбандхӣсаддато паха̄йакато ан̃н̃ам̣ пат̣иседхам̣ апеккхама̄насса хетусаддена сама̄со упападжджатӣти садда̄йутти ча ведитабба̄. еваматтхо гахетабботи паха̄табба-саддам̣ пат̣иседхена айоджетва̄ йесам̣ ан̃н̃ападаттхе сама̄со, таббисесанам̣ аттхӣти идам̣ пат̣иседхена йоджетва̄ дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо хету етесам̣ неваттхӣти аттхо гахетабботи вуттам̣ хоти. еван̃ча сати йатха̄дхиппетаттхо саббо сан̇гахитоти. аттха̄йутти ма̄ хоту, саддо пана идха̄пи на йутто. екантайогӣнам̣ аттхи-саддамева хи апеккхама̄на̄нам̣ убхиннам̣ паха̄таббахету-садда̄нам̣ сама̄со йутто, на пат̣иседхам̣ апеккхама̄на̄нанти, тасма̄ гахетаббаттхадассанаматтам̣ етам̣ катам̣, саддо пана йатха̄ йуджджати, татха̄ йоджетаббо. евам̣ пана йуджджати – паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти паха̄таббахетука̄. кена паха̄табботи? дассанена бха̄вана̄йа ча. тайидам̣ паха̄таббахетукападам̣ дассанабха̄вана̄падехи висум̣ висум̣ йоджетва̄ техи йуттена йе дассанена паха̄таббахетука̄ нева хонти, бха̄вана̄йа паха̄таббахетука̄ ча на хонтӣти пат̣иседхан̃ча висум̣ висум̣ йоджетва̄ те нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббахетука̄ти вуччанти. невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммавачанам̣ вийа хи пуримапададвайасан̇гахитадхаммапат̣иседханена тадан̃н̃адхамманидассанаметам̣ хоти, на ахетукападам̣ вийа хетувирахаппака̄санена̄ти. еван̃ча катва̄ две пат̣иседха̄ йутта̄ хонти.
хетуйева хи тесам̣ наттхи, йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄ти пуримасмин̃хи аттхе хетӯнам̣ дассанабха̄вана̄хи паха̄таббата̄ пат̣иккхитта̄, пат̣иккхепо ча паха̄табба̄сан̇ка̄саббха̄ве хоти, паха̄табба̄сан̇ка̄ ча хетумхи сати сийа̄, тесам̣ пана ахетука̄нам̣ хетуйева наттхи, йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄, тадабха̄ва̄ паха̄табба̄сан̇ка̄ наттхӣти там̣нива̄ран̣аттхо пат̣иккхепо на самбхавати, тасма̄ ‘‘невадассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етеса’’нти евам̣ ахетука̄нам̣ гахан̣ам̣ на бхавеййа̄ти аттхо. атха ва̄ итаратха̄ хи ахетука̄нам̣ аггахан̣ам̣ бхавеййа̄ти аттхасса па̄кат̣атта̄ на ка̄ран̣аса̄дханӣйо есоти гахетаббаттхассева ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘хетуйева хи тесам̣ наттхӣ’’тиа̄дима̄ха. тесан̃хи невадассанена на бха̄вана̄йапаха̄таббахетукападавачанӣйа̄нам̣ йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄, со евам̣пака̄ро хету наттхи. те хи анекаппака̄ра̄ сахетука̄ ахетука̄ ча̄ти, тасма̄ невадассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти айаматтхо гахетабботи аттхо.
10. там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ти идам̣ чатукиччаса̄дханавасена а̄рамман̣акаран̣ам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. ан̃н̃атха̄ готрабхупхалапаччавеккхан̣а̄дӣнампи апачайага̄мита̄ а̄паджджеййа̄ти. атха ва̄ хетубха̄вена апачайам̣ нибба̄нам̣ гаччхантӣти апачайага̄мино. нибба̄насса хи аниббаттанийаттепи самудайаппаха̄насамудайаниродха̄нам̣ адхигамаадхигантаббабха̄вато хетухетупхалабха̄во магганибба̄на̄нам̣ йуджджати. йатха̄ха ‘‘дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719). аттхоти хи хетупхалам̣. дхаммоти хетӯти. пуримапаччхима̄нам̣ пуриме сасампайутта̄ вутта̄, паччхиме кевала̄. пуриме вийа пана паччхиме аттхепи арийамаггасӣсена саббалокуттаракусалачиттуппа̄да̄ гахетабба̄. дутийе аттхавикаппе ‘‘а̄чайам̣ га̄мино’’ти ваттаббе ануна̄сикалопо катоти дат̣т̣хаббо. а̄чинантӣти ва̄ а̄чайа̄, а̄чайа̄ хутва̄ гаччханти паваттантӣтипи аттхо дат̣т̣хаббо.
11. сатта пана секкха̄ сиккханасӣла̄ти секкха̄, тесам̣ имети секкха̄, ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣а̄ маггапхалаттайадхамма̄. сайамева сиккхантӣти сиккханасӣла̄наметам̣ нидассанам̣. йе хи дхамма̄ сиккханти, те сиккханасӣла̄ хонтӣти. аккхараттхо пана сиккха̄ етесам̣ сӣланти секкха̄ти. на секкха̄ти йаттха секкхабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхи, таттха̄йам̣ пат̣иседхоти локийанибба̄несу асеккхабха̄ва̄на̄патти дат̣т̣хабба̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ хи сиккха̄ аттано пат̣ипаккхакилесехи виппамутта̄ парисуддха̄ упаккилеса̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вампи анупагаманато ета̄ сиккха̄ти ваттум̣ йутта̄ ат̣т̣хасу маггапхалесу виджджанти, тасма̄ чатумаггахет̣т̣химапхалаттайадхамма̄ вийа арахаттапхаладхамма̄пи та̄су сиккха̄су джа̄та̄ти ча, там̣сиккха̄саман̇гино арахато итаресам̣ вийа секкхатте сати секкхасса етети ча, сиккха̄ сӣлам̣ етесанти ча секкха̄ти а̄сан̇китабба̄ сийунти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ ‘‘асеккха̄’’ти йатха̄вуттасеккхабха̄вапат̣иседхо като. арахаттапхале хи паваттама̄на̄ сиккха̄ паринит̣т̣хитасиккха̄киччатта̄ на сиккха̄киччам̣ каронти, кевалам̣ сиккха̄пхалабха̄венева паваттанти, тасма̄ та̄ на сиккха̄вачанам̣ араханти, на̄пи там̣саман̇гино секкхавачанам̣, на ча там̣сампайутта̄ сиккханасӣла̄ти сиккха̄су джа̄та̄тиа̄диаттхехи аггапхаладхамма̄ секкха̄ на хонти, хет̣т̣химапхалесу пана сиккха̄ сакада̄га̄мимаггавипассана̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вато сиккха̄киччам̣ каронтӣти сиккха̄вачанам̣ араханти, там̣саман̇гино ча секкхавачанам̣, там̣сампайутта̄ ча сиккханасӣлавуттӣти таттха дхамма̄ йатха̄вуттехи аттхехи секкха̄ хонти ева.
секкха̄ти ва̄ апарийоситасиккха̄ дассита̄. анантарамева ‘‘асеккха̄’’ти вачанам̣ парийоситасиккха̄нам̣ дассананти на локийанибба̄на̄нам̣ асеккхата̄патти. вуддхиппатта̄ ва̄ секкха̄ти етасмим̣ аттхе секкхадхаммесу ева кесан̃чи вуддхиппатта̄нам̣ асеккхата̄ а̄паджджати, тена арахаттамаггадхамма̄ вуддхиппатта̄ ча йатха̄вуттехи ча аттхехи секкха̄ти катва̄ асеккха̄ а̄панна̄ти? на, там̣садисесу таббоха̄ра̄. арахаттамаггато хи нинна̄на̄каран̣ам̣ арахаттапхалам̣ т̣хапетва̄ парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ам̣ випа̄кабха̄ван̃ча, тасма̄ те ева секкха̄ дхамма̄ арахаттапхалабха̄вам̣ а̄панна̄ти сакка̄ ваттум̣, кусаласукхато ча випа̄касукхам̣ сантатарата̄йа пан̣ӣтатаранти вуддхиппатта̄ ча те дхамма̄ хонтӣти асеккха̄ти вуччантӣти.
12. килесавиккхамбхана̄саматтхата̄дӣхи паритта̄. ‘‘килеса…пе… та̄йа̄’’ти аттхаттайампи кусалесу йуджджати, випа̄какирийесу дӣгхасанта̄ната̄ва. пама̄н̣акарехи ва̄ ол̣а̄рикехи ка̄матан̣ха̄дӣхи париччхинна̄ паритта̄. техи апариччхиннатта̄ сукхумехи рӯпатан̣ха̄дӣхи париччхинна̄ пама̄н̣амахаттам̣ гата̄ти махаггата̄. апариччхинна̄ аппама̄н̣а̄.
14. атаппакат̣т̣хена̄ти дивасампи паччавеккхийама̄на̄ локуттарадхамма̄ титтим̣ на джаненти сама̄паджджийама̄на̄пи пхаладхамма̄ти.
15. ма̄тугха̄та̄дӣсу паваттама̄на̄пи хитасукхам̣ иччханта̄ва паваттантӣти те дхамма̄ хитасукха̄ваха̄ ме бхависсантӣти а̄сӣсита̄ хонти, татха̄ асубха̄сукха̄ничча̄наттесу субха̄дивипарийа̄садал̣хата̄йа а̄нантарийакамманийатамиччха̄дит̣т̣хӣсу паватти хотӣти те дхамма̄ асубха̄дӣсу субха̄дивипарӣтаппаваттика̄ хонти. миччха̄сабха̄ва̄ти муса̄сабха̄ва̄. анекесу а̄нантарийесу катесу йам̣ таттха балавам̣, там̣ випаччати, на итара̄нӣти екантавипа̄каджанаката̄йа нийатата̄ на сакка̄ ваттунти ‘‘випа̄када̄не сатӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха кхандхабхеда̄нантаранти чутианантарам̣. чути хи маран̣аниддесе (вибха. 193) ‘‘кхандха̄нам̣ бхедо’’ти вутта̄ти. етена вачанена сати пхалада̄не чутианантаро ева, на ан̃н̃о етесам̣ пхалака̄лоти пхалака̄ланийаменева нийатата̄ вутта̄ хоти, на пхалада̄нанийамена̄ти нийатапхалака̄ла̄нам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄нампи нийатата̄ а̄паджджати, тасма̄ випа̄кадхаммадхамма̄нам̣ паччайантаравикалата̄дӣхи авипаччама̄на̄нампи аттано сабха̄вена випа̄кадхаммата̄ вийа балавата̄ а̄нантарийена випа̄ке динне авипаччама̄на̄нампи а̄нантарийа̄нам̣ пхалада̄не нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча паваттӣти аттано сабха̄вена пхалада̄нанийаменева нийатата̄ а̄нантарийата̄ ча ведитабба̄. авассан̃ча нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча тесам̣ паваттӣти сампат̣иччхитаббаметам̣ ан̃н̃асса балавато а̄нантарийасса абха̄ве чутианантарам̣ екантена пхалада̄нато.
нану евам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ ан̃н̃асмим̣ випа̄када̄йаке асати чутианантарамева екантена пхалада̄нато а̄нантарийасабха̄ва̄ нийатасабха̄ва̄ ча паватти а̄паджджатӣти? на̄паджджати асама̄наджа̄тикена четопан̣идхивасена упагха̄такена ча ниваттетаббавипа̄катта̄ анантарекантапхалада̄йакатта̄бха̄ва̄, на пана а̄нантарийака̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ дутийаджджха̄на̄дӣни вийа асама̄наджа̄тикам̣ пхаланиваттакам̣ аттхи сабба̄нантарийака̄нам̣ авӣчипхалатта̄, на ча хет̣т̣хупапаттим̣ иччхато сӣлавато четопан̣идхи вийа упарӯпапаттиджанакакаммапхалам̣ а̄нантарийакапхалам̣ ниваттетум̣ саматтхо четопан̣идхи аттхи аниччхантассева авӣчипа̄танато, на ча а̄нантарийакопагха̄такам̣ кин̃чи каммам̣ аттхи, тасма̄ тесам̣йева анантарекантавипа̄каджанакасабха̄ва̄ паваттӣти.
анека̄ни ча а̄нантарийака̄ни ката̄ни еканте випа̄ке саннийататта̄ упарата̄випаччанасабха̄ва̄сан̇катта̄ ниччхита̄ни сабха̄вато нийата̄нева. чутианантарам̣ пана пхалам̣ анантарам̣ на̄ма тасмим̣ анантаре нийутта̄ни танниббаттанена анантаракаран̣асӣла̄ни анантараппайоджана̄ни ча̄ти сабха̄вато а̄нантарийака̄нева ча хонти. тесу пана сама̄насабха̄весу екена випа̄ке динне итара̄ни аттана̄ каттаббасса киччасса тенева кататта̄ на дутийам̣ татийампи ча пат̣исандхим̣ каронти, на саматтхата̄вигха̄татта̄ти наттхи тесам̣ нийата̄нантарийата̄ниваттӣти. на хи сама̄насабха̄вам̣ сама̄насабха̄васса саматтхатам̣ виханатӣти. екасса пана ан̃н̃а̄нипи упаттхамбхака̄ни хонтӣти дат̣т̣хабба̄нӣти. самма̄ сабха̄ва̄ти саччасабха̄ва̄.
16. парипун̣н̣амаггакиччатта̄ чатта̄ро арийамагга̄ва идха ‘‘магга̄’’ти вутта̄. паччайат̣т̣хена̄ти маггапаччайат̣т̣хена. никкхепакан̣д̣епи хи йе маггапаччайам̣ лабханти, на пана сайам̣ маггапаччайабха̄вам̣ гаччханти, те маггахетука̄ти дассетум̣ ‘‘арийамаггасаман̇гисса магган̇га̄ни т̣хапетва̄’’тиа̄ди (дха. са. 1039) вуттам̣. йо пана таттхева ‘‘арийамаггасаман̇гисса алобхо адосо амохо, име дхамма̄ маггахетӯ’’ти а̄динайо вутто, там̣ дассетум̣ ‘‘маггасампайутта̄ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘арийамаггасаман̇гисса самма̄дит̣т̣хи магго чева хету ча̄’’тиа̄дина̄ пана вуттанайам̣ дассетум̣ ‘‘самма̄дит̣т̣хи сайа’’нтиа̄дима̄ха. таттха пана асан̇гахитасан̇ган̣ханавасена пат̣ипа̄т̣ийа̄ тайо найа̄ вутта̄, хетубахута̄васена татийо найо идха дутийо вутто.
абхибхавитва̄ паваттанат̣т̣хена̄ти сахаджа̄та̄дхипатипи пубба̄бхисан̇кха̄равасена джет̣т̣хакабха̄ве паваттама̄но сахаджа̄те аттано васе ануваттайама̄но те абхибхавитва̄ паваттати, а̄рамман̣а̄дхипатипи тада̄рамман̣е дхамме татхева атта̄нам̣ ануваттайама̄но те дхамме абхибхавитва̄ а̄рамман̣абха̄вена паваттати, на паччуппаннабха̄вена, тасма̄ адхипатидвайампи сан̇гахитанти ведитаббам̣. ‘‘магго адхипати етеса’’нти айан̃ча аттхо никкхепакан̣д̣е уда̄харан̣авасена а̄гатам̣ аттханайам̣ гахетва̄ вутто. йасма̄ пана пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 2.16.11) ‘‘магга̄дхипатим̣ дхаммам̣ пат̣ичча магга̄дхипати дхаммо уппаджджати на̄дхипатипаччайа̄, магга̄дхипатӣ кхандхе пат̣ичча магга̄дхипати адхипатӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ магго адхипати магга̄дхипатӣти айампи аттхо па̄л̣ийам̣ сарӯпекасесавасена сама̄насаддаттхавасена ва̄ сан̇гахитоти ведитаббо.
17. ануппанна̄ти етена саббо уппаннабха̄во пат̣исиддхо, на уппаннадхаммабха̄во ева̄ти тена уппанна̄ вигата̄ атӣта̄пи на сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. йади хи сан̇гахита̄ сийум̣, ‘‘ануппанно дхаммо уппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиевама̄ди вуччеййа, на ту вуттанти. ана̄гата̄ни випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни атӣте ана̄гате ва̄ камме пуриманиппханне ева уппаджджиссанти, на̄ниппханнети паринит̣т̣хитака̄ран̣екадеса̄нева хонти, тасма̄ та̄ни ‘‘авассам̣ уппаджджиссантӣти уппа̄дино дхамма̄’’ти вуччанти.
18. аттано сабха̄ванти каккхал̣апхусана̄дисабха̄вам̣.
20. евам̣ паваттама̄на̄ти евам̣ чаккха̄дибха̄вена пхусана̄дибха̄вена ча екасантатипарийа̄панната̄васена паваттама̄на̄. атта̄нам̣ адхи аджджхатта̄ти адхи-саддо сама̄сависайе адхика̄раттхам̣ паваттиаттхан̃ча гахетва̄ паваттатӣти атта̄нам̣ адхикичча уддисса паватта̄ аджджхатта̄. тена̄ти йасса джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄ аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ ча сун̃н̃атам̣ а̄нен̃джан̃ча манасикарото аджджхаттасун̃н̃ата̄дӣсу читтам̣ на паккхандати на пасӣдати на сантит̣т̣хати на̄дхимуччати, йо ча итиха таттха сампаджа̄но, тена бхиккхуна̄. тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимиттети пат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимитте. аджджхаттамева̄ти джха̄нагочаре касин̣а̄димхи. читтам̣ сан̣т̣хапетаббанти пат̣хамаджджха̄на̄дичиттам̣ сан̣т̣хапетаббам̣. аджджхаттаратоти гочараджджхатте нибба̄не рато, сама̄дхигочаре каммат̣т̣ха̄не ва̄ рато. ‘‘сама̄хито еко сантусито тама̄ху бхиккху’’нти (дха. па. 362) га̄тха̄сесо.
аджджхаттам̣ сампаса̄дананти еттха джха̄нам̣ сакасантатипарийа̄паннатта̄ ‘‘аджджхатта’’нти вуттанти нийакаджджхаттаттхо аджджхатта-саддо хоти. аджджхаттанти сакасантатинийакам̣. аджджхатте бхава̄ аджджхаттика̄ти нийакаджджхаттесупи аббхантара̄ чаккха̄дайо вуччанти. еттха пана аджджхаттика-саддо чаккха̄дӣсу паваттама̄но дассито, на аджджхаттасаддо, аттхи ча аджджхаттааджджхаттикасадда̄нам̣ бахиддха̄ба̄хира-садда̄нам̣ вийа висесо. аджджхаттикасаддо хи сапарасанта̄никесу саббесу чаккха̄дӣсу рӯпа̄дӣсу ба̄хира-саддо вийа паваттати, аджджхатта-саддо пана сакасанта̄никесвева чаккхурӯпа̄дӣсу тато ан̃н̃есвева бахиддха̄-саддо вийа паваттатӣти тасма̄ саддато аттхато ча асама̄натта̄ на идаметтха уда̄харан̣ам̣ йуттанти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо – аджджхатте бхава̄ аджджхаттика̄ти айан̃хи вачанаттхо. йан̃ча аджджхатте бхавам̣, тена аджджхаттенева бхавитаббам̣, тена там̣ва̄чакасса аджджхатта-саддасса аджджхаттика-саддасса ча сама̄наттхата̄. убхиннампи садда̄нам̣ сама̄наттхабха̄вато аджджхаттаджджхатте паваттама̄не аджджхаттика-садде аджджхатта-саддо таттха паваттоти сакка̄ ваттунти.
айам̣ кхо пана̄нанда, виха̄роти виха̄расун̃н̃ата̄сутте (ма. ни. 3.187) сан̇ган̣ика̄ра̄мата̄йа рӯпа̄диратийа̄ ча а̄дӣнавам̣ ватва̄ таппат̣ипаккхавиха̄радассанаттхам̣ вуттам̣. аджджхаттам̣ сун̃н̃атанти висайабхӯтам̣ иссарийат̣т̣ха̄набхӯтам̣ сун̃н̃атам̣, сун̃н̃ата̄пхаласама̄паттинти аттхо. читтиссара̄ хи буддха̄ бхагаванто дхаммам̣ десента̄пи йам̣ мухуттам̣ тун̣хӣ бхавитаббам̣ хоти, там̣ мухуттам̣ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджанти, пагева ан̃н̃асмим̣ ка̄ле, тасма̄ саббаттха̄пи иссарийа̄нам̣ бахулам̣ пхаласама̄паттийам̣ иссарийасса паваттанато пхаласама̄патти ‘‘иссарийат̣т̣ха̄на’’нти вутта̄. арахаттапхала̄дхигамена ва̄ татха̄гата̄нам̣ иссарийам̣ ниббаттам̣ там̣джанакенева маггена̄ти там̣ тесам̣ иссарийат̣т̣ха̄нам̣. висайо ча анан̃н̃аттхабха̄вова йатха̄ ‘‘а̄ка̄се сакун̣а̄ удаке маччха̄’’ти, буддха̄ ча ан̃н̃аттха диссама̄на̄пи вивекапаббха̄рата̄йа пхаласама̄паттининна̄ва, тена тасса̄ тасса̄ кирийа̄йа анантарам̣ пхаласама̄паттийам̣йева бхавантӣти са̄ тесам̣ висайо, таббисайата̄ ча саччакасуттена (ма. ни. 1.364 а̄дайо) дӣпетабба̄.
22. йесам̣ дат̣т̣хаббабха̄во аттхи, те санидассана̄. чаккхувин̃н̃а̄н̣агочарабха̄вова дат̣т̣хаббабха̄во, тасса рӯпа̄йатана̄ анан̃н̃аттепи ан̃н̃ехи дхаммехи рӯпа̄йатанам̣ висесетум̣ ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ ‘‘саха нидассанена̄ти санидассана̄’’ти вуттам̣. дхаммасабха̄васа̄ман̃н̃ена хи екӣбхӯтесу дхаммесу йо на̄наттакаро сабха̄во, со ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритум̣ йутто. еван̃хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. сайан̃ча ниссайавасена ча сампатта̄нам̣ асампатта̄нан̃ча пат̣имукхабха̄во ан̃н̃аман̃н̃апатанам̣ пат̣ихананабха̄во, йена бйа̄па̄ра̄дивика̄рапаччайантарасахитесу чаккха̄дӣнам̣ висайесу вика̄руппатти.
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
1-6. мӯлат̣т̣хена̄ти суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена мӯлабха̄вена, на паччайаматтат̣т̣хена хетудхамма̄ хетӯ дхамма̄ти сама̄са̄сама̄саниддесабха̄во двиннам̣ па̄т̣ха̄нам̣ висесо. татхева̄ти сампайогатова. сахетука̄нам̣ хетусампайуттабха̄вато ‘‘сампайогато’’ти вуттанти ведитаббам̣, на сахасаддасса сампайогаттхатта̄. саха-саддо пана екапун̃дже уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄ сахетука̄нам̣ хетӯхи сама̄надесагахан̣а̄нам̣ хетуа̄дисаббха̄вам̣ дӣпети, сампайутта-саддо екуппа̄да̄дивасена саха хетӯхи екӣбха̄вупагаманам̣, тато ева ча двиннам̣ дука̄нам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣. дхаммана̄натта̄бха̄вепи хи падаттхана̄наттена дукантарам̣ вуччати. на хи хетудукасан̇гахитехи дхаммехи ан̃н̃е сахетукадука̄дӣхи вуччанти, те ева пана сахетука̄хетука̄дибха̄вато сахетукадука̄дӣхи вутта̄. евам̣ сахетукадукасан̇гахита̄ ева хетусампайуттавиппайуттабха̄вато хетусампайуттадукена вутта̄. на хи дхамма̄нам̣ авуттата̄пеккхам̣ дукантаравачананти наттхи пунаруттидосо. десетаббаппака̄раджа̄нанан̃хи десана̄вила̄со татха̄ десана̄н̃а̄н̣ан̃ча̄ти. тена дхамма̄нам̣ таппака̄рата̄ вутта̄ хоти. сакалекадесавасена пат̣хамадукам̣ дутийататийехи саддхим̣ йоджетва̄ чатуттха̄дайо тайо дука̄ вутта̄. сакалан̃хи пат̣хамадукам̣ дутийадукекадесена сахетукападена татийадукекадесена хетусампайуттападена ча йоджетва̄ йатха̄ккамам̣ чатуттхапан̃чамадука̄ вутта̄, татха̄ пат̣хамадукекадесам̣ нахетупадам̣ сакалена дутийадукена йоджетва̄ чхат̣т̣хадуко вутто. идампи самбхаватӣти етена авуттампи самбхававасена дӣпитанти дассети. самбхаво хи гахан̣асса ка̄ран̣анти. йатха̄ хетусахетука̄ти идам̣ самбхаватӣти катва̄ гахитам̣, евам̣ хетуахетука̄ти идампи самбхаватӣти катва̄ гахетаббамева̄ти евам̣ ан̃н̃аттха̄пи йоджетаббам̣.
евам̣ пат̣хамадукам̣ дутийататийадукесу дутийападехи йоджетва̄ ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча, ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ, хетӯ чева дхамма̄ хетувиппайутта̄ ча, хетувиппайутта̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’’ти йе две дука̄ ка̄табба̄, тесам̣ самбхававасенева сан̇гахам̣ дассетва̄ кхо пана-падена апаресампи дука̄нам̣ сан̇гахам̣ дассетум̣ ‘‘татра йадета’’нтиа̄дима̄ха. татра̄ти па̄л̣ийам̣. айам̣ атирекаттхоти ида̄ни йам̣ ваккхати, таматтхама̄ха. таттха пана ан̃н̃епи ан̃н̃атха̄пӣти етесам̣ висум̣ паваттийа̄ две дука̄ дассита̄, саха паваттийа̄ пана айампи дуко ведитаббо ‘‘хетӯ чева дхамма̄ хетусампайутта̄пи хетувиппайутта̄пӣ’’ти, етесу пана пан̃часу дукесу дутийадукена татийадуко вийа, чатуттхадукена пан̃чамадуко вийа ча чхат̣т̣хадукена нинна̄наттхатта̄ ‘‘на хету кхо пана дхамма̄ хетусампайутта̄пи хетувиппайутта̄пӣ’’ти айам̣ дуко на вутто. дасситанинна̄наттханайо хи со пуримадукехӣти. итаресу чатӯсу хетӯ чева ахетукадукена сама̄наттхатта̄ хетӯ чева хетувиппайуттадуко, хетусахетукадукена сама̄наттхатта̄ хетухетусампайуттадуко ча нахетухетусампайуттадуко вийа на ваттаббо. тесу пана двӣсу паччхимадуке ‘‘хетӯ кхо пана дхамма̄ сахетука̄’’ти падам̣ чатуттхадуке пат̣хамападена нинна̄на̄каран̣атта̄ на ваттаббам̣, ‘‘хетӯ кхо пана дхамма̄ ахетука̄’’ти падам̣ ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄’’ти етена нинна̄натта̄ на ваттаббам̣. авасит̣т̣хе пана екасмим̣ дуке ‘‘ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’’ти падам̣ чхат̣т̣хадуке дутийападена екаттхатта̄ на ваттаббам̣. ида̄ни ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча̄’’ти идамевекам̣ падам̣ авасит̣т̣хам̣, на ча екена падена дуко хотӣти тан̃ча на вуттанти. чатуттхадуке дутийападена пана сама̄наттхасса чхат̣т̣хадуке пат̣хамападасса вачанам̣ дукапӯран̣аттхам̣, етена ва̄ гатидассанена саббасса самбхавантасса сан̇гахо катоти дат̣т̣хаббо. татха̄ хи саббо самбхавадуко пат̣хамадуке дутийататийадукапаккхепена дассито, тесу ча пат̣хамадукапаккхепена̄ти.
7-13. сама̄нака̄лена асама̄нака̄лена ка̄лавимуттена ча паччайена ниппханна̄нам̣ паччайа̄йатта̄нам̣ паччайабха̄ваматтена тесам̣ паччайа̄нам̣ аттхитам̣ дӣпетум̣ саппаччайавачанам̣, на сахетукавачанам̣ вийа сама̄нака̄ла̄намева, на̄пи санидассанам̣ вийа там̣сабха̄васса анаттхантарабхӯтасса. сан̇кхата-саддо пана саметехи ниппха̄дитабха̄вам̣ дӣпетӣти айаметесам̣ висесо дукантаравачане ка̄ран̣ам̣. еттха ча аппаччайа̄ асан̇кхата̄ти бахувачананиддесо авиниччхитаттхапариччхедадассанавасена ма̄тика̄т̣хапанато катоти ведитаббо. уддесена хи кусала̄дисабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхита̄маттам̣ вуччати, на париччхедоти апариччхедена бахувачанена уддесо вуттоти. рӯпанти рӯпа̄йатанам̣ патхавийа̄ди ва̄. пуримасмим̣ аттхавикаппе рӯпа̄йатанасса асан̇гахитата̄ а̄паджджатӣти руппаналаккхан̣ам̣ ва̄ рӯпанти айам̣ аттханайо вутто. таттха рӯпанти руппанасабха̄во. на луджджати на палуджджатӣти йо гахито татха̄ на хоти, со локоти там̣гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. дуккхасаччам̣ ва̄ локо, таттха тенева локасабха̄вена видита̄ти локийа̄.
евам̣ санте чаккхувин̃н̃а̄н̣ена виджа̄нитаббасса рӯпа̄йатанасса тенева навиджа̄нитаббасса садда̄йатана̄дикасса ча на̄натта̄ двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттато дуко хоти. евам̣ пана дуке вуччама̄не дукабахута̄ а̄паджджати, йаттака̄ни вин̃н̃а̄н̣а̄ни, таттака̄ дука̄ вутта̄ саматта̄ т̣хапетва̄ саббадхамма̄рамман̣а̄ни вин̃н̃а̄н̣а̄ни. тесу ча дукасса паччхедо а̄паджджати, татха̄ ча сати ‘‘кеначӣ’’ти падам̣ саббавин̃н̃а̄н̣асан̇га̄хакам̣ на сийа̄, ниддесена ча вируддхам̣ идам̣ вачанам̣. йо ча таттха ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄ти айам̣ дуко на хотӣ’’ти пат̣иседхо като, со ча катхам̣ йуджджеййа. на хи саматтха̄ ат̣т̣хакатха̄ па̄л̣им̣ пат̣иседхетунти, на ча кеначи-саддасса тенева̄ти айам̣ падаттхо самбхавати, ‘‘кеначӣ’’ти етасса а̄дипадасса анийамитам̣ йам̣ кин̃чи екам̣ падаттхо, там̣ ватва̄ вуччама̄насса ‘‘кеначӣ’’ти дутийападасса йам̣ кин̃чи апарам̣ анийамитам̣ падаттхоти локасиддхаметам̣, татхева ча ниддесо паватто, на четтха вин̃н̃а̄таббадхаммабхедена дукабхедо саматто а̄паджджати йаттака̄ вин̃н̃а̄табба̄, таттака̄ дука̄ти, тасма̄ наттхи дукабахута̄. на хи екам̣йева вин̃н̃а̄таббам̣ кеначи вин̃н̃еййам̣ кеначи на вин̃н̃еййан̃ча, кинту апарампи апарампӣти саббавин̃н̃а̄таббасан̇гахе дуко саматто хоти, еван̃ча сати ‘‘кеначӣ’’ти падам̣ анийамена саббавин̃н̃а̄н̣асан̇га̄хаканти сиддхам̣ хоти, вин̃н̃а̄н̣ана̄наттена ча вин̃н̃а̄таббам̣ бхиндитва̄ айам̣ дуко вутто, на вин̃н̃а̄табба̄нам̣ аттхантарата̄йа̄ти. етасса пана дукасса никкхепара̄синиддесо дукасан̇гахитадхаммекадесесу дукапададвайаппаваттидассанавасена паватто. аттхуддха̄раниддесо ниравасесадукасан̇гахитадхаммадассанавасена̄ти ведитаббо.
14-19. чаккхутопи…пе… манатопӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхӣсу таданугатамановин̃н̃а̄н̣авӣтхӣсу ча кин̃ча̄пи кусала̄дӣнампи паватти аттхи, ка̄ма̄сава̄дайо ева пана ван̣ато йӯсам̣ вийа паггхаран̣акаасучибха̄вена санданти, тасма̄ те ева ‘‘а̄сава̄’’ти вуччанти. таттха хи паггхаран̣акаасучимхи нирул̣хо а̄савасаддоти. дхаммато йа̄ва готрабхунти тато парам̣ маггапхалесу аппаваттито вуттам̣. ете хи а̄рамман̣акаран̣авасена дхамме гаччханта̄ тато парам̣ на гаччхантӣти. нану тато парам̣ бхаван̇га̄дӣнипи гаччхантӣти че? на, тесампи пуббе а̄ламбитесу локийадхаммесу са̄савабха̄вена антогадхатта̄ тато парата̄бха̄вато. еттха ча готрабхувачанена готрабхувода̄напхаласама̄паттипуреча̄рикапарикамма̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни, пат̣хамамаггапуреча̄рикамева ва̄ готрабху авадхинидассанабха̄вена гахитам̣, тато парам̣ маггапхаласама̄ната̄йа пана ан̃н̃есу маггесу маггавӣтхийам̣ пхаласама̄паттивӣтхийам̣ ниродха̄нантаран̃ча паваттама̄несу пхалесу нибба̄не ча паватти нива̄рита̄ а̄сава̄нанти ведитабба̄. савантӣти гаччханти. дувидхо хи авадхи абхивидхивисайо анабхивидхивисайо ча. абхивидхивисайам̣ кирийа̄ бйа̄петва̄ паваттати ‘‘а̄бхавагга̄ бхагавато йасо гато’’ти, итарам̣ бахи катва̄ ‘‘а̄па̄т̣алипутта̄ вут̣т̣хо дево’’ти. айан̃ча а̄-ка̄ро абхивидхиаттхо идха гахитоти ‘‘антокаран̣аттхо’’ти вуттам̣.
чирапа̄рива̄сийат̣т̣хо чирапаривуттхата̄ пура̄н̣абха̄во. а̄ди-саддена ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа̄’’ти (а. ни. 10.62) идам̣ суттам̣ сан̇гахитам̣. авиджджа̄савабхава̄сава̄нан̃ча чирапаривуттхата̄йа дассита̄йа таббха̄вабха̄вӣнам̣ ка̄ма̄савадит̣т̣ха̄сава̄нан̃ча чирапаривуттхата̄ дассита̄ хоти. ан̃н̃есупи йатха̄вутте дхамме ока̄сан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄несу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена абхибйа̄панам̣ мадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на̄н̃н̃есанти етесвева а̄савасаддо нирул̣хо дат̣т̣хаббо. а̄йатам̣ ва̄ саванти пхалантӣти а̄сава̄. на хи кин̃чи сам̣са̄радуккхам̣ а̄савехи вина̄ уппаджджама̄нам̣ аттхӣти. а̄рамман̣абха̄вена йе дхамма̄ ван̣о вийа а̄саве паггхаранти, те асампайоге атаббха̄вепи саха а̄савехӣти са̄сава̄, а̄сававантоти аттхо.
оса̄надуке ‘‘но а̄сава̄ кхо пана̄’’ти аватва̄ ‘‘а̄сававиппайутта̄ кхо пана̄’’ти вачанам̣ са̄сава̄нам̣ сахетука̄нам̣ вийа сампайуттехи там̣сахитата̄ на хотӣти дассанаттхам̣. евам̣ сесагоччхакесупи йатха̄самбхавам̣ виппайуттаггахан̣е пайоджанам̣ дат̣т̣хаббам̣. апича ‘‘но а̄сава̄ кхо пана дхамма̄ са̄сава̄’’ти идам̣ падам̣ чатуттхадуке дутийападена нинна̄нам̣, на ча екена дуко хоти, тасма̄ а̄сававиппайуттападамева гахетва̄ оса̄надукайоджана̄ н̃а̄йа̄гата̄ти ката̄. хетугоччхаке пана хетувиппайутта̄нам̣ сахетуката̄ наттхӣти те гахетва̄ дукайоджана̄йа асаккун̣еййатта̄ нахетупадам̣ гахетва̄ оса̄надукайоджана̄ ката̄. йе ва̄ пана пат̣хаме дуке дутийасса паккхепе еко, татийасса две, пат̣хамасса дутийе еко, татийе две, дутийасса татийе еко, дутийе ча татийасса екоти ат̣т̣ха дука̄ лаббханти, тесу тӣхи итаре ча найато дассита̄ти ведитабба̄. еса найо сесагоччхакесупи.
20-25. килесакаммавипа̄кават̣т̣а̄нам̣ паччайабха̄вена таттха сам̣йодженти, сатипи ан̃н̃есам̣ таппаччайабха̄ве на вина̄ сам̣йоджана̄ни тесам̣ таппаччайабха̄во аттхи, орамбха̄гийуддхамбха̄гийасан̇гахитехи ча там̣там̣бхаваниббаттакакамманийамо бхаванийамо ча хоти, на ча упаччхиннасам̣йоджанасса ката̄нипи камма̄ни бхавам̣ ниббаттентӣти. сам̣йоджетабба̄ти ва̄ сам̣йоджанийа̄, сам̣йоджане нийутта̄ти ва̄. дӯрагатассапи а̄кад̣д̣ханато ниссаритум̣ аппада̄навасена бандханам̣ сам̣йоджанам̣, гантхакаран̣ам̣ сан̇кхаликачаккалака̄нам̣ вийа пат̣ибаддхата̄каран̣ам̣ ва̄ гантханам̣ гантхо, сам̣силисакаран̣ам̣ йоджанам̣ йоготи айаметесам̣ висесоти ведитаббо. дхамма̄нам̣ сабха̄вакиччависесан̃н̃уна̄ пана бхагавата̄ сампайуттесу а̄рамман̣есу таппаччайесу ча техи техи ниппха̄дийама̄нам̣ там̣ там̣ киччависесам̣ пассантена те те дхамма̄ татха̄ татха̄ а̄савасам̣йоджанагантха̄дивасена вутта̄ти ‘‘киматтхам̣ етейева дхамма̄ евам̣ вутта̄, касма̄ ча вутта̄ ева пуна вутта̄’’ти на чодетаббаметам̣.
26-37. гантханийа̄ти еттха айаман̃н̃о аттхо ‘‘гантхакаран̣ам̣ гантханам̣, гантхане нийутта̄ти гантханийа̄, гантхайитум̣ саккун̣еййа̄, гантхайитум̣ арахантӣти ва̄ гантханийа̄’’ти. евам̣ огханийа̄дӣсупи дат̣т̣хаббам̣. тена̄тиккаматӣти етам̣ дха̄тваттхам̣ гахетва̄ огханийа̄ти падасиддхи ката̄.
50-54. дхаммасабха̄вам̣ аггахетва̄ парато а̄масантӣти пара̄ма̄са̄. паратоти ничча̄дито. а̄масантӣти сабха̄вапат̣иседхена паримаджджанти.
55-68. сабха̄вато виджджама̄нам̣ авиджджама̄нам̣ ва̄ вичиттасан̃н̃а̄йа сан̃н̃итам̣ а̄рамман̣ам̣ аггахетва̄ аппаваттито а̄ламбама̄на̄ дхамма̄ са̄рамман̣а̄. чинтанам̣ гахан̣ам̣ а̄рамман̣ӯпаладдхи. четаси нийутта̄, четаса̄ сам̣сат̣т̣ха̄ ва̄ четасика̄. дуббин̃н̃еййана̄наттата̄йа екӣбха̄вамивупагаманам̣ нирантарабха̄вупагаманам̣. йесам̣ рӯпа̄нам̣ читтам̣ сахаджа̄тапаччайо хоти, тесам̣ читтасса ча сувин̃н̃еййана̄наттанти нирантарабха̄ва̄нупагаманам̣ ведитаббам̣. екато ваттама̄на̄пӣти апи-саддо ко пана ва̄до екато аваттама̄на̄ти етаматтхам̣ дӣпети. идаметтха вича̄ретаббам̣ – авиниббхогарӯпа̄нам̣ ким̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хата̄, уда̄ху висам̣сат̣т̣хата̄ти? висум̣ а̄рамман̣абха̄вена сувин̃н̃еййана̄наттатта̄ на сам̣сат̣т̣хата̄, на̄пи висам̣сат̣т̣хата̄ сам̣сат̣т̣ха̄ти ана̄сан̇канӣйасабха̄ватта̄. чатуннан̃хи кхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хасабха̄ватта̄ рӯпанибба̄нехипи со сам̣сат̣т̣хабха̄во аттхи наттхӣти сийа̄ а̄сан̇ка̄, тасма̄ тесам̣ итарехи, итаресан̃ча техи висам̣сат̣т̣хасабха̄вата̄ вуччати, на пана рӯпа̄нам̣ рӯпехи каттхачи сам̣сат̣т̣хата̄ аттхӣти тада̄сан̇ка̄бха̄вато висам̣сат̣т̣хата̄ ча рӯпа̄нам̣ рӯпехи на вуччатӣти. еса хи тесам̣ сабха̄воти. читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄дипадесу сам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄дисадда̄ читтасадда̄пеккха̄ти паччекам̣ читтасаддасамбандхатта̄ читтасам̣сат̣т̣ха̄ ча те читтасамут̣т̣ха̄на̄ ча̄ти паччекам̣ йоджетва̄ аттхо вутто. упа̄дийантева̄ти бхӯта̄ни ган̣ханти ева, ниссайанти ева̄ти аттхо. йатха̄ бхӯта̄ни упа̄дийанти гайханти ниссӣйанти, на татха̄ ета̄ни гайханти ниссӣйанти, тасма̄ упа̄да̄. атха ва̄ бхӯта̄ни амун̃читва̄ тесам̣ ван̣н̣анибха̄дибха̄вена гахетаббато упа̄да̄.