2. рӯпакан̣д̣ам̣

уддесаван̣н̣ана̄

ида̄ни рӯпамабйа̄катам̣ бха̄джетаббам̣, тан̃ча кеначи самайававаттха̄нам̣ катва̄ на сакка̄ бха̄джетум̣. на хи рӯпасса читтуппа̄дена самайававаттха̄нам̣ сакка̄ ка̄тум̣ ачиттасамут̣т̣ха̄насаббха̄вато, читтасамут̣т̣ха̄насса ча анекачиттасамут̣т̣ха̄ната̄йа рӯпасамут̣т̣ха̄пакачитта̄нан̃ча кесан̃чи каттхачи асамут̣т̣ха̄паната̄йа ваваттха̄на̄бха̄вато, вин̃н̃аттидвайаваджджитасса рӯпасса ачиттасахабхубха̄вато ча, на ча рӯпа̄нам̣ упасампаджджа вихаран̣ена самайававаттха̄нам̣ йуджджати махаггатаппама̄н̣а̄нам̣ джха̄на̄нам̣ вийа рӯпа̄нам̣ упасампаджджа виха̄таббата̄бха̄ва̄, упа̄да̄рӯпехи ча на йуджджати тесам̣ сахаджа̄та̄дипаччайабха̄вена аппаваттанато, на̄пи маха̄бхӯтехи йуджджати кесан̃чи маха̄бхӯта̄нам̣ кехичи упа̄да̄рӯпехи вина̄ паваттито асама̄нака̄ла̄нан̃ча саббха̄вато. на хи ‘‘йасмим̣ самайе патхавӣдха̄ту уппанна̄ хоти, тасмим̣ самайе чаккха̄йатанам̣ хотӣ’’ти сакка̄ ваттум̣ сота̄диниссайабхӯта̄йа патхавийа̄ читта̄дисамут̣т̣ха̄на̄йа ча саха чаккха̄йатанасса абха̄ва̄. евам̣ сота̄йатана̄дӣсупи йоджетаббам̣.

маха̄бхӯтехи асама̄нака̄ла̄ни вин̃н̃аттиупачайа̄дӣнипи тасмим̣ самайе хонтӣти на сакка̄ ваттунти. екасмин̃ча ка̄ле анека̄ни кала̄пасахасса̄ни уппаджджанти паваттанти ча, на арӯпадхамма̄нам̣ вийа рӯпа̄нам̣ кала̄падвайасаха̄бха̄во аттхи. екасмин̃ча кала̄пе ваттама̄не ева ан̃н̃асса ниродхо, ан̃н̃асса чуппатти хотӣти саббатха̄ рӯпа̄бйа̄катам̣ самайававаттха̄нам̣ катва̄ на сакка̄ вибхаджитум̣. екака̄дӣхи пана найехи на хетуа̄дина̄ сабха̄вена вибхаджитум̣ сакка̄ти татха̄ вибхаджанаттхам̣ читтуппа̄дакан̣д̣е та̄ва авибхаттам̣ абйа̄катам̣ аттхӣти дассетум̣ самайававаттха̄нена вина̄ абйа̄катасса сабха̄ватойева ниддесе екадесам̣ ниддиситва̄ нигаманакаран̣асса анупапаттито ча вибхаттан̃ча авибхаттан̃ча саббам̣ сан̇ган̣ханто а̄ха ‘‘катаме дхамма̄ абйа̄ката̄? кусала̄…пе… асан̇кхата̄ ча дха̄ту. име дхамма̄ абйа̄ката̄’’ти. авибхатте хи вибхаджитаббе дассите вибхаджанам̣ йуттам̣ н̃а̄тум̣ иччха̄йа уппа̄дита̄йа̄ти. еттха пана випа̄какирийа̄бйа̄катам̣ вибхаттатта̄ на вибхаджитаббам̣, асан̇кхата̄ ча дха̄ту бхеда̄бха̄вато. йам̣ панеттха бхедайуттатта̄ авибхаттатта̄ ча вибхаджитаббам̣, там̣ вибхаджанто а̄ха ‘‘таттха катамам̣ саббам̣ рӯпа’’нтиа̄ди. айаметтха па̄л̣ийоджана̄.

найам̣ дассетва̄ти еттха хет̣т̣ха̄ гахан̣амева найадассанам̣. там̣ випа̄кесу катва̄ вин̃н̃а̄татта̄ кирийа̄бйа̄катесу ниссат̣т̣хам̣. ка̄ма̄вачара̄дибха̄вена ваттаббасса кирийа̄бйа̄катасса ва̄ дассанам̣, там̣ катва̄ ка̄ма̄вачара̄тиа̄дикам̣ гахетва̄ вуттатта̄ ниссат̣т̣хам̣. пан̃чавӣсати рӯпа̄нӣти па̄л̣ийам̣ вутта̄ни даса̄йатана̄ни пан̃чадаса ча сукхумарӯпа̄ни, упачайасантатийо ва̄ еканти катва̄ хадайаваттхун̃ча. чханнавутӣти чаккха̄дидасака̄ сатта утусамут̣т̣ха̄на̄дайо тайо ат̣т̣хака̄ утучиттаджа̄ две садда̄ ча. кала̄пабха̄вена паваттарӯпарӯпа̄ни ‘‘рӯпакот̣т̣ха̄са̄’’ти вутта̄ни рӯпакала̄пакот̣т̣ха̄сабха̄вато. кот̣т̣ха̄са̄ти ча ам̣са̄, авайава̄ти аттхо. кот̣т̣ханти ва̄ сарӣрам̣, тасса ам̣са̄ кеса̄дайо кот̣т̣ха̄са̄ти ан̃н̃епи авайава̄ кот̣т̣ха̄са̄ вийа кот̣т̣ха̄са̄. нибба̄нам̣ ниппадесато гахитанти сопа̄дисесанирупа̄дисесара̄гаккхайа̄диасан̇кхата̄дивачанӣйабха̄вена бхиннам̣ ниппадесато гахитам̣. аттхато хи ека̄ва асан̇кхата̄ дха̄тӯти.

584. саббанти сакалам̣ чаккава̄л̣ам̣. париман̣д̣алам̣ париман̣д̣аласан̣т̣ха̄нам̣, париккхепато чхаттим̣са сатасахасса̄ни даса чева сахасса̄ни ад̣д̣хачатуттха̄ни ча йоджанасата̄ни хонтӣти аттхо. еттха ча ват̣т̣ам̣ ‘‘париман̣д̣ала’’нти вуттам̣. чатта̄ри нахута̄нӣти чатта̄лӣса сахасса̄ни. нагавхайа̄ти нага̄ти авха̄табба̄ нагасаддана̄ма̄ти аттхо.

девада̄нава̄дӣнам̣ тига̄вута̄дисарӣравасена маханта̄ни па̄тубхӯта̄ни. таттха̄йам̣ вачанаттхо – бхӯта̄ни джа̄та̄ни ниббатта̄ни маханта̄ни маха̄бхӯта̄нӣти. анекаччхарийадассанена анека̄бхӯтависесадассанавасена ча ма̄йа̄ка̄ро маханто бхӯтоти маха̄бхӯто. йаккха̄дайо джа̄тивасенева маханта̄ бхӯта̄ти маха̄бхӯта̄. нирул̣хо ва̄ айам̣ маха̄бхӯтасаддо тесу дат̣т̣хаббо. патхавийа̄дайо пана маха̄бхӯта̄ вийа маха̄бхӯта̄. бхӯтасаддасса убхайалин̇гатта̄ напум̣саката̄ ката̄. маха̄париха̄ратоти еттха вачанаттхам̣ ваданто а̄ха ‘‘махантехи бхӯта̄ни, маха̄париха̄ра̄ни ва̄ бхӯта̄нӣ’’ти. таттха паччхиматтхе пуримападе уттарападасса париха̄расаддасса лопам̣ катва̄ ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти вуччанти.

аччиматоти аггисса. кот̣исатасахассам̣ екам̣ кот̣исатасахассекам̣. чаккава̄л̣анти там̣ саббам̣ а̄н̣а̄ккхеттавасена екам̣ катва̄ вохаранти. вилӣйати кха̄родакена. викӣратӣти виддхам̣сати. упа̄диннакесу вика̄рам̣ дассенто ‘‘паттхаддхо’’тиа̄дима̄ха. кат̣т̣хамукхена ва̄ти ва̄-саддо упаматтхо. йатха̄ кат̣т̣хамукхасаппена дат̣т̣хо паттхаддхо хоти, евам̣ патхавӣдха̄туппакопена со ка̄йо кат̣т̣хамукхева хоти, кат̣т̣хамукхамукхагато вийа паттхаддхо хотӣти аттхо. атха ва̄ ва̄-саддо евасаддассаттхе. ‘‘патхавӣдха̄туппакопена̄’’ти етасса ча парато а̄харитва̄ ведитаббо. татра̄йаматтхо – ‘‘кат̣т̣хамукхена дат̣т̣хопи ка̄йо патхавӣдха̄туппакопенева паттхаддхо хоти, тасма̄ патхавӣдха̄туйа̄ авийутто со ка̄йо саббада̄ кат̣т̣хамукхамукхагато вийа хотӣ’’ти. атха ва̄ анийаматтхо ва̄-саддо. татра̄йаматтхо – ‘‘кат̣т̣хамукхена дат̣т̣хо ка̄йо паттхаддхо хоти ва̄ на ва̄ хоти манта̄гадавасена, патхавӣдха̄туппакопена пана манта̄гадарахито со ка̄йо кат̣т̣хамукхамукхагато вийа хоти екантапаттхаддхо’’ти. пӯтийоти кутхито. маха̄вика̄ра̄ни бхӯта̄нӣти маха̄вика̄ра̄ни джа̄та̄ни, виджджама̄на̄нӣти ва̄ аттхо. еттха ча пуримападе уттарападасса вика̄расаддасса лопам̣ катва̄ ‘‘маха̄бхӯта̄нӣ’’ти вутта̄ни.

патхавӣтиа̄дина̄ саббалокасса па̄кат̣а̄нипи випалла̄сам̣ мун̃читва̄ йатха̄сабха̄вато париггайхама̄на̄ни махантена ва̄йа̄мена вина̄ на париггайхантӣти па̄кат̣а̄нипи дувин̃н̃еййасабха̄ватта̄ ‘‘маханта̄нӣ’’ти вуччанти. та̄ни хи сувин̃н̃еййа̄ни амаханта̄нӣти гахетва̄ т̣хито тесам̣ дуппариггахитатам̣ дисва̄ ‘‘ахо маханта̄ни ета̄нӣ’’ти паджа̄на̄ти. упа̄да̄йа̄ти етена вин̃н̃а̄йама̄на̄ паччхимака̄лакирийа̄ паваттӣти катва̄ ‘‘паваттарӯпа’’нти вуттам̣. еван̃хи ‘‘упа̄да̄йа̄’’ти етена пат̣иччасамуппанната̄ вутта̄ хотӣти. атха ва̄ упа̄да̄йати ниссайатӣти упа̄да̄йам̣, упа̄да̄йамева рӯпам̣ упа̄да̄йарӯпам̣, ан̃н̃аниссайасса екантанисситасса рӯпассетам̣ адхивачанам̣. там̣ пана на саттасса, на̄пи ведана̄дино тадабха̄вепи бха̄ватоти дассетум̣ ‘‘чатуннам̣ маха̄бхӯта̄на’’нтиа̄дима̄ха. бхавати хи ниссайарӯпа̄нам̣ са̄мибха̄воти.

тивидхарӯпасан̇гахаван̣н̣ана̄

585. пакин̣н̣акадукесу аджджхаттикадукам̣ мун̃читва̄ ан̃н̃о саббадукехи тикавасена йоджанам̣ гаччханто наттхи, вин̃н̃аттидуко ча йоджанам̣ на гаччхатӣти саббадукайогӣсу а̄дибхӯтам̣ аджджхаттикадукамева гахетва̄ сесехи саббадукехи йоджетва̄ тика̄ вутта̄. сакка̄ хи етена найена ан̃н̃есампи дука̄нам̣ дукантарехи лаббхама̄на̄ тикайоджана̄ вин̃н̃а̄тунти.

чатуббидха̄дирӯпасан̇гахаван̣н̣ана̄

586. чатуккесу екантачиттасамут̣т̣ха̄насса вин̃н̃аттидвайабха̄вато вин̃н̃аттидука̄дӣхи сама̄нагатико читтасамут̣т̣ха̄надукоти тена саха упа̄да̄дукасса йоджана̄йа лаббхама̄нопи чатукко на вутто, татха̄ санидассанадука̄дӣнам̣ тена тасса ча ол̣а̄рикадӯрадукехи йоджана̄йа лаббхама̄на̄ на вутта̄, дхамма̄нам̣ ва̄ сабха̄вакичча̄ни бодхетабба̄ка̄ран̃ча йа̄тха̄вато джа̄нантена бхагавата̄ тена ан̃н̃есам̣ тасса ча ан̃н̃ехи йоджана̄ на ката̄ти ким̣ еттха ка̄ран̣апарийесана̄йа, аддха̄ са̄ йоджана̄ на ка̄табба̄, йато бхагавата̄ на ката̄ти ведитабба̄. ан̃н̃е пана пакин̣н̣акадука̄ ан̃н̃ехи пакин̣н̣акадукехи йоджетум̣ йутта̄, техи йоджита̄ ева. ваттхудука̄дӣсу пана сотасампхасса̄рамман̣адука̄дайо ваджджетва̄ ан̃н̃ехи а̄рамман̣аба̄хира̄йатана̄дилаббхама̄надукехи упа̄диннакадукасса упа̄диннупа̄да̄нийадукасса ча йоджана̄йа чатукка̄ лаббханти, читтасамут̣т̣ха̄надукасса ча сабба̄рамман̣аба̄хира̄йатана̄дилаббхама̄надукехи. авасесехи пана тесам̣ ан̃н̃есан̃ча саббаваттхудука̄дӣхи йоджана̄йа на лаббхантӣти ведитабба̄.

уддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

рӯпавибхатти

екаканиддесаван̣н̣ана̄

594. авиджджама̄навибха̄гасса вибха̄га̄бха̄вадассанамева ниддесо ниччхайакаран̣ато, тасма̄ ‘‘саббам̣ рӯпам̣ на хетумева̄’’тиа̄дина̄ вибха̄га̄бха̄ва̄вадха̄ран̣ена ева-саддена ниддесам̣ кароти. хетухетӯти мӯлахету, хетупаччайахетӯти ва̄ айаматтхо. маха̄бхӯта̄ хетӯти айамеваттхо маха̄бхӯта̄ паччайоти етенапи вуттоти. хетупаччайасадда̄нам̣ сама̄наттхатта̄ паччайо ева хету паччайахету. йо ча рӯпаккхандхасса хету, со ева тасса пан̃н̃а̄пана̄йа хетӯти вутто тадабха̄ве абха̄вато. атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄нам̣ каммасама̄да̄на̄нам̣ т̣ха̄насо хетусо випа̄канти еттха виджджама̄несупи ан̃н̃есу паччайесу ит̣т̣ха̄нит̣т̣хавипа̄канийа̄макатта̄ уттамам̣ падха̄нам̣ кусала̄кусалам̣ гатиупадхикаа̄лапайогасампаттивипаттит̣т̣ха̄наниппха̄дитам̣ ит̣т̣ха̄нит̣т̣ха̄рамман̣ан̃ча каммамива падха̄натта̄ ‘‘хетӯ’’ти вуттанти имина̄ адхиппа̄йена камма̄рамман̣а̄ни ‘‘уттамахетӯ’’ти вутта̄ни. ваккхати ча ‘‘гатиупадхика̄лапайога̄ випа̄касса т̣ха̄нам̣, каммам̣ хетӯ’’ти. идха пана каммамива уттаматта̄ а̄рамман̣ампи хетувачанам̣ арахатӣти ‘‘уттамахетӯ’’ти вуттам̣. сан̇кха̄ра̄нанти пун̃н̃а̄бхисан̇кха̄ра̄дӣнам̣ авиджджа̄ са̄дха̄ран̣апаччайатта̄ ‘‘хетӯ’’ти вутта̄. пхаратӣти гаччхати па̄пун̣а̄ти. пат̣иккхепаниддесоти идам̣ ма̄тика̄йа а̄гатапат̣иккхепавасена вуттам̣. идха пана ма̄тика̄йа на хетупада̄дисан̇гахитата̄ ча рӯпасса вутта̄ там̣там̣сабха̄ватта̄, авадха̄ритата̄ ча анан̃н̃асабха̄вато.

рӯпӣдуке рӯпӣпадамева идха ‘‘рӯпа’’нти вуттам̣. тена рӯпӣрӯпапада̄нам̣ екаттхата̄ сиддха̄ хоти руппаналаккхан̣айуттассева рӯпӣрӯпабха̄вато. уппаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййанти арӯпато видхурам̣ рӯпасса сабха̄вам̣ дассети. на хи арӯпам̣ уппаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййам̣ йатха̄ рӯпам̣, тена рӯпам̣ уппаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййам̣, на арӯпанти арӯпато ниваттетва̄ рӯпе ева етам̣ сабха̄вам̣ нийамети, на рӯпам̣ етасмим̣ сабха̄ве. аттхи хи рӯпам̣ атӣта̄на̄гатам̣ йам̣ уппаннам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййасабха̄вам̣ на хотӣти. етамева ча нийамам̣ пуна евасаддена нийамети ‘‘йатха̄вутто нийамо рӯпе аттхи ева, арӯпе вийа на наттхӣ’’ти. атха ва̄ саббам̣ рӯпанти бхӯтупа̄да̄йарӯпам̣ ка̄лабхедам̣ ана̄маситва̄ ‘‘сабба’’нти вуттам̣, там̣ саббам̣ арӯпехи сама̄навин̃н̃еййасабха̄вам̣ атӣта̄на̄гатам̣ ниваттетум̣ уппаннанти етена висесети, там̣ уппаннам̣ саббам̣ рӯпам̣ чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййамева̄ти аттхо.

нану евам̣ рӯпа̄йатанассапи сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи вин̃н̃еййата̄ а̄паджджатӣти? на̄паджджати рӯпам̣ саббам̣ сампин̣д̣етва̄ еканталаккхан̣адассанавасена екӣбха̄вена гахетва̄ арӯпато видхурасса чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййасабха̄васса дассанато. паччуппаннарӯпамева чхахи вин̃н̃а̄н̣ехи вин̃н̃еййанти етасмим̣ пана нийаме ‘‘саббам̣ рӯпа’’нти еттха̄йам̣ вин̃н̃еййабха̄ванийамо на вутто, атха кхо паччуппаннанти саббарӯпасса еканталаккхан̣анийамо дассито на сийа̄. па̄л̣ийан̃ча вин̃н̃еййамева̄ти ева-ка̄ро вутто, на уппаннамева̄ти. тасма̄ уппаннассева мановин̃н̃еййанийама̄патти наттхӣти ким̣ сотапатитаттена, тасма̄ вуттанайенаттхо йоджетаббо.

катхам̣видханти гун̣ехи катхам̣ сан̣т̣хитам̣. н̃а̄н̣амева н̃а̄н̣аваттху. сама̄наджа̄тика̄нам̣ сан̇гахо, сама̄наджа̄тийа̄ ва̄ сан̇гахо саджа̄тисан̇гахо. сан̃джа̄йанти еттха̄ти сан̃джа̄ти, сан̃джа̄тийа̄ сан̇гахо сан̃джа̄тисан̇гахо, сан̃джа̄тидесена сан̇гахоти аттхо. ан̃н̃аман̃н̃опака̄равасена авиппайогена ча сама̄дхидесе джа̄та̄ самма̄сатиа̄дайо сама̄дхиккхандхе сан̇гахита̄. йаттха ча сатиа̄дисаха̄йавато сама̄дхисса аттано киччакаран̣ам̣, со читтуппа̄до сама̄дхидесо. самма̄сан̇каппасса ча аппана̄бха̄вато пат̣иведхасадисам̣ киччанти сама̄нена пат̣иведхакиччена дит̣т̣хисан̇каппа̄ пан̃н̃аккхандхе сан̇гахита̄.

рӯпавибхаттиекаканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

дуканиддесо

упа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄

596. аппараджаккха̄дисаттасамӯхадассанам̣ буддхачаккху, чхасу аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣есу индрийапаропарийаттан̃а̄н̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. саббасан̇кхата̄сан̇кхатадассанам̣ самантачаккху. ‘‘дуккхам̣ парин̃н̃еййам̣ парин̃н̃а̄та’’нти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 15) евама̄дина̄ а̄ка̄рена паваттам̣ н̃а̄н̣адассанам̣ н̃а̄н̣ачаккху, тампи пуримадвайамива ка̄ма̄вачарам̣. чатусаччадхаммадассанам̣ дхаммачаккху. упаттхамбхабхӯта̄ чатусамут̣т̣ха̄никарӯпасантатийо самбха̄ра̄. саха самбха̄рехи сасамбха̄рам̣, самбха̄равантам̣. самбхавоти а̄подха̄тумева самбхавасамбхӯтама̄ха. сан̣т̣ха̄нанти ван̣н̣а̄йатанамева париман̣д̣ала̄дисан̣т̣ха̄набхӯтам̣. тесам̣ пана висум̣ вачанам̣ татха̄бхӯта̄нам̣ ататха̄бхӯта̄нан̃ча а̄подха̄туван̣н̣а̄йатана̄нам̣ йатха̄вутте мам̣сапин̣д̣е виджджама̄натта̄. чуддасасамбха̄ро хи мам̣сапин̣д̣о. самбхавасса чатудха̄тунисситехи саха вуттасса дха̄туттайанисситата̄ йоджетабба̄. а̄подха̄туван̣н̣а̄йатана̄намева ва̄ самбхавасан̣т̣ха̄на̄бха̄ва̄ висум̣ вутта̄ти чатудха̄тунисситата̄ ча на вируджджхати. йам̣ мам̣сапин̣д̣ам̣ сета̄дина̄ сан̃джа̄нанто на паса̄дачаккхум̣ сан̃джа̄на̄ти, паттхин̣н̣ата̄дивисесам̣ ваттука̄мо ‘‘патхавӣпи аттхӣ’’тиа̄ди вуттампи вадати.

сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттидесабхӯтети етена авасесам̣ кан̣хаман̣д̣алам̣ пат̣иккхипати. снехамива саттаккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ т̣хита̄хева аттано ниссайабхӯта̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ там̣нисситехи ева а̄йуван̣н̣а̄дӣхи анупа̄литапарива̄ритам̣ тисантатирӯпасамут̣т̣ха̄пакехи утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ тит̣т̣хати. саттаккхипат̣ала̄нам̣ бйа̄панавачанена ча анекакала̄пагатабха̄вам̣ чаккхусса дассети. пама̄н̣ато ӯка̄сираматтанти ӯка̄сираматте падесе паваттанато вуттам̣. рӯпа̄ни манупассатӣти ма-ка̄ро падасандхикаро. атха ва̄ манӯти маччо. упака̄рабхӯтехи сан̇гахито. парийа̄йена̄ти чатуннам̣ паса̄до тесу екасса двиннан̃ча̄типи ваттум̣ йутто сама̄надхана̄нам̣ дханам̣ вийа̄ти етена парийа̄йена. сарӣрам̣ рӯпаккхандхо ева. пат̣игхат̣т̣анамева нигхам̣со пат̣игхат̣т̣ана̄нигхам̣со. рӯпа̄бхимукхабха̄вена чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄ва̄паттисан̇кха̄то пат̣игхат̣т̣анато джа̄то ва̄ нигхам̣со пат̣игхат̣т̣ана̄нигхам̣со.

парикаппавачанам̣ ‘‘саче а̄па̄тхам̣ а̄гаччхеййа̄’’ти хетукирийам̣, ‘‘пассеййа̄’’ти пхалакирийан̃ча парикаппетва̄ тена парикаппена вачанам̣. еттха ча хетукирийа̄ анекатта̄ авутта̄пи вин̃н̃а̄йатӣти дат̣т̣хабба̄. ‘‘пассе ва̄’’ти имина̄ вачанена тӣсупи ка̄лесу чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вам̣ анупагаччхантам̣ чаккхум̣ сан̇ган̣ха̄ти. дассане парин̣а̄йакабха̄во дассанапарин̣а̄йакат̣т̣хо. йатха̄ хи иссаро ‘‘идан̃чидан̃ча каротха̄’’ти ваданто тасмим̣ тасмим̣ кичче сапурисе парин̣а̄йати паваттайати, евамидампи чаккхусампхасса̄дӣнам̣ ниссайабха̄вена те дхамме дассанакичче а̄н̣а̄пентам̣ вийа парин̣а̄йатӣти чаккхӯти вуччати. чаккхатӣти хи чаккху, йатха̄вуттена найена а̄чиккхати парин̣а̄йатӣти аттхо. атха ва̄ самависама̄ни рӯпа̄ни чаккхати а̄чиккхати, пака̄сетӣти ва̄ чаккху. сан̃джа̄йанти еттха̄ти сан̃джа̄ти. ке сан̃джа̄йанти? пхасса̄дӣни. татха̄ самосаран̣ам̣. чаккхусампхасса̄дӣнам̣ аттано тиккхамандабха̄ва̄нупаваттанена индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти. ниччам̣ дхувам̣ атта̄ти гахитассапи луджджанапалуджджанат̣т̣хена. вал̣ан̃джанти пависанти етена̄ти вал̣ан̃джанам̣, там̣два̄рика̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ вал̣ан̃джанат̣т̣хена.

597. пуббе вутто парикаппо ева викаппанаттхо. гхат̣т̣айама̄намева̄ти паса̄дасса абхимукхабха̄вависесам̣ гаччхантамева.

599. рӯпам̣ а̄раббха чаккхусампхасса̄дӣнам̣ уппаттивачаненева тесам̣ там̣два̄рика̄нам̣ ан̃н̃есан̃ча рӯпам̣ а̄раббха уппатти вутта̄ хоти. йатха̄ ча тесам̣ рӯпам̣ паччайо хоти, тена паччайена уппатти вутта̄ хотӣти адхиппа̄йена ‘‘имина̄’’тиа̄дима̄ха. таттха чаккхупаса̄даваттхука̄нам̣ пхасса̄дӣнанти имина̄ вачанена тада̄ламбанарӯпа̄рамман̣ата̄йа там̣садиса̄нам̣ манодха̄туа̄дӣнан̃ча пуреджа̄тапаччайена уппатти дассита̄ти дат̣т̣хабба̄. йаттха пана висесо аттхи, там̣ дассетум̣ ‘‘чаккхудва̄раджаванавӣтхипарийа̄панна̄на’’нтиа̄дима̄ха. та̄ни хи рӯпам̣ гарум̣ катва̄ паваттама̄насса̄дана̄бхинанданабхӯта̄ни там̣сампайутта̄ни ча а̄рамман̣а̄дхипатиа̄рамман̣ӯпаниссайехи уппаджджанти, ан̃н̃а̄ни а̄рамман̣апуреджа̄тенева̄ти евам̣ ‘‘а̄раббха̄’’ти вачанам̣ а̄рамман̣апаччайато ан̃н̃апаччайабха̄вассапи дӣпакам̣, а̄рамман̣авачанам̣ а̄рамман̣апаччайабха̄вассева̄ти айаметесам̣ висесо.

600. сун̣а̄тӣти сотавин̃н̃а̄н̣асса ниссайабха̄вена сун̣а̄ти. дживха̄саддена вин̃н̃а̄йама̄на̄ кирийа̄ са̄йананти катва̄ ‘‘са̄йанат̣т̣хена̄’’ти а̄ха. куччхита̄нам̣ дуккхасампайуттапхасса̄дӣнам̣ а̄йоти ка̄йо, дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккха̄нам̣ ва̄. ка̄йа̄йатанасса бйа̄пита̄йа чаккхупаса̄де ка̄йапаса̄дабха̄вопи аттхи, тена чаккхупаса̄дасса анувиддхатта̄ но бйа̄пита̄ ча на сийа̄, вутта̄ ча са̄. тасма̄ чаккхупаса̄дасса пхот̣т̣хабба̄вабха̄санам̣ ка̄йапаса̄дасса ча рӯпа̄вабха̄санам̣ а̄паннанти лаккхан̣асаммиссатам̣ чодети. чаккхука̄йа̄нам̣ ан̃н̃аниссайатта̄ кала̄пантарагатата̄йа ‘‘ан̃н̃асса ан̃н̃аттха абха̄вато’’ти а̄ха. рӯпараса̄динидассанам̣ сама̄наниссайа̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃асабха̄ва̄нупагамена ан̃н̃аман̃н̃асмим̣ абха̄во, ко пана ва̄до асама̄наниссайа̄нанти дассетум̣ вуттам̣.

рӯпа̄бхигха̄та̄рахо ча со бхӯтаппаса̄до ча̄ти рӯпа̄бхигха̄та̄рахабхӯтаппаса̄до. евам̣лаккхан̣ам̣ чаккху. рӯпа̄бхигха̄тоти ча рӯпе, рӯпасса ва̄ абхигха̄тоти аттхо. парипун̣н̣а̄парипун̣н̣а̄йатанаттабха̄ваниббаттакасса каммасса нида̄набхӯта̄ ка̄матан̣ха̄ рӯпатан̣ха̄ ча тада̄йатаникабхавапаттхана̄бха̄вато дат̣т̣хука̄мата̄дивоха̄рам̣ арахатӣти дутийо найо саббаттха вутто. таттха дат̣т̣хука̄мата̄нида̄нам̣ каммам̣ самут̣т̣ха̄наметесанти дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄на̄ни, евам̣видха̄нам̣ бхӯта̄нам̣ паса̄далаккхан̣ам̣ чаккху, евам̣видхо ва̄ бхӯтаппаса̄до дат̣т̣хука̄мата̄ни…пе… паса̄до. евам̣лаккхан̣ам̣ чаккху. рӯпесу пуггаласса ва̄ вин̃н̃а̄н̣асса ва̄ а̄вин̃чханарасам̣.

ка̄йо саббесанти ко еттха висесо, нану теджа̄диадхика̄нан̃ча бхӯта̄нам̣ паса̄да̄ саббесам̣йева̄ти? саччаметам̣, идам̣ пана ‘‘саббеса’’нти вачанам̣ ‘‘сама̄на̄на’’нти имаматтхам̣ дӣпети ануваттама̄насса екадеса̄дхикабха̄васса нива̄ран̣авасена вуттатта̄. теджа̄дӣнанти падӣпасан̇кха̄тасса теджасса обха̄сена ва̄йусса саддена патхавийа̄ гандхена кхел̣асан̇кха̄тасса удакасса расена̄ти пуримава̄де паччхимава̄де ча йатха̄йогам̣ там̣там̣бхӯтагун̣ехи ануггайхабха̄вато рӯпа̄диггахан̣е упакаритаббатоти аттхо. рӯпа̄дӣнам̣ адхикабха̄вадассанатоти аггимхи рӯпасса пабхассарасса ва̄йумхи саддасса сабха̄вена суййама̄насса патхавийа̄ сурабхиа̄дино гандхасса а̄пе ча расасса мадхурасса висесайутта̄нам̣ дассанато ‘‘рӯпа̄дайо тесам̣ гун̣а̄’’ти пат̣хамава̄дӣ а̄ха. тассева ча ‘‘иччхеййа̄ма̄’’тиа̄дина̄ уттарама̄ха. имина̄вупа̄йена дутийава̄диссапи ниггахо хотӣти.

атха ва̄ рӯпа̄дивисесагун̣ехи теджаа̄ка̄сапатхавӣа̄пава̄йӯхи чаккха̄дӣни ката̄нӣти вадантасса кан̣а̄дасса ва̄дам̣ татийам̣ уддхаритва̄ там̣ ниггахетум̣ ‘‘атха̄пи вадеййу’’нтиа̄ди вуттанти дат̣т̣хаббам̣. а̄саве упалаббхама̄нопи гандхо патхавийа̄ а̄посам̣йутта̄йа каппа̄сато висадиса̄йа̄ти на каппа̄сагандхасса адхикабха̄ва̄паттӣти че? на, анабхибхӯтатта̄. а̄савехи удакасам̣йутта̄ патхавӣ удакена абхибхӯта̄, на каппа̄сапатхавӣти тасса̄йева адхикена гандхена бхавитаббанти. ун̣ходакасан̃н̃утто ча агги упалаббханӣйо махантоти катва̄ тасса пхассо вийа ван̣н̣опи пабхассаро упалаббхитабботи ун̣ходакаван̣н̣ато аггина̄ анабхисамбандхасса сӣтудакасса ван̣н̣о париха̄йетха. тасма̄ти етассубхайасса абха̄ва̄. тадабха̄вена хи рӯпа̄дӣнам̣ теджа̄дивисесагун̣ата̄ ниваттита̄, там̣ниваттанена ‘‘теджа̄дӣнам̣ гун̣ехи рӯпа̄дӣхи ануггайхабха̄вато’’ти идам̣ ка̄ран̣ам̣ ниваттитанти. евам̣ парампара̄йа убхайа̄бха̄во висесакаппанаппаха̄насса ка̄ран̣ам̣ хотӣти а̄ха ‘‘тасма̄ паха̄йетхета’’нтиа̄ди. екакала̄пепи рӯпараса̄дайо висадиса̄, ко пана ва̄до на̄на̄кала̄пе чаккха̄дайо бхӯтависеса̄бха̄вепӣти дассетум̣ рӯпараса̄динидассанам̣ вуттам̣.

йади бхӯтависесо наттхи, ким̣ пана чаккха̄дивисесасса ка̄ран̣анти там̣ дассетум̣ ‘‘йам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса̄’’тиа̄дима̄ха. екампи каммам̣ пан̃ча̄йатаникаттабха̄вапаттхана̄ниппханнам̣ чаккха̄дӣнам̣ висесахетутта̄ ‘‘ан̃н̃аман̃н̃асса аса̄дха̄ран̣а’’нти ча ‘‘каммависесо’’ти ча вуттанти дат̣т̣хаббам̣. на хи там̣ йена висесена чаккхусса паччайо, тенева сотасса хоти индрийантара̄бха̄ваппаттито. ‘‘пат̣исандхиккхан̣е махаггата̄ ека̄ четана̄ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.12.78) вачанена пат̣исандхиккхан̣е виджджама̄на̄нам̣ саббесам̣ кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ека̄ четана̄ каммапаччайо хотӣти вин̃н̃а̄йати. на̄на̄четана̄йа хи тада̄ индрийуппаттийам̣ сати париттена ча махаггатена ча каммуна̄ ниббаттитам̣ кат̣атта̄рӯпам̣ а̄паджджеййа̄ти на чека̄ пат̣исандхи анекакамманиббатта̄ хотӣти сиддхамекена каммена анекиндрийуппатти хотӣти. аналлӣно ниссайо етасса̄ти аналлӣнаниссайо, рӯпасаддасан̇кха̄то висайо. гандхараса̄нам̣ ниссайа̄ гха̄надживха̄ниссайе аллӣйантӣти те ниссайавасена аллӣна̄, пхот̣т̣хаббам̣ сайам̣ ка̄йаниссайааллӣнам̣ бхӯтаттайатта̄. дӯре…пе… сампатто ева на̄ма пат̣игхат̣т̣ананигхам̣саджанакатоти адхиппа̄йо. саддо пана дха̄тупарампара̄йа ва̄йу вийа а̄гантва̄ ниссайавасена сотаниссайе аллӣйитва̄ сотам̣ гхат̣т̣етва̄ ваваттха̄нам̣ гаччханто сан̣икам̣ ваваттха̄нам̣ гаччхатӣти вутто. евам̣ пана сатичиттасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатанам̣ сотавин̃н̃а̄н̣асса када̄чипи а̄рамман̣апаччайо на сийа̄. на хи бахиддха̄ читтасамут̣т̣ха̄нуппатти упападжджатӣти.

чирена суййеййа̄ти касма̄ етам̣ вуттам̣, нану дӯре т̣хитехи раджака̄дисадда̄ чирена суййантӣти? на, дӯра̄санна̄нам̣ йатха̄па̄кат̣е садде гахан̣ависесато. йатха̄ хи дӯра̄санна̄нам̣ вачанасадде йатха̄ па̄кат̣ӣбхӯте гахан̣ависесато а̄ка̄рависеса̄нам̣ аггахан̣ам̣ гахан̣ан̃ча хоти, евам̣ раджака̄дисаддепи а̄саннасса а̄дито пабхути йа̄ва̄васа̄на̄ камена па̄кат̣ӣбхӯте дӯрасса ча̄васа̄не маджджхе ва̄ пин̣д̣авасена паваттипа̄кат̣ӣбхӯте ниччхайагахан̣а̄нам̣ сотавин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ парато паватта̄нам̣ висесато лахукам̣ суто чирена сутоти абхима̄но хоти. со пана саддо йаттха уппанно, там̣ нисситова аттано виджджама̄наккхан̣е сотасса а̄па̄тхама̄гаччхати. дӯре т̣хито пана саддо ан̃н̃аттха пат̣игхосуппаттийа̄ бха̄джана̄дичаланасса ча айоканто вийа айочаланасса паччайо хотӣти дат̣т̣хаббо. йатха̄ ва̄ гхан̣т̣а̄бхигха̄та̄нуджа̄ни бхӯта̄ни ануравасса ниссайабхӯта̄ни гхат̣т̣анасабха̄ва̄ни, евам̣ гхат̣т̣ана̄нуджа̄ни йа̄ва сотаппаса̄да̄ уппаттивасена а̄гата̄ни бхӯта̄ни гхат̣т̣анасабха̄ва̄нева̄ти там̣ниссито саддо ниссайавасена дха̄тупарампара̄йа гхат̣т̣етва̄ сан̣икам̣ ваваттха̄нам̣ гаччхатӣти вутто. асукадиса̄йа на̄ма̄ти на пан̃н̃а̄йеййа. касма̄? сотаппадесассева саддасса гахан̣ато.

висаме аджджха̄сайо етасса̄ти висамаджджха̄сайо, аджджха̄сайарахитампи чаккху висаманиннатта̄ висамаджджха̄сайам̣ вийа хотӣти ‘‘висамаджджха̄сайа’’нти вуттам̣. чаккхумато ва̄ пуггаласса аджджха̄сайавасена чаккху ‘‘висамаджджха̄сайа’’нти вуттам̣.

кан̣н̣акӯпачхиддейева паваттанато а̄рамман̣аггахан̣ахетуто ча таттхева ‘‘аджджха̄сайам̣ каротӣ’’ти вуттам̣. тасса сотасса сотавин̃н̃а̄н̣аниссайабха̄вена саддасаване. аджат̣а̄ка̄сопи ват̣т̣атӣти етасса ат̣т̣хакатха̄дхиппа̄йена аттхам̣ ваданто ‘‘антолен̣асми’’нтиа̄дима̄ха. аттано адхиппа̄йена ваданто ‘‘ким̣ ета̄йа дхаммата̄йа̄’’тиа̄димавоча.

ва̄тӯпаниссайо гандхо гочаро етасса̄ти ва̄тӯпаниссайагандхагочарам̣. еттха ча гандхаггахан̣асса ва̄то упаниссайо, таббоха̄рена пана гандхо ‘‘ва̄тӯпаниссайо’’ти вутто. атха ва̄ ва̄то ева упаниссайо ва̄тӯпаниссайо. касса̄ти? гха̄навин̃н̃а̄н̣асса. со сахака̄рӣпаччайантарабхӯто етасса аттхӣти ва̄тӯпаниссайо, гандхо паччайо.

а̄по ча сахака̄рӣпаччайантарабхӯто кхел̣а̄дико. татха̄ патхавӣ. гахетаббасса хи пхот̣т̣хаббасса уппӣл̣ийама̄насса а̄дха̄рабхӯта̄ патхавӣ ка̄йасса ча пхот̣т̣хаббена уппӣл̣ийама̄насса ниссайабхӯта̄нам̣ а̄дха̄рабхӯта̄ саббада̄ пхот̣т̣хаббагахан̣асса упаниссайоти. уппӣл̣анена пана вина̄ пхот̣т̣хаббагахан̣е ка̄йа̄йатанасса ниссайабхӯта̄ патхавӣ упаниссайоти дат̣т̣хабба̄. саббада̄пи ча тасса̄ упаниссайабха̄во йутто ева.

пан̃чаван̣н̣а̄нанти вачанам̣ тада̄дха̄ра̄нам̣ сутта̄нам̣ на̄наттадассанаттхам̣. пан̃чаппака̄ра̄ пан̃чаван̣н̣а̄. екантатоти идам̣ саббада̄ уппӣл̣анена виниббхуджджитум̣ асаккун̣еййа̄нам̣ кала̄пантарарӯпа̄нам̣ саббха̄ва̄ тесам̣ ниваттанаттхам̣ вуттам̣. на хи та̄ни екантена авинибхутта̄ни кала̄пантарагататта̄ти.

616. ван̣н̣анибха̄ти рӯпа̄йатанамева ниддит̣т̣ханти тадева апеккхитва̄ ‘‘санидассана’’нти напум̣саканиддесо като. тасма̄ти ниппарийа̄йарӯпа̄нам̣ нӣла̄дӣнам̣ пхуситва̄ аджа̄нитаббато дӣгха̄дӣнан̃ча пхуситва̄ джа̄нитаббато на ниппарийа̄йена дӣгхам̣ рӯпа̄йатанам̣. там̣ там̣ нисса̄йа̄ти дӣгха̄дисаннивесам̣ бхӯтасамуда̄йам̣ нисса̄йа. татха̄ татха̄ т̣хитанти дӣгха̄дисаннивесена т̣хитам̣ ван̣н̣асамуда̄йабхӯтам̣ рӯпа̄йатанамева дӣгха̄дивоха̄рена бха̄ситам̣. ан̃н̃аман̃н̃апариччхиннам̣ екасмим̣ итарасса абха̄ва̄. висайагочара̄нам̣ висесо анан̃н̃аттхабха̄во таббахулача̄рита̄ ча чаккхувин̃н̃а̄н̣асса.

620. бхерисадда̄дӣнан̃ча ва̄дитасаддатта̄ ‘‘вутта̄васеса̄на’’нти а̄ха. амануссавачанена на мануссехи ан̃н̃е па̄н̣ино ева гахита̄, атха кхо кат̣т̣ха̄дайопӣти адхиппа̄йена ‘‘сесо саббопӣ’’ти а̄ха. евам̣ сантепи ваттхувисесакиттанавасена па̄л̣ийам̣ ана̄гато татха̄ киттетаббо йе ва̄ пана̄ти вуттоти адхиппа̄йо.

624. виссагандхоти вирӯпо мам̣са̄дигандхо. ламбиланти мадхурамбилам̣.

632. сан̃джа̄нанти етена̄ти сан̃джа̄нанам̣, упалаккхан̣ам̣. сакена сакена каммачитта̄дина̄ паччайена самут̣т̣хита̄нипи иттхилин̇га̄дӣни индрийасахите сарӣре уппаджджама̄на̄ни там̣тада̄ка̄ра̄ни хутва̄ уппаджджантӣти ‘‘иттхиндрийам̣ пат̣ичча самут̣т̣хахантӣ’’ти вутта̄ни. иттхилин̇га̄дӣсу ева ча адхипатибха̄ва̄ етасса индрийата̄ вутта̄, индрийасахите санта̄не иттхилин̇га̄диа̄ка̄рарӯпапаччайа̄нам̣ ан̃н̃атха̄ ануппа̄данато иттхиггахан̣асса ча тесам̣ рӯпа̄нам̣ паччайабха̄вато. йасма̄ пана бха̄вадасакепи рӯпа̄нам̣ иттхиндрийам̣ на джанакам̣, на̄пи анупа̄лакам̣ упаттхамбхакам̣ ва̄, на ча ан̃н̃акала̄парӯпа̄нам̣, тасма̄ там̣ джӣвитиндрийам̣ вийа сакала̄парӯпа̄нам̣ а̄ха̄ро вийа ва̄ кала̄пантарарӯпа̄нан̃ча индрийааттхиавигатапаччайоти на вуттам̣. еса найо пурисиндрийепи. лин̇га̄диа̄ка̄ресу рӯпесу рӯпа̄йатанасса чаккхувин̃н̃еййатта̄ лин̇га̄дӣнам̣ чаккхувин̃н̃еййата̄ вутта̄.

633. убхайампи…пе… кусалена патит̣т̣ха̄тӣти сугатим̣ сандха̄йа вуттанти ведитаббам̣. дуггатийан̃хи пат̣исандхи акусаленева̄ти тада̄ уппаджджама̄но бха̄вопи акусаленева бхавеййа, пат̣исандхийам̣ вийа паваттепӣти. тайидам̣ двайам̣ йасма̄ санта̄не саха на паваттати ‘‘йасса иттхиндрийам̣ уппаджджати, тасса пурисиндрийам̣ уппаджджатӣти? но’’тиа̄дивачанато (йама. 3.индрийайамака.188), тасма̄ убхатобйан̃джанакассапи екамевиндрийам̣ хотӣти вуттам̣.

635. екантам̣ ка̄йавин̃н̃аттийам̣ ка̄йавоха̄расса паваттидассанаттхам̣ ‘‘ка̄йена сам̣варо са̄дхӯ’’ти (дха. па. 361; сам̣. ни. 1.116) са̄дхакасуттам̣ а̄хат̣ам̣. бха̄васса гаманам̣ пака̄санам̣ чопанам̣. тхамбхана̄ти ва̄йодха̄туадхика̄нам̣ бхӯта̄нам̣ тхамбхана̄ка̄ро вин̃н̃аттӣти аттхо. уддхан̇гамава̄та̄дайо вийа хи йо ва̄та̄дхико кала̄по, таттха бхӯта̄нам̣ вин̃н̃аттиа̄ка̄рата̄ хотӣти. тенева ‘‘ка̄йам̣ тхамбхетва̄ тхаддхам̣ каротӣти тхамбхана̄’’ти ва̄йодха̄тукиччавасена вин̃н̃атти вутта̄. тато ева ча ‘‘ва̄йодха̄туйа̄ а̄ка̄ро ка̄йавин̃н̃аттӣ’’ти ча ваттум̣ ват̣т̣ати, татха̄ ‘‘патхавӣдха̄туйа̄ вачӣвин̃н̃аттӣ’’ти патхавӣдха̄туадхикабхӯтавика̄рато.

636. пабхедагата̄ ва̄ча̄ ева̄ти тисса пхусса̄ти пабхедагата̄. атха ва̄ вачӣсан̇кха̄рехи витаккавича̄рехи париггахита̄ саванависайабха̄вам̣ анупанӣтата̄йа абхинна̄ таббха̄вам̣ нӣйама̄на̄ ва̄ча̄ ‘‘вачӣбхедо’’ти вуччати. ирийа̄патхампи упаттхамбхентӣти йатха̄паваттам̣ ирийа̄патхам̣ упаттхамбхенти. йатха̄ хи аббокин̣н̣е бхаван̇ге ваттама̄не ан̇га̄ни осӣданти павит̣т̣ха̄ни вийа хонти, на евам̣ ‘‘дваттим̣са чхаббӣса̄’’ти вуттесу джа̄гаран̣ачиттесу ваттама̄несу. тесу пана ваттама̄несу ан̇га̄ни упаттхаддха̄ни йатха̄паваттирийа̄патхабха̄венева паваттантӣти. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ чутичиттанти висесетва̄ вуттам̣, ‘‘ка̄ма̄вачара̄нам̣ паччхимачиттасса уппа̄даккхан̣е йасса читтасса анантара̄ ка̄ма̄вачара̄нам̣ паччхимачиттам̣ уппаджджиссати, рӯпа̄вачаре арӯпа̄вачаре паччхимабхавика̄нам̣, йе ча рӯпа̄вачарам̣ арӯпа̄вачарам̣ упападжджитва̄ паринибба̄йиссанти, тесам̣ чаванта̄нам̣ тесам̣ вачӣсан̇кха̄ро нируджджхиссати, но ча тесам̣ ка̄йасан̇кха̄ро нируджджхиссатӣ’’ти (йама. 2.сан̇кха̄райамака.88) пана вачанато ан̃н̃есампи чутичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄петӣти вин̃н̃а̄йати. на хи рӯпасамут̣т̣ха̄пакачиттасса габбхагамана̄дивинибаддха̄бха̄вена ка̄йасан̇кха̄ра̄самут̣т̣ха̄панам̣ аттхи, на ча йуттам̣ ‘‘чуто ча читтасамут̣т̣ха̄нан̃часса паваттатӣ’’ти, на̄пи ‘‘чутичиттам̣ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄петӣ’’ти па̄л̣и аттхӣти.

637. на кассатӣти на вилекхийати. гатанти вин̃н̃а̄там̣. асампхут̣т̣хам̣ чатӯхи маха̄бхӯтехӣти йасмим̣ кала̄пе бхӯта̄нам̣ париччхедо, техева асампхут̣т̣хам̣. виджджама̄непи хи кала̄пантарабхӯта̄нам̣ кала̄пантарабхӯтасампхут̣т̣хабха̄ве там̣там̣бхӯтавивиттата̄ рӯпапарийанто а̄ка̄соти йесам̣ йо париччхедо, техи со асампхут̣т̣хова, ан̃н̃атха̄ париччхиннабха̄во на сийа̄ тесам̣ бхӯта̄нам̣ бйа̄питабха̄ва̄паттито. абйа̄пита̄ хи асампхут̣т̣хата̄ти.

638. лахута̄дӣнам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄виджаханена дуббин̃н̃еййана̄наттата̄ вутта̄ти там̣там̣вика̄ра̄дхикарӯпехи там̣там̣на̄наттаппака̄санаттхам̣ ‘‘евам̣ сантепӣ’’тиа̄дима̄ха. йатха̄вутта̄ ча паччайа̄ там̣там̣вика̄расса висесапаччайабха̄вато вутта̄, ависесена пана саббе саббесам̣ паччайа̄ти.

641. а̄дито чайо а̄чайо, пат̣хамуппатти. упари чайо упачайо. пабандхо сантати. таттха уддесе авуттопи а̄чайо упачайасадденева вин̃н̃а̄йатӣти ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо пунаппунам̣ ниббаттама̄на̄нам̣, сова рӯпасса упачайо’’ти а̄ха. па̄л̣ийам̣ пана упа-саддо пат̣хаматтхо упариаттхо ча хотӣти ‘‘а̄дичайо упачайо, упаричайо сантатӣ’’ти айаматтхо вин̃н̃а̄йатӣти. ан̃н̃атха̄ хи а̄чайасан̇кха̄тасса пат̣хамуппа̄дасса авуттата̄ а̄паджджеййа.

еванти ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо’’тиа̄диниддесена ким̣ катхитам̣ хоти? а̄йатанена а̄чайо катхито. а̄чайӯпачайасантатийо хи ниббаттибха̄вена а̄чайо ева̄ти а̄йатанехи а̄чайа̄дӣнам̣ пака̄ситатта̄ техи а̄чайо катхито. а̄йатана̄нам̣ а̄чайа̄дивачаненева а̄чайасабха̄ва̄ни уппа̄дадхамма̄ни а̄йатана̄нӣти а̄чайена там̣пакатика̄ни а̄йатана̄ни катхита̄ни. лаккхан̣ан̃хи уппа̄до, на рӯпарӯпанти. тенева̄дхиппа̄йена̄ха ‘‘а̄йатанамева катхита’’нти. а̄чайан̃хи лаккхан̣ам̣ катхайантена там̣лаккхан̣а̄ни а̄йатана̄нева катхита̄ни хонтӣти. евампи ким̣ катхитам̣ хотӣти а̄йатана̄чайехи а̄чайа̄йатанехи а̄чайамева а̄йатанамева катхентена уддесе ниддесе ча а̄чайоти идамева аватва̄ упачайасантатийо уддиситва̄ тесам̣ вибхаджанавасена а̄йатанена а̄чайакатхана̄дина̄ ким̣ катхитам̣ хотӣти адхиппа̄йо. а̄чайоти упачайама̄ха, упачайоти ча сантатим̣. тадевубхайам̣ йатха̄ккамам̣ виваранто ‘‘ниббатти вад̣д̣хи катхита̄’’ти а̄ха. упачайасантатийо хи аттхато екатта̄ а̄чайова̄ти тадуддесавибхаджанавасена а̄йатанена а̄чайакатхана̄дина̄ ниббаттивад̣д̣хиа̄ка̄рана̄наттам̣ а̄чайасса катхитанти аттхо. имамеваттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘аттхато хӣ’’тиа̄дима̄ха. йасма̄ ча убхайампи етам̣ джа̄тирӯпассева̄дхивачанам̣, тасма̄ джа̄тирӯпасса лаккхан̣а̄дивисесесу а̄чайа̄дӣсу паваттиа̄дӣсу ча а̄чайа̄дилаккхан̣а̄дико упачайо, паваттиа̄дилаккхан̣а̄дика̄ сантатӣти ведитабба̄ти аттхо.

643. пакатиниддеса̄ти пхалавипаччанапакатийа̄ ниддеса̄, джара̄йа па̄пун̣итаббам̣ пхаламева ва̄ пакати. на ча кхан̣д̣ичча̄дӣнева джара̄ти калалака̄лато пабхути пуримарӯпа̄нам̣ джара̄паттаккхан̣е уппаджджама̄на̄ни паччхимарӯпа̄ни парипаккарӯпа̄нурӯпа̄ни парин̣атапарин̣ата̄ни уппаджджантӣти ануккамена супарин̣атарӯпапарипа̄кака̄ле уппаджджама̄на̄ни кхан̣д̣ичча̄дисабха̄ва̄ни уппаджджанти. та̄ни удака̄димаггесу тин̣аруккхасам̣бхаггата̄дайо вийа парипа̄кагатамаггасан̇кха̄тесу парипаккарӯпесу уппанна̄ни джара̄йа гатамаггоиччева вутта̄ни, на джара̄ти. авин̃н̃а̄йама̄нантараджара̄ авӣчиджара̄. маран̣е упанайанараса̄.

644. там̣ патва̄ти там̣ аттано ева кхайавайасан̇кха̄там̣ сабха̄вам̣ патва̄ рӯпам̣ кхӣйати вети бхиджджати. потхетва̄ па̄титасса дуббалата̄ пара̄дхӣната̄ сайанапара̄йан̣ата̄ ча хоти, татха̄ джара̄бхибхӯтасса̄ти потхакасадисӣ джара̄.

645. каттаббатоти каттаббасабха̄вато. виса̄н̣а̄дӣнам̣ тараччхакхел̣атемита̄нам̣ па̄са̄н̣а̄нам̣ вийа тхаддхабха̄ва̄бха̄вато ахивиччхика̄нам̣ вийа сависатта̄бха̄вато ча сукхумата̄ вутта̄. оджа̄лаккхан̣оти еттха ан̇гаман̇га̄нуса̄рино расасса са̄ро упаттхамбхабалака̄ро бхӯтаниссито еко висесо оджа̄ти.

упа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ноупа̄да̄бха̄джанӣйакатха̄ван̣н̣ана̄

646. на упа̄дийатева̄ти на ниссайати ева, кинту ниссайати ча ниссӣйати ча̄ти аттхо.

647. пурима̄ пана̄ти пан̃чавидхасан̇гахе патхавӣдха̄туа̄подха̄тутеджодха̄тува̄йодха̄тӯнам̣ пуримуддесавасена вуттам̣. пхот̣т̣хабба̄йатананиддесе ва̄ вутта̄нам̣ патхавӣдха̄туа̄дӣнам̣ пурима̄ уддесе вутта̄ а̄подха̄тӯти адхиппа̄йо, вуттасса ва̄ пхот̣т̣хабба̄йатанасса атӣтата̄йа паччхимата̄, ана̄гатата̄йа ча а̄подха̄туйа̄ пуримата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. а̄йӯти джӣвитиндрийам̣. каммаджатеджам̣ усма̄. йам̣ кин̃чи дха̄тум̣…пе… екаппаха̄рена нуппаджджатӣти екасмим̣ кхан̣е анека̄су патхавӣсу а̄па̄тхагата̄су та̄су та̄су саха нуппаджджати, татха̄ теджава̄йӯсу ча̄ти аттхо. анекесу а̄рамман̣есу саннипатитесу а̄бхуджитавасена а̄рамман̣апаса̄да̄дхиматтата̄васена ча пат̣хамам̣ каттхачи уппатти дассита̄, ан̃н̃аттха ча пана уппатти аттхи ева. са̄йам̣ а̄рамман̣ато а̄рамман̣антарасан̇канти йена упа̄йена хоти, тасса виджа̄нанаттхам̣ пуччхати ‘‘катхам̣ пана читтасса а̄рамман̣ато сан̇канти хотӣ’’ти.

651. айапин̣д̣иа̄дӣсу патхавӣдха̄ту та̄диса̄йа а̄подха̄туйа̄ ана̄баддха̄ сантӣ висареййа, тасма̄ ‘‘та̄ни а̄подха̄ту а̄бандхитва̄ баддха̄ни каротӣ’’ти вуттам̣. йатха̄ хи йуттаппама̄н̣ам̣ удакам̣ пам̣сучун̣н̣а̄ни а̄бандхитва̄ маттика̄пин̣д̣ам̣ катва̄ т̣хапети, евам̣ айопин̣д̣иа̄дӣсупи таданурӯпапаччайехи таттхева уппанна̄ а̄подха̄ту татха̄ а̄бандхитва̄ т̣хапетӣти дат̣т̣хабба̄.

апхуситва̄ патит̣т̣ха̄ хотӣти а̄подха̄туйа̄ апхот̣т̣хаббабха̄вато вуттам̣, татха̄ ‘‘апхуситва̄ва а̄бандхатӣ’’ти. на хи йатха̄ пхот̣т̣хаббадха̄тӯнам̣ пхот̣т̣хаббабха̄вена ан̃н̃аман̃н̃аниссайата̄, евам̣ пхот̣т̣хабба̄пхот̣т̣хаббадха̄тӯнам̣ хотӣти адхиппа̄йо ведитаббо. авиниббхогавуттӣсу хи бхӯтесу ан̃н̃аман̃н̃аниссайата̄ ан̃н̃аман̃н̃апаччайабхӯтесу на сакка̄ нива̄ретум̣, на̄пи сахаджа̄тесу авиниббхогата̄йа екӣбхӯтесу пхусана̄пхусана̄ни вича̄ретум̣ йутта̄нӣти. на ун̣ха̄ хутва̄ джха̄йатӣти теджосабха̄ватам̣йева пат̣иккхипати, на сӣтаттам̣ ануджа̄на̄ти, теджосабха̄вапат̣иккхепенева ча сӣтаттан̃ча пат̣иккхиттам̣ хоти. теджо ева хи сӣтам̣ химапа̄тасамайа̄дӣсу сӣтасса парипа̄чаката̄дассанато, сӣтун̣ха̄нан̃ча ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккхабха̄вато ун̣хена саха на сӣтам̣ бхӯтантарам̣ паваттатӣти йуджджати. ун̣хакала̄пе пана сӣтасса аппаватти сӣтакала̄пе ча ун̣хасса двиннам̣ ан̃н̃аман̃н̃апат̣ипаккхатта̄ теджовисесабха̄ве йуджджатӣти. бха̄ван̃н̃атхаттанти кхара̄нам̣ гул̣а̄дӣнам̣ давата̄ мудута̄ раса̄дӣнан̃ча дава̄нам̣ кхарата̄ паччайависесехи оматта̄дхиматтапатхавӣдха̄туа̄дика̄нам̣ уппатти. лаккхан̣ан̃н̃атхаттам̣ каккхал̣а̄дилаккхан̣авиджаханам̣, там̣ етесам̣ на хоти, оматта̄дхиматтата̄сан̇кха̄там̣ бха̄ван̃н̃атхаттам̣йева хотӣти аттхо.

652. анупа̄динна̄дӣнам̣йева̄ти екантаанупа̄диннаекантаначиттасамут̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ ниддесесу гахан̣есу гахита̄ти аттхо. йам̣ ва̄ панан̃н̃ампӣти пана вачанена пурима̄нампи накаммассакататта̄бха̄ва̄дикам̣ дӣпети. та̄ хи анупа̄динна̄динакаммассакататта̄дивачана̄нам̣ сама̄наттхатта̄ екена аваттаббатте итаренапи аваттабба̄ сийум̣, ваттаббатте ва̄ ваттабба̄. тасма̄ еканта̄каммаджа̄дӣсвева гахетаббатта̄ та̄ анекантесу на гахита̄ти дат̣т̣хабба̄.

666. еканта …пе… пан̃н̃а̄йати тесам̣ вика̄ратта̄, аниппханнатта̄ пана тасса уппа̄до на кеначи сакка̄ ваттунти адхиппа̄йо.

дуканиддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

чатукканиддесаван̣н̣ана̄

966. паччхимападасса̄ти вин̃н̃а̄тападасса. саббамева хи рӯпам̣ вин̃н̃а̄танти тасса абхиндитаббатта̄ вин̃н̃а̄тато ан̃н̃ам̣ дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутан̃ча на хотӣти пуччхам̣ акатва̄ва виссаджджитам̣. на хи сакка̄ вин̃н̃а̄тато ан̃н̃ам̣ ‘‘катамам̣ рӯпам̣ дит̣т̣ха’’нти пуччхитунти адхиппа̄йо. йатха̄ хи двӣсу уддит̣т̣хесу нопа̄дато ан̃н̃аттам̣ сандха̄йа ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ упа̄да̄’’ти пуччхитам̣, евам̣ дит̣т̣ха̄дӣсу чатӯсу уддит̣т̣хесу сута̄дӣхи тӣхипи ан̃н̃аттам̣ сандха̄йа ‘‘катамам̣ там̣ рӯпам̣ дит̣т̣ха’’нти пуччхитаббам̣ сийа̄, тадабха̄во на пуччхитам̣, евам̣ сута̄дӣсупӣти. дассана̄диггахан̣ависесато пана дит̣т̣ха̄дӣхи ан̃н̃асса вин̃н̃а̄тасса саббха̄вато ча чатукко вутто.

пан̃чаканиддесаван̣н̣ана̄

969. теджобха̄вам̣ гатанти сабха̄венева теджобха̄вам̣ паттанти аттхо. вуттассапи ан̃н̃ена пака̄рена сан̇гаха̄рахасса сан̇ган̣ханам̣ найакаран̣ам̣ идха дат̣т̣хаббам̣, тайидам̣ ‘‘вин̃н̃а̄та’’нти чатуккападепи йоджетаббам̣. пхот̣т̣хаббасса бхедасаббха̄во ат̣т̣хаке найо.

пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄

975. наттхи нӣваран̣а̄ти вачанена миддхассапи нӣваран̣асса паха̄нам̣ вуттам̣, на ча рӯпам̣ паха̄таббам̣, на ча рӯпака̄йагелан̃н̃ам̣ мунино наттхӣти сакка̄ ваттум̣ ‘‘пит̣т̣хи ме а̄гила̄йати, тамахам̣ а̄йамисса̄мӣ’’ти (ма. ни. 2.22) вачанато. савин̃н̃а̄н̣акасаддоти вин̃н̃а̄н̣ена паваттито вачӣгхоса̄дисаддо. на хи ета̄ни джа̄йантӣти парипаччама̄насса рӯпасса парипаччанам̣ джара̄, кхӣйама̄насса кхайо аниччата̄ти рӯпабха̄ваматта̄ни ета̄ни, на сайам̣ сабха̄ваванта̄нӣти сандха̄йа вуттам̣. татха̄ джа̄йама̄насса джананам̣ джа̄ти, са̄ ча рӯпабха̄вова, на сайам̣ сабха̄ваватӣти ‘‘на пана параматтхато джа̄ти джа̄йатӣ’’ти вуттам̣.

тесам̣ паччайо етисса̄ти таппаччайа̄, таппаччайа̄йа бха̄во таппаччайабха̄во, таппаччайабха̄вена паватто воха̄ро таппаччайабха̄вавоха̄ро, там̣ лабхати. абхиниббаттитадхаммаккхан̣асминти абхиниббаттийама̄надхаммаккхан̣асминти адхиппа̄йо. на хи тада̄ те дхамма̄ на джа̄йантӣти джа̄йама̄набха̄вова джа̄тӣти йутта̄ тасса̄ камма̄дисамут̣т̣ха̄ната̄ там̣ниббаттата̄ ча, на пана тада̄ те дхамма̄ джӣйанти кхӣйанти ча, тасма̄ на тесам̣ те джӣран̣абхиджджанабха̄ва̄ читта̄дисамут̣т̣ха̄на̄ там̣ниббатта̄ ча̄ти вачанам̣ араханти. евамапи упа̄динна-саддо упетена каммуна̄ а̄диннатам̣ вадати, на ниббаттинти упа̄диннапа̄кабхеда̄нам̣ упа̄динната̄ тесам̣ ваттабба̄ти че? на, а̄динна-саддасса ниббаттива̄чакатта̄. упетена ниббаттан̃хи упа̄диннанти паччайа̄нубха̄ваккхан̣ан̃ча ниббаттин̃ча гахетва̄ва паватто айам̣ воха̄ро тада̄ абха̄ва̄ джара̄маран̣е на паваттатӣти. пат̣иччасамуппанна̄нам̣ дхамма̄нам̣ джара̄маран̣атта̄ тесам̣ уппа̄де сати джара̄маран̣ам̣ хоти, асати на хоти. на хи аджа̄там̣ парипаччати бхиджджати ва̄, тасма̄ джа̄типаччайатам̣ сандха̄йа ‘‘джара̄маран̣ам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти вуттам̣.

ниссайапат̣ибаддхавуттитоти джа̄йама̄напарипаччама̄набхиджджама̄на̄нам̣ джа̄йама̄на̄дибха̄ваматтатта̄ джа̄йама̄на̄диниссайапат̣ибаддхавуттика̄ джа̄тиа̄дайоти вуттам̣ хоти. йади евам̣ упа̄да̄йарӯпа̄нан̃ча чаккха̄йатана̄дӣнам̣ уппа̄да̄дисабха̄вабхӯта̄ джа̄тиа̄дайо там̣ниссита̄ хонтӣти бхӯтаниссита̄нам̣ тесам̣ лаккхан̣а̄нам̣ упа̄да̄йабха̄во вийа упа̄да̄йарӯпаниссита̄нам̣ упа̄да̄йупа̄да̄йабха̄во а̄паджджатӣти че? на, бхӯтапат̣ибаддхаупа̄да̄йарӯпалаккхан̣а̄нан̃ча бхӯтапат̣ибаддхабха̄васса авиниваттанато. апича екакала̄папарийа̄панна̄нам̣ рӯпа̄нам̣ сахева уппа̄да̄диппаваттито екасса кала̄пасса уппа̄да̄дайо екека̄ва хонтӣти йатха̄ екекасса кала̄пасса джӣвитиндрийам̣ кала̄па̄нупа̄лакам̣ ‘‘упа̄да̄йарӯпа’’нти вуччати, евам̣ кала̄пуппа̄да̄дисабха̄ва̄ джа̄тиа̄дайо ‘‘упа̄да̄йарӯпа̄ни’’ччева вуччанти. евам̣ вика̄рапариччхедарӯпа̄ни ча йоджетабба̄ни.

каммасамут̣т̣ха̄насамбандхам̣ утусамут̣т̣ха̄нам̣ каммависесена суван̣н̣адуббан̣н̣асусан̣т̣хитадуссан̣т̣хита̄дивисесам̣ хотӣти ‘‘каммапаччайа’’нти вуттам̣. каммавипа̄ка̄нубхаванасса ка̄ран̣абхӯтам̣ ба̄хираутусамут̣т̣ха̄нам̣ каммапаччайаутусамут̣т̣ха̄нам̣. каммасаха̄йо паччайо, каммасса ва̄ саха̄йабхӯто паччайо каммапаччайо, сова уту каммапаччайауту, со самут̣т̣ха̄нам̣ етасса̄ти каммапаччайаутусамут̣т̣ха̄нанти вачанаттхо. сӣте ун̣хе ва̄ кисмин̃чи утумхи сама̄гате тато суддхат̣т̣хакам̣ уппаджджати, тасса со уту самут̣т̣ха̄нам̣. дутийасса суддхат̣т̣хакасса утусамут̣т̣ха̄никапат̣ибандхакасса со ева пуримо уту паччайо. татийам̣ пана суддхат̣т̣хакам̣ пуримаутусаха̄йена утуна̄ ниббаттатта̄ пуббе вуттанайенева ‘‘утупаччайаутусамут̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. евамайам̣ пуримо уту тиссо сантатийо гхат̣т̣ети, тато парам̣ ан̃н̃аутусама̄гаме ан̃н̃асантатиттайам̣, тато ча ан̃н̃ена ан̃н̃анти евам̣ паватти дат̣т̣хабба̄. тадетам̣ сӣтун̣ха̄нам̣ аппабахубха̄ве там̣сампхассасса ачираппаваттийа̄ чираппаваттийа̄ ча ведитаббам̣, анупа̄диннена дӣпана̄ на сантатиттайавасена, атха кхо мегхасамут̣т̣ха̄пакамӯлаутувасена пака̄рантарена дат̣т̣хабба̄, там̣ дассетум̣ ‘‘утусамут̣т̣ха̄но на̄ма вала̄хако’’тиа̄дима̄ха. рӯпарӯпа̄нам̣ вика̄ра̄диматтабха̄вато апариниппханната̄ вутта̄. тесан̃хи рӯпавика̄ра̄дибха̄вато рӯпата̄ти адхиппа̄йо. рӯпавика̄ра̄дибха̄вато ева пана рӯпе сати санти, асати на сантӣти асан̇кхатабха̄ванива̄ран̣аттхам̣ париниппханната̄ вутта̄ти.

рӯпакан̣д̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.