1. читтуппа̄дакан̣д̣ам̣
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
ида̄ни пат̣ин̃н̃а̄такатхам̣ ка̄тум̣ ‘‘ида̄ни ити ме…пе… катханока̄со сампатто’’тиа̄дима̄ха. ито пат̣т̣ха̄йа̄ти кусаладхаммападато пат̣т̣ха̄йа.
1. саббападехи ладдхана̄моти тӣсупи падесу ведана̄саддасса виджджама̄натта̄ тена ладдхана̄мо саббападехи ладдхана̄мо хоти. нану сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄ти чатта̄ри пада̄ни, евам̣ сесесупӣти два̄дасета̄ни пада̄ни, на тӣн̣ӣти ведана̄саддасса падаттайа̄вайаваттам̣ сандха̄йа ‘‘саббападехӣ’’ти вуччеййа, на йуттам̣. ‘‘ведана̄йа̄’’ти хи висум̣ падам̣ на кассачи падасса авайаво хоти, на̄пи сукха̄дипадабха̄вам̣ бхаджатӣти тена ладдхана̄мо катхам̣ саббападехи ладдхана̄мо сийа̄ти? адхиппетаппака̄раттхагамакасса падасамуда̄йасса падатта̄. паджджати авабуджджхӣйати етена̄ти хи падам̣, ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’ти етена ча падасамуда̄йена йатха̄дхиппето аттхо саматто вин̃н̃а̄йати, тасма̄ со падасамуда̄йо ‘‘пада’’нти вуччати. евам̣ итарепи ведитабба̄. тасма̄ тесам̣ тин̣н̣ам̣ самуда̄йа̄нам̣ авайавена ладдхана̄мо саббападехи ладдхана̄моти йутто.
гантхато ча аттхато ча̄ти еттха хетупадасахетукапада̄дӣхи самбандхатта̄ гантхато ча хетуаттхасахетукаттха̄дӣхи самбандхатта̄ аттхато ча ан̃н̃аман̃н̃асамбандхо ведитаббо. сахетукахетусампайуттадука̄ хи хетудуке хетӯхи самбандхатта̄ хетудукасамбандха̄, хетусахетукадуко хетудукасахетукадукасамбандхо убхайекападавасена. татха̄ хетухетусампайуттадуко хетудукахетусампайуттадукасамбандхо, нахетусахетукадуко екадвипадавасена хетудукасахетукадукасамбандхоти. кан̣н̣ика̄ вийа̄ти пуппхамайакан̣н̣ика̄ вийа. гхат̣а̄ вийа̄ти пуппхахаттхака̄дӣсу пуппха̄дӣнам̣ самӯхо вийа. кан̣н̣ика̄гхат̣а̄дӣсу хи пуппха̄дӣни ван̣т̣а̄дӣхи ан̃н̃аман̃н̃асамбандха̄ни хонтӣти татха̄самбандхата̄ етесам̣ дука̄нам̣ вутта̄. дукаса̄ман̃н̃атоти ан̃н̃ехи хетудука̄дӣхи дукавасена сама̄набха̄ва̄. ан̃н̃ехӣти са̄рамман̣адука̄дӣхи. асан̇гахито падесо йесам̣ аттхи, те саппадеса̄. йесам̣ пана наттхи, те ниппадеса̄.
‘‘каччи ну бхото кусала’’нти евам̣ пуччхитамеваттхам̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ пуччхитум̣ ‘‘каччи бхото ана̄майа’’нти вуттам̣, тасма̄ кусаласаддо ана̄майаттхо хоти. ба̄хитикасутте (ма. ни. 2.361) бхагавато ка̄йасама̄ча̄ра̄дайо ван̣н̣ентена дхаммабхан̣д̣а̄га̄рикена ‘‘йо кхо, маха̄ра̄джа, ка̄йасама̄ча̄ро анаваджджо’’ти кусало ка̄йасама̄ча̄ро вутто. на хи бхагавато сукхавипа̄кам̣ каммам̣ аттхӣти саббаса̄ваджджарахита̄ ка̄йасама̄ча̄ра̄дайо кусала̄ти вутта̄. кусалесу дхаммесӯти ча бодхипаккхийадхамма̄ ‘‘кусала̄’’ти вутта̄. те ча випассана̄маггапхаласампайутта̄ на екантена сукхавипа̄ка̄йева̄ти анаваджджаттхо кусаласаддо. ан̇гапаччан̇га̄нанти кусаласаддайогена бхумматтхе са̄мивачанам̣, ан̇гапаччан̇га̄нам̣ ва̄ на̄макирийа̄пайоджана̄дӣсӯти аттхо. наччагӣтасса̄ти ча са̄мивачанам̣ бхумматтхе, наччагӣтасса висесесӯти ва̄ йоджетаббам̣. кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету евамидам̣ пун̃н̃ам̣ павад̣д̣хатӣти пун̃н̃авипа̄каниббаттакакаммам̣ ‘‘кусала’’нти вуттам̣. дхамма̄ хонтӣти сун̃н̃адхамматта̄ сабха̄ваматта̄ хонтӣти аттхо. евам̣ дхаммесу дхамма̄нупассӣти еттха̄пи сун̃н̃ататтхо дхаммасаддо дат̣т̣хаббо.
салайанти…пе… виддхам̣сентӣти еттха пуримасса пуримасса паччхимам̣ паччхимам̣ аттхавачанам̣. атха ва̄ саланасса аттхадӣпана̄ни чалана̄дӣни тӣн̣и тадан̇гаппаха̄на̄дӣхи йоджетабба̄ни. аппахӣнабха̄вена санта̄не сайама̄на̄ акусала̄ дхамма̄ ра̄га̄диасучисампайогато на̄на̄видхадуккхахетуто ча куччхитена а̄ка̄рена сайанти. н̃а̄н̣авиппайутта̄нампи н̃а̄н̣ам̣ упаниссайапаччайо хотӣти саббепи кусала̄ дхамма̄ кусена н̃а̄н̣ена паваттетабба̄ти кусала̄. уппаннам̣са̄нуппаннам̣сабха̄гесу сан̇гахитатта̄ убхайабха̄гагатам̣ сам̣килесапаккхам̣ паха̄на̄нуппа̄данехи лунанти саммаппадха̄надвайам̣ вийа.
сатта̄дига̄хака̄нам̣ читта̄нам̣ гочара̄ сатта̄дайо вийа пан̃н̃а̄йа упапариккхийама̄на̄ на ниссабха̄ва̄, кинту аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дхамма̄. на ча дха̄рийама̄насабха̄ва̄ ан̃н̃о дхаммо на̄ма аттхи. на хи руппана̄дӣхи ан̃н̃е рӯпа̄дайо, каккхал̣а̄дӣхи ча ан̃н̃е патхавӣа̄дайо дхамма̄ виджджантӣти. ан̃н̃атха̄ пана авабодхетум̣ на сакка̄ти на̄мавасена вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄те сабха̄вадхамме ан̃н̃е вийа катва̄ ‘‘аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’ти вуттам̣. саппаччайадхаммесу висесам̣ дассенто ‘‘дха̄рӣйанти ва̄ паччайехӣ’’ти а̄ха. дха̄рӣйантӣти упадха̄рӣйанти, лаккхӣйантӣти аттхо.
акусала̄ти кусалапат̣иседханаматтам̣ кусала̄бха̄ваматтавачанам̣ тадан̃н̃аматтавачанам̣ ва̄ етам̣ на хоти, кинту таппат̣ипаккхавачананти дассетум̣ ‘‘миттапат̣ипаккха̄ амитта̄ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таппат̣ипаккхавачаната̄ ча абйа̄катататийара̄сивачанена вин̃н̃а̄йати. йади хи кусала̄бха̄ваматтавачанам̣ акусаласаддо, тена на кочи дхаммо вуттоти абйа̄катавачаненева ча татийо ра̄си вутто на сийа̄, кусала̄ чева дхамма̄ абйа̄ката̄ ча̄ти дукова̄йам̣ а̄паджджати, на тико, еван̃ча сати акусалавачанена на кочи аттхо. атха сийа̄, ‘‘анабйа̄ката̄’’ти ча ваттаббам̣ сийа̄ кусала̄нам̣ вийа абйа̄ката̄нан̃ча абха̄ваматтасамбхава̄, тасма̄ абха̄ваматтавачане абйа̄катабха̄ваматтам̣ вийа кусала̄бха̄ваматтам̣ акусалам̣ на кочи ра̄сӣти ‘‘абйа̄ката̄’’ти татийо ра̄си на сийа̄. татийара̄сибха̄вена ча абйа̄ката̄ вутта̄ти акусало ча еко ра̄сӣти вин̃н̃а̄йати. тасма̄ на̄бха̄вавачаната̄, сабха̄вадха̄ран̣а̄диаттхена дхаммасаддена сама̄на̄дхикаран̣абха̄вато ча акусаласаддасса кусала̄бха̄ваматтавачаната̄ на хоти, на̄пи тадан̃н̃аматтавачаната̄ татийара̄сивачанато ева. йади хи кусалехи ан̃н̃е акусала̄ четасикехи ан̃н̃е ачетасика̄ вийа, кусала̄кусалавачанехи саббесам̣ дхамма̄нам̣ сан̇гахитатта̄ асан̇гахитасса татийара̄сисса абха̄ва̄ четасикадуко вийа айан̃ча дуко ваттаббо сийа̄ ‘‘кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄’’ти, на ‘‘абйа̄ката̄’’ти татийо ра̄си ваттаббо, вутто ча со, тасма̄ на тадан̃н̃аматтавачанам̣ акусаласаддо, па̄рисесена таппат̣ипаккхесу а-ка̄расса пайогадассанато локе ‘‘амитта̄’’ти са̄сане ‘‘алобхо’’ти идха̄пи таппат̣ипаккхавачаната̄ акусаласаддасса сиддха̄, таттха нирул̣хатта̄ ча на итаравачаната̄, таппат̣ипаккхабха̄во ча вируддхасабха̄ватта̄ таппахеййабха̄вато ча ведитаббо, на кусалавина̄санато. на хи кусала̄ акусалехи паха̄табба̄, маха̄балавата̄йа пана кусала̄йева пайоганиппха̄дита̄ сада̄нусайите акусале тадан̇гавиккхамбханасамуччхедавасена паджахантӣти.
на бйа̄ката̄ти акатхита̄. катхам̣ панете акатхита̄ хонти, нану ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄’’тиа̄дӣхи тикадукападехи чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивачанехи пхасса̄дивачанехи ча катхита̄ти? но на катхита̄, та̄ни пана вачана̄ни идха анадхиппета̄ни авуттатта̄ анануваттанато. на хи ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄’’тиа̄дим̣ ватва̄ ‘‘абйа̄ката̄’’ти вуттам̣, тасма̄ на та̄ни идха ануваттантӣти таббачанӣйабха̄вена акатхитата̄ на хоти, кусала̄кусалавачана̄ни пана идха вуттатта̄ ануваттантӣти таббачанӣйабха̄вена акатхитата̄ н̃а̄йатӣти ‘‘кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо’’ти а̄ха. на бйа̄ката̄ти ва̄ авипа̄ка̄, абйа̄катавачаненева ча авипа̄каттха̄ н̃а̄йанти. на хи бхагавато вачанам̣ н̃а̄пакаса̄дханӣйам̣, а̄сайа̄нусайачарийа̄дикусалена бхагавата̄ йесам̣ авабодханаттхам̣ дхамма̄ вутта̄ тесам̣ вачана̄нантарам̣ тадаттхапат̣иведхато, паччхимехи пана йатха̄ тесам̣ авабодханаттхам̣ бхагавата̄ там̣ там̣ вачанам̣ вуттам̣, йатха̄ ча техи тадаттхо пат̣ивиддхо, там̣ саббам̣ а̄чарийе пайирупа̄ситва̄ сутва̄ ведитаббам̣ хоти, тасма̄ ка̄ран̣ам̣ аватва̄ ‘‘кусала̄кусалабха̄вена акатхита̄ти аттхо’’ти а̄ха. йо ча вадеййа ‘‘акусалавипа̄кабха̄вена акатхитатта̄, кусала̄ абйа̄ката̄ти а̄паджджанти, кусалавипа̄кабха̄вена акатхитатта̄ акусала̄пӣ’’ти, сопи ‘‘ан̃н̃а̄пакаса̄дханӣйавачано бхагава̄’’ти нива̄ретаббо ануваттама̄навачанавачанӣйабха̄вена акатхитасса ча абйа̄катабха̄вато. на хи авипа̄кавачанам̣ вуттам̣ кусалавачанан̃ча авуттам̣, йато авипа̄кавачанасса адхикатабха̄во кусаласса ча таббачанӣйабха̄вена акатхитабха̄во сийа̄, тасма̄ на кусала̄нам̣ абйа̄катата̄, евам̣ акусала̄нан̃ча анабйа̄катабха̄ве йоджана̄ ка̄табба̄.
атха ва̄ ви-саддо виродхавачано, а̄-саддо абхимукхабха̄ваппака̄сано, тасма̄ аттано паччайехи ан̃н̃аман̃н̃авиродха̄бхимукха̄ ката̄, лаккхан̣авиродхато вина̄сакавина̄ситаббато ча̄ти бйа̄ката̄, кусала̄кусала̄. на бйа̄ката̄ти абйа̄ката̄. те хи лаккхан̣ато кусала̄кусала̄ вийа вируддха̄ на хонти. на хи авипа̄ката̄ дуккхавипа̄ката̄ вийа сукхавипа̄ката̄йа сукхавипа̄ката̄ вийа ча дуккхавипа̄ката̄йа сукхадуккхавипа̄ката̄хи вируджджхатӣти на̄пи те кин̃чи паджаханти, на ча те кеначи паха̄табба̄ти айаметтха аттаномати.
анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄ти еттха наттхи етесам̣ аваджджанти анаваджджа̄, гарахитаббабха̄варахита̄ ниддоса̄ти аттхо. тена несам̣ агарахитаббабха̄вам̣ дассети, на га̄райхавирахаматтам̣. ан̃н̃епи аттхи ниддоса̄ абйа̄ката̄ти анаваджджавачанаматтена тесампи кусалата̄паттидосам̣ дисва̄ там̣ парихаритум̣ сукхавипа̄кавачанам̣ а̄ха. аваджджапат̣ипаккха̄ ва̄ идха анаваджджа̄ти вутта̄, на ба̄хитикасутте (ма. ни. 2.361) вийа пат̣иппассаддха̄ваджджа̄ вирахита̄ваджджаматта̄ ва̄, тасма̄ анаваджджавачанена аваджджавина̄санабха̄во дассито. абйа̄катехи пана висит̣т̣хам̣ кусала̄кусала̄нам̣ са̄дха̄ран̣ам̣ савипа̄ката̄лаккхан̣анти тасмим̣ лаккхан̣е висесадассанаттам̣ сукхавипа̄кавачанам̣ авоча. сиддхо хи пурименева акусала̄бйа̄катехи кусала̄нам̣ висесоти. сукхо випа̄ко етесанти сукхавипа̄ка̄. тена кусала̄кусала̄нам̣ са̄ман̃н̃е випа̄кадхаммабха̄ве сукхавипа̄кавипаччанасабха̄вам̣ дассети, на тесам̣ сукхавипа̄касаббха̄вамева. анаваджджа̄ ча те сукхавипа̄ка̄ ча̄ти анаваджджасукхавипа̄ка̄. кусала̄ лаккхӣйанти етена̄ти лаккхан̣ам̣, анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣ам̣ етесанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄. нану те ева кусала̄ анаваджджасукхавипа̄ка̄, катхам̣ те сайамева аттано лаккхан̣ам̣ хонтӣти? вин̃н̃а̄та̄вин̃н̃а̄тасаддаттхабха̄вена лаккхан̣алаккхитаббабха̄вайуттито. кусаласаддаттхавасена хи авин̃н̃а̄та̄ кусала̄ лаккхитабба̄ хонти, анаваджджасукхавипа̄касаддаттхабха̄вена вин̃н̃а̄та̄ лаккхан̣анти йуттаметам̣. атха ва̄ лаккхӣйатӣти лаккхан̣ам̣, сабха̄во. анаваджджасукхавипа̄ка̄ ча те лаккхан̣ан̃ча̄ти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄, анаваджджасукхавипа̄ка̄ хутва̄ лаккхийама̄на̄ сабха̄ва̄ кусала̄ на̄ма̄ти аттхо.
атха ва̄ анаваджджавачанена анаваджджаттам̣ а̄ха, сукхавипа̄кавачанена сукхавипа̄каттам̣, тасма̄ анаваджджан̃ча сукхавипа̄ко ча анаваджджасукхавипа̄кам̣, там̣ лаккхан̣ам̣ етесам̣ каран̣аттхе ча камматтхе ча лаккхан̣асадде сабха̄вабхӯтанти анаваджджасукхавипа̄калаккхан̣а̄, анаваджджасукхавипа̄касабха̄вена лаккхийама̄на̄ там̣сабха̄ваванто ча кусала̄ти вуттам̣ хоти. таттха анаваджджавачанена паваттисукхатам̣ кусала̄нам̣ дассети, сукхавипа̄кавачанена випа̄касукхатам̣. пуриман̃хи аттано паваттисабха̄вавасена лаккхан̣ата̄вачанам̣, паччхимам̣ ка̄лантаре випа̄куппа̄данасаматтхата̄йа̄ти. татха̄ пуримена кусала̄нам̣ аттасуддхим̣ дассети, паччхимена висуддхавипа̄катам̣. пуримена ча кусалам̣ акусаласабха̄вато ниваттети, паччхимена абйа̄катасабха̄вато савипа̄каттадӣпакатта̄ паччхимасса. пуримена ва̄ ваджджапат̣ипаккхабха̄вадассанато киччат̣т̣хена расена акусалавиддхам̣санарасатам̣ дӣпети, паччхимена сампаттиаттхена ит̣т̣хавипа̄карасатам̣. пуримена ча упат̣т̣ха̄на̄ка̄рат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена вода̄напаччупат̣т̣ха̄натам̣ дассети, паччхимена пхалаттхена сукхавипа̄капаччупат̣т̣ха̄натам̣. пуримена ча йонисоманасика̄рам̣ кусала̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣ вибха̄вети. тато хи те анаваджджа̄ джа̄та̄ти. паччхимена кусала̄нам̣ ан̃н̃есам̣ падат̣т̣ха̄набха̄вам̣ дассети. те хи сукхавипа̄касса ка̄ран̣ам̣ хонтӣти. еттха ча сукхавипа̄касадде сукхасаддо ит̣т̣хапарийа̄йавачананти дат̣т̣хаббо. ит̣т̣хачатуккхандхавипа̄ка̄ хи кусала̄, на сукхаведана̄випа̄ка̄ва. сан̇кха̄радуккхопасамасукхавипа̄ката̄йа ча самбхаво ева наттхи. на хи там̣випа̄коти. йади пана випа̄касаддо пхалапарийа̄йавачанам̣, ниссандавипа̄кена ит̣т̣харӯпена̄пи сукхавипа̄ката̄ йоджетабба̄.
са̄ваджджадуккхавипа̄калаккхан̣а̄ти еттха ча вуттавидхиануса̄рена аттхо ча йоджана̄ ча йатха̄самбхавам̣ ведитабба̄. випа̄ка̄рахата̄ кусала̄кусала̄нам̣ лаккхан̣абха̄вена вутта̄, таббха̄вена акатхита̄ абйа̄ката̄ авипа̄ка̄рахасабха̄ва̄ хонтӣти а̄ха ‘‘авипа̄калаккхан̣а̄ абйа̄ката̄’’ти. йатхева хи сукхадуккхавипа̄ка̄раха̄ сукхадуккхавипа̄ка̄ти евам̣лаккхан̣ата̄ кусала̄кусала̄нам̣ вутта̄, евамидха̄пи авипа̄ка̄раха̄ авипа̄ка̄ти евам̣лаккхан̣ата̄ абйа̄ката̄нам̣ вутта̄. тасма̄ ‘‘ахоси каммам̣ на̄хоси каммавипа̄ко на бхависсати каммавипа̄ко наттхи каммавипа̄ко, аттхи каммам̣ наттхи каммавипа̄ко на бхависсати каммавипа̄ко, бхависсати каммам̣ на бхависсати каммавипа̄ко’’ти (пат̣и. ма. 1.234) евам̣пака̄ра̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ кусала̄кусалабха̄ва̄на̄патти абйа̄катабха̄ва̄патти ва̄ на хоти. на хи те сукхадуккхавипа̄ка̄раха̄ на хонти випа̄кадхамматта̄, авипа̄ка̄раха̄ ва̄ на хонти авипа̄кадхамматта̄бха̄ва̄ти.
кусала̄ти ва̄ дхамма̄ти ва̄тиа̄дӣнӣти кусаладхаммапада̄ни две, акусаладхаммапада̄ни две, абйа̄катадхаммапада̄ни двети. екаттхана̄наттха̄нӣти висум̣ висум̣ двиннам̣ двиннам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхам̣ екаттхана̄наттхатам̣ чодети, на чханнам̣. досаметтха ваттука̄мо чодако пуччхатӣти н̃атва̄ а̄чарийо а̄ха ‘‘кин̃четтха̄’’ти. еттха екаттхана̄наттхата̄йам̣ кин̃чи ваттаббам̣ асаматта̄ те чодана̄, авасит̣т̣хам̣ та̄ва брӯхӣти вуттам̣ хоти. йади екаттха̄ни индасаккасадда̄нам̣ вийа саддаматте ева бхедо, евам̣ кусаладхаммасадда̄нам̣, на аттхети. йатха̄ ‘‘индо сакко’’ти вутте ‘‘индо индо’’ти вуттасадисам̣ хоти, евам̣ ‘‘кусала̄ дхамма̄’’ти идам̣ вачанам̣ ‘‘кусала̄ кусала̄’’ти вуттасадисам̣ хоти. евам̣ итаресупи ‘‘акусала̄ акусала̄’’ти вуттасадисата̄ ‘‘абйа̄ката̄ абйа̄ката̄’’ти вуттасадисата̄ ча йоджетабба̄. атха на̄наттха̄ни, индакуверасадда̄нам̣ вийа саддато аттхато ча кусаладхаммасадда̄нам̣ бхедо, татха̄ акусаладхаммасадда̄дӣнанти чхахи падехи чатӯхи падехи ча чха чатта̄ро ча аттха̄ бхинна̄ вутта̄ти кусалаттика̄дӣнам̣ кусалачхакка̄дибха̄во, хетудука̄дӣнан̃ча хетучатукка̄дибха̄во а̄паджджатӣти.
нану тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ тин̣н̣ам̣ индасадда̄нам̣ вийа рӯпа̄бхеда̄ аттха̄бхедоти чхаккабха̄во на бхависсати, тасма̄ евамидам̣ ваттаббам̣ сийа̄ ‘‘тикадука̄нам̣ чатуккатикабха̄во а̄паджджатӣ’’ти, на ваттаббам̣, тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ екаттха̄нам̣ тин̣н̣ам̣ индасадда̄нам̣ вийа вачане пайоджана̄бха̄ва̄ вутта̄нам̣ тесам̣ ма̄сасадда̄нам̣ вийа абхиннарӯпа̄нан̃ча аттхабхедо упападжджатӣти, евамапи йатха̄ еко ма̄сасаддо абхиннарӯпо ка̄лам̣ апаран̣н̣ависесам̣ суван̣н̣ама̄сан̃ча вадати, евам̣ дхаммасаддопи еко бхинне аттхе ваттумарахатӣти ка̄ла̄дӣнам̣ ма̄сападаттхата̄йа вийа таббачанӣйабхиннаттха̄нам̣ дхаммападаттхата̄йа абхедоти чатуккатикабха̄во ева а̄паджджатӣти, на̄паджджати екасса саддасса джа̄тигун̣акирийа̄бхинна̄нам̣ анабхидха̄нато. на хи ма̄са-саддо еко джа̄тибхинна̄нам̣ ка̄ла̄дӣнам̣ антарена сарӯпекасесам̣ ва̄чако хоти. идха ча йади сарӯпекасесо като сийа̄, дутийо татийо ча дхамма-саддо на ваттаббо сийа̄, вутто ча со, тасма̄ кусала̄ди-садда̄ вийа абхиннакусала̄диджа̄тӣсу рӯпаса̄ман̃н̃епи ма̄са-садда̄ вийа тайо виниваттаан̃н̃аджа̄тӣсу ваттама̄на̄ тайо две ча дхамма-садда̄ а̄панна̄ти тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во ева а̄паджджатӣти.
пада̄нан̃ча асамбандхоти кусаладхаммапада̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ татха̄ акусаладхаммапада̄нам̣ абйа̄катадхаммапада̄нан̃ча асамбандхо а̄паджджатӣти аттхо. двиннам̣ двиннан̃хи иччхито самбандхо, на саббесам̣ чханнам̣ чатуннам̣ ва̄ ан̃н̃аман̃н̃анти. идам̣ пана касма̄ чодети, нану на̄наттхатте сати аттхантарадассанаттхам̣ вуччама̄несу дхамма-саддесу кусала̄кусала̄бйа̄ката-садда̄нам̣ вийа асамбандхо вутто йутто ева̄ти? саччаметам̣, асамбандхам̣ пана сиддхам̣ катва̄ пуримачодана̄ ката̄ ‘‘тикадука̄нам̣ чхаккачатуккабха̄во а̄паджджатӣ’’ти, идха пана там̣ асамбандхам̣ са̄дхетум̣ идам̣ чодитанти ведитаббам̣. атха ва̄ еваметтха йоджана̄ ка̄табба̄ – йади пана чхаккачатуккабха̄вам̣ на иччхаси, пада̄нам̣ самбандхена бхавитаббам̣ йатха̄вуттанайена, со ча сама̄навибхаттӣнам̣ двиннам̣ двиннам̣ самбандхо екаттхатте сати йуджджеййа, твам̣ пана на̄наттхатам̣ вадасӣти пада̄нан̃ча те асамбандхо а̄паджджати, нева на̄паджджатӣти. нийаманаттхо ча-саддо. пубба̄пара…пе… ниппайоджана̄ни на̄ма хонтӣти чхаккачатуккабха̄вам̣ аниччхантасса, на̄наттхатам̣ пана иччхантасса̄ти адхиппа̄йо. авассан̃ча самбандхо иччхитаббо пубба̄паравиродха̄паттитоти дассетум̣ ‘‘йа̄пи чеса̄’’тиа̄дима̄ха. пуччха̄ хи падавипалла̄сакаран̣ена дхамма̄ ева кусала̄ти кусаладхамма-садда̄нам̣ идха уддит̣т̣ха̄нам̣ екаттхатам̣ дӣпети, тава ча на̄наттхатам̣ вадантасса нева хи дхамма̄ кусала̄ти катва̄ та̄йапи пуччха̄йа виродхо а̄паджджати, вуччати ча татха̄ са̄ пуччха̄ти на на̄наттхата̄ йуджджати.
апаро найоти ‘‘кусала̄ дхамма̄’’тиа̄дӣнам̣ двиннам̣ двиннам̣ екаттхаттамева тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ екаттхана̄наттхаттехи чодети. тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ екатта̄тиа̄димхи йатха̄ тӣхи инда-саддехи вуччама̄на̄нам̣ индаттха̄нам̣ индабха̄вена екатта̄ тато анан̃н̃есам̣ саккапуриндадасахассаккхасаддаттха̄нам̣ екаттам̣, евам̣ тин̣н̣ам̣ дхамма-саддаттха̄нам̣ дхаммабха̄вена екатта̄ тато анан̃н̃есам̣ кусала̄кусала̄бйа̄ката-саддаттха̄нам̣ екаттам̣ а̄паджджатӣти аттхо. дхаммо на̄ма бха̄воти сабха̄вадха̄ран̣а̄дина̄ аттхена дхаммоти вутто, со ча сабха̄вассева хоти, на̄сабха̄васса̄ти имина̄ адхиппа̄йена вадати. хоту бха̄во, тато кинти? йади тин̣н̣ам̣ дхаммасадда̄нам̣ на̄наттхата̄, тӣсу дхаммесу йо кочи еко дхаммо бха̄во, тато анан̃н̃ам̣ кусалам̣ акусалам̣ абйа̄катам̣ ва̄ екекамева бха̄во. бха̄вабхӯта̄ пана дхамма̄ ан̃н̃е две абха̄ва̄ хонтӣти техи анан̃н̃е кусала̄дӣсу две йе кечи абха̄ва̄. йопи ча со еко дхаммо бха̄воти гахито, сопи сама̄нарӯпесу тӣсу дхаммасаддесу айамева бха̄ваттхо хотӣти нийамасса абха̄ва̄ ан̃н̃асса бха̄ваттхатте сати абха̄во хотӣти тато анан̃н̃ассапи абха̄ваттам̣ а̄паннанти кусала̄дӣнам̣ саббесампи абха̄ватта̄патти хоти. на хи индасса амануссатте тато анан̃н̃есам̣ сакка̄дӣнам̣ мануссаттам̣ аттхӣти.
нану евамапи екасса бха̄ваттам̣ вина̄ ан̃н̃есам̣ абха̄ваттам̣ на сакка̄ ваттум̣, таттха ча екенева бха̄вена бхавитаббанти нийама̄бха̄вато тин̣н̣ампи бха̄ватте сиддхе техи анан̃н̃есам̣ кусала̄дӣнампи бха̄ваттам̣ сиддхам̣ хотӣти? на хоти тин̣н̣ам̣ дхамма-садда̄нам̣ на̄наттхабха̄васса анун̃н̃а̄татта̄. на хи тин̣н̣ам̣ бха̄ватте на̄наттхата̄ аттхи, анун̃н̃а̄та̄ ча са̄ тайа̄ти. нану тин̣н̣ам̣ дхамма̄нам̣ абха̄ваттепи на̄наттхата̄ на сийа̄ти? ма̄ хоту на̄наттхата̄, тава пана на̄наттхатам̣ пат̣иджа̄нантасса ‘‘есо досо’’ти вада̄ми, на пана майа̄ на̄наттхата̄ екаттхата̄ ва̄ анун̃н̃а̄та̄ти куто ме виродхо сийа̄ти. атха ва̄ абха̄ваттам̣ а̄паннехи дхаммехи анан̃н̃е кусала̄дайопи абха̄ва̄ ева сийунти идам̣ вачанам̣ анийамена йе кечи две дхамма̄ абха̄ваттам̣ а̄панна̄, техи анан̃н̃есам̣ кусала̄дӣсу йесам̣ кесан̃чи двиннам̣ кусала̄дӣнам̣ абха̄ватта̄паттим̣ сандха̄йа вуттам̣ екасса бха̄ватта̄. йампи вуттам̣ ‘‘техи ча ан̃н̃о кусалапаропи абха̄во сийа̄’’ти, там̣ анийамадассанаттхам̣ вуттам̣, на саббесам̣ абха̄васа̄дханаттхам̣. айан̃хи таттха аттхо акусалапарасса ва̄ абйа̄катапарасса ва̄ дхаммасса бха̄ватте сати техи ан̃н̃о кусалапаропи абха̄во сийа̄ти.
саббаметам̣ ака̄ран̣анти еттха ка̄ран̣ам̣ на̄ма йутти. кусалакусаласадда̄нам̣ вийа екантаекаттхатам̣, кусаларӯпачаккхума-садда̄нам̣ вийа екантана̄наттхатан̃ча викаппетва̄ йа̄йам̣ пунарутти чхаккачатукка̄патти асамбандхавиродха̄бха̄ва̄патти доса̄ропанайутти вутта̄, сабба̄ са̄ айутти, татха̄ екаттхана̄наттхата̄бха̄ватоти вуттам̣ хоти. йа̄ йа̄ анумати йатха̄нумати ануматийа̄ ануматийа̄ воха̄расиддхито. ануматийа̄ анурӯпам̣ ва̄ йатха̄нумати, йатха̄ анумати паватта̄, татха̄ таданурӯпам̣ воха̄расиддхитоти аттхо. анумати хи висесанависеситабба̄бха̄вато аччантамабхиннесу каттхачи кирийа̄гун̣а̄дипариггахависесена авиват̣асаддаттхавиваран̣аттхам̣ паватта̄ йатха̄ ‘‘сакко индо пуриндадо’’ти. каттхачи аччантам̣ бхиннесу йатха̄ ‘‘дхаво кхадиро пала̄со ча а̄нӣйантӯ’’ти. каттхачи висесанависеситаббабха̄вато бхеда̄бхедавантесу сеййатха̄пи ‘‘нӣлуппалам̣ пан̣д̣итапурисо’’ти, та̄йа та̄йа ануматийа̄ таданурӯпан̃ча те те воха̄ра̄ сиддха̄. тасма̄ иха̄пи кусаладхамма-садда̄нам̣ висесанависеситаббабха̄вато висесаттхаса̄ман̃н̃аттхапариггахена сама̄не аттхе бхеда̄бхедайутте паватти анумата̄ти та̄йа та̄йа ануматийа̄ таданурӯпан̃ча сиддхо есо воха̄ро. тасма̄ вуттам̣ ‘‘саббаметам̣ ака̄ран̣а’’нти.
аттано аттано аттхависесам̣ тасса дӣпентӣти аттана̄ париггахитам̣ аттана̄ вуччама̄нам̣ анаваджджасукхавипа̄ка̄дикусала̄дибха̄вам̣ дхамма-саддасса дӣпенти тадаттхасса таббха̄вадӣпанавасена̄ти адхиппа̄йо. на хи дхамма-саддо кусала̄дибха̄во хотӣти. имина̄ва̄ти ‘‘дхамма-саддо парийаттиа̄дӣсу диссатӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣ’’тиа̄дина̄ ча найена. со хи саббаттха сама̄но, на кусала-саддо а̄рогйа̄дӣсу диссатӣти ‘‘куччхите салайантӣ’’тиа̄дико, со ча висесанайо ‘‘ито парам̣ висесаматтамева ваккха̄ма̄’’ти етена апанӣтоти дат̣т̣хаббо. на хи кусала̄дивисесам̣ гахетва̄ паватта̄ сукха̄йа ведана̄йа сампайутта̄тиа̄дайо висеса̄ти.
2. сукхасса ча паха̄на̄ти еттха сукхиндрийам̣ ‘‘сукха’’нти вуттам̣, тан̃ча сукхаведана̄ва хотӣти ‘‘сукхаведана̄йам̣ диссатӣ’’ти вуттам̣, на пана ‘‘тиссо има̄, бхиккхаве, ведана̄ сукха̄ ведана̄’’тиевама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.249 а̄дайо) сукха-саддо вийа сукхаведана̄саддена сама̄наттхатта̄. айан̃хи сукхиндрийаттхо сукха-саддо ка̄йасукханам̣ ка̄йа̄нуггахам̣ са̄тависесам̣ гахетва̄ паватто, на пана сукха̄ ведана̄ ‘‘йам̣ кин̃чи веданам̣ ведети сукхам̣ ва̄ (ма. ни. 1.409), йо сукхам̣ дуккхато’’тиевама̄дӣсу (сам̣. ни. 4.253) сукха-саддо вийа са̄таса̄ман̃н̃ам̣ гахетва̄ паваттоти. йасмим̣ сати сукхахетӯнам̣ паватти, там̣ сукхамӯлам̣. буддхуппа̄де ча ка̄масаматиккама̄дике вира̄ге ча сати сукхахетӯнам̣ пун̃н̃апассаддхиа̄дӣнам̣ паватти хотӣти там̣ ‘‘сукхамӯлам̣ сукха’’нти вуттам̣. сукхасса ча а̄рамман̣атта̄ ‘‘рӯпам̣ сукха’’нти вуттам̣. пун̃н̃а̄нӣти йадидам̣ вачанам̣, там̣ сукхасса ча адхивачанам̣ ит̣т̣хавипа̄касса адхивачанам̣ тадаттхасса ит̣т̣хавипа̄кавипаччанатоти аттхо. сукхапаччайа̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ ит̣т̣ха̄нам̣ т̣ха̄нам̣ ока̄со сагга̄ нанданан̃ча̄ти ‘‘сукха̄ сагга̄ сукхам̣ нандана’’нти вуттам̣. дит̣т̣хадхаммети имасмим̣ аттабха̄ве. сукхавиха̄ра̄ти пат̣хамаджджха̄навиха̄ра̄дӣ. нӣваран̣а̄дибйа̄ба̄дхарахитатта̄ ‘‘абйа̄баджджха̄’’ти вутта̄. саббасан̇кха̄радуккханибба̄панато там̣ниродхатта̄ ва̄ ‘‘нибба̄нам̣ сукха’’нти вуттам̣. а̄ди-саддена ‘‘адуккхамасукхам̣ сантам̣, сукхамиччева бха̄сита’’нти адуккхамасукхе. ‘‘двепи майа̄, а̄нанда, ведана̄ вутта̄ парийа̄йена сукха̄ ведана̄ дуккха̄ ведана̄’’ти (сам̣. ни. 4.267) сукхопеккха̄су ча ит̣т̣ха̄сӯти евама̄дӣсу паватти сан̇гахита̄.
дуккхаваттхӯти дуккхасса ока̄со. аттано паччайехи уппаджджама̄нампи хи там̣ дуккхам̣ джа̄тиа̄дӣсу виджджама̄несу таббаттхукам̣ хутва̄ уппаджджати. дуккхапаччайети дуккхахетумхи, дуккхасса джанакети аттхо. дуккхапаччайат̣т̣ха̄нети дуккхаджанакакаммасса саха̄йабхӯта̄нам̣ анит̣т̣харӯпа̄дипаччайа̄нам̣ т̣ха̄не. паччайасаддо хи джанаке джанакасаха̄йе ча паваттатӣти. а̄ди-саддена ‘‘йаданиччам̣ там̣ дуккха’’нтиа̄дина̄ (сам̣. ни. 3.15, 45-46, 76) сан̇кха̄радуккха̄дӣсу паватти дат̣т̣хабба̄. сампайутте ваттхун̃ча караджака̄йам̣ сукхайати ладдхасса̄де ануггахите каротӣти сукха̄. сукха̄ти ведана̄саддамапеккхитва̄ сукхабха̄ваматтасса аппака̄санена напум̣сакалин̇гата̄ на ката̄. сабха̄вато сан̇каппато ча йам̣ ит̣т̣хам̣, таданубхаванам̣ ит̣т̣ха̄ка̄ра̄нубхаванам̣ ва̄ ит̣т̣ха̄нубхаванам̣.
саманти ависамам̣. сама̄ екӣбха̄вӯпагата̄ вийа йутта̄, самам̣ ва̄ саха йутта̄ти йоджетаббам̣. екуппа̄да̄ти еко сама̄но уппа̄до етесанти екуппа̄да̄, сама̄напаччайехи сахуппаттика̄ти аттхо. сахуппаттика̄нам̣ рӯпа̄рӯпа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘еканиродха̄’’ти вуттам̣, йе сама̄нуппа̄да̄ сама̄наниродха̄ ча, те сампайутта̄ти рӯпа̄рӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайого нива̄рито хоти. евамапи авиниббхогарӯпа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘екаваттхука̄’’ти вуттам̣, йе екуппа̄да̄ еканиродха̄ екаваттхука̄ ча, те сампайутта̄ти. евамапи авиниббхогарӯпесу екам̣ маха̄бхӯтам̣ сесамаха̄бхӯтопа̄да̄рӯпа̄нам̣ ниссайапаччайо хотӣти тена та̄ни екаваттхука̄нӣти, чаккха̄диниссайабхӯта̄ни ва̄ бхӯта̄ни екам̣ ваттху етесу саннисситанти екаваттхука̄нӣти каппентасса тесам̣ сампайуттата̄патти сийа̄ти таннива̄ран̣аттхам̣ ‘‘ека̄рамман̣а̄’’ти вуттам̣, йе екуппа̄да̄…пе… ека̄рамман̣а̄ ча хонти, те сампайутта̄ти. пат̣иломато ва̄ ека̄рамман̣а̄ти вутте екавӣтхийан̃ча пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччхана̄нам̣ на̄на̄вӣтхийам̣ парасанта̄не ча екасмим̣ а̄рамман̣е уппаджджама̄на̄нам̣ бхиннаваттхука̄нам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘екаваттхука̄’’ти вуттам̣, йе екаваттхука̄ хутва̄ ека̄рамман̣а̄, те сампайутта̄ти. евамапи сампат̣иччханасантӣран̣а̄дӣнам̣ сампайуттата̄ а̄паджджеййа̄ти ‘‘еканиродха̄’’ти вуттам̣, йе еканиродха̄ хутва̄ екаваттхука̄ ека̄рамман̣а̄, те сампайутта̄ти. ким̣ пана на̄нуппа̄да̄пи евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонти, атха екуппа̄да̄ ева̄ти вича̄ран̣а̄йа екуппа̄да̄ ева евам̣ тивидхалаккхан̣а̄ хонтӣти дассанаттхам̣ ‘‘екуппа̄да̄’’ти вуттам̣.
3. випаккабха̄вама̄панна̄нам̣ арӯпадхамма̄нанти йатха̄ са̄либӣджа̄дӣнам̣ пхала̄ни там̣садиса̄ни ниббатта̄ни випакка̄ни на̄ма хонти, випа̄канируттин̃ча лабханти, на мӯлан̇курапаттакхандхана̄л̣а̄ни, евам̣ кусала̄кусала̄нам̣ пхала̄ни арӯпадхаммабха̄вена са̄рамман̣абха̄вена суккакан̣ха̄дибха̄вена ча там̣садиса̄ни випаккабха̄вама̄панна̄нӣти випа̄канируттим̣ лабханти, на рӯпадхамма̄ камманиббатта̄пи камма̄садиса̄ти дассетум̣ вуттам̣. джа̄тиджара̄сабха̄ва̄ти джа̄йанаджӣран̣асабха̄ва̄. випа̄капакатика̄ти випаччанапакатика̄. випаччанасабха̄вата̄ ча анупаччхинна̄виджджа̄тан̣ха̄ма̄насанта̄не сабйа̄па̄рата̄, тена абхин̃н̃а̄дикусала̄нам̣ бха̄вана̄йапаха̄табба̄диакусала̄нан̃ча випа̄ка̄нуппа̄данепи випа̄кадхаммата̄ сиддха̄ хоти. випаккабха̄ванти четтха бха̄ва-саддена сабха̄во ева вутто. там̣ йатха̄вуттам̣ випаккасабха̄вам̣ дутийасса вуттам̣ випаччанасабха̄ван̃ча гахетва̄ ‘‘убхайасабха̄вапат̣иккхепавасена̄’’ти а̄ха.
4. упетена а̄динна̄ упа̄динна̄. ким̣ пана там̣ упетам̣, кена ча упетам̣, катхан̃ча упетам̣, ке ча тена а̄динна̄ти? сати ча локуттара̄нам̣ кесан̃чи а̄рамман̣абха̄ве танниваттанаттхам̣ упетасаддасамбандхина̄ упайа-саддена вуччама̄на̄хи чатуббидхупа̄да̄набхӯта̄хи тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетам̣, техи ча а̄рамман̣акаран̣авасена упетам̣, на саманна̄гамавасена. сати ча саббатебхӯмакадхамма̄нам̣ упа̄да̄на̄рамман̣атте йехи випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни амхехи ниббаттатта̄ амха̄кам̣ ета̄ни пхала̄нӣти ган̣хантехи вийа а̄динна̄ни, та̄ни тебхӯмакакамма̄ни каммабха̄вена екаттам̣ упанетва̄ упетанти идха гахита̄ни. техи ча ниббатта̄ни випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни упа̄динна̄ дхамма̄ти саббаметам̣ дассетум̣ ‘‘а̄рамман̣акаран̣авасена̄’’тиа̄ди вуттам̣. айан̃ча аттханайо йатха̄самбхавам̣ йоджетаббо, на вачана̄нупуббена̄ти. еттха̄ха – йади а̄рамман̣акаран̣авасена тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетена а̄динна̄ упа̄динна̄, саббатебхӯмакадхамма̄ ча тан̣ха̄дӣнам̣ а̄рамман̣а̄ хонти, на ча упетасаддо камме ева нирул̣хо, тена каммассева гахан̣е ка̄ран̣ам̣ наттхи, тасма̄ саббатебхӯмакадхаммапаччайуппанна̄нам̣ авиджджа̄дихетӯхи ниббатта̄нам̣ сан̇кха̄ра̄дипхала̄нам̣ упа̄диннаттам̣ а̄паджджати тесампи техипхалабха̄вена гахитатта̄. упа-саддена ча упетата̄маттам̣ джотитам̣, на а̄рамман̣акаран̣ам̣ саманна̄гаманиваттакам̣, а̄динна-саддена ча гахитата̄маттам̣ вуттам̣, на каммасамут̣т̣ха̄ната̄висесо. тасма̄ саббапаччайуппанна̄нам̣ упа̄диннаттам̣ а̄паджджатӣти? на̄паджджати бодханеййаджджха̄сайавасена десана̄паваттито. йесан̃хи бодханаттхам̣ ‘‘упа̄динна̄’’ти етам̣ вуттам̣, те тенева вачанена йатха̄вуттаппака̄ре дхамме буджджхим̣су, етарахи пана та̄вата̄ буджджхитум̣ асакконтена сутва̄ тадаттхо ведитабботи еса̄ аттхавибха̄вана̄ ката̄ ‘‘каммуна̄’’ти.
айам̣ пана апаро аттхо дат̣т̣хаббо – упа-саддо упетам̣ дӣпети. айан̃хи упа-саддо сама̄се пайуджджама̄но ‘‘атима̄ла̄’’тиа̄дӣсу ати-саддо вийа атиккаманам̣ саса̄дханам̣ упагаманам̣ саса̄дханам̣ вадати, упагаманан̃ча упа̄да̄наупайо, тена упагатам̣ упетам̣. ким̣ пана танти? йам̣ асати упа̄да̄не на хоти, там̣ ‘‘упа̄да̄напаччайа̄ бхаво’’ти евам̣ вуттам̣ тебхӯмакакаммам̣ паччайабха̄вена пуримаджа̄туппаннена упа̄да̄нена упагататта̄ ‘‘упета’’нти вуччати. на хи кочи анупаггамма аниччханто каммам̣ каротӣти. тена упетена каммуна̄ пунаббхавасса а̄да̄нам̣ хоти. каммуна̄ хи са̄савена сатта̄ а̄дийанти пунаббхавам̣, тасма̄ а̄да̄таббабха̄вена па̄кат̣о пунаббхаво. со ча упапаттибхаво тебхӯмакавипа̄какат̣атта̄рӯпасан̇гахо ‘‘бхавапаччайа̄ джа̄тӣ’’ти еттха джа̄тивачане самаваруддхоти упа̄диннавачанена упапаттибхаво вуччати, упапаттибхаво ча тебхӯмакавипа̄какат̣атта̄рӯпа̄нӣти дха̄тукатха̄йам̣ пака̄ситаметам̣. тасма̄ упетена а̄динна̄ти те ева дхамма̄ вуччантӣти сиддхо айаматтхоти. упа̄динна-саддасса аттхам̣ ватва̄ там̣ виссаджджетва̄ упа̄да̄нийа-саддасса висум̣ упа̄диннасадда̄напеккхам̣ аттхам̣ ваттум̣ ‘‘а̄рамман̣абха̄вам̣ упагантва̄’’тиа̄дима̄ха. тасма̄ ева ависесетва̄ ‘‘упа̄да̄насса а̄рамман̣апаччайабхӯта̄наметам̣ адхивачана’’нти вуттам̣. там̣ пана упа̄да̄нийам̣ упа̄диннам̣ анупа̄диннанти дувидхам̣. тасма̄ там̣ висесанена дассенто ‘‘упа̄динна̄ ча те упа̄да̄нийа̄ ча̄’’тиа̄дима̄ха.
5. сам̣килесоти даса килесаваттхӯни вуччанти. сам̣килит̣т̣ха̄ти техи виба̄дхита̄ упата̄пита̄ ча. те пана йасма̄ сам̣килесасампайутта̄ екуппа̄да̄дӣхи нинна̄натта̄ екӣбха̄вамива гата̄ виса̄дӣхи вийа саппиа̄дайо видӯсита̄ малӣна̄ виба̄дхита̄ упата̄пита̄ ча на̄ма хонти, тасма̄ а̄ха ‘‘сам̣килесена саманна̄гата̄ сам̣килит̣т̣ха̄’’ти. сам̣килесам̣ арахантӣти сам̣килесасса а̄рамман̣абха̄вена там̣ ладдхум̣ арахантӣти аттхо. а̄рамман̣абха̄ва̄натиккаманатоти етена сам̣килеса̄натиккаманамева дассети, ваттхайугикасун̇каса̄ликасадда̄нам̣ вийа сам̣килесика-саддасса паватти ведитабба̄.
6. саха витаккена хонтӣти вачанасесо йоджетаббо авуччама̄нассапи бхавати-аттхасса вин̃н̃а̄йама̄натта̄. матта̄ти пама̄н̣ава̄чакам̣ екам̣ паданти гахетва̄ ‘‘вича̄рова матта̄ етеса’’нти аттхо вутто. ан̃н̃аттха авиппайогӣсу витаккавича̄ресу вича̄рова етесам̣ матта̄, тато уддхам̣ витаккена сампайогам̣ на гаччхантӣти аттхо. айамапаро аттхо – матта-саддо висесаниваттиаттхо. савитаккасавича̄ра̄ дхамма̄ хи витаккависит̣т̣хена вича̄рена савича̄ра̄, ете пана вича̄раматтена витаккасан̇кха̄тависесарахитена, тасма̄ ‘‘вича̄раматта̄’’ти вуччанти, вича̄раматтавантоти аттхо. вича̄раматтавачанена авитаккатте сиддхе авитакка̄нам̣ ан̃н̃есампи аттхибха̄ваджотанаттхам̣ авитаккавачанам̣. авитакка̄ хи вича̄раматта̄ ча санти авича̄ра̄ ча̄ти ниваттетабба̄ гахетабба̄ ча хонти, тесу авуччама̄несу ниваттетаббагахетаббасса адасситатта̄ вича̄раматта̄ваавитакка̄ти а̄паджджеййа̄ти. висесанависеситаббабха̄во пана йатха̄ка̄мам̣ хотӣти са̄ман̃н̃ена авитаккабха̄вена саха вича̄раматтата̄йа дхаммависесанабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти пада̄нуккамо като.
атха ва̄ савича̄ра̄ дувидха̄ савитакка̄ авитакка̄ ча, тесу авитакке ниваттетум̣ а̄дипадам̣ вуттам̣. авича̄ра̄ ча дувидха̄ савитакка̄ авитакка̄ ча, тесу савитакке ниваттетум̣ татийападам̣ вуттам̣. йе пана двӣхипи ниваттита̄ авитакка̄ савитакка̄ ча савича̄ра̄ авича̄ра̄ ча, тесу ан̃н̃атарадассанам̣ ва̄ каттаббам̣ сийа̄ убхайадассанам̣ ва̄. убхайадассане карийама̄не йади ‘‘савитаккасавича̄ра̄’’ти вуччеййа, а̄дипадаттхата̄ва а̄паджджати. атха ‘‘авитаккаавича̄ра̄’’ти вуччеййа, антападаттхата̄. атха пана ‘‘авитаккасавича̄ра̄ савитаккаавича̄ра̄’’ти вуччеййа, аджджхаттабахиддха̄нам̣ вийа аттхантара̄бха̄во ва̄ сан̇карадосо ва̄ екассева савитакка̄витакката̄савича̄ра̄вича̄рата̄виродхо ва̄ а̄паджджеййа, тасма̄ ан̃н̃атарадассанена итарампи пака̄сетум̣ авитаккавачанена двиппака̄ресу ваттаббесу савитаккаавича̄ре ниваттетва̄ авитаккасавича̄ре дассенто а̄ха ‘‘авитаккавича̄раматта̄’’ти. атха ва̄ витакка̄бха̄вена ете вича̄раматта̄, на вича̄рато ан̃н̃асса кассачи дхаммасса абха̄ва̄ти дассетум̣ авитаккавачанена вича̄раматта̄ висесита̄.
7. упеккхатӣти ведайама̄на̄пи маджджхаттаведана̄ сукха̄ка̄ре дуккха̄ка̄ре ча уда̄сина̄ хотӣти аттхо. атха ва̄ упета̄ йутта̄ сукхадуккха̄нам̣ авируддха̄ иккха̄ анубхаванам̣ упеккха̄. висесадассанавасена̄ти на̄наттадассанавасена. йади хи пӣтисахагата̄ ева сукхасахагата̄ сийум̣, ‘‘пӣтисахагата̄’’ти етенева сиддхатта̄ ‘‘сукхасахагата̄’’ти идам̣ на ваттаббам̣ сийа̄, ‘‘сукхасахагата̄’’ти ва̄ вуччама̄не ‘‘пӣтисахагата̄’’ти на ваттаббам̣, тато тикам̣ пӯрентена дуккхасахагатападам̣ ваттаббам̣ сийа̄, еван̃ча сати ‘‘ведана̄ттико ева̄йа’’нти вуттавачанам̣ а̄паджджати, тасма̄ ‘‘пӣтисахагата̄’’ти ватва̄ ‘‘сукхасахагата̄’’ти ваданто пӣтивиппайуттампи сукхам̣ аттхӣти татийаджджха̄нака̄йавин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ сукхам̣ саппӣтикасукхато бхиннам̣ катва̄ дассетӣти адхиппа̄йо. атха ва̄ пӣтисукха̄нам̣ дуббин̃н̃еййана̄натта̄нам̣ на̄наттадассанаттхам̣ айам̣ тико вутто. ‘‘пӣтисахагата̄’’ти еттха хи сукхекадесо сан̇гахито, на пӣти. ‘‘сукхасахагата̄’’ти еттха пӣти сан̇гахита̄, на сукхам̣. пӣтивиппайуттасукхасахагата̄ ча пуримена асан̇гахита̄ паччхимена сан̇гахита̄ти сиддхо пӣтисукха̄нам̣ висесоти.
8. нибба̄нам̣ дассанатоти нибба̄на̄рамман̣атам̣ сандха̄йа̄ха. атха ва̄ дхаммачаккху пунаппунам̣ ниббаттанена бха̄вана̄бха̄вам̣ аппаттам̣ дассанам̣ на̄ма, дхаммачаккху ча парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ена чатусаччадхаммадассанам̣ тадатисайо, тасма̄ наттхеттха готрабхусса дассанабха̄ва̄паттӣти. убхайапат̣иккхепавасена̄ти двӣхи падехи вуттадхаммапат̣иккхепавасена, на паха̄йакапат̣иккхепавасена. татха̄ хи сати дассанабха̄вана̄хи ан̃н̃о самуччхедавасена паха̄йако аттхи, тена паха̄табба̄ нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти айаматтхо а̄паджджати, на ча ан̃н̃о паха̄йако аттхи ан̃н̃ехи виккхамбхита̄нан̃ча пунаппаваттисаббха̄ва̄, на̄пи паха̄табба̄ татийападена сан̇гайханти, кинту аппаха̄табба̄ ева̄ти. тасма̄ паха̄таббападам̣ паччекам̣ йоджетва̄ нева дассанена паха̄табба̄ на бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти дассанена бха̄вана̄йа паха̄таббехи ан̃н̃е гахита̄ти ведитабба̄.
9. еваматтхам̣ аггахетва̄ти аттха̄йуттито ча садда̄йуттито ча аггахетаббатам̣ дассети. дассанабха̄вана̄хи аппаха̄таббахетуматтесу хи гайхама̄несу ахетука̄ асан̇гахита̄ти йатха̄дхиппетасса аттхасса апарипун̣н̣атта̄ аттха̄йутти, паха̄таббасаддасса ниччаса̄пеккхатте ча сати на самбандхӣсаддато паха̄йакато ан̃н̃ам̣ пат̣иседхам̣ апеккхама̄насса хетусаддена сама̄со упападжджатӣти садда̄йутти ча ведитабба̄. еваматтхо гахетабботи паха̄табба-саддам̣ пат̣иседхена айоджетва̄ йесам̣ ан̃н̃ападаттхе сама̄со, таббисесанам̣ аттхӣти идам̣ пат̣иседхена йоджетва̄ дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо хету етесам̣ неваттхӣти аттхо гахетабботи вуттам̣ хоти. еван̃ча сати йатха̄дхиппетаттхо саббо сан̇гахитоти. аттха̄йутти ма̄ хоту, саддо пана идха̄пи на йутто. екантайогӣнам̣ аттхи-саддамева хи апеккхама̄на̄нам̣ убхиннам̣ паха̄таббахету-садда̄нам̣ сама̄со йутто, на пат̣иседхам̣ апеккхама̄на̄нанти, тасма̄ гахетаббаттхадассанаматтам̣ етам̣ катам̣, саддо пана йатха̄ йуджджати, татха̄ йоджетаббо. евам̣ пана йуджджати – паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти паха̄таббахетука̄. кена паха̄табботи? дассанена бха̄вана̄йа ча. тайидам̣ паха̄таббахетукападам̣ дассанабха̄вана̄падехи висум̣ висум̣ йоджетва̄ техи йуттена йе дассанена паха̄таббахетука̄ нева хонти, бха̄вана̄йа паха̄таббахетука̄ ча на хонтӣти пат̣иседхан̃ча висум̣ висум̣ йоджетва̄ те нева дассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббахетука̄ти вуччанти. невавипа̄канавипа̄кадхаммадхаммавачанам̣ вийа хи пуримапададвайасан̇гахитадхаммапат̣иседханена тадан̃н̃адхамманидассанаметам̣ хоти, на ахетукападам̣ вийа хетувирахаппака̄санена̄ти. еван̃ча катва̄ две пат̣иседха̄ йутта̄ хонти.
хетуйева хи тесам̣ наттхи, йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄ти пуримасмин̃хи аттхе хетӯнам̣ дассанабха̄вана̄хи паха̄таббата̄ пат̣иккхитта̄, пат̣иккхепо ча паха̄табба̄сан̇ка̄саббха̄ве хоти, паха̄табба̄сан̇ка̄ ча хетумхи сати сийа̄, тесам̣ пана ахетука̄нам̣ хетуйева наттхи, йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄, тадабха̄ва̄ паха̄табба̄сан̇ка̄ наттхӣти там̣нива̄ран̣аттхо пат̣иккхепо на самбхавати, тасма̄ ‘‘невадассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етеса’’нти евам̣ ахетука̄нам̣ гахан̣ам̣ на бхавеййа̄ти аттхо. атха ва̄ итаратха̄ хи ахетука̄нам̣ аггахан̣ам̣ бхавеййа̄ти аттхасса па̄кат̣атта̄ на ка̄ран̣аса̄дханӣйо есоти гахетаббаттхассева ка̄ран̣ам̣ ваданто ‘‘хетуйева хи тесам̣ наттхӣ’’тиа̄дима̄ха. тесан̃хи невадассанена на бха̄вана̄йапаха̄таббахетукападавачанӣйа̄нам̣ йо дассанабха̄вана̄хи паха̄таббо сийа̄, со евам̣пака̄ро хету наттхи. те хи анекаппака̄ра̄ сахетука̄ ахетука̄ ча̄ти, тасма̄ невадассанена на бха̄вана̄йа паха̄таббо хету етесам̣ аттхӣти айаматтхо гахетабботи аттхо.
10. там̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ти идам̣ чатукиччаса̄дханавасена а̄рамман̣акаран̣ам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. ан̃н̃атха̄ готрабхупхалапаччавеккхан̣а̄дӣнампи апачайага̄мита̄ а̄паджджеййа̄ти. атха ва̄ хетубха̄вена апачайам̣ нибба̄нам̣ гаччхантӣти апачайага̄мино. нибба̄насса хи аниббаттанийаттепи самудайаппаха̄насамудайаниродха̄нам̣ адхигамаадхигантаббабха̄вато хетухетупхалабха̄во магганибба̄на̄нам̣ йуджджати. йатха̄ха ‘‘дуккханиродхе н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄, дуккханиродхага̄минийа̄ пат̣ипада̄йа н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 719). аттхоти хи хетупхалам̣. дхаммоти хетӯти. пуримапаччхима̄нам̣ пуриме сасампайутта̄ вутта̄, паччхиме кевала̄. пуриме вийа пана паччхиме аттхепи арийамаггасӣсена саббалокуттаракусалачиттуппа̄да̄ гахетабба̄. дутийе аттхавикаппе ‘‘а̄чайам̣ га̄мино’’ти ваттаббе ануна̄сикалопо катоти дат̣т̣хаббо. а̄чинантӣти ва̄ а̄чайа̄, а̄чайа̄ хутва̄ гаччханти паваттантӣтипи аттхо дат̣т̣хаббо.
11. сатта пана секкха̄ сиккханасӣла̄ти секкха̄, тесам̣ имети секкха̄, ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣а̄ маггапхалаттайадхамма̄. сайамева сиккхантӣти сиккханасӣла̄наметам̣ нидассанам̣. йе хи дхамма̄ сиккханти, те сиккханасӣла̄ хонтӣти. аккхараттхо пана сиккха̄ етесам̣ сӣланти секкха̄ти. на секкха̄ти йаттха секкхабха̄ва̄сан̇ка̄ аттхи, таттха̄йам̣ пат̣иседхоти локийанибба̄несу асеккхабха̄ва̄на̄патти дат̣т̣хабба̄. сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ хи сиккха̄ аттано пат̣ипаккхакилесехи виппамутта̄ парисуддха̄ упаккилеса̄нам̣ а̄рамман̣абха̄вампи анупагаманато ета̄ сиккха̄ти ваттум̣ йутта̄ ат̣т̣хасу маггапхалесу виджджанти, тасма̄ чатумаггахет̣т̣химапхалаттайадхамма̄ вийа арахаттапхаладхамма̄пи та̄су сиккха̄су джа̄та̄ти ча, там̣сиккха̄саман̇гино арахато итаресам̣ вийа секкхатте сати секкхасса етети ча, сиккха̄ сӣлам̣ етесанти ча секкха̄ти а̄сан̇китабба̄ сийунти тада̄сан̇ка̄ниваттанаттхам̣ ‘‘асеккха̄’’ти йатха̄вуттасеккхабха̄вапат̣иседхо като. арахаттапхале хи паваттама̄на̄ сиккха̄ паринит̣т̣хитасиккха̄киччатта̄ на сиккха̄киччам̣ каронти, кевалам̣ сиккха̄пхалабха̄венева паваттанти, тасма̄ та̄ на сиккха̄вачанам̣ араханти, на̄пи там̣саман̇гино секкхавачанам̣, на ча там̣сампайутта̄ сиккханасӣла̄ти сиккха̄су джа̄та̄тиа̄диаттхехи аггапхаладхамма̄ секкха̄ на хонти, хет̣т̣химапхалесу пана сиккха̄ сакада̄га̄мимаггавипассана̄дӣнам̣ упаниссайабха̄вато сиккха̄киччам̣ каронтӣти сиккха̄вачанам̣ араханти, там̣саман̇гино ча секкхавачанам̣, там̣сампайутта̄ ча сиккханасӣлавуттӣти таттха дхамма̄ йатха̄вуттехи аттхехи секкха̄ хонти ева.
секкха̄ти ва̄ апарийоситасиккха̄ дассита̄. анантарамева ‘‘асеккха̄’’ти вачанам̣ парийоситасиккха̄нам̣ дассананти на локийанибба̄на̄нам̣ асеккхата̄патти. вуддхиппатта̄ ва̄ секкха̄ти етасмим̣ аттхе секкхадхаммесу ева кесан̃чи вуддхиппатта̄нам̣ асеккхата̄ а̄паджджати, тена арахаттамаггадхамма̄ вуддхиппатта̄ ча йатха̄вуттехи ча аттхехи секкха̄ти катва̄ асеккха̄ а̄панна̄ти? на, там̣садисесу таббоха̄ра̄. арахаттамаггато хи нинна̄на̄каран̣ам̣ арахаттапхалам̣ т̣хапетва̄ парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ам̣ випа̄кабха̄ван̃ча, тасма̄ те ева секкха̄ дхамма̄ арахаттапхалабха̄вам̣ а̄панна̄ти сакка̄ ваттум̣, кусаласукхато ча випа̄касукхам̣ сантатарата̄йа пан̣ӣтатаранти вуддхиппатта̄ ча те дхамма̄ хонтӣти асеккха̄ти вуччантӣти.
12. килесавиккхамбхана̄саматтхата̄дӣхи паритта̄. ‘‘килеса…пе… та̄йа̄’’ти аттхаттайампи кусалесу йуджджати, випа̄какирийесу дӣгхасанта̄ната̄ва. пама̄н̣акарехи ва̄ ол̣а̄рикехи ка̄матан̣ха̄дӣхи париччхинна̄ паритта̄. техи апариччхиннатта̄ сукхумехи рӯпатан̣ха̄дӣхи париччхинна̄ пама̄н̣амахаттам̣ гата̄ти махаггата̄. апариччхинна̄ аппама̄н̣а̄.
14. атаппакат̣т̣хена̄ти дивасампи паччавеккхийама̄на̄ локуттарадхамма̄ титтим̣ на джаненти сама̄паджджийама̄на̄пи пхаладхамма̄ти.
15. ма̄тугха̄та̄дӣсу паваттама̄на̄пи хитасукхам̣ иччханта̄ва паваттантӣти те дхамма̄ хитасукха̄ваха̄ ме бхависсантӣти а̄сӣсита̄ хонти, татха̄ асубха̄сукха̄ничча̄наттесу субха̄дивипарийа̄садал̣хата̄йа а̄нантарийакамманийатамиччха̄дит̣т̣хӣсу паватти хотӣти те дхамма̄ асубха̄дӣсу субха̄дивипарӣтаппаваттика̄ хонти. миччха̄сабха̄ва̄ти муса̄сабха̄ва̄. анекесу а̄нантарийесу катесу йам̣ таттха балавам̣, там̣ випаччати, на итара̄нӣти екантавипа̄каджанаката̄йа нийатата̄ на сакка̄ ваттунти ‘‘випа̄када̄не сатӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха кхандхабхеда̄нантаранти чутианантарам̣. чути хи маран̣аниддесе (вибха. 193) ‘‘кхандха̄нам̣ бхедо’’ти вутта̄ти. етена вачанена сати пхалада̄не чутианантаро ева, на ан̃н̃о етесам̣ пхалака̄лоти пхалака̄ланийаменева нийатата̄ вутта̄ хоти, на пхалада̄нанийамена̄ти нийатапхалака̄ла̄нам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄нампи нийатата̄ а̄паджджати, тасма̄ випа̄кадхаммадхамма̄нам̣ паччайантаравикалата̄дӣхи авипаччама̄на̄нампи аттано сабха̄вена випа̄кадхаммата̄ вийа балавата̄ а̄нантарийена випа̄ке динне авипаччама̄на̄нампи а̄нантарийа̄нам̣ пхалада̄не нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча паваттӣти аттано сабха̄вена пхалада̄нанийаменева нийатата̄ а̄нантарийата̄ ча ведитабба̄. авассан̃ча нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча тесам̣ паваттӣти сампат̣иччхитаббаметам̣ ан̃н̃асса балавато а̄нантарийасса абха̄ве чутианантарам̣ екантена пхалада̄нато.
нану евам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ ан̃н̃асмим̣ випа̄када̄йаке асати чутианантарамева екантена пхалада̄нато а̄нантарийасабха̄ва̄ нийатасабха̄ва̄ ча паватти а̄паджджатӣти? на̄паджджати асама̄наджа̄тикена четопан̣идхивасена упагха̄такена ча ниваттетаббавипа̄катта̄ анантарекантапхалада̄йакатта̄бха̄ва̄, на пана а̄нантарийака̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ дутийаджджха̄на̄дӣни вийа асама̄наджа̄тикам̣ пхаланиваттакам̣ аттхи сабба̄нантарийака̄нам̣ авӣчипхалатта̄, на ча хет̣т̣хупапаттим̣ иччхато сӣлавато четопан̣идхи вийа упарӯпапаттиджанакакаммапхалам̣ а̄нантарийакапхалам̣ ниваттетум̣ саматтхо четопан̣идхи аттхи аниччхантассева авӣчипа̄танато, на ча а̄нантарийакопагха̄такам̣ кин̃чи каммам̣ аттхи, тасма̄ тесам̣йева анантарекантавипа̄каджанакасабха̄ва̄ паваттӣти.
анека̄ни ча а̄нантарийака̄ни ката̄ни еканте випа̄ке саннийататта̄ упарата̄випаччанасабха̄ва̄сан̇катта̄ ниччхита̄ни сабха̄вато нийата̄нева. чутианантарам̣ пана пхалам̣ анантарам̣ на̄ма тасмим̣ анантаре нийутта̄ни танниббаттанена анантаракаран̣асӣла̄ни анантараппайоджана̄ни ча̄ти сабха̄вато а̄нантарийака̄нева ча хонти. тесу пана сама̄насабха̄весу екена випа̄ке динне итара̄ни аттана̄ каттаббасса киччасса тенева кататта̄ на дутийам̣ татийампи ча пат̣исандхим̣ каронти, на саматтхата̄вигха̄татта̄ти наттхи тесам̣ нийата̄нантарийата̄ниваттӣти. на хи сама̄насабха̄вам̣ сама̄насабха̄васса саматтхатам̣ виханатӣти. екасса пана ан̃н̃а̄нипи упаттхамбхака̄ни хонтӣти дат̣т̣хабба̄нӣти. самма̄ сабха̄ва̄ти саччасабха̄ва̄.
16. парипун̣н̣амаггакиччатта̄ чатта̄ро арийамагга̄ва идха ‘‘магга̄’’ти вутта̄. паччайат̣т̣хена̄ти маггапаччайат̣т̣хена. никкхепакан̣д̣епи хи йе маггапаччайам̣ лабханти, на пана сайам̣ маггапаччайабха̄вам̣ гаччханти, те маггахетука̄ти дассетум̣ ‘‘арийамаггасаман̇гисса магган̇га̄ни т̣хапетва̄’’тиа̄ди (дха. са. 1039) вуттам̣. йо пана таттхева ‘‘арийамаггасаман̇гисса алобхо адосо амохо, име дхамма̄ маггахетӯ’’ти а̄динайо вутто, там̣ дассетум̣ ‘‘маггасампайутта̄ ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘арийамаггасаман̇гисса самма̄дит̣т̣хи магго чева хету ча̄’’тиа̄дина̄ пана вуттанайам̣ дассетум̣ ‘‘самма̄дит̣т̣хи сайа’’нтиа̄дима̄ха. таттха пана асан̇гахитасан̇ган̣ханавасена пат̣ипа̄т̣ийа̄ тайо найа̄ вутта̄, хетубахута̄васена татийо найо идха дутийо вутто.
абхибхавитва̄ паваттанат̣т̣хена̄ти сахаджа̄та̄дхипатипи пубба̄бхисан̇кха̄равасена джет̣т̣хакабха̄ве паваттама̄но сахаджа̄те аттано васе ануваттайама̄но те абхибхавитва̄ паваттати, а̄рамман̣а̄дхипатипи тада̄рамман̣е дхамме татхева атта̄нам̣ ануваттайама̄но те дхамме абхибхавитва̄ а̄рамман̣абха̄вена паваттати, на паччуппаннабха̄вена, тасма̄ адхипатидвайампи сан̇гахитанти ведитаббам̣. ‘‘магго адхипати етеса’’нти айан̃ча аттхо никкхепакан̣д̣е уда̄харан̣авасена а̄гатам̣ аттханайам̣ гахетва̄ вутто. йасма̄ пана пат̣т̣ха̄не (пат̣т̣ха̄. 2.16.11) ‘‘магга̄дхипатим̣ дхаммам̣ пат̣ичча магга̄дхипати дхаммо уппаджджати на̄дхипатипаччайа̄, магга̄дхипатӣ кхандхе пат̣ичча магга̄дхипати адхипатӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ магго адхипати магга̄дхипатӣти айампи аттхо па̄л̣ийам̣ сарӯпекасесавасена сама̄насаддаттхавасена ва̄ сан̇гахитоти ведитаббо.
17. ануппанна̄ти етена саббо уппаннабха̄во пат̣исиддхо, на уппаннадхаммабха̄во ева̄ти тена уппанна̄ вигата̄ атӣта̄пи на сан̇гахита̄ти дат̣т̣хабба̄. йади хи сан̇гахита̄ сийум̣, ‘‘ануппанно дхаммо уппаннасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тиевама̄ди вуччеййа, на ту вуттанти. ана̄гата̄ни випа̄какат̣атта̄рӯпа̄ни атӣте ана̄гате ва̄ камме пуриманиппханне ева уппаджджиссанти, на̄ниппханнети паринит̣т̣хитака̄ран̣екадеса̄нева хонти, тасма̄ та̄ни ‘‘авассам̣ уппаджджиссантӣти уппа̄дино дхамма̄’’ти вуччанти.
18. аттано сабха̄ванти каккхал̣апхусана̄дисабха̄вам̣.
20. евам̣ паваттама̄на̄ти евам̣ чаккха̄дибха̄вена пхусана̄дибха̄вена ча екасантатипарийа̄панната̄васена паваттама̄на̄. атта̄нам̣ адхи аджджхатта̄ти адхи-саддо сама̄сависайе адхика̄раттхам̣ паваттиаттхан̃ча гахетва̄ паваттатӣти атта̄нам̣ адхикичча уддисса паватта̄ аджджхатта̄. тена̄ти йасса джха̄на̄ вут̣т̣хахитва̄ аджджхаттам̣ бахиддха̄ аджджхаттабахиддха̄ ча сун̃н̃атам̣ а̄нен̃джан̃ча манасикарото аджджхаттасун̃н̃ата̄дӣсу читтам̣ на паккхандати на пасӣдати на сантит̣т̣хати на̄дхимуччати, йо ча итиха таттха сампаджа̄но, тена бхиккхуна̄. тасмим̣йева пуримасмим̣ сама̄дхинимиттети пат̣хамаджджха̄на̄дисама̄дхинимитте. аджджхаттамева̄ти джха̄нагочаре касин̣а̄димхи. читтам̣ сан̣т̣хапетаббанти пат̣хамаджджха̄на̄дичиттам̣ сан̣т̣хапетаббам̣. аджджхаттаратоти гочараджджхатте нибба̄не рато, сама̄дхигочаре каммат̣т̣ха̄не ва̄ рато. ‘‘сама̄хито еко сантусито тама̄ху бхиккху’’нти (дха. па. 362) га̄тха̄сесо.
аджджхаттам̣ сампаса̄дананти еттха джха̄нам̣ сакасантатипарийа̄паннатта̄ ‘‘аджджхатта’’нти вуттанти нийакаджджхаттаттхо аджджхатта-саддо хоти. аджджхаттанти сакасантатинийакам̣. аджджхатте бхава̄ аджджхаттика̄ти нийакаджджхаттесупи аббхантара̄ чаккха̄дайо вуччанти. еттха пана аджджхаттика-саддо чаккха̄дӣсу паваттама̄но дассито, на аджджхаттасаддо, аттхи ча аджджхаттааджджхаттикасадда̄нам̣ бахиддха̄ба̄хира-садда̄нам̣ вийа висесо. аджджхаттикасаддо хи сапарасанта̄никесу саббесу чаккха̄дӣсу рӯпа̄дӣсу ба̄хира-саддо вийа паваттати, аджджхатта-саддо пана сакасанта̄никесвева чаккхурӯпа̄дӣсу тато ан̃н̃есвева бахиддха̄-саддо вийа паваттатӣти тасма̄ саддато аттхато ча асама̄натта̄ на идаметтха уда̄харан̣ам̣ йуттанти. айам̣ панеттха адхиппа̄йо дат̣т̣хаббо – аджджхатте бхава̄ аджджхаттика̄ти айан̃хи вачанаттхо. йан̃ча аджджхатте бхавам̣, тена аджджхаттенева бхавитаббам̣, тена там̣ва̄чакасса аджджхатта-саддасса аджджхаттика-саддасса ча сама̄наттхата̄. убхиннампи садда̄нам̣ сама̄наттхабха̄вато аджджхаттаджджхатте паваттама̄не аджджхаттика-садде аджджхатта-саддо таттха паваттоти сакка̄ ваттунти.
айам̣ кхо пана̄нанда, виха̄роти виха̄расун̃н̃ата̄сутте (ма. ни. 3.187) сан̇ган̣ика̄ра̄мата̄йа рӯпа̄диратийа̄ ча а̄дӣнавам̣ ватва̄ таппат̣ипаккхавиха̄радассанаттхам̣ вуттам̣. аджджхаттам̣ сун̃н̃атанти висайабхӯтам̣ иссарийат̣т̣ха̄набхӯтам̣ сун̃н̃атам̣, сун̃н̃ата̄пхаласама̄паттинти аттхо. читтиссара̄ хи буддха̄ бхагаванто дхаммам̣ десента̄пи йам̣ мухуттам̣ тун̣хӣ бхавитаббам̣ хоти, там̣ мухуттам̣ пхаласама̄паттим̣ сама̄паджджанти, пагева ан̃н̃асмим̣ ка̄ле, тасма̄ саббаттха̄пи иссарийа̄нам̣ бахулам̣ пхаласама̄паттийам̣ иссарийасса паваттанато пхаласама̄патти ‘‘иссарийат̣т̣ха̄на’’нти вутта̄. арахаттапхала̄дхигамена ва̄ татха̄гата̄нам̣ иссарийам̣ ниббаттам̣ там̣джанакенева маггена̄ти там̣ тесам̣ иссарийат̣т̣ха̄нам̣. висайо ча анан̃н̃аттхабха̄вова йатха̄ ‘‘а̄ка̄се сакун̣а̄ удаке маччха̄’’ти, буддха̄ ча ан̃н̃аттха диссама̄на̄пи вивекапаббха̄рата̄йа пхаласама̄паттининна̄ва, тена тасса̄ тасса̄ кирийа̄йа анантарам̣ пхаласама̄паттийам̣йева бхавантӣти са̄ тесам̣ висайо, таббисайата̄ ча саччакасуттена (ма. ни. 1.364 а̄дайо) дӣпетабба̄.
22. йесам̣ дат̣т̣хаббабха̄во аттхи, те санидассана̄. чаккхувин̃н̃а̄н̣агочарабха̄вова дат̣т̣хаббабха̄во, тасса рӯпа̄йатана̄ анан̃н̃аттепи ан̃н̃ехи дхаммехи рӯпа̄йатанам̣ висесетум̣ ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ ‘‘саха нидассанена̄ти санидассана̄’’ти вуттам̣. дхаммасабха̄васа̄ман̃н̃ена хи екӣбхӯтесу дхаммесу йо на̄наттакаро сабха̄во, со ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритум̣ йутто. еван̃хи аттхависеса̄вабодхо хотӣти. сайан̃ча ниссайавасена ча сампатта̄нам̣ асампатта̄нан̃ча пат̣имукхабха̄во ан̃н̃аман̃н̃апатанам̣ пат̣ихананабха̄во, йена бйа̄па̄ра̄дивика̄рапаччайантарасахитесу чаккха̄дӣнам̣ висайесу вика̄руппатти.
тикама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
1-6. мӯлат̣т̣хена̄ти суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена мӯлабха̄вена, на паччайаматтат̣т̣хена хетудхамма̄ хетӯ дхамма̄ти сама̄са̄сама̄саниддесабха̄во двиннам̣ па̄т̣ха̄нам̣ висесо. татхева̄ти сампайогатова. сахетука̄нам̣ хетусампайуттабха̄вато ‘‘сампайогато’’ти вуттанти ведитаббам̣, на сахасаддасса сампайогаттхатта̄. саха-саддо пана екапун̃дже уппа̄дато йа̄ва бхан̇га̄ сахетука̄нам̣ хетӯхи сама̄надесагахан̣а̄нам̣ хетуа̄дисаббха̄вам̣ дӣпети, сампайутта-саддо екуппа̄да̄дивасена саха хетӯхи екӣбха̄вупагаманам̣, тато ева ча двиннам̣ дука̄нам̣ на̄наттам̣ ведитаббам̣. дхаммана̄натта̄бха̄вепи хи падаттхана̄наттена дукантарам̣ вуччати. на хи хетудукасан̇гахитехи дхаммехи ан̃н̃е сахетукадука̄дӣхи вуччанти, те ева пана сахетука̄хетука̄дибха̄вато сахетукадука̄дӣхи вутта̄. евам̣ сахетукадукасан̇гахита̄ ева хетусампайуттавиппайуттабха̄вато хетусампайуттадукена вутта̄. на хи дхамма̄нам̣ авуттата̄пеккхам̣ дукантаравачананти наттхи пунаруттидосо. десетаббаппака̄раджа̄нанан̃хи десана̄вила̄со татха̄ десана̄н̃а̄н̣ан̃ча̄ти. тена дхамма̄нам̣ таппака̄рата̄ вутта̄ хоти. сакалекадесавасена пат̣хамадукам̣ дутийататийехи саддхим̣ йоджетва̄ чатуттха̄дайо тайо дука̄ вутта̄. сакалан̃хи пат̣хамадукам̣ дутийадукекадесена сахетукападена татийадукекадесена хетусампайуттападена ча йоджетва̄ йатха̄ккамам̣ чатуттхапан̃чамадука̄ вутта̄, татха̄ пат̣хамадукекадесам̣ нахетупадам̣ сакалена дутийадукена йоджетва̄ чхат̣т̣хадуко вутто. идампи самбхаватӣти етена авуттампи самбхававасена дӣпитанти дассети. самбхаво хи гахан̣асса ка̄ран̣анти. йатха̄ хетусахетука̄ти идам̣ самбхаватӣти катва̄ гахитам̣, евам̣ хетуахетука̄ти идампи самбхаватӣти катва̄ гахетаббамева̄ти евам̣ ан̃н̃аттха̄пи йоджетаббам̣.
евам̣ пат̣хамадукам̣ дутийататийадукесу дутийападехи йоджетва̄ ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча, ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ, хетӯ чева дхамма̄ хетувиппайутта̄ ча, хетувиппайутта̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’’ти йе две дука̄ ка̄табба̄, тесам̣ самбхававасенева сан̇гахам̣ дассетва̄ кхо пана-падена апаресампи дука̄нам̣ сан̇гахам̣ дассетум̣ ‘‘татра йадета’’нтиа̄дима̄ха. татра̄ти па̄л̣ийам̣. айам̣ атирекаттхоти ида̄ни йам̣ ваккхати, таматтхама̄ха. таттха пана ан̃н̃епи ан̃н̃атха̄пӣти етесам̣ висум̣ паваттийа̄ две дука̄ дассита̄, саха паваттийа̄ пана айампи дуко ведитаббо ‘‘хетӯ чева дхамма̄ хетусампайутта̄пи хетувиппайутта̄пӣ’’ти, етесу пана пан̃часу дукесу дутийадукена татийадуко вийа, чатуттхадукена пан̃чамадуко вийа ча чхат̣т̣хадукена нинна̄наттхатта̄ ‘‘на хету кхо пана дхамма̄ хетусампайутта̄пи хетувиппайутта̄пӣ’’ти айам̣ дуко на вутто. дасситанинна̄наттханайо хи со пуримадукехӣти. итаресу чатӯсу хетӯ чева ахетукадукена сама̄наттхатта̄ хетӯ чева хетувиппайуттадуко, хетусахетукадукена сама̄наттхатта̄ хетухетусампайуттадуко ча нахетухетусампайуттадуко вийа на ваттаббо. тесу пана двӣсу паччхимадуке ‘‘хетӯ кхо пана дхамма̄ сахетука̄’’ти падам̣ чатуттхадуке пат̣хамападена нинна̄на̄каран̣атта̄ на ваттаббам̣, ‘‘хетӯ кхо пана дхамма̄ ахетука̄’’ти падам̣ ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄’’ти етена нинна̄натта̄ на ваттаббам̣. авасит̣т̣хе пана екасмим̣ дуке ‘‘ахетука̄ чева дхамма̄ на ча хетӯ’’ти падам̣ чхат̣т̣хадуке дутийападена екаттхатта̄ на ваттаббам̣. ида̄ни ‘‘хетӯ чева дхамма̄ ахетука̄ ча̄’’ти идамевекам̣ падам̣ авасит̣т̣хам̣, на ча екена падена дуко хотӣти тан̃ча на вуттанти. чатуттхадуке дутийападена пана сама̄наттхасса чхат̣т̣хадуке пат̣хамападасса вачанам̣ дукапӯран̣аттхам̣, етена ва̄ гатидассанена саббасса самбхавантасса сан̇гахо катоти дат̣т̣хаббо. татха̄ хи саббо самбхавадуко пат̣хамадуке дутийататийадукапаккхепена дассито, тесу ча пат̣хамадукапаккхепена̄ти.
7-13. сама̄нака̄лена асама̄нака̄лена ка̄лавимуттена ча паччайена ниппханна̄нам̣ паччайа̄йатта̄нам̣ паччайабха̄ваматтена тесам̣ паччайа̄нам̣ аттхитам̣ дӣпетум̣ саппаччайавачанам̣, на сахетукавачанам̣ вийа сама̄нака̄ла̄намева, на̄пи санидассанам̣ вийа там̣сабха̄васса анаттхантарабхӯтасса. сан̇кхата-саддо пана саметехи ниппха̄дитабха̄вам̣ дӣпетӣти айаметесам̣ висесо дукантаравачане ка̄ран̣ам̣. еттха ча аппаччайа̄ асан̇кхата̄ти бахувачананиддесо авиниччхитаттхапариччхедадассанавасена ма̄тика̄т̣хапанато катоти ведитаббо. уддесена хи кусала̄дисабха̄ва̄нам̣ дхамма̄нам̣ аттхита̄маттам̣ вуччати, на париччхедоти апариччхедена бахувачанена уддесо вуттоти. рӯпанти рӯпа̄йатанам̣ патхавийа̄ди ва̄. пуримасмим̣ аттхавикаппе рӯпа̄йатанасса асан̇гахитата̄ а̄паджджатӣти руппаналаккхан̣ам̣ ва̄ рӯпанти айам̣ аттханайо вутто. таттха рӯпанти руппанасабха̄во. на луджджати на палуджджатӣти йо гахито татха̄ на хоти, со локоти там̣гахан̣арахита̄нам̣ локуттара̄нам̣ наттхи локата̄. дуккхасаччам̣ ва̄ локо, таттха тенева локасабха̄вена видита̄ти локийа̄.
евам̣ санте чаккхувин̃н̃а̄н̣ена виджа̄нитаббасса рӯпа̄йатанасса тенева навиджа̄нитаббасса садда̄йатана̄дикасса ча на̄натта̄ двиннампи пада̄нам̣ аттхана̄наттато дуко хоти. евам̣ пана дуке вуччама̄не дукабахута̄ а̄паджджати, йаттака̄ни вин̃н̃а̄н̣а̄ни, таттака̄ дука̄ вутта̄ саматта̄ т̣хапетва̄ саббадхамма̄рамман̣а̄ни вин̃н̃а̄н̣а̄ни. тесу ча дукасса паччхедо а̄паджджати, татха̄ ча сати ‘‘кеначӣ’’ти падам̣ саббавин̃н̃а̄н̣асан̇га̄хакам̣ на сийа̄, ниддесена ча вируддхам̣ идам̣ вачанам̣. йо ча таттха ‘‘йе те дхамма̄ чаккхувин̃н̃еййа̄, на те дхамма̄ сотавин̃н̃еййа̄ти айам̣ дуко на хотӣ’’ти пат̣иседхо като, со ча катхам̣ йуджджеййа. на хи саматтха̄ ат̣т̣хакатха̄ па̄л̣им̣ пат̣иседхетунти, на ча кеначи-саддасса тенева̄ти айам̣ падаттхо самбхавати, ‘‘кеначӣ’’ти етасса а̄дипадасса анийамитам̣ йам̣ кин̃чи екам̣ падаттхо, там̣ ватва̄ вуччама̄насса ‘‘кеначӣ’’ти дутийападасса йам̣ кин̃чи апарам̣ анийамитам̣ падаттхоти локасиддхаметам̣, татхева ча ниддесо паватто, на четтха вин̃н̃а̄таббадхаммабхедена дукабхедо саматто а̄паджджати йаттака̄ вин̃н̃а̄табба̄, таттака̄ дука̄ти, тасма̄ наттхи дукабахута̄. на хи екам̣йева вин̃н̃а̄таббам̣ кеначи вин̃н̃еййам̣ кеначи на вин̃н̃еййан̃ча, кинту апарампи апарампӣти саббавин̃н̃а̄таббасан̇гахе дуко саматто хоти, еван̃ча сати ‘‘кеначӣ’’ти падам̣ анийамена саббавин̃н̃а̄н̣асан̇га̄хаканти сиддхам̣ хоти, вин̃н̃а̄н̣ана̄наттена ча вин̃н̃а̄таббам̣ бхиндитва̄ айам̣ дуко вутто, на вин̃н̃а̄табба̄нам̣ аттхантарата̄йа̄ти. етасса пана дукасса никкхепара̄синиддесо дукасан̇гахитадхаммекадесесу дукапададвайаппаваттидассанавасена паватто. аттхуддха̄раниддесо ниравасесадукасан̇гахитадхаммадассанавасена̄ти ведитаббо.
14-19. чаккхутопи…пе… манатопӣти чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхӣсу таданугатамановин̃н̃а̄н̣авӣтхӣсу ча кин̃ча̄пи кусала̄дӣнампи паватти аттхи, ка̄ма̄сава̄дайо ева пана ван̣ато йӯсам̣ вийа паггхаран̣акаасучибха̄вена санданти, тасма̄ те ева ‘‘а̄сава̄’’ти вуччанти. таттха хи паггхаран̣акаасучимхи нирул̣хо а̄савасаддоти. дхаммато йа̄ва готрабхунти тато парам̣ маггапхалесу аппаваттито вуттам̣. ете хи а̄рамман̣акаран̣авасена дхамме гаччханта̄ тато парам̣ на гаччхантӣти. нану тато парам̣ бхаван̇га̄дӣнипи гаччхантӣти че? на, тесампи пуббе а̄ламбитесу локийадхаммесу са̄савабха̄вена антогадхатта̄ тато парата̄бха̄вато. еттха ча готрабхувачанена готрабхувода̄напхаласама̄паттипуреча̄рикапарикамма̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни, пат̣хамамаггапуреча̄рикамева ва̄ готрабху авадхинидассанабха̄вена гахитам̣, тато парам̣ маггапхаласама̄ната̄йа пана ан̃н̃есу маггесу маггавӣтхийам̣ пхаласама̄паттивӣтхийам̣ ниродха̄нантаран̃ча паваттама̄несу пхалесу нибба̄не ча паватти нива̄рита̄ а̄сава̄нанти ведитабба̄. савантӣти гаччханти. дувидхо хи авадхи абхивидхивисайо анабхивидхивисайо ча. абхивидхивисайам̣ кирийа̄ бйа̄петва̄ паваттати ‘‘а̄бхавагга̄ бхагавато йасо гато’’ти, итарам̣ бахи катва̄ ‘‘а̄па̄т̣алипутта̄ вут̣т̣хо дево’’ти. айан̃ча а̄-ка̄ро абхивидхиаттхо идха гахитоти ‘‘антокаран̣аттхо’’ти вуттам̣.
чирапа̄рива̄сийат̣т̣хо чирапаривуттхата̄ пура̄н̣абха̄во. а̄ди-саддена ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа̄’’ти (а. ни. 10.62) идам̣ суттам̣ сан̇гахитам̣. авиджджа̄савабхава̄сава̄нан̃ча чирапаривуттхата̄йа дассита̄йа таббха̄вабха̄вӣнам̣ ка̄ма̄савадит̣т̣ха̄сава̄нан̃ча чирапаривуттхата̄ дассита̄ хоти. ан̃н̃есупи йатха̄вутте дхамме ока̄сан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄несу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена абхибйа̄панам̣ мадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на̄н̃н̃есанти етесвева а̄савасаддо нирул̣хо дат̣т̣хаббо. а̄йатам̣ ва̄ саванти пхалантӣти а̄сава̄. на хи кин̃чи сам̣са̄радуккхам̣ а̄савехи вина̄ уппаджджама̄нам̣ аттхӣти. а̄рамман̣абха̄вена йе дхамма̄ ван̣о вийа а̄саве паггхаранти, те асампайоге атаббха̄вепи саха а̄савехӣти са̄сава̄, а̄сававантоти аттхо.
оса̄надуке ‘‘но а̄сава̄ кхо пана̄’’ти аватва̄ ‘‘а̄сававиппайутта̄ кхо пана̄’’ти вачанам̣ са̄сава̄нам̣ сахетука̄нам̣ вийа сампайуттехи там̣сахитата̄ на хотӣти дассанаттхам̣. евам̣ сесагоччхакесупи йатха̄самбхавам̣ виппайуттаггахан̣е пайоджанам̣ дат̣т̣хаббам̣. апича ‘‘но а̄сава̄ кхо пана дхамма̄ са̄сава̄’’ти идам̣ падам̣ чатуттхадуке дутийападена нинна̄нам̣, на ча екена дуко хоти, тасма̄ а̄сававиппайуттападамева гахетва̄ оса̄надукайоджана̄ н̃а̄йа̄гата̄ти ката̄. хетугоччхаке пана хетувиппайутта̄нам̣ сахетуката̄ наттхӣти те гахетва̄ дукайоджана̄йа асаккун̣еййатта̄ нахетупадам̣ гахетва̄ оса̄надукайоджана̄ ката̄. йе ва̄ пана пат̣хаме дуке дутийасса паккхепе еко, татийасса две, пат̣хамасса дутийе еко, татийе две, дутийасса татийе еко, дутийе ча татийасса екоти ат̣т̣ха дука̄ лаббханти, тесу тӣхи итаре ча найато дассита̄ти ведитабба̄. еса найо сесагоччхакесупи.
20-25. килесакаммавипа̄кават̣т̣а̄нам̣ паччайабха̄вена таттха сам̣йодженти, сатипи ан̃н̃есам̣ таппаччайабха̄ве на вина̄ сам̣йоджана̄ни тесам̣ таппаччайабха̄во аттхи, орамбха̄гийуддхамбха̄гийасан̇гахитехи ча там̣там̣бхаваниббаттакакамманийамо бхаванийамо ча хоти, на ча упаччхиннасам̣йоджанасса ката̄нипи камма̄ни бхавам̣ ниббаттентӣти. сам̣йоджетабба̄ти ва̄ сам̣йоджанийа̄, сам̣йоджане нийутта̄ти ва̄. дӯрагатассапи а̄кад̣д̣ханато ниссаритум̣ аппада̄навасена бандханам̣ сам̣йоджанам̣, гантхакаран̣ам̣ сан̇кхаликачаккалака̄нам̣ вийа пат̣ибаддхата̄каран̣ам̣ ва̄ гантханам̣ гантхо, сам̣силисакаран̣ам̣ йоджанам̣ йоготи айаметесам̣ висесоти ведитаббо. дхамма̄нам̣ сабха̄вакиччависесан̃н̃уна̄ пана бхагавата̄ сампайуттесу а̄рамман̣есу таппаччайесу ча техи техи ниппха̄дийама̄нам̣ там̣ там̣ киччависесам̣ пассантена те те дхамма̄ татха̄ татха̄ а̄савасам̣йоджанагантха̄дивасена вутта̄ти ‘‘киматтхам̣ етейева дхамма̄ евам̣ вутта̄, касма̄ ча вутта̄ ева пуна вутта̄’’ти на чодетаббаметам̣.
26-37. гантханийа̄ти еттха айаман̃н̃о аттхо ‘‘гантхакаран̣ам̣ гантханам̣, гантхане нийутта̄ти гантханийа̄, гантхайитум̣ саккун̣еййа̄, гантхайитум̣ арахантӣти ва̄ гантханийа̄’’ти. евам̣ огханийа̄дӣсупи дат̣т̣хаббам̣. тена̄тиккаматӣти етам̣ дха̄тваттхам̣ гахетва̄ огханийа̄ти падасиддхи ката̄.
50-54. дхаммасабха̄вам̣ аггахетва̄ парато а̄масантӣти пара̄ма̄са̄. паратоти ничча̄дито. а̄масантӣти сабха̄вапат̣иседхена паримаджджанти.
55-68. сабха̄вато виджджама̄нам̣ авиджджама̄нам̣ ва̄ вичиттасан̃н̃а̄йа сан̃н̃итам̣ а̄рамман̣ам̣ аггахетва̄ аппаваттито а̄ламбама̄на̄ дхамма̄ са̄рамман̣а̄. чинтанам̣ гахан̣ам̣ а̄рамман̣ӯпаладдхи. четаси нийутта̄, четаса̄ сам̣сат̣т̣ха̄ ва̄ четасика̄. дуббин̃н̃еййана̄наттата̄йа екӣбха̄вамивупагаманам̣ нирантарабха̄вупагаманам̣. йесам̣ рӯпа̄нам̣ читтам̣ сахаджа̄тапаччайо хоти, тесам̣ читтасса ча сувин̃н̃еййана̄наттанти нирантарабха̄ва̄нупагаманам̣ ведитаббам̣. екато ваттама̄на̄пӣти апи-саддо ко пана ва̄до екато аваттама̄на̄ти етаматтхам̣ дӣпети. идаметтха вича̄ретаббам̣ – авиниббхогарӯпа̄нам̣ ким̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хата̄, уда̄ху висам̣сат̣т̣хата̄ти? висум̣ а̄рамман̣абха̄вена сувин̃н̃еййана̄наттатта̄ на сам̣сат̣т̣хата̄, на̄пи висам̣сат̣т̣хата̄ сам̣сат̣т̣ха̄ти ана̄сан̇канӣйасабха̄ватта̄. чатуннан̃хи кхандха̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сам̣сат̣т̣хасабха̄ватта̄ рӯпанибба̄нехипи со сам̣сат̣т̣хабха̄во аттхи наттхӣти сийа̄ а̄сан̇ка̄, тасма̄ тесам̣ итарехи, итаресан̃ча техи висам̣сат̣т̣хасабха̄вата̄ вуччати, на пана рӯпа̄нам̣ рӯпехи каттхачи сам̣сат̣т̣хата̄ аттхӣти тада̄сан̇ка̄бха̄вато висам̣сат̣т̣хата̄ ча рӯпа̄нам̣ рӯпехи на вуччатӣти. еса хи тесам̣ сабха̄воти. читтасам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄дипадесу сам̣сат̣т̣хасамут̣т̣ха̄на̄дисадда̄ читтасадда̄пеккха̄ти паччекам̣ читтасаддасамбандхатта̄ читтасам̣сат̣т̣ха̄ ча те читтасамут̣т̣ха̄на̄ ча̄ти паччекам̣ йоджетва̄ аттхо вутто. упа̄дийантева̄ти бхӯта̄ни ган̣ханти ева, ниссайанти ева̄ти аттхо. йатха̄ бхӯта̄ни упа̄дийанти гайханти ниссӣйанти, на татха̄ ета̄ни гайханти ниссӣйанти, тасма̄ упа̄да̄. атха ва̄ бхӯта̄ни амун̃читва̄ тесам̣ ван̣н̣анибха̄дибха̄вена гахетаббато упа̄да̄.
75-82. сам̣килит̣т̣хаттике вуттанайена̄ти сам̣-саддам̣ апанетва̄ килисантӣти килеса̄тиа̄дина̄ найена.
83-100. ка̄ма̄вачара̄дӣсу айамапаро аттхо – ка̄матан̣ха̄ ка̄мо, евам̣ рӯпа̄рӯпатан̣ха̄ рӯпам̣ арӯпан̃ча. а̄рамман̣акаран̣авасена та̄ни йаттха авачаранти, те ка̄ма̄вачара̄дайоти. еван̃хи сати ан̃н̃абхӯмӣсу уппаджджама̄на̄нам̣ ака̄ма̄вачара̄дита̄ ка̄ма̄вачара̄дита̄ ча на̄паджджатӣти сиддхам̣ хоти. никкхепакан̣д̣епи ‘‘еттха̄вачара̄’’ти вачанам̣ авӣчипараниммитапариччхиннока̄са̄йа ка̄матан̣ха̄йа а̄рамман̣абха̄вам̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣, тадока̄сата̄ ча тан̣ха̄йа таннинната̄йа ведитабба̄. йади парийа̄паннасаддасса антогадха̄ти айаматтхо, магга̄дидхамма̄нан̃ча локуттарантогадхатта̄ парийа̄панната̄ а̄паджджати. на хи ‘‘парийа̄панна̄’’ти еттха тебхӯмакагахан̣ам̣ аттхӣти? на̄паджджати саббада̄ паваттама̄насса паччаккхасса локасса васена парийа̄паннаниччхайато. атха ва̄ париччхедака̄рика̄йа тан̣ха̄йа париччхиндитва̄ а̄панна̄ пат̣ипанна̄ гахита̄ти парийа̄панна̄.
анӣйа-саддо бахула̄ каттуабхидха̄йакоти ват̣т̣ача̄ракато ниййантӣти ниййа̄нӣйа̄, нӣ-ка̄расса рассаттам̣ йа-ка̄расса ча ка-ка̄раттам̣ катва̄ ‘‘ниййа̄ника̄’’ти вуттам̣, ниййа̄накаран̣асӣла̄ ва̄ ниййа̄ника̄. уттаритаббасса ан̃н̃асса ниддит̣т̣хасса абха̄ва̄ ниддисийама̄на̄ сауттара̄ дхамма̄ва уттаритабба̄ти ‘‘атта̄на’’нти а̄ха. ра̄га̄дӣнанти ра̄га̄дӣнам̣ дасаннам̣ килеса̄нам̣ саббанийата̄кусала̄нам̣ ва̄. техи на̄наппака̄радуккханиббаттакехи абхибхӯта̄ сатта̄ канданти аканданта̄пи канданака̄ран̣абха̄вато. йасма̄ пана паха̄некат̣т̣хата̄васена ча ‘‘саран̣а̄’’ти а̄ха, тасма̄ ‘‘ра̄га̄дӣна’’нти вачанена ра̄гадосамоха̄ва гахита̄ти н̃а̄йати. ран̣а-саддо ва̄ ра̄га̄дирен̣ӯсу нирул̣хо дат̣т̣хаббо, ран̣ам̣ ва̄ йуддхам̣, ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’ти (су. ни. 438; маха̄ни. 28, 68, 149; чӯл̣ани. нандама̄н̣авапуччха̄ниддеса 47) евама̄дика̄ ча акусала̄ сена̄ арийамаггайуддхена джетаббатта̄ сайуддхатта̄ ‘‘саран̣а̄’’ти вуччантӣти. аран̣авибхан̇гасутте (ма. ни. 3.323 а̄дайо) пана садуккха̄ саупагха̄та̄ саупа̄йа̄са̄ сапарил̣а̄ха̄ миччха̄пат̣ипада̄бхӯта̄ ка̄масукха̄нуйога̄дайо ‘‘саран̣а̄’’ти вутта̄ти дуккха̄дӣнам̣ ран̣абха̄во танниббаттакасабха̄ва̄нам̣ акусала̄нам̣ саран̣ата̄ ча ведитабба̄.
пит̣т̣хидука̄ саматта̄.
суттантикадукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄
101-108. виджджа̄ра̄сантогадхадхамма̄ виджджа̄сабха̄гата̄йа тадекадесе виджджа̄кот̣т̣ха̄се ваттантӣти вутта̄. ваджирасса йаттха там̣ патати, таттха абхеджджам̣ на̄ма кин̃чи ман̣ипа̄са̄н̣а̄ди наттхи, на ча тена гаманамагго вирухати, евамева арахаттамаггена йаттха со уппаджджати, тасмим̣ санта̄не абхеджджо килесо на̄ма наттхи, на ча бхинно пуна вирухатӣти ваджирупамата̄ ведитабба̄. тадупача̄рена ба̄ла̄ йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ гхосантӣ’’ти. кан̣ха̄бхиджа̄тӣти апа̄йа̄ вуччанти мануссесу ча добхаггийам̣. тапанасса ва̄ дуккхасса хита̄ти тапанийа̄.
да̄са̄дӣсупи сиривад̣д̣хака̄дисадда̄ вийа ататхатта̄ вачанаматтамева адхика̄рам̣ катва̄ паватта̄ адхивачана̄. йасма̄ пана адхивачананируттипан̃н̃аттипада̄ни сама̄наттха̄ни, саббан̃ча вачанам̣ адхивачана̄дибха̄вам̣ бхаджати, тасма̄ тесупи вачанависесесу висесена паваттехи адхивачана̄дисаддехи сабба̄ни вачана̄ни аттхаппака̄санаса̄ман̃н̃ена вутта̄нӣти етена̄дхиппа̄йена айам̣ аттхайоджана̄ ката̄ти ведитабба̄. атха ва̄ адхи-саддо упарибха̄ге, упари вачанам̣ адхивачанам̣. касса упари? пака̄сетаббасса аттхасса̄ти видитова̄йаматтхо. адхӣнам̣ ва̄ вачанам̣ адхивачанам̣. кена адхӣнам̣? аттхена. татха̄ там̣там̣аттхаппака̄сане ниччхитам̣, нийатам̣ ва̄ вачанам̣ нирутти. патхавӣдха̄тупуриса̄дитам̣там̣пака̄рена н̃а̄панато пан̃н̃аттӣти евам̣ адхивачана̄дипада̄нам̣ саббавачанесу паватти ведитабба̄. ан̃н̃атха̄ сиривад̣д̣хакадханавад̣д̣хакаппака̄ра̄намева абхила̄па̄нам̣ адхивачаната̄, абхисан̇кхаронтӣти евам̣пака̄ра̄намева ниддха̄ран̣авачана̄нам̣ нируттита̄, такко витаккоти евам̣пака̄ра̄намева екамеваттхам̣ тена тена пака̄рена н̃а̄пента̄нам̣ пан̃н̃аттита̄ ча а̄паджджеййа̄ти.
109-118. пхассо ведана̄ти саббада̄пи арӯпадхамма̄нам̣ пхасса̄дина̄макатта̄ патхавийа̄дӣнам̣ кесакумбха̄дина̄мантара̄патти вийа на̄мантара̄на̄паджджанато ча сада̄ аттана̄ва катана̄мата̄йа чатуккхандханибба̄на̄ни на̄макаран̣ат̣т̣хена на̄мам̣. наманам̣ авина̄бха̄вато а̄рамман̣а̄бхимукхата̄, наманахетубхӯтата̄ на̄манам̣. атха ва̄ адхивачанасампхассо вийа адхивачанам̣ на̄мамантарена йе анупачитабодхисамбха̄ра̄нам̣ гахан̣ам̣ на гаччханти, те на̄ма̄йаттаггахан̣а̄ на̄мам̣. рӯпам̣ пана вина̄пи на̄маса̄дханам̣ аттано руппанасабха̄вена гахан̣ам̣ упайа̄тӣти рӯпам̣.
119-123. ито пуббе парикаммам̣ паваттам̣, ито парам̣ бхаван̇гам̣, маджджхе сама̄паттӣти евам̣ сама̄паттӣнам̣ аппана̄париччхедапан̃н̃а̄ сама̄паттикусалата̄. вут̣т̣ха̄не кусалабха̄во пуббе вут̣т̣ха̄не париччхедакаран̣ан̃а̄н̣ам̣. лаккхан̣а̄дивасена аничча̄дивасена ча манаси каран̣ам̣ манасика̄ро.
124-134. сучисӣлата̄ сораччам̣. са̄ хи собханакаммаратата̄ти. саммодакасса, саммодако ва̄ мудубха̄во саммодакамудубха̄во, сан̣хава̄чата̄. ‘‘агуттадва̄рата̄’’ти вутте кесу два̄ресӯти на пан̃н̃а̄йатӣти ‘‘индрийесӯ’’ти вуттам̣. сампаджа̄на̄тӣти сампаджа̄но, тасса бха̄во сампаджан̃н̃ам̣. тадапи н̃а̄н̣ам̣ йасма̄ сампаджа̄на̄ти, тасма̄ ‘‘сампаджа̄на̄тӣти сампаджан̃н̃а’’нти а̄ха. аппат̣исан̇кха̄не нимитте висайе ва̄. вӣрийасӣсена̄ти вӣрийапа̄моккхена. уппаннам̣ баланти вӣрийопаттхамбхена хи кусалабха̄вана̄ балаватӣ тхира̄ уппаджджатӣти татха̄ уппанна̄ балаватӣ кусалабха̄вана̄ балаванто сатта боджджхан̇га̄типи вуччанти. касин̣анимиттам̣ вийа сан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа савиггахам̣ вийа ча сут̣т̣ху упалаккхетабба̄ка̄рам̣ ‘‘нимитта’’нти вуччати. саматхо ча евам̣ а̄ка̄роти ‘‘нимитта’’нти вутто. татха̄ хи со паччавеккхантена паччавеккхан̣ато гайхатӣти. уддхаччамива читтам̣ на виккхипатӣти, виккхепапат̣иккхепо ва̄ авиккхепо.
135-142. сӣламева пунаппунам̣ а̄севийама̄нам̣ локийам̣ локуттарампи сӣлам̣ парипӯретӣти ‘‘сӣлапарипӯран̣ато’’ти вуттам̣. сӣласса сампада̄ти ка̄ран̣асӣлампи пхаласӣлампи сампаннасамуда̄йасса екадесавасена вуттам̣. атха ва̄ ‘‘катаме ча тхапати акусала̄ сӣла̄? акусалам̣ ка̄йакаммам̣ акусалам̣ вачӣкаммам̣ па̄пако а̄джӣво’’ти (ма. ни. 2.264) вуттатта̄ саббампи кусала̄кусалам̣ ‘‘сӣла’’нти гахетва̄ таттха кусаласӣлам̣ ниддха̄ретва̄ ‘‘сӣласампада̄’’ти вуттам̣. евам̣ дит̣т̣хисампада̄пи ведитабба̄.
дит̣т̣хивисуддхи кхо пана йатха̄дит̣т̣хисса ча падха̄нанти каммассакатан̃а̄н̣а̄дисан̇кха̄та̄ дит̣т̣хивисуддхи чева̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ дит̣т̣хивисуддхи дит̣т̣хивисуддхи кхо пана̄ти ча пададвайасса сама̄натта̄ пан̃н̃а̄. йатха̄дит̣т̣хисса̄ти ниббаттитаппака̄радит̣т̣хисса ниббаттетаббападха̄на̄нурӯпадит̣т̣хисса ва̄ йатха̄дит̣т̣хипаваттакирийасса ва̄. сам̣веготи сахоттаппам̣ н̃а̄н̣ам̣, оттаппамева ва̄. саматтам̣ туссанам̣ титти сантут̣т̣хи, наттхи етасса сантут̣т̣хӣти асантут̣т̣хи, асантут̣т̣хисса бха̄во асантут̣т̣хита̄. вӣрийаппава̄хе паваттама̄не антара̄ ева пат̣игаманам̣ ниваттанам̣ пат̣ива̄нам̣, там̣ асса аттхӣти пат̣ива̄нӣ, на пат̣ива̄нӣ аппат̣ива̄нӣ, тасса бха̄во аппат̣ива̄нита̄. вимуччанам̣ на̄ма а̄рамман̣е адхимуттата̄ килесехи саббасан̇кха̄рехи ча ниссат̣ата̄ ча. пат̣исандхивасена̄ти килеса̄нам̣ там̣там̣маггаваджджха̄нам̣ уппаннамагге кхандхасанта̄не пуна сам̣даханавасена. ануппа̄дабхӯтети там̣там̣пхале. ануппа̄дапарийоса̄нети ануппа̄дакаро магго ануппа̄до, тасса парийоса̄не.
суттантикадукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дукама̄тика̄падаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
1. ‘‘йе ва̄ пана…пе… арӯпино дхамма̄’’ти идам̣ ‘‘пхассо хотӣ’’ти евама̄дикам̣ вийа на висум̣ ‘‘тепи хонтӣ’’ти хоти-саддена самбандхам̣ катва̄ вуттам̣, уддит̣т̣ха̄васесе ча пана гахетва̄ ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти аппетум̣ вуттанти аппана̄йа авародхитам̣. еван̃ча катва̄ ниддесепи етасса падабха̄джанӣйам̣ на вуттанти. сарӯпена пана адасситатта̄ ‘‘аттхӣ’’ти ватва̄ дутийена хоти-саддена самбандхо ниддесо ча на като, сан̇кхепена пана уддиситва̄ сан̇кхепенева йе ва̄ пана дхамма̄ ниддит̣т̣ха̄ти етасса дхаммасса уддесе авародхо йутто. дхамманиддесе ча ниддеса̄васа̄не вуттасса̄ти.
пуччха̄париччхедавачаненева пуччха̄бха̄ве вин̃н̃а̄те пуччха̄висесан̃а̄панаттхам̣ а̄ха ‘‘айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄’’ти. пан̃чавидха̄ хӣти маха̄ниддесе (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12; меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 18) а̄гата̄ пуччха̄ дассети. лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ иччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вам̣ а̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена паччаккхам̣ вийа адит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти тула̄бхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа атулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄ти катхетукамйата̄йа.
пабхедато дхамма̄нам̣ десананти ма̄тика̄десанам̣ а̄ха. таттха хи пурато кусала̄дике пабхеде ватва̄ паччхато дхамма̄ вутта̄ти ‘‘пабхедавантадассанаттха’’нти ниддесам̣ а̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – ма̄тика̄йа сависесана̄ дхамма̄ вутта̄, те ча висеситаббатта̄ падха̄на̄, падха̄нан̃ча итикаттаббата̄йа йуджджатӣти дхамма̄намева падха̄на̄нам̣ пуччхитаббата̄ виссаджджитаббата̄ ча хоти, тасма̄ те пуччхитаббе дассетум̣ ‘‘катаме дхамма̄’’ти вуттам̣, те пана висесаванто пуччхита̄ти дассетум̣ пуна ‘‘кусала̄’’ти вуттанти евам̣ пабхедавантадассанаттхам̣ айам̣ пада̄нуккамо катоти. ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти виссаджджанепи евамева йоджана̄ ка̄табба̄. ‘‘пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄’’ти етасса аттхам̣ виваритум̣ ‘‘имасмин̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. анекаппабхеда̄ десетабба̄ти самбандхо. тасма̄ти авоха̄радесанато дхамма̄намева десетаббатта̄ тесан̃ча гханавиниббхогапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ваханато пабхедаванта̄нам̣ десетаббатта̄ ‘‘кусала̄…пе… дӣпетва̄’’ти етена самбандхо. евамева хи йатха̄вуттадӣпанасса хетум̣ сака̄ран̣ам̣ пака̄сетум̣ пуна ‘‘дхамма̄йева̄’’тиа̄ди вуттанти. дхамма̄ти са̄ман̃н̃аматтавачанена самӯха̄дигханавасена екаттаггахан̣ам̣ хотӣти екаттавиниббхогакаран̣ам̣ гханавиниббхоган̃а̄н̣ам̣ а̄вахати пабхедадесана̄, татха̄ кусала̄дидхамма̄нам̣ абйа̄ката̄диаттха̄нан̃ча дӣпанато дхаммапат̣исамбхида̄дин̃а̄н̣ан̃ча а̄вахати. ‘‘пабхедавантадассанаттха’’нти етам̣ виваритум̣ ‘‘ида̄ни йе тена̄’’тиа̄дима̄ха. пабхеда…пе… йуджджати итикаттаббата̄йуттасса висесанатта̄. атха ва̄ уддесо дхаммаппадха̄но, пуччха̄ сам̣сайитаппадха̄на̄, на ча дхаммабха̄во сам̣сайито, кусала̄дибхедо пана сам̣сайитоти ниччхитасам̣сайитавасена̄йам̣ пада̄нуккамо като.
еттха̄ти етасмим̣ вачане. киматтхама̄ха бхагава̄ти там̣ дассетум̣ а̄ха ‘‘самайе ниддиси читта’’нти. парийоса̄нети самайе читтаниддесасса ‘‘йасмим̣…пе… а̄раббха̄’’ти етасса парийоса̄не. тасмим̣ самайети тасмим̣ читтуппа̄дасамайе. читтена самайам̣ нийаметва̄на атха паччха̄ бодхетунти самбандхо. виджджама̄непи бходжанагамана̄дисамайана̄натте самава̄йа̄дина̄натте ча йатха̄вуттачиттанийамита̄ висесита̄ ан̃н̃асмим̣ самайе йатха̄дхиппета̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ абха̄ва̄ читтанийамите самайе пхасса̄дайо бодхетум̣ висесанамева та̄ва читтам̣ дассетум̣ самайе читтам̣ ниддисӣти аттхо. висеситаббопи хи самайо аттано упака̄раттхам̣ висесанабха̄вам̣ а̄паджджати, висесанабхӯтан̃ча читтам̣ тадупака̄раттхам̣ висеситаббабха̄ванти. сантатигхана̄дӣнам̣ айам̣ висесо – пуримапаччхима̄нам̣ нирантарата̄йа екӣбхӯта̄намива паватти сантатигханата̄, татха̄ пхасса̄дӣнам̣ екасамӯхавасена дуббин̃н̃еййакиччабхедавасена ека̄рамман̣ата̄васена ча екӣбхӯта̄намива паватти самӯха̄дигханата̄ти.
ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со екова̄ти аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄парипӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисамитаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни, абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣ санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дибха̄вена санта̄панам̣ паридаханам̣.
‘‘идха̄’’ти вачанам̣ акусалесу абйа̄катесу ча кесучи кхан̣асса асамбхавато. нану кусала̄нан̃ча навамена кхан̣ена вина̄ уппатти хотӣти? но на хоти, на пана навамо ева кхан̣о, чатучакка̄нипи кхан̣оти вутта̄ни. саббантимена париччхедена аттасамма̄пан̣идхикхан̣амантарена наттхи кусаласса уппаттӣти кхан̣о идха гахито. индрийависайаманасика̄ра̄дхӣнам̣ вин̃н̃а̄н̣анти евама̄ди са̄дха̄ран̣апхалам̣ дат̣т̣хаббам̣. навамоти ат̣т̣хаккхан̣е упа̄да̄йа вуттам̣. чатучаккам̣ ваттатӣти пуна патирӯпадесава̄са̄дисампатти чатучаккам̣ випариваттатӣти аттхо. ока̄сабхӯта̄нӣти аттано ниббаттийа̄ ‘‘ида̄ни уппаджджанту кусала̄нӣ’’ти ануматида̄нам̣ вийа бхӯта̄ни.
читтака̄лоти дхамменева сата̄ ка̄ло висесито, на тасса паваттиттха паваттиссати паваттатӣти етена аваттха̄висесена, на̄пи тасса виджа̄нанакиччена, тасма̄ евам̣видхе дхамме упа̄да̄йа пан̃н̃аттоти вутто. камаппаватта̄ висеса̄ ева пат̣ипа̄т̣ӣти бӣджабха̄во ча пат̣ипа̄т̣ӣти ваттумарахатӣти имина̄дхиппа̄йена ‘‘бӣджака̄лоти дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто’’ти а̄ха. дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ ва̄ти ат̣т̣хакала̄падхамме сандха̄йа̄ха. сан̃чита̄ вийа гайхама̄нака̄ла̄ ева ка̄ласан̃чайо, йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ ка̄лоти екам̣ сабха̄вам̣ гахетва̄ абхинивесам̣ каронтасса тадабхинивесаниседханаттхам̣ ‘‘со панеса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃аттиматтако’’ти а̄ха. н̃атва̄ вин̃н̃еййоти самбандхо. итаро пана хетӯти еса самайо паччайова вин̃н̃еййо. еттха̄ти етасмим̣ адхика̄ре на хетухету са̄дха̄ран̣ахету ча̄ти аттхо. самава̄йо паччайаса̄маггӣ, хету пана екеко паччайоти айаметесам̣ висесо ведитаббо. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анекапаччайадассанена там̣там̣два̄рика̄нам̣ кусала̄нан̃ча таппаччайатам̣ дассети.
париггахо като ат̣т̣хакатха̄чарийехи. екака̄ран̣ава̄доти пакатика̄ран̣ава̄до, иссарака̄ран̣ава̄до ва̄. ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхоти авайава̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхата̄йа самуда̄йо вутто. апеккха̄ ча йа̄ва саха̄йака̄ран̣асама̄гамо на хоти, та̄ва пхаласса аниппха̄данам̣ сама̄гаме ниппха̄данасаматтхасса ниппха̄данан̃ча. сама̄гамо ча йесу йуджджама̄несу нибйа̄па̄ресупи пхаласса паватти, тесам̣ саббха̄воти.
аса̄маггӣ…пе… паттитоти чаккхурӯпа̄локаманасика̄ра̄нам̣ асамавета̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ахетубха̄ве сати самавета̄нан̃ча там̣сабха̄ва̄виниваттито хетубха̄ва̄на̄паттитоти аттхо. на хи сабха̄вантарам̣ ан̃н̃ена сахитам̣ сабха̄вантарам̣ хотӣти. екасминти андхасате екекасмим̣ андхети адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄ йатха̄рутавасена аттхе гайхама̄не екасса андхасса дассана̄саматтхата̄ саббесампи на хоти, на̄пи екасса асаматтхата̄йа саббесампи асаматтхата̄ вутта̄, кинту саббесам̣ висум̣ асаматтхата̄йа ева̄ти упама̄вачанам̣ на йуджджеййа, на̄пи упамопамитаббасамбандхо. на хи упамитаббесу чаккха̄дӣсу екасса асаматтхата̄йа саббесампи асаматтхата̄ вутта̄, кинту саббесам̣ висум̣ асаматтхата̄йа сахита̄нам̣ асаматтхата̄ти. андхасатам̣ пассатӣти ча андхасатам̣ сахитам̣ пассатӣти адхиппа̄йо ан̃н̃атха̄ вуттанайена упамитабба̄сама̄ната̄паттито. са̄дха̄…пе… т̣хитабха̄воти йесу виджджама̄несу пхалаппаватти тесам̣ самодха̄не, йатха̄ паваттама̄несу тесу пхалаппаватти, татха̄ паваттима̄ха. на йесам̣ кесан̃чи анекесам̣ самодха̄наматтам̣ са̄маггӣ. на хи саддагандхарасапхот̣т̣хаббасамодха̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса, кат̣т̣хакапа̄лапа̄са̄н̣асамодха̄нам̣ ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣асса хетӯти. танти там̣ дассанам̣. аса̄…пе… сиддхоти на̄йаматтхо са̄дхетаббо висум̣ ахетӯнам̣ чаккха̄дӣнам̣ сахита̄нам̣ хетубха̄васса паччаккхасиддхатта̄ти аттхо. на хи паччаккхасиддхе йуттимагганам̣ йуттанти.
мануссатта̄дӣнам̣ кхан̣а̄вайава̄нам̣ са̄маггӣ кхан̣аса̄маггӣ, там̣ вина̄ со навамачаккасампаттисан̇кха̄то кхан̣о наттхи. са̄ ева хи кхан̣аса̄маггӣ со кхан̣оти аттхо. кхан̣а…пе… дӣпети аттано дуллабхата̄йа̄ти аттхо. кхан̣аттхо ва̄ самайасаддо кхан̣асан̇кха̄то самайоти вутто. со йасмим̣ дуллабхе кхан̣е сатӣти имассаттхасса вибха̄ванавасена тада̄йатта̄йа кусалуппаттийа̄ дуллабхабха̄вам̣ дӣпети. етенупа̄йена самава̄йа…пе… вуттим̣ дӣпетӣти еттха ито паресу ча йоджана̄ тасса тасса там̣там̣дӣпане ка̄табба̄.
тасса пурисасса̄ти ‘‘сеййатха̄пи бхиккхаве чатта̄ро дал̣хадхамма̄ дхануггаха̄ сиккхита̄ катахаттха̄ катупа̄сана̄ чатуддиса̄ т̣хита̄ ассу, атха пурисо а̄гаччхеййа ‘ахам̣ имесам̣…пе… катупа̄сана̄нам̣ кан̣д̣е кхитте кхитте аппатит̣т̣хите патхавийам̣ гахетва̄ а̄харисса̄мӣ’’’ти (сам̣. ни. 2.228) евам̣ вуттаджаванапурисасса. та̄ва париттакоти гаманасса̄да̄нам̣ девапутта̄нам̣ хет̣т̣хупарийа̄йена пат̣имукхам̣ дха̄ванта̄нам̣ сираси па̄де ча баддхакхурадха̄ра̄саннипа̄тато ча париттатаро ка̄ло. ка̄ласан̇кха̄то самайо читтапариччхинно вуччама̄но тенева париччхедакачиттена ‘‘евам̣ паритто аха’’нти аттано париттатам̣ дӣпети. йатха̄ ча̄хам̣, евам̣ саббо кусалачиттаппаваттика̄лоти тасса париттатам̣ дӣпети. саддасса дӣпана̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄.
пакатива̄дӣнам̣ махато вийа ан̣ува̄дӣнам̣ двиан̣укасса вийа ча екассева. хету…пе… вуттитам̣ дӣпетӣти паччайа̄йаттавуттидӣпанато таппарабха̄ва̄ хетусан̇кха̄тасса пара̄йаттавуттидӣпаната̄ вутта̄. сати пана паччайа̄йаттабха̄ве паччайаса̄маггӣа̄йаттата̄ самава̄йасан̇кха̄тена дӣпийатӣти атаппарабха̄вато тасса там̣дӣпаната̄ на вутта̄. анена самайена каттубхӯтена, анена самайена ва̄ каран̣абхӯтена бхагавата̄ пат̣иседхитоти аттхо. еса найо пурима̄су дӣпана̄су.
адхикаран̣авасена̄ти а̄дха̄равасена. еттха̄ти ка̄ласамӯхасан̇кха̄те самайе гахитети аттхо. ка̄лопи хи читтапариччхинно сабха̄вато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄венева сан̃н̃а̄то ‘‘адхикаран̣а’’нти вутто там̣кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄ва̄. бха̄воти кирийа̄. кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. йатха̄ га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гатоти доханакирийа̄ гаманакирийа̄йа лаккхан̣ам̣ хоти, евамиха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе тасмим̣ самайе’’ти ча вутте сатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти ан̃н̃акирийа̄самбандха̄бха̄вена падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтуппа̄дакирийа̄ пхасса̄дибхаванакирийа̄ ча лаккхӣйатӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти.
удда̄натоти уддесато сан̇кхепато. килесака̄мо ваттхука̄мабха̄вам̣ бхаджанто ка̄манӣйавасена бхаджати, на ка̄манавасена̄ти ка̄манавасена килесака̄мо ева хоти, на ваттхука̄мо. дувидхопесоти вачанена дувидхассапи сахитасса авачаран̣аппадесам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тена ваттхука̄массева паваттидесо рӯпа̄рӯпадха̄тудвайам̣ апанӣтам̣ хоти. нану ча дувидхопи сахито рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу паваттати рӯпа̄рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ ваттхука̄матта̄ тада̄рамман̣а̄нам̣ рӯпа̄рӯпара̄га̄нан̃ча килесака̄мабха̄васиддхитоти? там̣ на, бахалакилесасса ка̄мара̄гасса килесака̄мабха̄вена идха сан̇гахитатта̄. еван̃ча катва̄ рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу паваттама̄несу ка̄ма̄вачарадхаммесу никанти идха на сан̇гахита̄ сукхуматта̄. ‘‘удда̄нато две ка̄ма̄’’ти саббака̄ме уддиситва̄пи хи ‘‘дувидхопесо’’ти еттха тадекадесабхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃асахитата̄париччхинна̄ ка̄мара̄гатаббаттхукадхамма̄ва сан̇гахита̄ти, ниравасесо ва̄ килесака̄мо ка̄мара̄го ка̄матан̣ха̄рӯпатан̣ха̄арӯпатан̣ха̄ниродхатан̣ха̄бхедо идха паваттатӣти анавасесаппаваттитам̣ сандха̄йа ‘‘дувидхопесо’’ти вуттам̣, ваттхука̄мопи ча аппако идха̄пи на ваттати рӯпа̄рӯпа̄вачаравипа̄каматто, татха̄пи парипун̣н̣аваттхука̄матта̄ ка̄ма̄вачарадхамма̄ва идха гахита̄. еван̃ча катва̄ сасаттха̄вачаропама̄ йутта̄ хоти. ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 163; вибха. 625) еттха рӯпабхаво уттарападалопам̣ катва̄ ‘‘рӯпа’’нти вутто, евамидха̄пи уттарападалопо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃атха̄ хи читтам̣ ка̄ма̄вачара̄вачаранти вуччеййа̄ти. а̄рамман̣акаран̣авасена̄тиа̄дике ‘‘ка̄мо’’ти саббам̣ тан̣хама̄ха, тасма̄ ‘‘ка̄ман̃чеса̄’’тиа̄ди вуттам̣, ‘‘ка̄ме авача̄ретӣти ка̄ма̄вача̄ра’’нти ваттаббе ча̄-саддасса рассаттам̣ катам̣.
рул̣хисаддена̄ти н̃а̄н̣асампайуттесу рул̣хена саддена, н̃а̄н̣асампайуттесу ва̄ паваттитва̄ анаваджджасукхавипа̄ката̄йа там̣садисесу н̃а̄н̣авиппайуттесу рул̣хена саддена. атха ва̄ кин̃чи нимиттам̣ гахетва̄ сатипи ан̃н̃асмим̣ там̣нимиттайутте кисмин̃чидева висайе саммутийа̄ чирака̄лата̄васена нимиттавирахепи паватти рул̣хи на̄ма йатха̄ ‘‘махийам̣ сетӣти махим̣со, гаччхантӣти га̄во’’ти, евам̣ кусаласаддассапи рул̣хибха̄во ведитаббо. пан̃н̃а̄ниддесе ‘‘косалла’’нти абхидхамме (дха. са. 16) вуттам̣, тасса ча бха̄ва̄ кусаласаддаппаваттӣти косаллайога̄ кусаланти айам̣ абхидхаммапарийа̄йо хоти. кусаланти кусалабха̄вам̣ а̄ха.
випа̄ка̄дӣнам̣ аваджджапат̣ипаккхата̄ наттхӣти кусаламева анаваджджалаккхан̣ам̣ вуттам̣. анаваджджалаккхан̣амева̄ти сукхавипа̄касабха̄васса лаккхан̣абха̄ванива̄ран̣аттхам̣ авадха̄ран̣ам̣ катам̣, там̣нива̄ран̣ан̃ча тасса паччупат̣т̣ха̄натам̣ ваттхука̄мата̄йа катам̣. сампаттиаттхена расена вода̄набха̄варасам̣. пхалат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена ит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣. сабха̄во каккхал̣а̄дипхусана̄дико аса̄дха̄ран̣о. са̄ман̃н̃ам̣ са̄дха̄ран̣о аничча̄дисабха̄во. идха ча кусалалаккхан̣ам̣ саббакусаласа̄дха̄ран̣асабха̄ватта̄ са̄ман̃н̃ам̣ дат̣т̣хаббам̣, акусала̄дӣхи аса̄дха̄ран̣ата̄йа сабха̄во ва̄. упат̣т̣ха̄на̄ка̄роти гахетаббабха̄вена н̃а̄н̣асса упат̣т̣хахана̄ка̄ро. пхалам̣ пана аттано ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча таппат̣ибимбабха̄вена, пат̣имукхам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄тӣти паччупат̣т̣ха̄нам̣.
виджа̄на̄тӣти сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄киччависит̣т̣хам̣ висайаггахан̣ам̣ а̄ха. саббачиттаса̄дха̄ран̣атта̄ йаттха йаттха йатха̄ йатха̄ аттхо лаббхати, таттха таттха татха̄ татха̄ гахетабботи. йам̣ а̄севанапаччайабха̄вена чиноти, йан̃ча каммуна̄ абхисан̇кхататта̄ читам̣, там̣ татха̄ ‘‘читта’’нти вуттам̣. йам̣ пана татха̄ на хоти, там̣ париттакирийадвайам̣ антимаджаванан̃ча лаббхама̄начинтанавичиттата̄дивасена ‘‘читта’’нти ведитаббам̣. хаситуппа̄до пана ан̃н̃аджаванагатикова. читта̄нам̣ пана̄ти вичитра̄нанти аттхо. тадантогадхатта̄ хи самуда̄йавоха̄рена авайавопи ‘‘читта’’нти вуччати йатха̄ паббатанадӣсамудда̄диекадесесу дит̣т̣хесу паббата̄дайо дит̣т̣ха̄ти вуччантӣти. чаран̣ам̣ на̄ма гахетва̄ чаритаббачиттапат̣о. рӯпа̄нӣти бимба̄ни.
аджджхаттиканти индрийабаддхам̣ вадати. читтакатамева̄ти читтасса мӯлака̄ран̣атам̣ сандха̄йа вуттам̣. каммасса хетам̣ читтам̣ ка̄ран̣анти. там̣ пана аттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ка̄йакамма̄дибхеда’’нтиа̄дима̄ха. лин̇гана̄наттанти сан̣т̣ха̄нана̄наттам̣, бхиннасан̣т̣ха̄нан̇гапаччан̇гавато сарӣрасса ва̄ на̄наттам̣. воха̄равасена иттхипуриса̄дибха̄вена вохаритаббесу паттхана̄висеса̄ уппаджджанти, тато каммависеса̄. евамидам̣ каммана̄наттам̣ воха̄рана̄наттато хоти. апа̄…пе… ка̄дита̄ти евама̄дӣсу а̄ди-саддехи гатийа̄ упапаттийа̄ аттабха̄ве локадхаммесу ча на̄на̄каран̣а̄ни сутта̄гата̄ни сан̇ган̣ха̄ти.
каммана̄натта̄дивасена̄ти еттха кусала̄кусалавасена каммана̄наттам̣ ведитаббам̣. висадисасабха̄вата̄ хи на̄наттанти. кусалакаммасса да̄на̄дивасена ка̄йасучарита̄дибха̄вена ча путхуттам̣, акусалакаммасса ча маччхарийа̄дӣхи ка̄йадуччарита̄дӣхи ча путхуттам̣ ведитаббам̣. бахуппака̄рата̄ хи путхуттанти. аннада̄на̄дивасена да̄на̄дӣнам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄виратиа̄дивасена ка̄йасучарита̄дӣнам̣ а̄ва̄самаччхарийа̄дивасена маччхарийа̄дӣнам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена ка̄йадуччарита̄дӣнан̃ча пабхедо ведитаббо. екекасса хи пака̄расса бхедо пабхедоти. на̄натта̄дӣнам̣ ваваттха̄нам̣ татха̄ татха̄ ваваттхитата̄ ниччхитата̄. етенупа̄йена лин̇гана̄натта̄дӣни ведитабба̄ни. каммана̄натта̄дӣхи ниббатта̄ни хи та̄нӣти.
паччуппаннасса лин̇гасса каммато паваттим̣ тадануккамена паччуппаннакаммасса ниппхаттин̃ча дассетва̄ тато ана̄гаталин̇гана̄натта̄диниппхаттидассанена сам̣са̄рам̣ гхат̣енто ‘‘каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха пуримена каммавачанена авиджджа̄сан̇кха̄ра̄, лин̇га̄дивачанена вин̃н̃а̄н̣а̄дӣни бхавапарийоса̄на̄ни, гатиа̄дивачанена джа̄тиджара̄маран̣а̄ни гахита̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. таттха гатӣти нирайа̄дайо пан̃ча гатийо вуччанти, та̄сам̣ на̄на̄каран̣ам̣ апада̄дибха̄во. та̄ хи татха̄ бхинна̄ти. упапаттӣти гомахим̣са̄дикхаттийа̄дича̄тумаха̄ра̄джика̄диупапаттийо, та̄сам̣ на̄на̄каран̣ам̣ учча̄дита̄. кхаттийо ева хи екаччо кулабхогаиссарийа̄дӣхи уччо хоти, екаччо нӣчо. техи ева хӣната̄йа хӣно, падха̄набха̄вам̣ нӣтата̄йа пан̣ӣто, ад̣д̣хата̄йа сугато, далиддата̄йа дуггато. кулавасена ва̄ уччанӣчата̄, иссарийавасена хӣнапан̣ӣтата̄, бхогавасена сугатадуггатата̄ йоджетабба̄. суван̣н̣адуббан̣н̣ата̄ти ода̄таса̄ма̄диван̣н̣асуддхиасуддхивасена вуттам̣. суджа̄тадуджджа̄тата̄ти нигродхапариман̣д̣ала̄диа̄рохапарин̣а̄хехи лаккхан̣ехи ва̄ аттабха̄вапарипун̣н̣а̄парипун̣н̣аджа̄тата̄васена. сусан̣т̣хитадуссан̣т̣хитата̄ти ан̇гапаччан̇га̄нам̣ сан̣т̣ха̄навасена.
апарампи вуттам̣ аджджхаттикачиттасса йатха̄вуттасса читтакатабха̄васа̄дхакам̣ суттам̣ ‘‘каммато’’тиа̄ди. камман̃хи читтато ниббаттанти тато ниппхаджджама̄нам̣ саббампи читтам̣ читтакатамева̄ти са̄дхети. камманиббаттато лин̇гато паваттама̄налин̇гасан̃н̃а̄ мӯлака̄ран̣ато каммато а̄саннака̄ран̣ато лин̇гато ча паватта̄ хотӣти ‘‘каммато…пе… паваттаре’’ти а̄ха. атха ва̄ лин̇ган̃ча сан̃н̃а̄ ча лин̇гасан̃н̃а̄, та̄ йатха̄сан̇кхйам̣ каммато лин̇гато ча паваттарети аттхо. сан̃н̃а̄то бхедам̣ гаччхантӣти те иттхипуриса̄дилин̇гасан̃н̃а̄то иттхипуриса̄дивоха̄рабхедам̣ дхамма̄ гаччханти, татха̄ татха̄ вохаритабба̄ти аттхо. има̄йа га̄тха̄йа атӣтапаччуппаннаддхапат̣иччасамуппа̄давасена читтакатам̣ читтам̣ дасситам̣.
локо ева паджа̄татта̄ паджа̄ти пуримапа̄дасса виваран̣ам̣ паччхимапа̄до дат̣т̣хаббо. йатха̄ ратхасса а̄н̣и нибандхана̄, евам̣ сатталокаратхасса каммам̣ нибандхананти упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣. има̄йа ча га̄тха̄йа аддхадвайавасена читтасса каммавин̃н̃а̄н̣акатата̄ дассита̄. киттинти параммукха̄ киттанам̣ паттхат̣айасатам̣. пасам̣санти саммукха̄ пасам̣санам̣ тхутим̣. каммана̄на̄каран̣анти каммато ниббаттана̄на̄каран̣ам̣ каммаджехи анумийама̄нам̣ каммассева ва̄ на̄на̄каран̣ам̣.
каммассака̄ти каммасайа̄. каммасса да̄йам̣ тена да̄таббам̣ а̄дийантӣти каммада̄йа̄да̄. ан̣д̣аджа̄дӣнан̃ча йонӣнам̣ каммато ниббаттатта̄ каммамева йони аттабха̄вапат̣ила̄бханимиттам̣ етесанти каммайонӣ. бандханат̣т̣хена каммам̣ бандху етесанти каммабандхӯ.
читтасса̄ти каммавин̃н̃а̄н̣асса. тасса пана аладдхока̄сата̄ ан̃н̃ена каммена пат̣иба̄хитатта̄ тадавипаччанока̄се пуггаласса ниббаттатта̄ ча ведитабба̄. виджджама̄нампи апара̄парийаведанӣйакаммавин̃н̃а̄н̣ам̣ ка̄лагатипайога̄дисахака̄рӣпаччайавикалата̄йа авасесапаччайавекаллам̣ дат̣т̣хаббам̣. екаччачиттанти читтена каттаббачитрена екаччабхӯтам̣ тена каттаббачитрама̄ха.
анубхавитва̄ бхавитва̄ ча апагатам̣ бхӯта̄пагатам̣. анубхӯтабхӯтата̄ хи бхӯтата̄са̄ман̃н̃ена бхӯтасаддена вутта̄. са̄ман̃н̃амева хи упасаггена висесӣйатӣти. анубхӯтасаддо ча каммавачаниччха̄бха̄вато анубхавакава̄чако дат̣т̣хаббо. викаппага̄хавасена ра̄га̄дӣхи таббипаккхехи ча акусалам̣ кусалан̃ча а̄рамман̣арасам̣ анубхавати, на випа̄ко каммавегаккхиттатта̄, на̄пи кирийа̄ ахетука̄нам̣ атидуббалата̄йа сахетука̄нан̃ча кхӣн̣акилесасса чхал̣ан̇гупеккха̄вато уппаджджама̄на̄нам̣ атисантавуттитта̄. еттха ча пуриманайе кусала̄кусаламева ваттум̣ адхиппа̄йавасена ‘‘бхӯта̄пагата’’нти вуттам̣. йам̣ ‘‘уппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа уппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ т̣хитийа̄’’ти (сам̣. ни. 5.651-662; вибха. 390-391) еттха уппаннанти гахетва̄ там̣садиса̄нам̣ паха̄нам̣, вуддхи ча вутта̄, паччхиманайе пана ча-саддена кусала̄кусалан̃ча а̄кад̣д̣хитва̄ саббам̣ сан̇кхатам̣ вуттам̣ бхӯта̄пагатабха̄ва̄бхидха̄на̄дхиппа̄йена.
випаччитум̣ ока̄сакаран̣авасена уппатитам̣ атӣтакамман̃ча тато уппаджджитум̣ а̄раддхо ана̄гато випа̄ко ча ‘‘ока̄сакатуппанна’’нти вутто. йам̣ уппаннасаддена вина̄пи вин̃н̃а̄йама̄нам̣ уппаннам̣, там̣ сандха̄йа ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, сан̃четаника̄на’’нтиа̄ди (а. ни. 10.217, 219) вуттам̣. та̄су та̄су бхӯмӣсӯти мануссадева̄диаттабха̄васан̇кха̄тесу упа̄да̄наккхандхесу. тасмим̣ тасмим̣ санта̄не ануппаттиана̄па̄дитата̄йа асамӯхатам̣. еттха ча ладдхабхӯмикам̣ ‘‘бхӯмиладдха’’нти вуттам̣ аггиа̄хито вийа. ока̄сакатуппаннасаддепи ча ока̄со като етена̄ти, ока̄со като етасса̄ти ча дувидхаттхепи евамева катасаддасса паранипа̄то ведитаббо.
саббада̄ аваттама̄нампи гамийачиттам̣ пат̣ипаккхапаччавеккхан̣а̄йа авиккхамбхитатта̄ ‘‘уппанна’’нти вуттам̣. антарадха̄петӣти виккхамбхика̄ а̄на̄па̄нассати виккхамбхети. антара̄йева̄ти бхӯмиладдхе сабхӯмийам̣ аббоччхинне виччхиндитва̄ти аттхо. анатӣтам̣ анана̄гатан̃ча кхан̣аттайекадесагатампи уппаджджама̄нам̣ ‘‘кхан̣аттайагата’’нти вуттам̣. десана̄йа падха̄нена гахито аттхо ‘‘сӣса’’нти вуччати. локийадхамман̃хи десетаббам̣ патва̄ десана̄йа читтам̣ пуббан̇гамам̣ хоти, дхаммасабха̄вам̣ ва̄ сандха̄йетам̣ вуттам̣. акусала̄ти саббепи акусала̄ дхамма̄ вутта̄. четана̄ти кечи. акусалабха̄гийа̄ти ра̄га̄дайо екантаакусала̄. акусалапаккхика̄ти пхасса̄дайопи таппаккхика̄. мано тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣хамам̣ уппаджджатӣти сахаджа̄топи мано сампайутте сан̇ган̣хитва̄ адхипатибха̄вена паваттама̄но пат̣хамам̣ уппанно вийа хотӣти евам̣ вутто. сампайутта̄пи тадануваттаната̄йа анвадева акусала̄ дхамма̄ти вутта̄, анантарапаччайаманам̣ ва̄ сандха̄йа манопуббан̇гамата̄ вутта̄. читтена нӣйатӣти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа̄ха, тан̣ха̄сампайуттам̣ ва̄. пабхассаранти сабха̄вапан̣д̣аратам̣ сандха̄йа̄ха. араккхитети сатийа̄ анунайапат̣игха̄дӣхи араккхите, ра̄га̄дӣхи бйа̄панне, техи ева авассуте. читтасса пуббан̇гамабха̄васа̄дхане ан̃н̃аман̃н̃ам̣ балада̄навасена сутта̄нураккхан̣ам̣, идха ва̄ упасам̣хата̄нам̣ а̄бхидхаммикехи вин̃н̃а̄та̄нам̣ чирака̄лаппаваттивасена ведитаббам̣.
катарапан̃н̃ам̣ твантиа̄ди на па̄л̣иа̄рул̣хам̣, евам̣ бхагава̄ пуччхатӣти ат̣т̣хакатха̄йамева вуттам̣. пан̃н̃а̄ пана киматтхийа̄ти идампи екам̣ суттам̣. ‘‘абхин̃н̃аттха̄ парин̃н̃аттха̄ паха̄наттха̄’’ти тасса виссаджджанам̣.
са̄танти сабха̄вавасена вуттам̣, мадхуранти мадхурам̣ вийа̄ти упама̄васена. поноббхавика̄ти пунаббхавакаран̣асӣла̄. татрататра̄бхинанданато нандӣ, нандибхӯто ра̄го нандира̄го, нандира̄габха̄вена сахагата̄ти нандира̄гасахагата̄ти на еттха сампайогавасена сахагатабха̄во аттхӣти сахагатасаддо тан̣ха̄йа нандира̄габха̄вам̣ джотети. нандира̄габхӯта̄ти часса аттхо. ниссайети па̄даке. рӯпа̄рӯпа̄рамман̣а̄нанти патхавӣкасин̣а̄диа̄ка̄са̄диа̄рамман̣а̄нам̣. сам̣сат̣т̣хети кхӣродакам̣ вийа самодите екӣбха̄вамива гате. сахаджа̄тети сампайуттасахаджа̄те, на сахаджа̄таматте. идха̄пӣти ‘‘имасмимпи паде айамева аттхо адхиппето’’ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа йатха̄дасситасам̣сат̣т̣хасаддо сахаджа̄те адхиппетоти. арӯпам̣ рӯпена̄ти пат̣исандхиккхан̣е ваттхуна̄. уккат̣т̣ханиддесоти анавасесасан̇гахена като атисайаниддесо.
ана̄бхат̣т̣хата̄йева̄ти ‘‘дит̣т̣хам̣ сута’’нтиа̄дӣсу дит̣т̣хата̄дайо вийа абха̄ситаббата̄ ана̄бхат̣т̣хата̄. сабба̄ка̄рена садисасса дутийачиттасса сасан̇кха̄риката̄вачанена имасса асан̇кха̄риката̄ вин̃н̃а̄йати, тасма̄ абха̄ситаббата̄йа на гахитоти аттхо йуджджати. адхиппа̄йо пана па̄л̣ийам̣ абха̄ситатта̄ ева таттха десетаббабха̄вена на гахито на сан̇гахито на тассаттхасса абха̄ва̄ти. атха ва̄ па̄л̣ийам̣ ана̄бхат̣т̣хата̄йа ева ат̣т̣хакатха̄йам̣ на гахито на тассаттхо вутто. нийаметва̄ва̄ти парато евам̣видхассева сасан̇кха̄рикабха̄вавачанато идха тадавачаненева асан̇кха̄рикабха̄вам̣ нийаметва̄.
мановин̃н̃а̄н̣анти еттха два̄рам̣ ваттхӯти вуттам̣, два̄рена ва̄ там̣саха̄йабхӯтам̣ хадайаваттху вуттам̣. сарасабха̄вена̄ти сакиччабха̄вена. авиджджа̄ хи сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайабха̄вакичча̄, ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣о ва̄ раситаббо вин̃н̃а̄таббо бха̄во сарасабха̄во, авиджджа̄сабха̄во сан̇кха̄расабха̄воти евама̄дико. ‘‘сарасасабха̄вена̄’’типи па̄т̣хо, сойева аттхо. авиджджа̄паччайа̄ти ва̄ сарасена, сан̇кха̄ра̄ти сабха̄вена.
екасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ рӯпадхаммесу ева йоджетабба̄ тесу таббоха̄раба̄хуллато. атӣта̄дибха̄во рӯпа̄рӯпадхаммесу, читтачетасиканибба̄на̄нампи ва̄ йатха̄сабха̄вам̣ екадвинакуточисамут̣т̣ха̄ната̄ йоджетабба̄. ана̄па̄тхагата̄ти чаккха̄дӣнам̣ агочарагата̄ сукхумараджа̄дирӯпам̣ вийа ваттхупариттата̄йа татта̄йогул̣е патитодакабиндурӯпам̣ вийа кхан̣апариттата̄йа атидӯрата̄йа ачча̄санна̄дита̄йа атӣта̄на̄гатата̄йа ча. висайо анан̃н̃аттхабха̄вена, гочаро ча таттха чаран̣ена вутто, таббисайаниччхайена мано пат̣исаран̣ам̣. айаматтхо сиддхо хоти ан̃н̃атха̄ тесам̣ дхамма̄рамман̣абха̄вена ‘‘несам̣ гочарависайам̣ паччанубхотӣ’’ти вачанасса анупапаттито. диббачаккхудиббасотаиддхивидхан̃а̄н̣ехи йатха̄вуттанайена ана̄па̄тхагата̄ни рӯпа̄дӣни а̄ламбийама̄на̄ни на дхамма̄рамман̣анти каттхачи вуччама̄на̄ни дит̣т̣ха̄ни, итаратха̄ ча дит̣т̣ха̄ни ‘‘диббена чаккхуна̄ рӯпам̣ пассатӣ’’тиа̄дӣсӯти.
а̄па̄тхама̄гаччхати манаса̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи ча гахетаббабха̄вӯпагаманена. гхат̣т̣етва̄ти пат̣имукхабха̄ва̄па̄тхам̣ гантва̄. сарабха̄н̣акасса оса̄ракасса. пакатийа̄ дит̣т̣ха̄дивасена а̄па̄тхагаманан̃ча бходжанапарин̣а̄маутубходжанависесаусса̄ха̄дӣхи калйам̣, рогино ва̄та̄дӣхи ча упаддутам̣ ва̄ ка̄йам̣ ануваттантасса джа̄гарасса бхаван̇гасса чаланапаччайа̄нам̣ ка̄йикасукхадуккхаутубходжана̄диупаниссайа̄нам̣ читтапан̣идаханасадиса̄садисасамбандхадассана̄дипаччайа̄нам̣, суттасса ча супинадассане дха̄туккхобха̄дипаччайа̄нам̣ васена ведитаббам̣. адит̣т̣хасса асутасса ана̄гатабуддхарӯпа̄дино паса̄дада̄тука̄мата̄ваттхусса там̣садисата̄сан̇кха̄тена дит̣т̣хасутасамбандхенева. на кевалам̣ там̣садисата̄ва убхайасамбандхо, кинту таббипаккхата̄ тадекадесата̄ там̣сампайуттата̄дико ча ведитаббо. кеначи вутте кисмин̃чи суте авича̄ретва̄ саддаханам̣ саддха̄, сайамева там̣ вича̄ретва̄ рочанам̣ ручи, ‘‘евам̣ ва̄ евам̣ ва̄ бхависсатӣ’’ти а̄ка̄равича̄ран̣ам̣ а̄ка̄рапаривитакко, вича̄рентасса каттхачи дит̣т̣хийа̄ ниджджха̄наккхаманам̣ дит̣т̣хиниджджха̄наккханти.
герукахарита̄лан̃джана̄дидха̄тӯсу. субханимиттам̣ субхаггахан̣асса нимиттам̣. там̣ субханимиттатта̄ ран̃джанӣйатта̄ ча лобхасса ваттху. нийамитасса читтасса васена нийамитавасена. евамитаресу двӣсу. а̄бхого а̄бхуджитам̣. лӯкхапуггала̄ досабахула̄. адосабахула̄ синиддхапуггала̄. тададхимуттата̄ти пӣтининначиттата̄. имехи…пе… ведитаббо пӣтийа̄ соманассавиппайога̄самбхаватоти адхиппа̄йо.
джӣвитавуттийа̄ а̄йатанабха̄вато хаттха̄роха̄дисиппамева сиппа̄йатанам̣. касива̄н̣иджджа̄дикаммамева камма̄йатанам̣. а̄йуведа̄дивиджджа̄ ева виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣. абйа̄паджджети доманассабйа̄па̄дарахите рӯпабхаве. дхаммапада̄ти дхаммакот̣т̣ха̄са̄. пилавантӣти упат̣т̣хаханти падиссанти. йога̄ти бха̄вана̄бхийога̄ сама̄дхито. ваттхувисадакирийа̄ти аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ ваттхӯнам̣ ниммалабха̄вакирийа̄. саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттанам̣ индрийасаматтапат̣ипа̄даната̄. гамбхӣра̄нам̣ н̃а̄н̣ена чаритабба̄нам̣, гамбхӣран̃а̄н̣ена ва̄ чаритабба̄нам̣ суттанта̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄.
вам̣соти ануккамо. тантӣти сантати. павен̣ӣти самбандхо. саббаметам̣ ча̄риттакирийа̄пабандхасса вачанам̣. ча̄риттасӣлатта̄ сӣламайам̣. ‘‘дасса̄мӣ’’ти вачӣбхедена ваттхусса парин̣ататта̄ тато пат̣т̣ха̄йа да̄нам̣ а̄раддхам̣ на̄ма хоти, йато тасса аттано парин̣а̄мана̄дӣсу а̄патти хоти. виджджама̄наваттхусмим̣ чинтанака̄лато пат̣т̣ха̄йа да̄нам̣ а̄раддханти таттха да̄намайам̣ кусалам̣ хотӣти адхиппа̄йо. на хи да̄наваттхум̣ авиджджама̄накампи сан̇кхаронтасса кусалам̣ на хотӣти. там̣ пана да̄намайасса пуббабха̄готи тадева бхаджеййа, вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣. кулавам̣са̄дивасена̄ти уда̄харан̣аматтамеветам̣. аттана̄ сама̄диннаваттавасена саппурисаваттага̄маджанападаватта̄дивасена ча ча̄риттасӣлата̄ ведитабба̄.
саваттхуканти бхериа̄диваттхусахитам̣ катва̄. виджджама̄накаваттхунти бхериа̄диваттхум̣. дхаммассаванагхосана̄дӣсу ча саваттхукам̣ катва̄ саддасса да̄нам̣ саддаваттхӯнам̣ т̣ха̄накаран̣а̄нам̣ сасаддаппаваттикаран̣амева̄ти тасса чинтанам̣ виджджама̄наваттхупаричча̄го ведитаббо. бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄ идха ча рӯпа̄рамман̣а̄дибха̄вам̣, ан̃н̃аттха ча ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯнӣ’’ти (дӣ. ни. 3.305) да̄намайа̄дибха̄вам̣, апараттха ча ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? тӣн̣и…пе… там̣самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дина̄ ка̄йакамма̄дибха̄ван̃ча ваданто. апарийа̄панна̄ ча̄ти параматтхато авиджджама̄натта̄ ан̃н̃а̄йатанатта̄ ча асан̇гахита̄.
парибхогарасо парибхогапаччайам̣ пӣтисоманассам̣. айам̣ пана расасама̄ната̄васена гахан̣ам̣ упа̄да̄йа раса̄рамман̣анти вутто, на сабха̄вато. сабха̄вена пана гахан̣ам̣ упа̄да̄йа пӣтисоманассам̣ дхамма̄рамман̣амева хотӣти ‘‘сукха̄ ведана̄ дхамма̄рамман̣а’’нти вуттам̣. а̄рамман̣амева нибаддханти рӯпа̄рамман̣ам̣…пе… дхамма̄рамман̣анти евам̣ нийаметва̄ вуттам̣. каммасса анибаддхатта̄ти каммасса анийататта̄. йатха̄ хи рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ анан̃н̃а̄рамман̣ам̣ хоти, на евам̣ ка̄йадва̄ра̄дӣсу екадва̄рикакаммам̣ ан̃н̃асмим̣ два̄ре нуппаджджати, тасма̄ каммасса два̄ранийамарахитатта̄ два̄рампи камманийамарахитанти идха а̄рамман̣ам̣ вийа нийаметва̄ на вуттам̣. вина̄ а̄рамман̣ена ануппаджджанатоти етассапи чаттхо ‘‘йатха̄ ка̄йакамма̄дӣсу екам̣ каммам̣ тена два̄рена вина̄ ан̃н̃асмим̣ два̄ре чарати, на евам̣ рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ тена̄рамман̣ена вина̄ а̄рамман̣антаре уппаджджатӣ’’ти ведитаббо. на хи йатха̄ вачӣдва̄ре уппаджджама̄нампи ‘‘ка̄йакамма’’нти вуччати, евам̣ садда̄рамман̣е уппаджджама̄нам̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣а’’нти вуччати.
ка̄ма̄вачаракусалам̣
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
имасса панаттхасса̄ти каммадва̄ра̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асмим̣ анийатата̄йа ‘‘два̄ре чаранти камма̄нӣ’’тиа̄дина̄ пака̄санаттхам̣. пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄нӣти еттха чхат̣т̣хасса вин̃н̃а̄н̣асса тасса ча два̄расса ануддесо два̄радва̄раванта̄нам̣ саха̄бха̄ва̄. нийатарӯпарӯпавасена чатусамут̣т̣ха̄никака̄йа̄ вутта̄ти саддасса вика̄рарӯпа̄дӣнан̃ча асан̇гахо.
пат̣хамаджаванасамут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту йадипи тасмим̣ кхан̣е рӯпа̄нам̣ десантаруппаттихетубха̄вена ча̄летум̣ на саккоти, татха̄пи вин̃н̃аттивика̄расахита̄ва са̄ ведитабба̄. дасасу хи диса̄су йам̣ дисам̣ гантука̄мо ан̇гапаччан̇га̄ни ва̄ кхипитука̄мо, там̣диса̄бхимукха̄нева рӯпа̄ни са̄ сантхамбхети сандха̄рети ча̄ти тадабхимукхабха̄вавика̄раватӣ хоти, адхиппа̄йасахабха̄вӣ ча вика̄ро вин̃н̃аттӣти. еван̃ча катва̄ а̄ваджджанассапи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакабха̄во йатха̄дхиппа̄йавика̄рарӯпуппа̄данена упапанно хоти, йато ба̄ттим̣са читта̄ни рӯпирийа̄патхавин̃н̃аттиджанака̄ни вутта̄нӣти. йоджанам̣ гато, дасайоджанам̣ гатоти ваттаббатам̣ а̄паджджа̄пети анекасахассава̄рам̣ уппанна̄.
ва̄йодха̄туйа̄…пе… паччайо бхавитунти тхамбханачаланесу ва̄йодха̄туйа̄ паччайо бхавитум̣ саматтхо читтасамут̣т̣ха̄намаха̄бхӯта̄нам̣ еко а̄ка̄рависесо аттхи, айам̣ вин̃н̃атти на̄ма. тесан̃хи тада̄ка̄ратта̄ ва̄йодха̄ту тхамбхети ча̄лети ча̄ти. на читтасамут̣т̣ха̄на̄ти етена параматтхато абха̄вам̣ дассети. на хи рӯпам̣ аппаччайам̣ аттхи, на ча нибба̄наваджджо аттхо ниччо аттхӣти. вин̃н̃аттита̄йа̄ти вин̃н̃аттивика̄рата̄йа. читтасамут̣т̣ха̄набха̄во вийа маха̄бхӯтавика̄рата̄йа упа̄да̄рӯпабха̄во ча адхиппетоти ведитаббо.
ка̄йикакаран̣анти ка̄йадва̄раппаваттам̣ читтакирийам̣, адхиппа̄йанти аттхо. ка̄рети ман̃н̃ети етена ван̣н̣аггахан̣а̄нуса̄рена гахита̄йа вин̃н̃аттийа̄ йам̣ каран̣ам̣ вин̃н̃а̄таббам̣, тасса виджа̄нанена вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄таттам̣ дассети. на хи вин̃н̃аттирахитесу руккхачалана̄дӣсу ‘‘идамеса ка̄ретӣ’’ти виджа̄нанам̣ хотӣти. чаккхувин̃н̃а̄н̣асса хи рӯпе абхинипа̄таматтам̣ киччам̣, на адхиппа̄йасахабхуно чаланавика̄расса гахан̣ам̣. читтасса пана лахупариваттита̄йа чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ анантарам̣ мановин̃н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄тампи чаланам̣ чаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ вийа ман̃н̃анти ависесавидуно, тасма̄ йатха̄ нӣла̄бхинипа̄тавасаппаватта̄йа чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ нӣланти паватта̄йа мановин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ ча антарам̣ на вин̃н̃а̄йати, евам̣ авин̃н̃а̄йама̄нантарена манодва̄равин̃н̃а̄н̣ена гахите тасмим̣ читтена сахева анупариватте ка̄йатхамбханавика̄рачопанасан̇кха̄те ‘‘идамеса ка̄рети, айамасса адхиппа̄йо’’ти виджа̄нанам̣ хоти.
та̄лапан̣н̣а̄дирӯпа̄ни дисва̄ таданантараппаватта̄йа манодва̄равӣтхийа̄ авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа та̄лапан̣н̣а̄дӣнам̣ удака̄дисахача̄риппака̄ратам̣ сан̃н̃а̄н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ удака̄диггахан̣ам̣ вийа. еттха удакам̣ бхависсатӣтиа̄дина̄ ча удака̄дисамбандхана̄ка̄рена рӯпаггахан̣а̄нуса̄равин̃н̃а̄н̣ена йам̣ удака̄ди вин̃н̃а̄таббам̣, тасса виджа̄нанена тада̄ка̄расса вин̃н̃а̄тата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. етасса пана ка̄йикакаран̣аггахан̣асса удака̄диггахан̣асса ча пуримасиддхасамбандхаггахан̣ам̣ упаниссайо хотӣти дат̣т̣хаббам̣. атха пана на̄ламбита̄пи вин̃н̃атти ка̄йикакаран̣аггахан̣асса ча паччайо пуримасиддхасамбандхаггахан̣опаниссайавасена са̄дхиппа̄йавика̄рабхӯтаван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ паваттама̄насса адхиппа̄йаггахан̣асса адхиппа̄йасахабхӯвика̄ра̄бха̄ве абха̄вато, евам̣ сати ван̣н̣аггахан̣а̄нантарена удака̄диггахан̣енева та̄лапан̣н̣а̄дисан̃н̃а̄н̣а̄ка̄ро вийа ван̣н̣аггахан̣а̄нантарена адхиппа̄йаггахан̣енева вин̃н̃атти па̄кат̣а̄ хотӣти ‘‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’’ти адхиппа̄йавиджа̄наненева вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄тата̄ вутта̄.
айам̣ но пахаритука̄моти адхиппа̄йавиджа̄нанена вин̃н̃аттийа̄ па̄кат̣абха̄вам̣ дассети. на хи тадапа̄кат̣абха̄ве адхиппа̄йавиджа̄нанам̣ хотӣти. саммукхӣ…пе… йева на̄ма хотӣти асаммукхӣбхӯтата̄йа ана̄па̄тхагата̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ чаккхувин̃н̃еййа̄дибха̄во вийа сабха̄вабхӯтам̣ там̣ двидха̄ вин̃н̃аттибха̄вам̣ са̄дхети. парам̣ бодхетука̄мата̄йа вина̄пи абхиккамана̄диппаваттанена со читтасахабхӯвика̄ро адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, сайан̃ча вин̃н̃а̄йатӣти двидха̄пи вин̃н̃аттийева̄ти ведитабба̄.
тасмим̣ два̄ре сиддха̄ти тена два̄рена вин̃н̃а̄таббабха̄вато тенева два̄рена на̄мала̄бхато тасмим̣ два̄ре па̄кат̣абха̄вавасена сиддха̄. кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ти т̣хапетаббам̣. касма̄? йасма̄ парава̄дино авипа̄касса каммабха̄во на сиддхо, итарасса пана сиддхоти вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пака̄нам̣ ека̄дасаннам̣ кирийачитта̄нам̣ васена тикам̣ пӯретва̄ т̣хапетаббам̣.
два̄ре чаранти камма̄нӣти еттха айамадхиппа̄йо – йади два̄ра̄ два̄рантарача̄рино хонти, два̄расамбхеда̄ каммасамбхедопӣти ка̄йакаммам̣ ка̄йакаммадва̄ранти ан̃н̃аман̃н̃ававаттха̄нам̣ на сийа̄, камма̄нампи каммантарачаран̣е есева найо. йади пана два̄ра̄нампи два̄рабха̄вена каммантарачаран̣ам̣ камма̄нан̃ча два̄рантарачаран̣ам̣ на сийа̄, сут̣т̣хутарам̣ каммадва̄рававаттха̄нам̣ сийа̄. на пана камма̄нам̣ два̄рантаре ачаран̣ам̣ аттхи, кинту два̄ре ан̃н̃асмин̃ча чаранти камма̄ни ан̃н̃а̄нипи. йасма̄ пана два̄ре два̄ра̄ни на чаранти, тасма̄ адва̄рача̄рӣхи два̄рехи ка̄ран̣абхӯтехи камма̄ни два̄рантаре чаранта̄нипи ваваттхита̄ни. на кевалам̣ камма̄нева, техи пана два̄ра̄нипӣти евам̣ каммадва̄ра̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ни ‘‘йебхуййенавуттита̄йа таббахулавуттита̄йа ча̄’’ти вуччама̄на̄йа ваваттха̄найуттийа̄. таттха два̄ра̄пеккхатта̄ камма̄нам̣ ка̄йакамма̄дибха̄васса адва̄рача̄рӣхи два̄рехи ваваттха̄нам̣ хоти, на пана два̄рантарача̄рӣхи каммехи два̄ра̄нам̣ ававаттха̄нам̣ камма̄напеккхака̄йадва̄ра̄дибха̄вехи два̄рехи ваваттхита̄нам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ ка̄йакаммадва̄ра̄диваваттха̄накаратта̄. атха ва̄ два̄рантаре чаранта̄нипи ка̄йа̄дӣхи упалаккхита̄нева чаранти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ евам̣сабха̄ватта̄ а̄н̣аттихаттхавика̄ра̄дӣхи вуччама̄нассапи ка̄йа̄дӣхи са̄дхетаббасабха̄ва̄вабодхато, тасма̄ на каммантарасса аттани чарантассапи два̄рантарам̣ сана̄мам̣ дети, на̄пи каммам̣ два̄расса, там̣там̣два̄рамева пана каммасса камман̃ча два̄рантаре чарантампи аттанойева два̄расса на̄мам̣ детӣти сиддхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ававаттха̄нам̣. пуббе пана два̄ресу анибаддхата̄ камма̄нам̣ два̄рантарачаран̣амева сандха̄йа вутта̄, на етам̣ ваваттха̄нанти.
таттха̄ти тесу два̄ракаммесу. ка̄йакаммасса уппаджджанат̣т̣ха̄нанти там̣сахаджа̄та̄ вин̃н̃аттийева вуччати. кин̃ча̄пи хи са̄ тасса кеначи пака̄рена паччайо на хоти, татха̄пи каммасса висесика̄ вин̃н̃атти там̣сахаджа̄та̄ хотӣти тасса уппаттит̣т̣ха̄набха̄вена вутта̄ йатха̄вуттанийамена ан̃н̃ависесанасса каммасса висесанантаре уппаттиабха̄ва̄. ка̄йена пана кататта̄ти ка̄йавин̃н̃аттим̣ джанетва̄ та̄йа джӣвитиндрийупаччхеда̄диниппха̄данато аттано ниппхаттивасена ‘‘ка̄йена катам̣ камма’’нти вуттам̣. ка̄ран̣абхӯто хи панеттха ка̄йоти.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти еттха каммуна̄ ка̄йо ка̄йакаммадва̄ранти евам̣ ваваттхито, на ка̄йо иччева. йатха̄ сӯчикаммуна̄ сӯчикаммакаран̣анти ваваттхита̄, на сӯчи иччева, татха̄ идампи дат̣т̣хаббам̣. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесита̄ти аттхо. евам̣ сантети йатха̄вуттам̣ ваваттха̄нанийамам̣ аггахетва̄ ‘‘два̄ре чаранти камма̄нӣ’’тиа̄дивачанамева гахетва̄ чодети. таттха евам̣ сантети камма̄нам̣ два̄рачаран̣е ан̃н̃аман̃н̃ена ча ваваттха̄не на̄мала̄бхе висесане сатӣти аттхо.
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вачӣкаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
чатӯхи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гата̄ти еттха субха̄ситабха̄санасан̇кха̄та̄ аписун̣ава̄ча̄, дхаммабха̄санасан̇кха̄то асампхаппала̄по, пийабха̄санасан̇кха̄та̄ апхарусава̄ча̄, саччабха̄санасан̇кха̄то амуса̄ва̄до ча̄ти ета̄ ва̄ча̄ татха̄паватта̄ четана̄ дат̣т̣хабба̄. сахасадда̄ пана̄ти тасса вика̄расса саддена саха самбхӯтатта̄ вуттам̣. читта̄нупариваттита̄йа пана со на йа̄ва саддабха̄вӣти дат̣т̣хаббо, витаккавиппха̄расаддо на сотавин̃н̃еййоти паваттена маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дена читтасамут̣т̣ха̄насаддо вина̄пи вин̃н̃аттигхат̣т̣анена уппаджджатӣти а̄паджджати. ‘‘йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 636) хи вачанато асотавин̃н̃еййасаддена саха вин̃н̃аттийа̄ уппатти наттхӣти вин̃н̃а̄йатӣти.
читтасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатананти еттха ча на кочи читтасамут̣т̣ха̄но саддо асан̇гахито на̄ма аттхӣти адхиппа̄йена маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дам̣ пат̣иседхети. чхаббидхена рӯпасан̇гаха̄дӣсу хи ‘‘сотавин̃н̃еййа’’нти ‘‘дит̣т̣хам̣ сута’’нти еттха ‘‘сута’’нти ча на кочи саддо на сан̇гайхатӣти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вин̃н̃аттисахаджамева дживха̄та̄лучалана̄дикаравитаккасамут̣т̣хитам̣ сукхумасаддам̣ ‘‘диббасотена сутва̄ а̄дисатӣ’’ти сутте пат̣т̣ха̄не ча ол̣а̄рикасаддам̣ сандха̄йа ‘‘сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти вуттанти имина̄ адхиппа̄йена асотавин̃н̃еййата̄ вутта̄ сийа̄. саддо ча асотавин̃н̃еййо ча̄ти вируддхаметанти пана пат̣иккхепо ведитаббо. вин̃н̃аттипаччайа̄ гхат̣т̣ана̄ вин̃н̃аттигхат̣т̣ана̄. вин̃н̃атти ева ва̄. гхат̣т̣ана̄ка̄раппаваттабхӯтавика̄ро хи ‘‘гхат̣т̣ана̄’’ти вутто. сан̇гхат̣т̣анена сахева саддо уппаджджати, на пубба̄парабха̄вена. патхавӣдха̄туйа̄ти идам̣ ва̄йодха̄туйа̄ вийа ча̄ланам̣ патхавӣдха̄туйа̄ сан̇гхат̣т̣анам̣ киччам̣ адхиканти катва̄ вуттам̣, вика̄расса ча таппаччайабха̄во вуттанайенева ведитаббо. таббика̄ра̄нан̃хи бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса паччайабха̄воти. ан̃н̃ампи саббам̣ видха̄нам̣ ка̄йавин̃н̃аттийам̣ вийа ведитаббам̣.
тисамут̣т̣ха̄никака̄йам̣…пе… на лаббхати. на хи ча̄ланам̣ упа̄диннагхат̣т̣ананти. ча̄ланан̃хи десантаруппа̄данапарампарата̄, гхат̣т̣анам̣ паччайависесена бхӯтакала̄па̄нам̣ а̄саннатаруппа̄доти. упаттхамбханакиччампи наттхӣти упаттхамбханена вина̄ пат̣хамачиттасамут̣т̣ха̄на̄пи гхат̣т̣ана̄ка̄рена паваттатӣти гхат̣т̣анаттхам̣ упаттхамбханена пайоджанам̣ наттхи, ладдха̄севанена читтенева гхат̣т̣анасса балавабха̄вато ча̄ти адхиппа̄йо. упаттхамбханам̣ наттхи аттхӣти вича̄ретва̄ гахетаббам̣.
вачӣкаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
манокаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
айам̣ на̄ма четана̄ каммам̣ на хотӣти на ваттабба̄ти идам̣ йасса два̄рам̣ мано, там̣дассанаттхам̣ вуттам̣. каппетӣти ‘‘твам̣ пхусанам̣ карохи, твам̣ ведайита’’нти евам̣ каппентам̣ вийа паваттатӣти аттхо. пакаппанан̃ча тадева. ким̣ пин̣д̣ам̣ каротӣти а̄йӯханаттхавасена пуччхати. пхасса̄дидхамме хи авиппакин̣н̣е катва̄ сакиччесу паваттанам̣ а̄йӯханам̣, таттхева бйа̄па̄ран̣ам̣ четайанам̣, татха̄каран̣ам̣ абхисан̇кхаран̣анти. тебхӯмакассева гахан̣ам̣ локуттаракаммасса каммаккхайакаратта̄.
манокаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
каммакатха̄ван̣н̣ана̄
четайитва̄ каммам̣ каротӣти еттха йасма̄ пуримачетана̄йа четайитва̄ саннит̣т̣ха̄накаммам̣ кароти, тасма̄ четана̄пуббакам̣ каммам̣ там̣четана̄сабха̄вамева̄ти четанам̣ ахам̣ каммам̣ вада̄мӣти аттхо. атха ва̄ сама̄нака̄латтепи ка̄ран̣акирийа̄ пуббака̄ла̄ вийа ваттум̣ йутта̄, пхалакирийа̄ ча апарака̄ла̄ вийа. йасма̄ ча четана̄йа четайитва̄ ка̄йава̄ча̄хи чопанакирийам̣ манаса̄ ча абхиджджха̄дикирийам̣ кароти, тасма̄ тасса̄ кирийа̄йа ка̄рикам̣ четанам̣ ахам̣ каммам̣ вада̄мӣти аттхо. ка̄йе ва̄ти ка̄йавин̃н̃аттисан̇кха̄те ка̄йе ва̄. сатӣти дхарама̄не, аниродхите ва̄. ка̄йасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ ка̄йасан̃четана̄. еттха ча сукхадуккхуппа̄дакена каммена бхавитаббам̣, четана̄ ча сукхадуккхуппа̄дика̄ вутта̄ти тасса̄ каммабха̄во сиддхо хоти. сан̃четанийанти сан̃четанасабха̄вавантам̣. самиддхиттхерена ‘‘сан̃четанийам̣, а̄вусо…пе… манаса̄ сукхам̣ со ведайатӣ’’ти (ма. ни. 3.300; катха̄. 539) авибхаджитва̄ бйа̄като. сукхаведанӣйантиа̄дина̄ пана вибхаджитва̄ бйа̄ка̄таббо со пан̃хо, тасма̄ самма̄ бйа̄като на̄ма на хоти. итарадвайепи есева найо. йатха̄ пана сутта̄ни т̣хита̄ни, татха̄ чопанакирийа̄ниссайабхӯта̄ ка̄йава̄ча̄ абхиджджха̄дикирийа̄ниссайо ча манодва̄ра̄ни, йа̄йа пана четана̄йа техи ка̄йа̄дӣхи каран̣абхӯтехи чопана̄бхиджджха̄дикирийам̣ каронти ва̄сиа̄дӣхи вийа чхедана̄дим̣, са̄ четана̄ камманти два̄раппаваттийампи каммадва̄ра̄бхеданан̃ча каммадва̄рававаттха̄нан̃ча диссати, еван̃ча сати ‘‘ка̄йена че катам̣ камма’’нтиа̄дига̄тха̄йо (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄йакаммадва̄ра) ативийа йуджджанти.
локуттарамагго идха локийакаммакатха̄йам̣ анадхиппетопи бхаджа̄пийама̄но тӣн̣и камма̄ни бхаджати. манена дуссӣлйанти ка̄йикава̄часикавӣтиккамаваджджам̣ саббам̣ акусалам̣ сан̇ган̣ха̄ти, миччха̄дит̣т̣хисан̇каппава̄йа̄масатисама̄дхим̣ ва̄. тампи четам̣ ‘‘манаса̄ сам̣варо са̄дхӯ’’ти (сам̣. ни. 1.116; дха. па. 361) вуттасса сам̣варасса пат̣ипаккхавасена вуттам̣, на сӣлавипаттивасена. на хи са̄ ма̄насика̄ аттхӣти маггассева бхаджа̄панам̣ маха̄висайатта̄. боджджхан̇га̄ хи манокаммамева бхаджеййум̣, на ча на сакка̄ маггабхаджа̄паненева тесам̣ бхаджа̄панам̣ вин̃н̃а̄тунти.
каммапатхам̣ аппатта̄нампи там̣там̣два̄ре сам̣санданам̣ авародханам̣ два̄рантаре каммантаруппаттийампи каммадва̄ра̄бхеданан̃ча два̄расам̣санданам̣ на̄ма. ‘‘тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ акусалам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дина̄ (катха̄. 539) каммапатхаппатта̄ва саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ камманти вутта̄ти пуримачетана̄ сабба̄ ка̄йакаммам̣ на хотӣти вуттам̣. а̄н̣а̄петва̄…пе… алабхантасса̄ти а̄н̣аттехи ама̄ритабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, вачӣдуччаритам̣ на̄ма хоти акаммапатхабха̄ватоти адхиппа̄йо. ‘‘име сатта̄ хан̃н̃антӯ’’ти паваттабйа̄па̄давасена четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти ка̄йакаммавоха̄рала̄бха̄. аббоха̄рика̄ ва̄ манокаммавоха̄равираха̄. сасамбха̄рапатхавӣа̄дӣсу а̄па̄дайо еттха нидассанам̣.
кулумбасса̄ти габбхасса, кулассева ва̄. тиссопи сан̇гӣтийо а̄рул̣хата̄йа анануджа̄нанато ‘‘тава суттасса̄’’ти вуттам̣. дасавидха̄ иддхи пат̣исамбхида̄магге иддхикатха̄йа гахетабба̄. бха̄вана̄майанти адхит̣т̣ха̄ниддхим̣ сандха̄йа вадати. гхат̣абхедо вийа парӯпагха̄то, удакавина̄со вийа иддхивина̄со ча хотӣти упама̄ сам̣сандати. тава пан̃хоти бха̄вана̄майа̄йа парӯпагха̄то хотӣти вутто н̃а̄петум̣ иччхито аттхо. а̄тхаббан̣иддхи виджджа̄майиддхи хоти. саттаме падети ман̣д̣ала̄дито саттаме паде.
вачанантарена гаметаббаттхам̣ неййаттхам̣, сайамева гамитаббаттхам̣ нӣтаттхам̣. кирийато самут̣т̣ха̄ти, уда̄ху акирийатоти тена̄дхиппетам̣ сампаджа̄намуса̄ва̄дам̣ сандха̄йа пуччхати, на упосатхаккхандхаке вуттам̣. таттха авуттамева хи со анарийавоха̄рам̣ вуттанти гахетва̄ вохаратӣти. ва̄ча̄гиранти ва̄ча̄сан̇кха̄там̣ гирам̣, ва̄ча̄нучча̄ран̣ам̣ ва̄.
кхандасива̄дайо сет̣т̣ха̄ти кханда̄ти кума̄ра̄. сива̄ти махессара̄, миччха̄дит̣т̣хийа̄ нидассанаттхамидам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. наттхикадит̣т̣ха̄дайо ева хи каммапатхаппатта̄ камманти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄ти ка̄йадва̄ре вачӣдва̄ре ча самут̣т̣хита̄пи ка̄йакаммам̣ вачӣкамманти ча воха̄рам̣ на лабхати абхиджджха̄диппадха̄натта̄. ‘‘тивидха̄, бхиккхаве, маносан̃четана̄ акусалам̣ манокамма’’нти пана вачанато сабха̄венева са̄ манокаммам̣, на абхиджджха̄дипаккхикатта̄ти ‘‘абхиджджха̄дипаккхика̄ва̄’’ти на вуттам̣. имасмим̣ пана т̣ха̄не ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ чинтанака̄ле четана̄пи четана̄сампайуттадхамма̄пи манодва̄ре ева самут̣т̣хаханти, тасма̄ четана̄йа аббоха̄рикабха̄во катхан̃чи наттхӣти адхиппа̄йо.
‘‘тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ кусалам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дивачанато (катха̄. 539) па̄н̣а̄типа̄та̄дипат̣ипаккхабхӯта̄ таббиративисит̣т̣ха̄ четана̄ва па̄н̣а̄типа̄тавиратиа̄дика̄ хонтӣти ‘‘четана̄паккхика̄ ва̄’’ти вуттам̣, на ‘‘виратипаккхика̄’’ти. раккхатӣти авина̄сетва̄ катхети. бхиндатӣти вина̄сетва̄ катхети.
каммакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чаккхувин̃н̃а̄н̣адва̄ранти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса два̄рам̣. чаккху ча там̣ вин̃н̃а̄н̣адва̄ран̃ча̄ти ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣адва̄рам̣. чаккху вин̃н̃а̄н̣адва̄ранти ва̄ асама̄саниддесо. там̣ пана чаккхумева. еса найо сесесупи. ‘‘чаккхуна̄ сам̣варо са̄дхӯ’’тиа̄дика̄йа (дха. па. 360) га̄тха̄йа паса̄дака̄йачопанака̄йасам̣варе екаджджхам̣ катва̄ ка̄йена сам̣варо вутто, там̣ идха бхиндитва̄ ат̣т̣ха сам̣вара̄, таппат̣ипаккхабха̄вена асам̣вара̄ ат̣т̣ха катхита̄. сӣласам̣вара̄дайопи пан̃чева сам̣вара̄ саббадва̄ресу уппаджджама̄на̄пи, таппат̣ипаккхабха̄вена дуссӣлйа̄дӣни асам̣вара̄ти вутта̄ни. таттха дуссӣлйам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дичетана̄. мут̣т̣хассаччам̣ сатипат̣ипаккха̄ акусала̄ дхамма̄. пама̄данти кечи. сӣта̄дӣсу пат̣игхо аккханти. тхинамиддхам̣ косаджджам̣.
вина̄ вачӣдва̄рена суддхам̣ ка̄йадва̄расан̇кха̄танти идам̣ вачӣдва̄расаллаккхитасса муса̄ва̄да̄динопи ка̄йадва̄ре паваттисаббха̄ва̄ асуддхата̄ аттхӣти там̣нива̄ран̣аттхам̣ вуттам̣. на хи там̣ ка̄йакаммам̣ хоти. суддхавачӣдва̄ропалаккхитам̣ пана вачӣкаммамева хотӣти. еттха асам̣вароти етена суддхака̄йадва̄рена упалаккхито асам̣варо два̄рантаре уппаджджама̄нопи вутто. два̄рантара̄нупалаккхитам̣ саббам̣ там̣два̄рика̄кусалан̃чети ведитаббам̣. еван̃ча катва̄ каммапатхасам̣сандане ‘‘чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена уппаджджама̄но асам̣варо акусалам̣ ка̄йакаммамева хотӣ’’тиа̄ди ‘‘акусалам̣ ка̄йакаммам̣ чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена вачӣасам̣варавасена ча уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ саха авируддхам̣ хоти. асам̣варо хи два̄рантаре уппаджджама̄нопи садва̄ре ева̄ти вуччати, садва̄равасена уппанноти ча, каммам̣ ан̃н̃адва̄ре ан̃н̃адва̄равасена ча̄ти евам̣ авируддхам̣.
атха ва̄ еттха̄ти суддхам̣ асуддханти етам̣ авича̄ретва̄ етасмим̣ чопанети вуттам̣ хоти. евам̣ сати два̄рантаропалаккхитам̣ каммапатхабха̄ваппаттата̄йа вачӣманокаммам̣ чопанака̄йаасам̣варадва̄ре уппаннам̣, сесам̣ саббам̣ там̣два̄руппанна̄кусалам̣ вийа ‘‘чопанака̄йаасам̣варо’’ти вуччати. каммапатхабха̄ваппаттийа̄ два̄рантаруппаннам̣ ка̄йакамман̃ча татха̄ на вуччатӣти каммапатхасам̣санданавиродхо сийа̄, тадавиродхам̣ таттхева ваккха̄ма. сӣласам̣вара̄дайо пан̃ча никкхепакан̣д̣е а̄ви бхависсанти. таттха н̃а̄н̣асам̣варе паччайасаннисситасӣласса, вӣрийасам̣варе ча а̄джӣвапа̄рисуддхийа̄ антогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.