ка̄ма̄вачаракусалападабха̄джанӣйаван̣н̣ана̄
1. ‘‘йе ва̄ пана…пе… арӯпино дхамма̄’’ти идам̣ ‘‘пхассо хотӣ’’ти евама̄дикам̣ вийа на висум̣ ‘‘тепи хонтӣ’’ти хоти-саддена самбандхам̣ катва̄ вуттам̣, уддит̣т̣ха̄васесе ча пана гахетва̄ ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти аппетум̣ вуттанти аппана̄йа авародхитам̣. еван̃ча катва̄ ниддесепи етасса падабха̄джанӣйам̣ на вуттанти. сарӯпена пана адасситатта̄ ‘‘аттхӣ’’ти ватва̄ дутийена хоти-саддена самбандхо ниддесо ча на като, сан̇кхепена пана уддиситва̄ сан̇кхепенева йе ва̄ пана дхамма̄ ниддит̣т̣ха̄ти етасса дхаммасса уддесе авародхо йутто. дхамманиддесе ча ниддеса̄васа̄не вуттасса̄ти.
пуччха̄париччхедавачаненева пуччха̄бха̄ве вин̃н̃а̄те пуччха̄висесан̃а̄панаттхам̣ а̄ха ‘‘айам̣ катхетукамйата̄пуччха̄’’ти. пан̃чавидха̄ хӣти маха̄ниддесе (маха̄ни. 150; чӯл̣ани. пун̣н̣акама̄н̣авапуччха̄ниддеса 12; меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддеса 18) а̄гата̄ пуччха̄ дассети. лаккхан̣анти н̃а̄тум̣ иччхито йо кочи сабха̄во. ан̃н̃а̄танти йена кеначи н̃а̄н̣ена ан̃н̃а̄табха̄вам̣ а̄ха. адит̣т̣ханти дассанабхӯтена н̃а̄н̣ена паччаккхам̣ вийа адит̣т̣хатам̣. атулитанти ‘‘еттакам̣ ида’’нти тула̄бхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа атулитатам̣. атӣританти тӣран̣абхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа акатан̃а̄н̣акирийа̄сама̄панатам̣. авибхӯтанти н̃а̄н̣асса апа̄кат̣абха̄вам̣. авибха̄витанти н̃а̄н̣ена апа̄кат̣ӣкатабха̄вам̣. адит̣т̣хам̣ джотӣйати ета̄йа̄ти адит̣т̣хаджотана̄. ануматийа̄ пуччха̄ ануматипуччха̄. ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃атха, бхиккхаве’’тиа̄дипуччха̄йа хи ‘‘ка̄ тумха̄кам̣ ануматӣ’’ти анумати пуччхита̄ хоти. катхетукамйата̄ти катхетукамйата̄йа.
пабхедато дхамма̄нам̣ десананти ма̄тика̄десанам̣ а̄ха. таттха хи пурато кусала̄дике пабхеде ватва̄ паччхато дхамма̄ вутта̄ти ‘‘пабхедавантадассанаттха’’нти ниддесам̣ а̄ха. идам̣ вуттам̣ хоти – ма̄тика̄йа сависесана̄ дхамма̄ вутта̄, те ча висеситаббатта̄ падха̄на̄, падха̄нан̃ча итикаттаббата̄йа йуджджатӣти дхамма̄намева падха̄на̄нам̣ пуччхитаббата̄ виссаджджитаббата̄ ча хоти, тасма̄ те пуччхитаббе дассетум̣ ‘‘катаме дхамма̄’’ти вуттам̣, те пана висесаванто пуччхита̄ти дассетум̣ пуна ‘‘кусала̄’’ти вуттанти евам̣ пабхедавантадассанаттхам̣ айам̣ пада̄нуккамо катоти. ‘‘име дхамма̄ кусала̄’’ти виссаджджанепи евамева йоджана̄ ка̄табба̄. ‘‘пабхедато дхамма̄нам̣ десанам̣ дӣпетва̄’’ти етасса аттхам̣ виваритум̣ ‘‘имасмин̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. анекаппабхеда̄ десетабба̄ти самбандхо. тасма̄ти авоха̄радесанато дхамма̄намева десетаббатта̄ тесан̃ча гханавиниббхогапат̣исамбхида̄н̃а̄н̣а̄ваханато пабхедаванта̄нам̣ десетаббатта̄ ‘‘кусала̄…пе… дӣпетва̄’’ти етена самбандхо. евамева хи йатха̄вуттадӣпанасса хетум̣ сака̄ран̣ам̣ пака̄сетум̣ пуна ‘‘дхамма̄йева̄’’тиа̄ди вуттанти. дхамма̄ти са̄ман̃н̃аматтавачанена самӯха̄дигханавасена екаттаггахан̣ам̣ хотӣти екаттавиниббхогакаран̣ам̣ гханавиниббхоган̃а̄н̣ам̣ а̄вахати пабхедадесана̄, татха̄ кусала̄дидхамма̄нам̣ абйа̄ката̄диаттха̄нан̃ча дӣпанато дхаммапат̣исамбхида̄дин̃а̄н̣ан̃ча а̄вахати. ‘‘пабхедавантадассанаттха’’нти етам̣ виваритум̣ ‘‘ида̄ни йе тена̄’’тиа̄дима̄ха. пабхеда…пе… йуджджати итикаттаббата̄йуттасса висесанатта̄. атха ва̄ уддесо дхаммаппадха̄но, пуччха̄ сам̣сайитаппадха̄на̄, на ча дхаммабха̄во сам̣сайито, кусала̄дибхедо пана сам̣сайитоти ниччхитасам̣сайитавасена̄йам̣ пада̄нуккамо като.
еттха̄ти етасмим̣ вачане. киматтхама̄ха бхагава̄ти там̣ дассетум̣ а̄ха ‘‘самайе ниддиси читта’’нти. парийоса̄нети самайе читтаниддесасса ‘‘йасмим̣…пе… а̄раббха̄’’ти етасса парийоса̄не. тасмим̣ самайети тасмим̣ читтуппа̄дасамайе. читтена самайам̣ нийаметва̄на атха паччха̄ бодхетунти самбандхо. виджджама̄непи бходжанагамана̄дисамайана̄натте самава̄йа̄дина̄натте ча йатха̄вуттачиттанийамита̄ висесита̄ ан̃н̃асмим̣ самайе йатха̄дхиппета̄нам̣ пхасса̄дӣнам̣ абха̄ва̄ читтанийамите самайе пхасса̄дайо бодхетум̣ висесанамева та̄ва читтам̣ дассетум̣ самайе читтам̣ ниддисӣти аттхо. висеситаббопи хи самайо аттано упака̄раттхам̣ висесанабха̄вам̣ а̄паджджати, висесанабхӯтан̃ча читтам̣ тадупака̄раттхам̣ висеситаббабха̄ванти. сантатигхана̄дӣнам̣ айам̣ висесо – пуримапаччхима̄нам̣ нирантарата̄йа екӣбхӯта̄намива паватти сантатигханата̄, татха̄ пхасса̄дӣнам̣ екасамӯхавасена дуббин̃н̃еййакиччабхедавасена ека̄рамман̣ата̄васена ча екӣбхӯта̄намива паватти самӯха̄дигханата̄ти.
ка̄лан̃ча самайан̃ча̄ти йуттака̄лан̃ча паччайаса̄маггин̃ча. кхан̣оти ока̄со. татха̄гатуппа̄да̄дико хи маггабрахмачарийасса ока̄со таппаччайапат̣ила̄бхахетутта̄. кхан̣о ева ча самайо. йо ‘‘кхан̣о’’ти ча ‘‘самайо’’ти ча вуччати, со екова̄ти аттхо. маха̄самайоти маха̄самӯхо. самайопи кхоти сиккха̄парипӯран̣асса хетупи. самайаппава̄дакети дит̣т̣хиппава̄даке. таттха хи нисинна̄ титтхийа̄ аттано аттано самайам̣ павадантӣти. аттха̄бхисамайа̄ти хитапат̣ила̄бха̄. абхисаметабботи абхисамайо, абхисамайо аттхо абхисамайат̣т̣хоти пӣл̣ана̄дӣни абхисамитаббабха̄вена екӣбха̄вам̣ упанетва̄ вутта̄ни, абхисамайасса ва̄ пат̣иведхасса висайабхӯто аттхо абхисамайат̣т̣хоти та̄нева татха̄ екаттена вутта̄ни. таттха пӣл̣анам̣ дуккхасаччасса там̣саман̇гино хим̣ санам̣ авиппха̄риката̄каран̣ам̣. санта̄по дуккхадуккхата̄дибха̄вена санта̄панам̣ паридаханам̣.
‘‘идха̄’’ти вачанам̣ акусалесу абйа̄катесу ча кесучи кхан̣асса асамбхавато. нану кусала̄нан̃ча навамена кхан̣ена вина̄ уппатти хотӣти? но на хоти, на пана навамо ева кхан̣о, чатучакка̄нипи кхан̣оти вутта̄ни. саббантимена париччхедена аттасамма̄пан̣идхикхан̣амантарена наттхи кусаласса уппаттӣти кхан̣о идха гахито. индрийависайаманасика̄ра̄дхӣнам̣ вин̃н̃а̄н̣анти евама̄ди са̄дха̄ран̣апхалам̣ дат̣т̣хаббам̣. навамоти ат̣т̣хаккхан̣е упа̄да̄йа вуттам̣. чатучаккам̣ ваттатӣти пуна патирӯпадесава̄са̄дисампатти чатучаккам̣ випариваттатӣти аттхо. ока̄сабхӯта̄нӣти аттано ниббаттийа̄ ‘‘ида̄ни уппаджджанту кусала̄нӣ’’ти ануматида̄нам̣ вийа бхӯта̄ни.
читтака̄лоти дхамменева сата̄ ка̄ло висесито, на тасса паваттиттха паваттиссати паваттатӣти етена аваттха̄висесена, на̄пи тасса виджа̄нанакиччена, тасма̄ евам̣видхе дхамме упа̄да̄йа пан̃н̃аттоти вутто. камаппаватта̄ висеса̄ ева пат̣ипа̄т̣ӣти бӣджабха̄во ча пат̣ипа̄т̣ӣти ваттумарахатӣти имина̄дхиппа̄йена ‘‘бӣджака̄лоти дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ упа̄да̄йа пан̃н̃атто’’ти а̄ха. дхаммапат̣ипа̄т̣им̣ ва̄ти ат̣т̣хакала̄падхамме сандха̄йа̄ха. сан̃чита̄ вийа гайхама̄нака̄ла̄ ева ка̄ласан̃чайо, йатха̄ ва̄ татха̄ ва̄ ка̄лоти екам̣ сабха̄вам̣ гахетва̄ абхинивесам̣ каронтасса тадабхинивесаниседханаттхам̣ ‘‘со панеса сабха̄вато авиджджама̄натта̄ пан̃н̃аттиматтако’’ти а̄ха. н̃атва̄ вин̃н̃еййоти самбандхо. итаро пана хетӯти еса самайо паччайова вин̃н̃еййо. еттха̄ти етасмим̣ адхика̄ре на хетухету са̄дха̄ран̣ахету ча̄ти аттхо. самава̄йо паччайаса̄маггӣ, хету пана екеко паччайоти айаметесам̣ висесо ведитаббо. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ анекапаччайадассанена там̣там̣два̄рика̄нам̣ кусала̄нан̃ча таппаччайатам̣ дассети.
париггахо като ат̣т̣хакатха̄чарийехи. екака̄ран̣ава̄доти пакатика̄ран̣ава̄до, иссарака̄ран̣ава̄до ва̄. ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхоти авайава̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄пеккхата̄йа самуда̄йо вутто. апеккха̄ ча йа̄ва саха̄йака̄ран̣асама̄гамо на хоти, та̄ва пхаласса аниппха̄данам̣ сама̄гаме ниппха̄данасаматтхасса ниппха̄данан̃ча. сама̄гамо ча йесу йуджджама̄несу нибйа̄па̄ресупи пхаласса паватти, тесам̣ саббха̄воти.
аса̄маггӣ…пе… паттитоти чаккхурӯпа̄локаманасика̄ра̄нам̣ асамавета̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса ахетубха̄ве сати самавета̄нан̃ча там̣сабха̄ва̄виниваттито хетубха̄ва̄на̄паттитоти аттхо. на хи сабха̄вантарам̣ ан̃н̃ена сахитам̣ сабха̄вантарам̣ хотӣти. екасминти андхасате екекасмим̣ андхети адхиппа̄йо. ан̃н̃атха̄ йатха̄рутавасена аттхе гайхама̄не екасса андхасса дассана̄саматтхата̄ саббесампи на хоти, на̄пи екасса асаматтхата̄йа саббесампи асаматтхата̄ вутта̄, кинту саббесам̣ висум̣ асаматтхата̄йа ева̄ти упама̄вачанам̣ на йуджджеййа, на̄пи упамопамитаббасамбандхо. на хи упамитаббесу чаккха̄дӣсу екасса асаматтхата̄йа саббесампи асаматтхата̄ вутта̄, кинту саббесам̣ висум̣ асаматтхата̄йа сахита̄нам̣ асаматтхата̄ти. андхасатам̣ пассатӣти ча андхасатам̣ сахитам̣ пассатӣти адхиппа̄йо ан̃н̃атха̄ вуттанайена упамитабба̄сама̄ната̄паттито. са̄дха̄…пе… т̣хитабха̄воти йесу виджджама̄несу пхалаппаватти тесам̣ самодха̄не, йатха̄ паваттама̄несу тесу пхалаппаватти, татха̄ паваттима̄ха. на йесам̣ кесан̃чи анекесам̣ самодха̄наматтам̣ са̄маггӣ. на хи саддагандхарасапхот̣т̣хаббасамодха̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣асса, кат̣т̣хакапа̄лапа̄са̄н̣асамодха̄нам̣ ва̄ сотавин̃н̃а̄н̣асса хетӯти. танти там̣ дассанам̣. аса̄…пе… сиддхоти на̄йаматтхо са̄дхетаббо висум̣ ахетӯнам̣ чаккха̄дӣнам̣ сахита̄нам̣ хетубха̄васса паччаккхасиддхатта̄ти аттхо. на хи паччаккхасиддхе йуттимагганам̣ йуттанти.
мануссатта̄дӣнам̣ кхан̣а̄вайава̄нам̣ са̄маггӣ кхан̣аса̄маггӣ, там̣ вина̄ со навамачаккасампаттисан̇кха̄то кхан̣о наттхи. са̄ ева хи кхан̣аса̄маггӣ со кхан̣оти аттхо. кхан̣а…пе… дӣпети аттано дуллабхата̄йа̄ти аттхо. кхан̣аттхо ва̄ самайасаддо кхан̣асан̇кха̄то самайоти вутто. со йасмим̣ дуллабхе кхан̣е сатӣти имассаттхасса вибха̄ванавасена тада̄йатта̄йа кусалуппаттийа̄ дуллабхабха̄вам̣ дӣпети. етенупа̄йена самава̄йа…пе… вуттим̣ дӣпетӣти еттха ито паресу ча йоджана̄ тасса тасса там̣там̣дӣпане ка̄табба̄.
тасса пурисасса̄ти ‘‘сеййатха̄пи бхиккхаве чатта̄ро дал̣хадхамма̄ дхануггаха̄ сиккхита̄ катахаттха̄ катупа̄сана̄ чатуддиса̄ т̣хита̄ ассу, атха пурисо а̄гаччхеййа ‘ахам̣ имесам̣…пе… катупа̄сана̄нам̣ кан̣д̣е кхитте кхитте аппатит̣т̣хите патхавийам̣ гахетва̄ а̄харисса̄мӣ’’’ти (сам̣. ни. 2.228) евам̣ вуттаджаванапурисасса. та̄ва париттакоти гаманасса̄да̄нам̣ девапутта̄нам̣ хет̣т̣хупарийа̄йена пат̣имукхам̣ дха̄ванта̄нам̣ сираси па̄де ча баддхакхурадха̄ра̄саннипа̄тато ча париттатаро ка̄ло. ка̄ласан̇кха̄то самайо читтапариччхинно вуччама̄но тенева париччхедакачиттена ‘‘евам̣ паритто аха’’нти аттано париттатам̣ дӣпети. йатха̄ ча̄хам̣, евам̣ саббо кусалачиттаппаваттика̄лоти тасса париттатам̣ дӣпети. саддасса дӣпана̄ вуттанайа̄нуса̄рена ведитабба̄.
пакатива̄дӣнам̣ махато вийа ан̣ува̄дӣнам̣ двиан̣укасса вийа ча екассева. хету…пе… вуттитам̣ дӣпетӣти паччайа̄йаттавуттидӣпанато таппарабха̄ва̄ хетусан̇кха̄тасса пара̄йаттавуттидӣпаната̄ вутта̄. сати пана паччайа̄йаттабха̄ве паччайаса̄маггӣа̄йаттата̄ самава̄йасан̇кха̄тена дӣпийатӣти атаппарабха̄вато тасса там̣дӣпаната̄ на вутта̄. анена самайена каттубхӯтена, анена самайена ва̄ каран̣абхӯтена бхагавата̄ пат̣иседхитоти аттхо. еса найо пурима̄су дӣпана̄су.
адхикаран̣авасена̄ти а̄дха̄равасена. еттха̄ти ка̄ласамӯхасан̇кха̄те самайе гахитети аттхо. ка̄лопи хи читтапариччхинно сабха̄вато авиджджама̄нопи а̄дха̄рабха̄венева сан̃н̃а̄то ‘‘адхикаран̣а’’нти вутто там̣кхан̣аппаватта̄нам̣ тато пуббе парато ча абха̄ва̄. бха̄воти кирийа̄. кирийа̄йа кирийантаралаккхан̣ам̣ бха̄венабха̄валаккхан̣ам̣. йатха̄ га̄вӣсу дуйхама̄на̄су гато, дуддха̄су а̄гатоти доханакирийа̄ гаманакирийа̄йа лаккхан̣ам̣ хоти, евамиха̄пи ‘‘йасмим̣ самайе тасмим̣ самайе’’ти ча вутте сатӣти айаматтхо вин̃н̃а̄йама̄но ева хоти ан̃н̃акирийа̄самбандха̄бха̄вена падаттхасса сатта̄вираха̄бха̄ватоти самайасса сатта̄кирийа̄йа читтуппа̄дакирийа̄ пхасса̄дибхаванакирийа̄ ча лаккхӣйатӣти убхайаттха самайасадде бхумманиддесо като лаккхан̣абхӯтабха̄вайуттоти.
удда̄натоти уддесато сан̇кхепато. килесака̄мо ваттхука̄мабха̄вам̣ бхаджанто ка̄манӣйавасена бхаджати, на ка̄манавасена̄ти ка̄манавасена килесака̄мо ева хоти, на ваттхука̄мо. дувидхопесоти вачанена дувидхассапи сахитасса авачаран̣аппадесам̣ сан̇ган̣ха̄ти. тена ваттхука̄массева паваттидесо рӯпа̄рӯпадха̄тудвайам̣ апанӣтам̣ хоти. нану ча дувидхопи сахито рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу паваттати рӯпа̄рӯпа̄вачарадхамма̄нам̣ ваттхука̄матта̄ тада̄рамман̣а̄нам̣ рӯпа̄рӯпара̄га̄нан̃ча килесака̄мабха̄васиддхитоти? там̣ на, бахалакилесасса ка̄мара̄гасса килесака̄мабха̄вена идха сан̇гахитатта̄. еван̃ча катва̄ рӯпа̄рӯпадха̄тӯсу паваттама̄несу ка̄ма̄вачарадхаммесу никанти идха на сан̇гахита̄ сукхуматта̄. ‘‘удда̄нато две ка̄ма̄’’ти саббака̄ме уддиситва̄пи хи ‘‘дувидхопесо’’ти еттха тадекадесабхӯта̄ ан̃н̃аман̃н̃асахитата̄париччхинна̄ ка̄мара̄гатаббаттхукадхамма̄ва сан̇гахита̄ти, ниравасесо ва̄ килесака̄мо ка̄мара̄го ка̄матан̣ха̄рӯпатан̣ха̄арӯпатан̣ха̄ниродхатан̣ха̄бхедо идха паваттатӣти анавасесаппаваттитам̣ сандха̄йа ‘‘дувидхопесо’’ти вуттам̣, ваттхука̄мопи ча аппако идха̄пи на ваттати рӯпа̄рӯпа̄вачаравипа̄каматто, татха̄пи парипун̣н̣аваттхука̄матта̄ ка̄ма̄вачарадхамма̄ва идха гахита̄. еван̃ча катва̄ сасаттха̄вачаропама̄ йутта̄ хоти. ‘‘рӯпӯпапаттийа̄ маггам̣ бха̄ветӣ’’ти (дха. са. 163; вибха. 625) еттха рӯпабхаво уттарападалопам̣ катва̄ ‘‘рӯпа’’нти вутто, евамидха̄пи уттарападалопо дат̣т̣хаббо. ан̃н̃атха̄ хи читтам̣ ка̄ма̄вачара̄вачаранти вуччеййа̄ти. а̄рамман̣акаран̣авасена̄тиа̄дике ‘‘ка̄мо’’ти саббам̣ тан̣хама̄ха, тасма̄ ‘‘ка̄ман̃чеса̄’’тиа̄ди вуттам̣, ‘‘ка̄ме авача̄ретӣти ка̄ма̄вача̄ра’’нти ваттаббе ча̄-саддасса рассаттам̣ катам̣.
рул̣хисаддена̄ти н̃а̄н̣асампайуттесу рул̣хена саддена, н̃а̄н̣асампайуттесу ва̄ паваттитва̄ анаваджджасукхавипа̄ката̄йа там̣садисесу н̃а̄н̣авиппайуттесу рул̣хена саддена. атха ва̄ кин̃чи нимиттам̣ гахетва̄ сатипи ан̃н̃асмим̣ там̣нимиттайутте кисмин̃чидева висайе саммутийа̄ чирака̄лата̄васена нимиттавирахепи паватти рул̣хи на̄ма йатха̄ ‘‘махийам̣ сетӣти махим̣со, гаччхантӣти га̄во’’ти, евам̣ кусаласаддассапи рул̣хибха̄во ведитаббо. пан̃н̃а̄ниддесе ‘‘косалла’’нти абхидхамме (дха. са. 16) вуттам̣, тасса ча бха̄ва̄ кусаласаддаппаваттӣти косаллайога̄ кусаланти айам̣ абхидхаммапарийа̄йо хоти. кусаланти кусалабха̄вам̣ а̄ха.
випа̄ка̄дӣнам̣ аваджджапат̣ипаккхата̄ наттхӣти кусаламева анаваджджалаккхан̣ам̣ вуттам̣. анаваджджалаккхан̣амева̄ти сукхавипа̄касабха̄васса лаккхан̣абха̄ванива̄ран̣аттхам̣ авадха̄ран̣ам̣ катам̣, там̣нива̄ран̣ан̃ча тасса паччупат̣т̣ха̄натам̣ ваттхука̄мата̄йа катам̣. сампаттиаттхена расена вода̄набха̄варасам̣. пхалат̣т̣хена паччупат̣т̣ха̄нена ит̣т̣хавипа̄капаччупат̣т̣ха̄нам̣. сабха̄во каккхал̣а̄дипхусана̄дико аса̄дха̄ран̣о. са̄ман̃н̃ам̣ са̄дха̄ран̣о аничча̄дисабха̄во. идха ча кусалалаккхан̣ам̣ саббакусаласа̄дха̄ран̣асабха̄ватта̄ са̄ман̃н̃ам̣ дат̣т̣хаббам̣, акусала̄дӣхи аса̄дха̄ран̣ата̄йа сабха̄во ва̄. упат̣т̣ха̄на̄ка̄роти гахетаббабха̄вена н̃а̄н̣асса упат̣т̣хахана̄ка̄ро. пхалам̣ пана аттано ка̄ран̣ам̣ пат̣ичча таппат̣ибимбабха̄вена, пат̣имукхам̣ ва̄ упат̣т̣ха̄тӣти паччупат̣т̣ха̄нам̣.
виджа̄на̄тӣти сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄киччависит̣т̣хам̣ висайаггахан̣ам̣ а̄ха. саббачиттаса̄дха̄ран̣атта̄ йаттха йаттха йатха̄ йатха̄ аттхо лаббхати, таттха таттха татха̄ татха̄ гахетабботи. йам̣ а̄севанапаччайабха̄вена чиноти, йан̃ча каммуна̄ абхисан̇кхататта̄ читам̣, там̣ татха̄ ‘‘читта’’нти вуттам̣. йам̣ пана татха̄ на хоти, там̣ париттакирийадвайам̣ антимаджаванан̃ча лаббхама̄начинтанавичиттата̄дивасена ‘‘читта’’нти ведитаббам̣. хаситуппа̄до пана ан̃н̃аджаванагатикова. читта̄нам̣ пана̄ти вичитра̄нанти аттхо. тадантогадхатта̄ хи самуда̄йавоха̄рена авайавопи ‘‘читта’’нти вуччати йатха̄ паббатанадӣсамудда̄диекадесесу дит̣т̣хесу паббата̄дайо дит̣т̣ха̄ти вуччантӣти. чаран̣ам̣ на̄ма гахетва̄ чаритаббачиттапат̣о. рӯпа̄нӣти бимба̄ни.
аджджхаттиканти индрийабаддхам̣ вадати. читтакатамева̄ти читтасса мӯлака̄ран̣атам̣ сандха̄йа вуттам̣. каммасса хетам̣ читтам̣ ка̄ран̣анти. там̣ пана аттхам̣ вибха̄ветум̣ ‘‘ка̄йакамма̄дибхеда’’нтиа̄дима̄ха. лин̇гана̄наттанти сан̣т̣ха̄нана̄наттам̣, бхиннасан̣т̣ха̄нан̇гапаччан̇гавато сарӣрасса ва̄ на̄наттам̣. воха̄равасена иттхипуриса̄дибха̄вена вохаритаббесу паттхана̄висеса̄ уппаджджанти, тато каммависеса̄. евамидам̣ каммана̄наттам̣ воха̄рана̄наттато хоти. апа̄…пе… ка̄дита̄ти евама̄дӣсу а̄ди-саддехи гатийа̄ упапаттийа̄ аттабха̄ве локадхаммесу ча на̄на̄каран̣а̄ни сутта̄гата̄ни сан̇ган̣ха̄ти.
каммана̄натта̄дивасена̄ти еттха кусала̄кусалавасена каммана̄наттам̣ ведитаббам̣. висадисасабха̄вата̄ хи на̄наттанти. кусалакаммасса да̄на̄дивасена ка̄йасучарита̄дибха̄вена ча путхуттам̣, акусалакаммасса ча маччхарийа̄дӣхи ка̄йадуччарита̄дӣхи ча путхуттам̣ ведитаббам̣. бахуппака̄рата̄ хи путхуттанти. аннада̄на̄дивасена да̄на̄дӣнам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄виратиа̄дивасена ка̄йасучарита̄дӣнам̣ а̄ва̄самаччхарийа̄дивасена маччхарийа̄дӣнам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена ка̄йадуччарита̄дӣнан̃ча пабхедо ведитаббо. екекасса хи пака̄расса бхедо пабхедоти. на̄натта̄дӣнам̣ ваваттха̄нам̣ татха̄ татха̄ ваваттхитата̄ ниччхитата̄. етенупа̄йена лин̇гана̄натта̄дӣни ведитабба̄ни. каммана̄натта̄дӣхи ниббатта̄ни хи та̄нӣти.
паччуппаннасса лин̇гасса каммато паваттим̣ тадануккамена паччуппаннакаммасса ниппхаттин̃ча дассетва̄ тато ана̄гаталин̇гана̄натта̄диниппхаттидассанена сам̣са̄рам̣ гхат̣енто ‘‘каммана̄на̄каран̣ам̣ пат̣ичча̄’’тиа̄дима̄ха. таттха пуримена каммавачанена авиджджа̄сан̇кха̄ра̄, лин̇га̄дивачанена вин̃н̃а̄н̣а̄дӣни бхавапарийоса̄на̄ни, гатиа̄дивачанена джа̄тиджара̄маран̣а̄ни гахита̄нӣти дат̣т̣хабба̄ни. таттха гатӣти нирайа̄дайо пан̃ча гатийо вуччанти, та̄сам̣ на̄на̄каран̣ам̣ апада̄дибха̄во. та̄ хи татха̄ бхинна̄ти. упапаттӣти гомахим̣са̄дикхаттийа̄дича̄тумаха̄ра̄джика̄диупапаттийо, та̄сам̣ на̄на̄каран̣ам̣ учча̄дита̄. кхаттийо ева хи екаччо кулабхогаиссарийа̄дӣхи уччо хоти, екаччо нӣчо. техи ева хӣната̄йа хӣно, падха̄набха̄вам̣ нӣтата̄йа пан̣ӣто, ад̣д̣хата̄йа сугато, далиддата̄йа дуггато. кулавасена ва̄ уччанӣчата̄, иссарийавасена хӣнапан̣ӣтата̄, бхогавасена сугатадуггатата̄ йоджетабба̄. суван̣н̣адуббан̣н̣ата̄ти ода̄таса̄ма̄диван̣н̣асуддхиасуддхивасена вуттам̣. суджа̄тадуджджа̄тата̄ти нигродхапариман̣д̣ала̄диа̄рохапарин̣а̄хехи лаккхан̣ехи ва̄ аттабха̄вапарипун̣н̣а̄парипун̣н̣аджа̄тата̄васена. сусан̣т̣хитадуссан̣т̣хитата̄ти ан̇гапаччан̇га̄нам̣ сан̣т̣ха̄навасена.
апарампи вуттам̣ аджджхаттикачиттасса йатха̄вуттасса читтакатабха̄васа̄дхакам̣ суттам̣ ‘‘каммато’’тиа̄ди. камман̃хи читтато ниббаттанти тато ниппхаджджама̄нам̣ саббампи читтам̣ читтакатамева̄ти са̄дхети. камманиббаттато лин̇гато паваттама̄налин̇гасан̃н̃а̄ мӯлака̄ран̣ато каммато а̄саннака̄ран̣ато лин̇гато ча паватта̄ хотӣти ‘‘каммато…пе… паваттаре’’ти а̄ха. атха ва̄ лин̇ган̃ча сан̃н̃а̄ ча лин̇гасан̃н̃а̄, та̄ йатха̄сан̇кхйам̣ каммато лин̇гато ча паваттарети аттхо. сан̃н̃а̄то бхедам̣ гаччхантӣти те иттхипуриса̄дилин̇гасан̃н̃а̄то иттхипуриса̄дивоха̄рабхедам̣ дхамма̄ гаччханти, татха̄ татха̄ вохаритабба̄ти аттхо. има̄йа га̄тха̄йа атӣтапаччуппаннаддхапат̣иччасамуппа̄давасена читтакатам̣ читтам̣ дасситам̣.
локо ева паджа̄татта̄ паджа̄ти пуримапа̄дасса виваран̣ам̣ паччхимапа̄до дат̣т̣хаббо. йатха̄ ратхасса а̄н̣и нибандхана̄, евам̣ сатталокаратхасса каммам̣ нибандхананти упама̄сам̣санданам̣ ведитаббам̣. има̄йа ча га̄тха̄йа аддхадвайавасена читтасса каммавин̃н̃а̄н̣акатата̄ дассита̄. киттинти параммукха̄ киттанам̣ паттхат̣айасатам̣. пасам̣санти саммукха̄ пасам̣санам̣ тхутим̣. каммана̄на̄каран̣анти каммато ниббаттана̄на̄каран̣ам̣ каммаджехи анумийама̄нам̣ каммассева ва̄ на̄на̄каран̣ам̣.
каммассака̄ти каммасайа̄. каммасса да̄йам̣ тена да̄таббам̣ а̄дийантӣти каммада̄йа̄да̄. ан̣д̣аджа̄дӣнан̃ча йонӣнам̣ каммато ниббаттатта̄ каммамева йони аттабха̄вапат̣ила̄бханимиттам̣ етесанти каммайонӣ. бандханат̣т̣хена каммам̣ бандху етесанти каммабандхӯ.
читтасса̄ти каммавин̃н̃а̄н̣асса. тасса пана аладдхока̄сата̄ ан̃н̃ена каммена пат̣иба̄хитатта̄ тадавипаччанока̄се пуггаласса ниббаттатта̄ ча ведитабба̄. виджджама̄нампи апара̄парийаведанӣйакаммавин̃н̃а̄н̣ам̣ ка̄лагатипайога̄дисахака̄рӣпаччайавикалата̄йа авасесапаччайавекаллам̣ дат̣т̣хаббам̣. екаччачиттанти читтена каттаббачитрена екаччабхӯтам̣ тена каттаббачитрама̄ха.
анубхавитва̄ бхавитва̄ ча апагатам̣ бхӯта̄пагатам̣. анубхӯтабхӯтата̄ хи бхӯтата̄са̄ман̃н̃ена бхӯтасаддена вутта̄. са̄ман̃н̃амева хи упасаггена висесӣйатӣти. анубхӯтасаддо ча каммавачаниччха̄бха̄вато анубхавакава̄чако дат̣т̣хаббо. викаппага̄хавасена ра̄га̄дӣхи таббипаккхехи ча акусалам̣ кусалан̃ча а̄рамман̣арасам̣ анубхавати, на випа̄ко каммавегаккхиттатта̄, на̄пи кирийа̄ ахетука̄нам̣ атидуббалата̄йа сахетука̄нан̃ча кхӣн̣акилесасса чхал̣ан̇гупеккха̄вато уппаджджама̄на̄нам̣ атисантавуттитта̄. еттха ча пуриманайе кусала̄кусаламева ваттум̣ адхиппа̄йавасена ‘‘бхӯта̄пагата’’нти вуттам̣. йам̣ ‘‘уппанна̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа уппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ т̣хитийа̄’’ти (сам̣. ни. 5.651-662; вибха. 390-391) еттха уппаннанти гахетва̄ там̣садиса̄нам̣ паха̄нам̣, вуддхи ча вутта̄, паччхиманайе пана ча-саддена кусала̄кусалан̃ча а̄кад̣д̣хитва̄ саббам̣ сан̇кхатам̣ вуттам̣ бхӯта̄пагатабха̄ва̄бхидха̄на̄дхиппа̄йена.
випаччитум̣ ока̄сакаран̣авасена уппатитам̣ атӣтакамман̃ча тато уппаджджитум̣ а̄раддхо ана̄гато випа̄ко ча ‘‘ока̄сакатуппанна’’нти вутто. йам̣ уппаннасаддена вина̄пи вин̃н̃а̄йама̄нам̣ уппаннам̣, там̣ сандха̄йа ‘‘на̄хам̣, бхиккхаве, сан̃четаника̄на’’нтиа̄ди (а. ни. 10.217, 219) вуттам̣. та̄су та̄су бхӯмӣсӯти мануссадева̄диаттабха̄васан̇кха̄тесу упа̄да̄наккхандхесу. тасмим̣ тасмим̣ санта̄не ануппаттиана̄па̄дитата̄йа асамӯхатам̣. еттха ча ладдхабхӯмикам̣ ‘‘бхӯмиладдха’’нти вуттам̣ аггиа̄хито вийа. ока̄сакатуппаннасаддепи ча ока̄со като етена̄ти, ока̄со като етасса̄ти ча дувидхаттхепи евамева катасаддасса паранипа̄то ведитаббо.
саббада̄ аваттама̄нампи гамийачиттам̣ пат̣ипаккхапаччавеккхан̣а̄йа авиккхамбхитатта̄ ‘‘уппанна’’нти вуттам̣. антарадха̄петӣти виккхамбхика̄ а̄на̄па̄нассати виккхамбхети. антара̄йева̄ти бхӯмиладдхе сабхӯмийам̣ аббоччхинне виччхиндитва̄ти аттхо. анатӣтам̣ анана̄гатан̃ча кхан̣аттайекадесагатампи уппаджджама̄нам̣ ‘‘кхан̣аттайагата’’нти вуттам̣. десана̄йа падха̄нена гахито аттхо ‘‘сӣса’’нти вуччати. локийадхамман̃хи десетаббам̣ патва̄ десана̄йа читтам̣ пуббан̇гамам̣ хоти, дхаммасабха̄вам̣ ва̄ сандха̄йетам̣ вуттам̣. акусала̄ти саббепи акусала̄ дхамма̄ вутта̄. четана̄ти кечи. акусалабха̄гийа̄ти ра̄га̄дайо екантаакусала̄. акусалапаккхика̄ти пхасса̄дайопи таппаккхика̄. мано тесам̣ дхамма̄нам̣ пат̣хамам̣ уппаджджатӣти сахаджа̄топи мано сампайутте сан̇ган̣хитва̄ адхипатибха̄вена паваттама̄но пат̣хамам̣ уппанно вийа хотӣти евам̣ вутто. сампайутта̄пи тадануваттаната̄йа анвадева акусала̄ дхамма̄ти вутта̄, анантарапаччайаманам̣ ва̄ сандха̄йа манопуббан̇гамата̄ вутта̄. читтена нӣйатӣти абхисан̇кха̄равин̃н̃а̄н̣ам̣ сандха̄йа̄ха, тан̣ха̄сампайуттам̣ ва̄. пабхассаранти сабха̄вапан̣д̣аратам̣ сандха̄йа̄ха. араккхитети сатийа̄ анунайапат̣игха̄дӣхи араккхите, ра̄га̄дӣхи бйа̄панне, техи ева авассуте. читтасса пуббан̇гамабха̄васа̄дхане ан̃н̃аман̃н̃ам̣ балада̄навасена сутта̄нураккхан̣ам̣, идха ва̄ упасам̣хата̄нам̣ а̄бхидхаммикехи вин̃н̃а̄та̄нам̣ чирака̄лаппаваттивасена ведитаббам̣.
катарапан̃н̃ам̣ твантиа̄ди на па̄л̣иа̄рул̣хам̣, евам̣ бхагава̄ пуччхатӣти ат̣т̣хакатха̄йамева вуттам̣. пан̃н̃а̄ пана киматтхийа̄ти идампи екам̣ суттам̣. ‘‘абхин̃н̃аттха̄ парин̃н̃аттха̄ паха̄наттха̄’’ти тасса виссаджджанам̣.
са̄танти сабха̄вавасена вуттам̣, мадхуранти мадхурам̣ вийа̄ти упама̄васена. поноббхавика̄ти пунаббхавакаран̣асӣла̄. татрататра̄бхинанданато нандӣ, нандибхӯто ра̄го нандира̄го, нандира̄габха̄вена сахагата̄ти нандира̄гасахагата̄ти на еттха сампайогавасена сахагатабха̄во аттхӣти сахагатасаддо тан̣ха̄йа нандира̄габха̄вам̣ джотети. нандира̄габхӯта̄ти часса аттхо. ниссайети па̄даке. рӯпа̄рӯпа̄рамман̣а̄нанти патхавӣкасин̣а̄диа̄ка̄са̄диа̄рамман̣а̄нам̣. сам̣сат̣т̣хети кхӣродакам̣ вийа самодите екӣбха̄вамива гате. сахаджа̄тети сампайуттасахаджа̄те, на сахаджа̄таматте. идха̄пӣти ‘‘имасмимпи паде айамева аттхо адхиппето’’ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа йатха̄дасситасам̣сат̣т̣хасаддо сахаджа̄те адхиппетоти. арӯпам̣ рӯпена̄ти пат̣исандхиккхан̣е ваттхуна̄. уккат̣т̣ханиддесоти анавасесасан̇гахена като атисайаниддесо.
ана̄бхат̣т̣хата̄йева̄ти ‘‘дит̣т̣хам̣ сута’’нтиа̄дӣсу дит̣т̣хата̄дайо вийа абха̄ситаббата̄ ана̄бхат̣т̣хата̄. сабба̄ка̄рена садисасса дутийачиттасса сасан̇кха̄риката̄вачанена имасса асан̇кха̄риката̄ вин̃н̃а̄йати, тасма̄ абха̄ситаббата̄йа на гахитоти аттхо йуджджати. адхиппа̄йо пана па̄л̣ийам̣ абха̄ситатта̄ ева таттха десетаббабха̄вена на гахито на сан̇гахито на тассаттхасса абха̄ва̄ти. атха ва̄ па̄л̣ийам̣ ана̄бхат̣т̣хата̄йа ева ат̣т̣хакатха̄йам̣ на гахито на тассаттхо вутто. нийаметва̄ва̄ти парато евам̣видхассева сасан̇кха̄рикабха̄вавачанато идха тадавачаненева асан̇кха̄рикабха̄вам̣ нийаметва̄.
мановин̃н̃а̄н̣анти еттха два̄рам̣ ваттхӯти вуттам̣, два̄рена ва̄ там̣саха̄йабхӯтам̣ хадайаваттху вуттам̣. сарасабха̄вена̄ти сакиччабха̄вена. авиджджа̄ хи сан̇кха̄ра̄нам̣ паччайабха̄вакичча̄, ан̃н̃а̄са̄дха̄ран̣о ва̄ раситаббо вин̃н̃а̄таббо бха̄во сарасабха̄во, авиджджа̄сабха̄во сан̇кха̄расабха̄воти евама̄дико. ‘‘сарасасабха̄вена̄’’типи па̄т̣хо, сойева аттхо. авиджджа̄паччайа̄ти ва̄ сарасена, сан̇кха̄ра̄ти сабха̄вена.
екасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ рӯпадхаммесу ева йоджетабба̄ тесу таббоха̄раба̄хуллато. атӣта̄дибха̄во рӯпа̄рӯпадхаммесу, читтачетасиканибба̄на̄нампи ва̄ йатха̄сабха̄вам̣ екадвинакуточисамут̣т̣ха̄ната̄ йоджетабба̄. ана̄па̄тхагата̄ти чаккха̄дӣнам̣ агочарагата̄ сукхумараджа̄дирӯпам̣ вийа ваттхупариттата̄йа татта̄йогул̣е патитодакабиндурӯпам̣ вийа кхан̣апариттата̄йа атидӯрата̄йа ачча̄санна̄дита̄йа атӣта̄на̄гатата̄йа ча. висайо анан̃н̃аттхабха̄вена, гочаро ча таттха чаран̣ена вутто, таббисайаниччхайена мано пат̣исаран̣ам̣. айаматтхо сиддхо хоти ан̃н̃атха̄ тесам̣ дхамма̄рамман̣абха̄вена ‘‘несам̣ гочарависайам̣ паччанубхотӣ’’ти вачанасса анупапаттито. диббачаккхудиббасотаиддхивидхан̃а̄н̣ехи йатха̄вуттанайена ана̄па̄тхагата̄ни рӯпа̄дӣни а̄ламбийама̄на̄ни на дхамма̄рамман̣анти каттхачи вуччама̄на̄ни дит̣т̣ха̄ни, итаратха̄ ча дит̣т̣ха̄ни ‘‘диббена чаккхуна̄ рӯпам̣ пассатӣ’’тиа̄дӣсӯти.
а̄па̄тхама̄гаччхати манаса̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣ехи ча гахетаббабха̄вӯпагаманена. гхат̣т̣етва̄ти пат̣имукхабха̄ва̄па̄тхам̣ гантва̄. сарабха̄н̣акасса оса̄ракасса. пакатийа̄ дит̣т̣ха̄дивасена а̄па̄тхагаманан̃ча бходжанапарин̣а̄маутубходжанависесаусса̄ха̄дӣхи калйам̣, рогино ва̄та̄дӣхи ча упаддутам̣ ва̄ ка̄йам̣ ануваттантасса джа̄гарасса бхаван̇гасса чаланапаччайа̄нам̣ ка̄йикасукхадуккхаутубходжана̄диупаниссайа̄нам̣ читтапан̣идаханасадиса̄садисасамбандхадассана̄дипаччайа̄нам̣, суттасса ча супинадассане дха̄туккхобха̄дипаччайа̄нам̣ васена ведитаббам̣. адит̣т̣хасса асутасса ана̄гатабуддхарӯпа̄дино паса̄дада̄тука̄мата̄ваттхусса там̣садисата̄сан̇кха̄тена дит̣т̣хасутасамбандхенева. на кевалам̣ там̣садисата̄ва убхайасамбандхо, кинту таббипаккхата̄ тадекадесата̄ там̣сампайуттата̄дико ча ведитаббо. кеначи вутте кисмин̃чи суте авича̄ретва̄ саддаханам̣ саддха̄, сайамева там̣ вича̄ретва̄ рочанам̣ ручи, ‘‘евам̣ ва̄ евам̣ ва̄ бхависсатӣ’’ти а̄ка̄равича̄ран̣ам̣ а̄ка̄рапаривитакко, вича̄рентасса каттхачи дит̣т̣хийа̄ ниджджха̄наккхаманам̣ дит̣т̣хиниджджха̄наккханти.
герукахарита̄лан̃джана̄дидха̄тӯсу. субханимиттам̣ субхаггахан̣асса нимиттам̣. там̣ субханимиттатта̄ ран̃джанӣйатта̄ ча лобхасса ваттху. нийамитасса читтасса васена нийамитавасена. евамитаресу двӣсу. а̄бхого а̄бхуджитам̣. лӯкхапуггала̄ досабахула̄. адосабахула̄ синиддхапуггала̄. тададхимуттата̄ти пӣтининначиттата̄. имехи…пе… ведитаббо пӣтийа̄ соманассавиппайога̄самбхаватоти адхиппа̄йо.
джӣвитавуттийа̄ а̄йатанабха̄вато хаттха̄роха̄дисиппамева сиппа̄йатанам̣. касива̄н̣иджджа̄дикаммамева камма̄йатанам̣. а̄йуведа̄дивиджджа̄ ева виджджа̄т̣т̣ха̄нам̣. абйа̄паджджети доманассабйа̄па̄дарахите рӯпабхаве. дхаммапада̄ти дхаммакот̣т̣ха̄са̄. пилавантӣти упат̣т̣хаханти падиссанти. йога̄ти бха̄вана̄бхийога̄ сама̄дхито. ваттхувисадакирийа̄ти аджджхаттикаба̄хира̄нам̣ ваттхӯнам̣ ниммалабха̄вакирийа̄. саддха̄дӣнам̣ индрийа̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃а̄нативаттанам̣ индрийасаматтапат̣ипа̄даната̄. гамбхӣра̄нам̣ н̃а̄н̣ена чаритабба̄нам̣, гамбхӣран̃а̄н̣ена ва̄ чаритабба̄нам̣ суттанта̄нам̣ паччавеккхан̣а̄ гамбхӣран̃а̄н̣ачарийапаччавеккхан̣а̄.
вам̣соти ануккамо. тантӣти сантати. павен̣ӣти самбандхо. саббаметам̣ ча̄риттакирийа̄пабандхасса вачанам̣. ча̄риттасӣлатта̄ сӣламайам̣. ‘‘дасса̄мӣ’’ти вачӣбхедена ваттхусса парин̣ататта̄ тато пат̣т̣ха̄йа да̄нам̣ а̄раддхам̣ на̄ма хоти, йато тасса аттано парин̣а̄мана̄дӣсу а̄патти хоти. виджджама̄наваттхусмим̣ чинтанака̄лато пат̣т̣ха̄йа да̄нам̣ а̄раддханти таттха да̄намайам̣ кусалам̣ хотӣти адхиппа̄йо. на хи да̄наваттхум̣ авиджджама̄накампи сан̇кхаронтасса кусалам̣ на хотӣти. там̣ пана да̄намайасса пуббабха̄готи тадева бхаджеййа, вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣. кулавам̣са̄дивасена̄ти уда̄харан̣аматтамеветам̣. аттана̄ сама̄диннаваттавасена саппурисаваттага̄маджанападаватта̄дивасена ча ча̄риттасӣлата̄ ведитабба̄.
саваттхуканти бхериа̄диваттхусахитам̣ катва̄. виджджама̄накаваттхунти бхериа̄диваттхум̣. дхаммассаванагхосана̄дӣсу ча саваттхукам̣ катва̄ саддасса да̄нам̣ саддаваттхӯнам̣ т̣ха̄накаран̣а̄нам̣ сасаддаппаваттикаран̣амева̄ти тасса чинтанам̣ виджджама̄наваттхупаричча̄го ведитаббо. бха̄джетва̄ дассеси дхаммара̄джа̄ идха ча рӯпа̄рамман̣а̄дибха̄вам̣, ан̃н̃аттха ча ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, пун̃н̃акирийаваттхӯнӣ’’ти (дӣ. ни. 3.305) да̄намайа̄дибха̄вам̣, апараттха ча ‘‘катаме дхамма̄ кусала̄? тӣн̣и…пе… там̣самут̣т̣ха̄нам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дина̄ ка̄йакамма̄дибха̄ван̃ча ваданто. апарийа̄панна̄ ча̄ти параматтхато авиджджама̄натта̄ ан̃н̃а̄йатанатта̄ ча асан̇гахита̄.
парибхогарасо парибхогапаччайам̣ пӣтисоманассам̣. айам̣ пана расасама̄ната̄васена гахан̣ам̣ упа̄да̄йа раса̄рамман̣анти вутто, на сабха̄вато. сабха̄вена пана гахан̣ам̣ упа̄да̄йа пӣтисоманассам̣ дхамма̄рамман̣амева хотӣти ‘‘сукха̄ ведана̄ дхамма̄рамман̣а’’нти вуттам̣. а̄рамман̣амева нибаддханти рӯпа̄рамман̣ам̣…пе… дхамма̄рамман̣анти евам̣ нийаметва̄ вуттам̣. каммасса анибаддхатта̄ти каммасса анийататта̄. йатха̄ хи рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ анан̃н̃а̄рамман̣ам̣ хоти, на евам̣ ка̄йадва̄ра̄дӣсу екадва̄рикакаммам̣ ан̃н̃асмим̣ два̄ре нуппаджджати, тасма̄ каммасса два̄ранийамарахитатта̄ два̄рампи камманийамарахитанти идха а̄рамман̣ам̣ вийа нийаметва̄ на вуттам̣. вина̄ а̄рамман̣ена ануппаджджанатоти етассапи чаттхо ‘‘йатха̄ ка̄йакамма̄дӣсу екам̣ каммам̣ тена два̄рена вина̄ ан̃н̃асмим̣ два̄ре чарати, на евам̣ рӯпа̄дӣсу ека̄рамман̣ам̣ читтам̣ тена̄рамман̣ена вина̄ а̄рамман̣антаре уппаджджатӣ’’ти ведитаббо. на хи йатха̄ вачӣдва̄ре уппаджджама̄нампи ‘‘ка̄йакамма’’нти вуччати, евам̣ садда̄рамман̣е уппаджджама̄нам̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣а’’нти вуччати.
ка̄ма̄вачаракусалам̣
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
имасса панаттхасса̄ти каммадва̄ра̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асмим̣ анийатата̄йа ‘‘два̄ре чаранти камма̄нӣ’’тиа̄дина̄ пака̄санаттхам̣. пан̃ча вин̃н̃а̄н̣а̄нӣти еттха чхат̣т̣хасса вин̃н̃а̄н̣асса тасса ча два̄расса ануддесо два̄радва̄раванта̄нам̣ саха̄бха̄ва̄. нийатарӯпарӯпавасена чатусамут̣т̣ха̄никака̄йа̄ вутта̄ти саддасса вика̄рарӯпа̄дӣнан̃ча асан̇гахо.
пат̣хамаджаванасамут̣т̣хита̄ ва̄йодха̄ту йадипи тасмим̣ кхан̣е рӯпа̄нам̣ десантаруппаттихетубха̄вена ча̄летум̣ на саккоти, татха̄пи вин̃н̃аттивика̄расахита̄ва са̄ ведитабба̄. дасасу хи диса̄су йам̣ дисам̣ гантука̄мо ан̇гапаччан̇га̄ни ва̄ кхипитука̄мо, там̣диса̄бхимукха̄нева рӯпа̄ни са̄ сантхамбхети сандха̄рети ча̄ти тадабхимукхабха̄вавика̄раватӣ хоти, адхиппа̄йасахабха̄вӣ ча вика̄ро вин̃н̃аттӣти. еван̃ча катва̄ а̄ваджджанассапи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакабха̄во йатха̄дхиппа̄йавика̄рарӯпуппа̄данена упапанно хоти, йато ба̄ттим̣са читта̄ни рӯпирийа̄патхавин̃н̃аттиджанака̄ни вутта̄нӣти. йоджанам̣ гато, дасайоджанам̣ гатоти ваттаббатам̣ а̄паджджа̄пети анекасахассава̄рам̣ уппанна̄.
ва̄йодха̄туйа̄…пе… паччайо бхавитунти тхамбханачаланесу ва̄йодха̄туйа̄ паччайо бхавитум̣ саматтхо читтасамут̣т̣ха̄намаха̄бхӯта̄нам̣ еко а̄ка̄рависесо аттхи, айам̣ вин̃н̃атти на̄ма. тесан̃хи тада̄ка̄ратта̄ ва̄йодха̄ту тхамбхети ча̄лети ча̄ти. на читтасамут̣т̣ха̄на̄ти етена параматтхато абха̄вам̣ дассети. на хи рӯпам̣ аппаччайам̣ аттхи, на ча нибба̄наваджджо аттхо ниччо аттхӣти. вин̃н̃аттита̄йа̄ти вин̃н̃аттивика̄рата̄йа. читтасамут̣т̣ха̄набха̄во вийа маха̄бхӯтавика̄рата̄йа упа̄да̄рӯпабха̄во ча адхиппетоти ведитаббо.
ка̄йикакаран̣анти ка̄йадва̄раппаваттам̣ читтакирийам̣, адхиппа̄йанти аттхо. ка̄рети ман̃н̃ети етена ван̣н̣аггахан̣а̄нуса̄рена гахита̄йа вин̃н̃аттийа̄ йам̣ каран̣ам̣ вин̃н̃а̄таббам̣, тасса виджа̄нанена вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄таттам̣ дассети. на хи вин̃н̃аттирахитесу руккхачалана̄дӣсу ‘‘идамеса ка̄ретӣ’’ти виджа̄нанам̣ хотӣти. чаккхувин̃н̃а̄н̣асса хи рӯпе абхинипа̄таматтам̣ киччам̣, на адхиппа̄йасахабхуно чаланавика̄расса гахан̣ам̣. читтасса пана лахупариваттита̄йа чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ анантарам̣ мановин̃н̃а̄н̣ена вин̃н̃а̄тампи чаланам̣ чаккхуна̄ дит̣т̣хам̣ вийа ман̃н̃анти ависесавидуно, тасма̄ йатха̄ нӣла̄бхинипа̄тавасаппаватта̄йа чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ нӣланти паватта̄йа мановин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ ча антарам̣ на вин̃н̃а̄йати, евам̣ авин̃н̃а̄йама̄нантарена манодва̄равин̃н̃а̄н̣ена гахите тасмим̣ читтена сахева анупариватте ка̄йатхамбханавика̄рачопанасан̇кха̄те ‘‘идамеса ка̄рети, айамасса адхиппа̄йо’’ти виджа̄нанам̣ хоти.
та̄лапан̣н̣а̄дирӯпа̄ни дисва̄ таданантараппаватта̄йа манодва̄равӣтхийа̄ авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа та̄лапан̣н̣а̄дӣнам̣ удака̄дисахача̄риппака̄ратам̣ сан̃н̃а̄н̣а̄ка̄рам̣ гахетва̄ удака̄диггахан̣ам̣ вийа. еттха удакам̣ бхависсатӣтиа̄дина̄ ча удака̄дисамбандхана̄ка̄рена рӯпаггахан̣а̄нуса̄равин̃н̃а̄н̣ена йам̣ удака̄ди вин̃н̃а̄таббам̣, тасса виджа̄нанена тада̄ка̄расса вин̃н̃а̄тата̄ вутта̄ти дат̣т̣хабба̄. етасса пана ка̄йикакаран̣аггахан̣асса удака̄диггахан̣асса ча пуримасиддхасамбандхаггахан̣ам̣ упаниссайо хотӣти дат̣т̣хаббам̣. атха пана на̄ламбита̄пи вин̃н̃атти ка̄йикакаран̣аггахан̣асса ча паччайо пуримасиддхасамбандхаггахан̣опаниссайавасена са̄дхиппа̄йавика̄рабхӯтаван̣н̣аггахан̣а̄нантарам̣ паваттама̄насса адхиппа̄йаггахан̣асса адхиппа̄йасахабхӯвика̄ра̄бха̄ве абха̄вато, евам̣ сати ван̣н̣аггахан̣а̄нантарена удака̄диггахан̣енева та̄лапан̣н̣а̄дисан̃н̃а̄н̣а̄ка̄ро вийа ван̣н̣аггахан̣а̄нантарена адхиппа̄йаггахан̣енева вин̃н̃атти па̄кат̣а̄ хотӣти ‘‘идан̃чидан̃ча еса ка̄рети ман̃н̃е’’ти адхиппа̄йавиджа̄наненева вин̃н̃аттийа̄ вин̃н̃а̄тата̄ вутта̄.
айам̣ но пахаритука̄моти адхиппа̄йавиджа̄нанена вин̃н̃аттийа̄ па̄кат̣абха̄вам̣ дассети. на хи тадапа̄кат̣абха̄ве адхиппа̄йавиджа̄нанам̣ хотӣти. саммукхӣ…пе… йева на̄ма хотӣти асаммукхӣбхӯтата̄йа ана̄па̄тхагата̄нам̣ рӯпа̄дӣнам̣ чаккхувин̃н̃еййа̄дибха̄во вийа сабха̄вабхӯтам̣ там̣ двидха̄ вин̃н̃аттибха̄вам̣ са̄дхети. парам̣ бодхетука̄мата̄йа вина̄пи абхиккамана̄диппаваттанена со читтасахабхӯвика̄ро адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, сайан̃ча вин̃н̃а̄йатӣти двидха̄пи вин̃н̃аттийева̄ти ведитабба̄.
тасмим̣ два̄ре сиддха̄ти тена два̄рена вин̃н̃а̄таббабха̄вато тенева два̄рена на̄мала̄бхато тасмим̣ два̄ре па̄кат̣абха̄вавасена сиддха̄. кусалам̣ ва̄ акусалам̣ ва̄ти т̣хапетаббам̣. касма̄? йасма̄ парава̄дино авипа̄касса каммабха̄во на сиддхо, итарасса пана сиддхоти вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пака̄нам̣ ека̄дасаннам̣ кирийачитта̄нам̣ васена тикам̣ пӯретва̄ т̣хапетаббам̣.
два̄ре чаранти камма̄нӣти еттха айамадхиппа̄йо – йади два̄ра̄ два̄рантарача̄рино хонти, два̄расамбхеда̄ каммасамбхедопӣти ка̄йакаммам̣ ка̄йакаммадва̄ранти ан̃н̃аман̃н̃ававаттха̄нам̣ на сийа̄, камма̄нампи каммантарачаран̣е есева найо. йади пана два̄ра̄нампи два̄рабха̄вена каммантарачаран̣ам̣ камма̄нан̃ча два̄рантарачаран̣ам̣ на сийа̄, сут̣т̣хутарам̣ каммадва̄рававаттха̄нам̣ сийа̄. на пана камма̄нам̣ два̄рантаре ачаран̣ам̣ аттхи, кинту два̄ре ан̃н̃асмин̃ча чаранти камма̄ни ан̃н̃а̄нипи. йасма̄ пана два̄ре два̄ра̄ни на чаранти, тасма̄ адва̄рача̄рӣхи два̄рехи ка̄ран̣абхӯтехи камма̄ни два̄рантаре чаранта̄нипи ваваттхита̄ни. на кевалам̣ камма̄нева, техи пана два̄ра̄нипӣти евам̣ каммадва̄ра̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ни ‘‘йебхуййенавуттита̄йа таббахулавуттита̄йа ча̄’’ти вуччама̄на̄йа ваваттха̄найуттийа̄. таттха два̄ра̄пеккхатта̄ камма̄нам̣ ка̄йакамма̄дибха̄васса адва̄рача̄рӣхи два̄рехи ваваттха̄нам̣ хоти, на пана два̄рантарача̄рӣхи каммехи два̄ра̄нам̣ ававаттха̄нам̣ камма̄напеккхака̄йадва̄ра̄дибха̄вехи два̄рехи ваваттхита̄нам̣ ка̄йакамма̄дӣнам̣ ка̄йакаммадва̄ра̄диваваттха̄накаратта̄. атха ва̄ два̄рантаре чаранта̄нипи ка̄йа̄дӣхи упалаккхита̄нева чаранти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ евам̣сабха̄ватта̄ а̄н̣аттихаттхавика̄ра̄дӣхи вуччама̄нассапи ка̄йа̄дӣхи са̄дхетаббасабха̄ва̄вабодхато, тасма̄ на каммантарасса аттани чарантассапи два̄рантарам̣ сана̄мам̣ дети, на̄пи каммам̣ два̄расса, там̣там̣два̄рамева пана каммасса камман̃ча два̄рантаре чарантампи аттанойева два̄расса на̄мам̣ детӣти сиддхам̣ ан̃н̃аман̃н̃ававаттха̄нам̣. пуббе пана два̄ресу анибаддхата̄ камма̄нам̣ два̄рантарачаран̣амева сандха̄йа вутта̄, на етам̣ ваваттха̄нанти.
таттха̄ти тесу два̄ракаммесу. ка̄йакаммасса уппаджджанат̣т̣ха̄нанти там̣сахаджа̄та̄ вин̃н̃аттийева вуччати. кин̃ча̄пи хи са̄ тасса кеначи пака̄рена паччайо на хоти, татха̄пи каммасса висесика̄ вин̃н̃атти там̣сахаджа̄та̄ хотӣти тасса уппаттит̣т̣ха̄набха̄вена вутта̄ йатха̄вуттанийамена ан̃н̃ависесанасса каммасса висесанантаре уппаттиабха̄ва̄. ка̄йена пана кататта̄ти ка̄йавин̃н̃аттим̣ джанетва̄ та̄йа джӣвитиндрийупаччхеда̄диниппха̄данато аттано ниппхаттивасена ‘‘ка̄йена катам̣ камма’’нти вуттам̣. ка̄ран̣абхӯто хи панеттха ка̄йоти.
ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти еттха каммуна̄ ка̄йо ка̄йакаммадва̄ранти евам̣ ваваттхито, на ка̄йо иччева. йатха̄ сӯчикаммуна̄ сӯчикаммакаран̣анти ваваттхита̄, на сӯчи иччева, татха̄ идампи дат̣т̣хаббам̣. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ваваттхита̄ти ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ висесита̄ти аттхо. евам̣ сантети йатха̄вуттам̣ ваваттха̄нанийамам̣ аггахетва̄ ‘‘два̄ре чаранти камма̄нӣ’’тиа̄дивачанамева гахетва̄ чодети. таттха евам̣ сантети камма̄нам̣ два̄рачаран̣е ан̃н̃аман̃н̃ена ча ваваттха̄не на̄мала̄бхе висесане сатӣти аттхо.
ка̄йакаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вачӣкаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
чатӯхи, бхиккхаве, ан̇гехи саманна̄гата̄ти еттха субха̄ситабха̄санасан̇кха̄та̄ аписун̣ава̄ча̄, дхаммабха̄санасан̇кха̄то асампхаппала̄по, пийабха̄санасан̇кха̄та̄ апхарусава̄ча̄, саччабха̄санасан̇кха̄то амуса̄ва̄до ча̄ти ета̄ ва̄ча̄ татха̄паватта̄ четана̄ дат̣т̣хабба̄. сахасадда̄ пана̄ти тасса вика̄расса саддена саха самбхӯтатта̄ вуттам̣. читта̄нупариваттита̄йа пана со на йа̄ва саддабха̄вӣти дат̣т̣хаббо, витаккавиппха̄расаддо на сотавин̃н̃еййоти паваттена маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дена читтасамут̣т̣ха̄насаддо вина̄пи вин̃н̃аттигхат̣т̣анена уппаджджатӣти а̄паджджати. ‘‘йа̄ та̄йа ва̄ча̄йа вин̃н̃аттӣ’’ти (дха. са. 636) хи вачанато асотавин̃н̃еййасаддена саха вин̃н̃аттийа̄ уппатти наттхӣти вин̃н̃а̄йатӣти.
читтасамут̣т̣ха̄нам̣ садда̄йатананти еттха ча на кочи читтасамут̣т̣ха̄но саддо асан̇гахито на̄ма аттхӣти адхиппа̄йена маха̄ат̣т̣хакатха̄ва̄дам̣ пат̣иседхети. чхаббидхена рӯпасан̇гаха̄дӣсу хи ‘‘сотавин̃н̃еййа’’нти ‘‘дит̣т̣хам̣ сута’’нти еттха ‘‘сута’’нти ча на кочи саддо на сан̇гайхатӣти. маха̄ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана вин̃н̃аттисахаджамева дживха̄та̄лучалана̄дикаравитаккасамут̣т̣хитам̣ сукхумасаддам̣ ‘‘диббасотена сутва̄ а̄дисатӣ’’ти сутте пат̣т̣ха̄не ча ол̣а̄рикасаддам̣ сандха̄йа ‘‘сотавин̃н̃а̄н̣асса а̄рамман̣апаччайена паччайо’’ти вуттанти имина̄ адхиппа̄йена асотавин̃н̃еййата̄ вутта̄ сийа̄. саддо ча асотавин̃н̃еййо ча̄ти вируддхаметанти пана пат̣иккхепо ведитаббо. вин̃н̃аттипаччайа̄ гхат̣т̣ана̄ вин̃н̃аттигхат̣т̣ана̄. вин̃н̃атти ева ва̄. гхат̣т̣ана̄ка̄раппаваттабхӯтавика̄ро хи ‘‘гхат̣т̣ана̄’’ти вутто. сан̇гхат̣т̣анена сахева саддо уппаджджати, на пубба̄парабха̄вена. патхавӣдха̄туйа̄ти идам̣ ва̄йодха̄туйа̄ вийа ча̄ланам̣ патхавӣдха̄туйа̄ сан̇гхат̣т̣анам̣ киччам̣ адхиканти катва̄ вуттам̣, вика̄расса ча таппаччайабха̄во вуттанайенева ведитаббо. таббика̄ра̄нан̃хи бхӯта̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃асса паччайабха̄воти. ан̃н̃ампи саббам̣ видха̄нам̣ ка̄йавин̃н̃аттийам̣ вийа ведитаббам̣.
тисамут̣т̣ха̄никака̄йам̣…пе… на лаббхати. на хи ча̄ланам̣ упа̄диннагхат̣т̣ананти. ча̄ланан̃хи десантаруппа̄данапарампарата̄, гхат̣т̣анам̣ паччайависесена бхӯтакала̄па̄нам̣ а̄саннатаруппа̄доти. упаттхамбханакиччампи наттхӣти упаттхамбханена вина̄ пат̣хамачиттасамут̣т̣ха̄на̄пи гхат̣т̣ана̄ка̄рена паваттатӣти гхат̣т̣анаттхам̣ упаттхамбханена пайоджанам̣ наттхи, ладдха̄севанена читтенева гхат̣т̣анасса балавабха̄вато ча̄ти адхиппа̄йо. упаттхамбханам̣ наттхи аттхӣти вича̄ретва̄ гахетаббам̣.
вачӣкаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
манокаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄
айам̣ на̄ма четана̄ каммам̣ на хотӣти на ваттабба̄ти идам̣ йасса два̄рам̣ мано, там̣дассанаттхам̣ вуттам̣. каппетӣти ‘‘твам̣ пхусанам̣ карохи, твам̣ ведайита’’нти евам̣ каппентам̣ вийа паваттатӣти аттхо. пакаппанан̃ча тадева. ким̣ пин̣д̣ам̣ каротӣти а̄йӯханаттхавасена пуччхати. пхасса̄дидхамме хи авиппакин̣н̣е катва̄ сакиччесу паваттанам̣ а̄йӯханам̣, таттхева бйа̄па̄ран̣ам̣ четайанам̣, татха̄каран̣ам̣ абхисан̇кхаран̣анти. тебхӯмакассева гахан̣ам̣ локуттаракаммасса каммаккхайакаратта̄.
манокаммадва̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
каммакатха̄ван̣н̣ана̄
четайитва̄ каммам̣ каротӣти еттха йасма̄ пуримачетана̄йа четайитва̄ саннит̣т̣ха̄накаммам̣ кароти, тасма̄ четана̄пуббакам̣ каммам̣ там̣четана̄сабха̄вамева̄ти четанам̣ ахам̣ каммам̣ вада̄мӣти аттхо. атха ва̄ сама̄нака̄латтепи ка̄ран̣акирийа̄ пуббака̄ла̄ вийа ваттум̣ йутта̄, пхалакирийа̄ ча апарака̄ла̄ вийа. йасма̄ ча четана̄йа четайитва̄ ка̄йава̄ча̄хи чопанакирийам̣ манаса̄ ча абхиджджха̄дикирийам̣ кароти, тасма̄ тасса̄ кирийа̄йа ка̄рикам̣ четанам̣ ахам̣ каммам̣ вада̄мӣти аттхо. ка̄йе ва̄ти ка̄йавин̃н̃аттисан̇кха̄те ка̄йе ва̄. сатӣти дхарама̄не, аниродхите ва̄. ка̄йасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ ка̄йасан̃четана̄. еттха ча сукхадуккхуппа̄дакена каммена бхавитаббам̣, четана̄ ча сукхадуккхуппа̄дика̄ вутта̄ти тасса̄ каммабха̄во сиддхо хоти. сан̃четанийанти сан̃четанасабха̄вавантам̣. самиддхиттхерена ‘‘сан̃четанийам̣, а̄вусо…пе… манаса̄ сукхам̣ со ведайатӣ’’ти (ма. ни. 3.300; катха̄. 539) авибхаджитва̄ бйа̄като. сукхаведанӣйантиа̄дина̄ пана вибхаджитва̄ бйа̄ка̄таббо со пан̃хо, тасма̄ самма̄ бйа̄като на̄ма на хоти. итарадвайепи есева найо. йатха̄ пана сутта̄ни т̣хита̄ни, татха̄ чопанакирийа̄ниссайабхӯта̄ ка̄йава̄ча̄ абхиджджха̄дикирийа̄ниссайо ча манодва̄ра̄ни, йа̄йа пана четана̄йа техи ка̄йа̄дӣхи каран̣абхӯтехи чопана̄бхиджджха̄дикирийам̣ каронти ва̄сиа̄дӣхи вийа чхедана̄дим̣, са̄ четана̄ камманти два̄раппаваттийампи каммадва̄ра̄бхеданан̃ча каммадва̄рававаттха̄нан̃ча диссати, еван̃ча сати ‘‘ка̄йена че катам̣ камма’’нтиа̄дига̄тха̄йо (дха. са. ат̣т̣ха. 1 ка̄йакаммадва̄ра) ативийа йуджджанти.
локуттарамагго идха локийакаммакатха̄йам̣ анадхиппетопи бхаджа̄пийама̄но тӣн̣и камма̄ни бхаджати. манена дуссӣлйанти ка̄йикава̄часикавӣтиккамаваджджам̣ саббам̣ акусалам̣ сан̇ган̣ха̄ти, миччха̄дит̣т̣хисан̇каппава̄йа̄масатисама̄дхим̣ ва̄. тампи четам̣ ‘‘манаса̄ сам̣варо са̄дхӯ’’ти (сам̣. ни. 1.116; дха. па. 361) вуттасса сам̣варасса пат̣ипаккхавасена вуттам̣, на сӣлавипаттивасена. на хи са̄ ма̄насика̄ аттхӣти маггассева бхаджа̄панам̣ маха̄висайатта̄. боджджхан̇га̄ хи манокаммамева бхаджеййум̣, на ча на сакка̄ маггабхаджа̄паненева тесам̣ бхаджа̄панам̣ вин̃н̃а̄тунти.
каммапатхам̣ аппатта̄нампи там̣там̣два̄ре сам̣санданам̣ авародханам̣ два̄рантаре каммантаруппаттийампи каммадва̄ра̄бхеданан̃ча два̄расам̣санданам̣ на̄ма. ‘‘тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ акусалам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дина̄ (катха̄. 539) каммапатхаппатта̄ва саннит̣т̣ха̄пакачетана̄ камманти вутта̄ти пуримачетана̄ сабба̄ ка̄йакаммам̣ на хотӣти вуттам̣. а̄н̣а̄петва̄…пе… алабхантасса̄ти а̄н̣аттехи ама̄ритабха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, вачӣдуччаритам̣ на̄ма хоти акаммапатхабха̄ватоти адхиппа̄йо. ‘‘име сатта̄ хан̃н̃антӯ’’ти паваттабйа̄па̄давасена четана̄паккхика̄ ва̄ бхаванти ка̄йакаммавоха̄рала̄бха̄. аббоха̄рика̄ ва̄ манокаммавоха̄равираха̄. сасамбха̄рапатхавӣа̄дӣсу а̄па̄дайо еттха нидассанам̣.
кулумбасса̄ти габбхасса, кулассева ва̄. тиссопи сан̇гӣтийо а̄рул̣хата̄йа анануджа̄нанато ‘‘тава суттасса̄’’ти вуттам̣. дасавидха̄ иддхи пат̣исамбхида̄магге иддхикатха̄йа гахетабба̄. бха̄вана̄майанти адхит̣т̣ха̄ниддхим̣ сандха̄йа вадати. гхат̣абхедо вийа парӯпагха̄то, удакавина̄со вийа иддхивина̄со ча хотӣти упама̄ сам̣сандати. тава пан̃хоти бха̄вана̄майа̄йа парӯпагха̄то хотӣти вутто н̃а̄петум̣ иччхито аттхо. а̄тхаббан̣иддхи виджджа̄майиддхи хоти. саттаме падети ман̣д̣ала̄дито саттаме паде.
вачанантарена гаметаббаттхам̣ неййаттхам̣, сайамева гамитаббаттхам̣ нӣтаттхам̣. кирийато самут̣т̣ха̄ти, уда̄ху акирийатоти тена̄дхиппетам̣ сампаджа̄намуса̄ва̄дам̣ сандха̄йа пуччхати, на упосатхаккхандхаке вуттам̣. таттха авуттамева хи со анарийавоха̄рам̣ вуттанти гахетва̄ вохаратӣти. ва̄ча̄гиранти ва̄ча̄сан̇кха̄там̣ гирам̣, ва̄ча̄нучча̄ран̣ам̣ ва̄.
кхандасива̄дайо сет̣т̣ха̄ти кханда̄ти кума̄ра̄. сива̄ти махессара̄, миччха̄дит̣т̣хийа̄ нидассанаттхамидам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. наттхикадит̣т̣ха̄дайо ева хи каммапатхаппатта̄ камманти. четана̄ панеттха аббоха̄рика̄ти ка̄йадва̄ре вачӣдва̄ре ча самут̣т̣хита̄пи ка̄йакаммам̣ вачӣкамманти ча воха̄рам̣ на лабхати абхиджджха̄диппадха̄натта̄. ‘‘тивидха̄, бхиккхаве, маносан̃четана̄ акусалам̣ манокамма’’нти пана вачанато сабха̄венева са̄ манокаммам̣, на абхиджджха̄дипаккхикатта̄ти ‘‘абхиджджха̄дипаккхика̄ва̄’’ти на вуттам̣. имасмим̣ пана т̣ха̄не ка̄йан̇гава̄чан̇га̄ни ачопетва̄ чинтанака̄ле четана̄пи четана̄сампайуттадхамма̄пи манодва̄ре ева самут̣т̣хаханти, тасма̄ четана̄йа аббоха̄рикабха̄во катхан̃чи наттхӣти адхиппа̄йо.
‘‘тивидха̄, бхиккхаве, ка̄йасан̃четана̄ кусалам̣ ка̄йакамма’’нтиа̄дивачанато (катха̄. 539) па̄н̣а̄типа̄та̄дипат̣ипаккхабхӯта̄ таббиративисит̣т̣ха̄ четана̄ва па̄н̣а̄типа̄тавиратиа̄дика̄ хонтӣти ‘‘четана̄паккхика̄ ва̄’’ти вуттам̣, на ‘‘виратипаккхика̄’’ти. раккхатӣти авина̄сетва̄ катхети. бхиндатӣти вина̄сетва̄ катхети.
каммакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чаккхувин̃н̃а̄н̣адва̄ранти чаккхувин̃н̃а̄н̣асса два̄рам̣. чаккху ча там̣ вин̃н̃а̄н̣адва̄ран̃ча̄ти ва̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣адва̄рам̣. чаккху вин̃н̃а̄н̣адва̄ранти ва̄ асама̄саниддесо. там̣ пана чаккхумева. еса найо сесесупи. ‘‘чаккхуна̄ сам̣варо са̄дхӯ’’тиа̄дика̄йа (дха. па. 360) га̄тха̄йа паса̄дака̄йачопанака̄йасам̣варе екаджджхам̣ катва̄ ка̄йена сам̣варо вутто, там̣ идха бхиндитва̄ ат̣т̣ха сам̣вара̄, таппат̣ипаккхабха̄вена асам̣вара̄ ат̣т̣ха катхита̄. сӣласам̣вара̄дайопи пан̃чева сам̣вара̄ саббадва̄ресу уппаджджама̄на̄пи, таппат̣ипаккхабха̄вена дуссӣлйа̄дӣни асам̣вара̄ти вутта̄ни. таттха дуссӣлйам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дичетана̄. мут̣т̣хассаччам̣ сатипат̣ипаккха̄ акусала̄ дхамма̄. пама̄данти кечи. сӣта̄дӣсу пат̣игхо аккханти. тхинамиддхам̣ косаджджам̣.
вина̄ вачӣдва̄рена суддхам̣ ка̄йадва̄расан̇кха̄танти идам̣ вачӣдва̄расаллаккхитасса муса̄ва̄да̄динопи ка̄йадва̄ре паваттисаббха̄ва̄ асуддхата̄ аттхӣти там̣нива̄ран̣аттхам̣ вуттам̣. на хи там̣ ка̄йакаммам̣ хоти. суддхавачӣдва̄ропалаккхитам̣ пана вачӣкаммамева хотӣти. еттха асам̣вароти етена суддхака̄йадва̄рена упалаккхито асам̣варо два̄рантаре уппаджджама̄нопи вутто. два̄рантара̄нупалаккхитам̣ саббам̣ там̣два̄рика̄кусалан̃чети ведитаббам̣. еван̃ча катва̄ каммапатхасам̣сандане ‘‘чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена уппаджджама̄но асам̣варо акусалам̣ ка̄йакаммамева хотӣ’’тиа̄ди ‘‘акусалам̣ ка̄йакаммам̣ чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена вачӣасам̣варавасена ча уппаджджатӣ’’тиа̄дина̄ саха авируддхам̣ хоти. асам̣варо хи два̄рантаре уппаджджама̄нопи садва̄ре ева̄ти вуччати, садва̄равасена уппанноти ча, каммам̣ ан̃н̃адва̄ре ан̃н̃адва̄равасена ча̄ти евам̣ авируддхам̣.
атха ва̄ еттха̄ти суддхам̣ асуддханти етам̣ авича̄ретва̄ етасмим̣ чопанети вуттам̣ хоти. евам̣ сати два̄рантаропалаккхитам̣ каммапатхабха̄ваппаттата̄йа вачӣманокаммам̣ чопанака̄йаасам̣варадва̄ре уппаннам̣, сесам̣ саббам̣ там̣два̄руппанна̄кусалам̣ вийа ‘‘чопанака̄йаасам̣варо’’ти вуччати. каммапатхабха̄ваппаттийа̄ два̄рантаруппаннам̣ ка̄йакамман̃ча татха̄ на вуччатӣти каммапатхасам̣санданавиродхо сийа̄, тадавиродхам̣ таттхева ваккха̄ма. сӣласам̣вара̄дайо пан̃ча никкхепакан̣д̣е а̄ви бхависсанти. таттха н̃а̄н̣асам̣варе паччайасаннисситасӣласса, вӣрийасам̣варе ча а̄джӣвапа̄рисуддхийа̄ антогадхата̄ дат̣т̣хабба̄.
акусалакаммапатхакатха̄ван̣н̣ана̄
сарасенева ча патанасабха̄васса па̄н̣асса антара̄ ева атӣва па̄танам̣ атипа̄то, сан̣икам̣ патитум̣ адатва̄ва сӣгхам̣ па̄тананти аттхо. атиккамма ва̄ саттха̄дӣхи абхибхавитва̄ па̄танам̣ атипа̄то. пайогаваттхумахантата̄дӣхи маха̄са̄ваджджата̄ техи паччайехи уппаджджама̄на̄йа четана̄йа балавабха̄вато. йатха̄вуттапаччайавипарийа̄йепи там̣там̣паччайехи уппаджджама̄на̄йа четана̄йа балава̄балававасенева аппаса̄ваджджамаха̄са̄ваджджата̄ ведитабба̄. иддхимайо каммавипа̄каджиддхимайо да̄т̣ха̄кот̣ика̄дӣнам̣ вийа.
готтараккхита̄ саготтехи раккхита̄. дхаммараккхита̄ сахадхаммикехи раккхита̄. саса̄мика̄ са̄раккха̄. йасса̄ гамане ран̃н̃а̄ дан̣д̣о т̣хапито, са̄ сапаридан̣д̣а̄. аттхабхан̃джакоти каммапатхаппаттам̣ вуттам̣. каммапатхакатха̄ хеса̄ти. аттано сантакам̣ ада̄тука̄мата̄йа̄тиа̄ди муса̄ва̄даса̄ман̃н̃ато вуттам̣. хаса̄дхиппа̄йена висам̣ва̄данапуреккха̄рассева муса̄ва̄до. сун̃н̃абха̄ванти пӣтивирахитата̄йа риттатам̣. аттхавипанната̄йа на хадайан̇гама̄. агган̣хантети асаддаханте каммапатхабхедо на хоти. йо кочи пана сампхаппала̄по двӣхи самбха̄рехи сиджджхатӣти. аттано парин̣а̄манам̣ читтенева̄ти ведитаббам̣. миччха̄ пассатӣти витатхам̣ пассати.
кот̣т̣ха̄сатоти пхассапан̃чамака̄дӣсу читтан̇гакот̣т̣ха̄сесу йе кот̣т̣ха̄са̄ хонти, татоти аттхо. нану ча четана̄ каммапатхесу на вутта̄ти пат̣ипа̄т̣ийа̄ саттаннам̣ каммапатхабха̄во на йуттоти? на, авачанасса ан̃н̃ахетутта̄. на хи четана̄йа акаммапатхатта̄ каммапатхара̄симхи авачанам̣, када̄чи пана каммапатхо хоти, на саббада̄ти каммапатхабха̄васса анийататта̄ авачанам̣. йада̄ пана каммапатхо хоти, тада̄ каммапатхара̄сисан̇гахо на нива̄ритоти. ‘‘пан̃ча сиккха̄пада̄ паритта̄рамман̣а̄ ева̄’’ти етена адинна̄да̄на̄дӣнам̣ сатта̄рамман̣абха̄вавиродхам̣ ‘‘саттасан̇кха̄те сан̇кха̄ре ева а̄раббха паваттито’’ти сайамева парихариссати. ‘‘наттхи сатта̄ опапа̄тика̄’’ти паваттама̄на̄ дит̣т̣хи тебхӯмакадхаммависайа̄ва̄ти сан̇кха̄ра̄рамман̣ата̄ вутта̄. випа̄каниссандапхала̄ни йатха̄ккамам̣ нирайа̄дивипа̄кадуггатата̄дӣни.
акусалакаммапатхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кусалакаммапатхакатха̄ван̣н̣ана̄
па̄н̣а̄типа̄та̄дӣхи пана виратийоти етам̣ йа̄хи виратӣхи сампайутта̄ четана̄ ‘‘ка̄йавачӣкамма̄нӣ’’ти вуччанти, та̄сан̃ча каммапатхабха̄во йуттоти катва̄ вуттам̣. татха̄ хи ваккхати ‘‘пат̣ипа̄т̣ийа̄ сатта четана̄пи ват̣т̣анти виратийопӣ’’ти. алласасамам̣санти джӣвама̄накасасамам̣сам̣. воропета̄ хутва̄ на̄бхиджа̄на̄ми. дуссӣлйа̄да̄рамман̣а̄ тада̄рамман̣а̄. джӣвитиндрийа̄диа̄рамман̣а̄ катхам̣ дуссӣлйа̄дӣни паджахантӣти там̣ дассетум̣ ‘‘йатха̄ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. анабхиджджха̄…пе… вирамантасса̄ти абхиджджхам̣ паджахантасса̄ти аттхо. на хи манодуччарита̄ вирати аттхи анабхиджджха̄дӣхева таппаха̄нато.
каммапатхасам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄
каммапатхаппатта̄нам̣ дуссӣлйа̄дӣнам̣ асам̣вара̄нам̣ татха̄ дуччарита̄нан̃ча акусалакаммапатхехи каммапатхаппатта̄намева ча сусӣлйа̄дӣнам̣ сам̣вара̄нам̣ татха̄ сучарита̄нан̃ча кусалакаммапатхехи аттхато на̄натта̄бха̄вадассанам̣. атха ва̄ тесам̣ пхассадва̄ра̄дӣхи авиродхабха̄вена дӣпанам̣ каммапатхасам̣сандананти кечи ваданти, тадетам̣ вича̄ретаббам̣. на хи пан̃чапхассадва̄рапан̃чаасам̣варадва̄рапан̃часам̣варадва̄ресу уппанна̄нам̣ асам̣вара̄нам̣ сам̣вара̄нан̃ча каммапатхата̄ аттхи па̄н̣а̄типа̄та̄дӣнам̣ парасантакаваттхулобхапарасатта̄рамман̣абйа̄па̄даахетукадит̣т̣хиа̄дӣнан̃ча тесу два̄ресу ануппаттито. тивидхакаа̄йадуччарита̄дӣни ча каммапатха̄ти па̄кат̣а̄ ева̄ти ким̣ тесам̣ каммапатхехи на̄натта̄бха̄вадассанена, на ча дуччарита̄нам̣ сучарита̄нан̃ча пхассадва̄ра̄дивасена уппатти дӣпита̄, на̄пи асам̣вара̄нам̣ сам̣вара̄нан̃ча йато тесам̣ пхассадва̄ра̄дӣхи авиродхабха̄вена дӣпана̄ сийа̄, кевалам̣ пана пхассадва̄ра̄дивасена уппанна̄нам̣ асам̣вара̄нам̣ сам̣вара̄нан̃ча ка̄йакамма̄дита̄ дӣпита̄. йади ча еттакам̣ каммапатхасам̣санданам̣, ‘‘акусалам̣ ка̄йакаммам̣ пан̃чапхассадва̄равасена нуппаджджатӣ’’тиа̄ди каммапатхасам̣санданам̣ на сийа̄. еса̄пи чхапхассадва̄ра̄дӣхи авиродхадӣпана̄ти че, вуттамева пака̄рантарена дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’ти на ваттаббам̣. самуччайаттхе ча атха ва̄-садде каммапатхаппатта̄нева дуссӣлйа̄дӣни ка̄йакамма̄дина̄мехи вадантехи манокаммасса чхапхассадва̄равасена уппатти на ваттабба̄. на хи там̣ чаккхудва̄ра̄дивасена уппаджджатӣти. йади ча каммапатхаппатта̄ ева асам̣вара̄дайо гахита̄, дуччаритехи ан̃н̃есам̣ асам̣вара̄нам̣ абха̄ва̄ тесан̃ча там̣там̣каммабха̄васса вуттатта̄ ‘‘чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена уппанно асам̣варо акусалам̣ ка̄йакаммамева хотӣ’’тиа̄ди на ваттаббам̣ сийа̄. вуччама̄не хи тасмим̣ сан̇каро сийа̄, вачӣманокамма̄нипи хи ка̄йадва̄ре уппаджджанти, татха̄ сесадва̄ресупи каммантара̄нӣти.
атха пана два̄рантаре уппаджджама̄нам̣ каммантарампи там̣два̄рикакаммамева сийа̄, ‘‘тивидхам̣ ка̄йадуччаритам̣ акусалам̣ ка̄йакаммамева̄’’тиа̄ди, ‘‘акусалам̣ ка̄йакаммам̣ чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена ва̄ча̄асам̣варадва̄равасена ча уппаджджатӣ’’тиа̄ди ча вируджджхеййа. дуччарита̄нан̃хи ан̃н̃адва̄рачаран̣ам̣ аттхи, на часса два̄рантаруппаннам̣ каммантарам̣ хотӣти. тасма̄ хет̣т̣ха̄ каммапатхаппатта̄нам̣ ева ка̄йакамма̄дибха̄васса вуттатта̄ сеса̄нан̃ча там̣там̣два̄руппанна̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ два̄расам̣сандане там̣там̣два̄рапаккхикабха̄васса кататта̄ идха каммапатхам̣ аппатта̄нан̃ча четана̄бха̄вато акамма̄нан̃ча асам̣вара̄нам̣ сам̣вара̄нан̃ча бхаджа̄пийама̄на̄нам̣ каммапатха̄нам̣ вийа ка̄йакамма̄дита̄дӣпанам̣, каммапатхаппатта̄нам̣ тивидхака̄йадуччарита̄дӣнам̣ тивидхака̄йасучарита̄дӣнан̃ча два̄рантарачаран̣епи ка̄йакамма̄дибха̄ва̄виджаханадӣпанам̣, йатха̄пака̄сита̄нан̃ча каммапатхабха̄вам̣ патта̄нам̣ апатта̄нан̃ча акусалака̄йакамма̄дӣнан̃ча кусалака̄йакамма̄дӣнан̃ча пхассадва̄ра̄дӣхи уппаттипака̄санан̃ча каммапатхасам̣санданам̣ на̄ма. касма̄? акаммапатха̄нам̣ каммапатхесу каммапатха̄нан̃ча акаммапатхесу сама̄нана̄мата̄васена, каммапатха̄нам̣ каммапатхесу са̄ман̃н̃ана̄ма̄виджаханавасена, убхайесан̃ча уппаттивасена два̄ресу еттха сам̣сандитатта̄.
таттха тивидхакаммадва̄равасена уппанна̄нам̣ камма̄нам̣ н̃а̄такаммабха̄вата̄йа там̣там̣каммабха̄васса авачанӣйатта̄ каммадва̄ресу тесам̣ уппаттийа̄ ча вуттатта̄ пан̃чавин̃н̃а̄н̣адва̄равасена асам̣вара̄дӣнам̣ уппаттипарийа̄йавачана̄бха̄вато ча каммадва̄равин̃н̃а̄н̣адва̄ра̄ни вираджджхитва̄ ‘‘пан̃чапхассадва̄равасена хи уппанно’’тиа̄ди вуттам̣. ‘‘йампидам̣ чаккхусампхассапаччайа̄ уппаджджати сукхам̣ ва̄’’тиа̄дина̄ ‘‘чаккхусампхассапаччайа̄ ведана̄ккхандхо аттхи кусало’’тиа̄дина̄ ча пан̃чапхассадва̄равасена асам̣вара̄дӣнам̣ уппаттипарийа̄йо вутто, на ча ‘‘йамидам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣апаччайа̄’’тиа̄дивачанам̣ аттхӣти. вуттампи четам̣ ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣асахаджа̄то хи пхассо чаккхусампхассо’’тиа̄ди (дха. са. 1 каммакатха̄; маха̄ни. ат̣т̣ха. 86). тена хи асам̣вара̄нам̣ сам̣вара̄нан̃ча чаккхусампхасса̄дӣхи асахаджа̄татта̄ маносампхассасахаджа̄та̄нан̃ча чаккхусампхассадва̄ра̄дивасена уппатти дӣпита̄ти. ‘‘со хи ка̄йадва̄ре чопанам̣ патто акусалам̣ ка̄йакаммам̣ хотӣ’’тиа̄дина̄ ‘‘чопанака̄йаасам̣варадва̄равасена уппанно акусалам̣ ка̄йакаммамева хотӣ’’тиа̄дина̄ ча вачӣкамма̄дӣнан̃ча каммапатхаппатта̄нам̣ асам̣варабхӯта̄нам̣ ка̄йакамма̄дибха̄ве а̄панне ‘‘чатуббидхам̣ вачӣдуччаритам̣ акусалам̣ вачӣкаммамева хотӣ’’тиа̄дина̄ апава̄дена ниватти дат̣т̣хабба̄. еван̃ча катва̄ пуббе дасситесу асам̣варавиниччхайесу дутийавиниччхайесу ча на кочи виродхо. на хи вачӣкамма̄дибхӯто чопанака̄йаасам̣варо ка̄йакамма̄ди хотӣти.
акусалам̣ манокаммам̣ пана чхапхассадва̄равасена уппаджджати, там̣ ка̄йавачӣдва̄ресу чопанам̣ паттам̣ акусалам̣ ка̄йавачӣкаммам̣ хотӣти еттха ким̣ там̣ акусалам̣ манокаммам̣ на̄ма, хет̣т̣ха̄ дасситанайена ча ка̄йавачӣдва̄ресу уппаннам̣ тивидхам̣ манодуччаритам̣ чопанам̣ аппаттам̣ сабба̄кусалан̃ча. йади евам̣ тасса ка̄йавачӣкаммабха̄во наттхӣти ‘‘чопанаппаттам̣ ка̄йавачӣкаммам̣ хотӣ’’ти на йуджджатӣти? но на йуджджати чопанаппаттам̣ ка̄йе ва̄ча̄йа ча акусалам̣ каммам̣ хотӣти аттхасиддхито. каммам̣ пана хонтам̣ ким̣ каммам̣ хотӣти? манокаммамева хотӣти. идам̣ вуттам̣ хоти – чопанаппаттам̣ акусалам̣ ка̄йадва̄ре вачӣдва̄ре ча манокаммам̣ хотӣти. атха ва̄ там̣-саддасса манокаммена самбандхам̣ акатва̄ чхапхассадва̄равасена йам̣ уппаджджати, танти йатха̄вуттауппа̄даматтапариччхиннена самбандхо ка̄таббо. ким̣ пана танти? каммакатха̄йа паваттама̄натта̄ камманти вин̃н̃а̄йати, тан̃ча маносампхассадва̄ре уппаджджама̄нампи тивидхам̣ каммам̣ хотӣти. йатха̄ там̣ хоти, там̣ дассетум̣ ‘‘ка̄йавачӣдва̄ресу чопанам̣ патта’’нтиа̄дима̄ха. таттха нийамасса акататта̄ чопанаппатти упалаккхан̣абха̄вена ка̄йавачӣкаммана̄маса̄дхика̄ва, на пана саббампи чопанаппаттам̣ ка̄йавачӣкаммамева, на̄пи кусалапаккхе чопанам̣ аппаттам̣ ка̄йавачӣкаммам̣ на хотӣти айаматтхо сиддхова хотӣти.
атха ва̄ танти там̣ чхапхассадва̄равасена уппаджджама̄нам̣ манокамманти саббам̣ манаса̄пи ниппхаджджама̄нам̣ каммам̣ манокамманти чодака̄дхиппа̄йена гахетва̄ вадати, на пуббе дасситаманокамманти. йо хи парасса адхиппа̄йо ‘‘манаса̄ ниппхаттито саббена манокамменева бхавитаббам̣, на ка̄йавачӣкаммена̄’’ти, там̣ ниваттетва̄ камматтайанийамам̣ дассетум̣ идама̄раддхам̣ ‘‘там̣ ка̄йавачӣдва̄ресу чопанам̣ патта’’нтиа̄ди. еттха ча сан̇кара̄бха̄во пуриманайенева ведитаббо. атха ва̄ камманти ависесена каммасаддаматтена самбандхам̣ катва̄ йатха̄вутто каммаппабхедо йатха̄ хоти, там̣ пака̄рам̣ дассети. асан̇каро ча вуттанайова. йам̣ пана ваданти ‘‘ка̄йавачӣкаммасахаджа̄та̄ абхиджджха̄дайо йада̄ четана̄паккхика̄ хонти, тада̄ та̄ни манокамма̄ни ка̄йавачӣкамма̄ни хонтӣ’’ти, тан̃ча на, четана̄паккхика̄нам̣ манокамматта̄бха̄ва̄. аббоха̄рикатте ча манокаммата̄ сут̣т̣хутарам̣ наттхи. вуттампи четам̣ ‘‘аббоха̄рика̄ ва̄’’ти. тасма̄ манокаммасса ка̄йавачӣкаммата̄ на ваттабба̄. абхиджджха̄дикирийа̄ка̄рика̄йа ева четана̄йа сампайутта̄ абхиджджха̄дайо манокаммам̣, на па̄н̣а̄типа̄та̄дика̄йавачӣкирийа̄ка̄рика̄йа̄ти бхиййопи тесам̣ манокаммата̄ти на тесам̣ манокамма̄нам̣ сатам̣ ка̄йавачӣкаммата̄ ваттабба̄ти. евам̣ камма̄нам̣ два̄ресу два̄ра̄нан̃ча каммесу анийататта̄ два̄ранибандханам̣ на катам̣. ида̄ни акатепи ча два̄ранибандхане йесам̣ два̄ра̄нам̣ васена идам̣ читтам̣ уппаджджати, тесам̣ там̣там̣два̄ракаммапатха̄нан̃ча васена уппаттийа̄ йатха̄бхат̣т̣хапа̄л̣ийа̄ вутта̄йа ча дӣпанаттхам̣ ‘‘таттха ка̄ма̄вачара’’нтиа̄дима̄ха. читтам̣ тивидхакаммадва̄равасена уппаджджатӣти идам̣ манокаммадва̄рабхӯтасса тена сабха̄вена уппаттим̣ гахетва̄ вуттам̣. йатха̄ ва̄ читтам̣ читта̄дхипатеййанти сампайуттавасена вуччати, евамидха̄пӣти ведитаббам̣. чопанадвайарахитасса манопабандхасса манокаммадва̄рабха̄ве пана ваттаббамева наттхи.
каммапатхасам̣санданакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
два̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
айам̣ йоджана̄ти ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄’’ти етена саха ‘‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄’’ти етасса айам̣ самбандхоти аттхо. ко пана̄йам̣ самбандхоти? йена вачана̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ самбаджджханти, там̣ пубба̄паравачане пайоджанам̣ самбандхо. идха ча сабба̄рамман̣ата̄дидассанам̣ ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄’’ти етасса анантарам̣ ‘‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄’’ти етасса вачане пайоджанам̣ йоджана̄ дат̣т̣хаббам̣. таттха ‘‘рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄ а̄раббха̄’’ти еттакена а̄паннам̣ досам̣ дассетва̄ танниваттанавасена ‘‘йам̣ йам̣ ва̄ пана̄’’ти етасса пайоджанам̣ дассетум̣ ‘‘хет̣т̣ха̄’’тиа̄дима̄ха. дутийе аттхавикаппе ‘‘йам̣ йам̣ ва̄пана̄’’ти етена аппадха̄нампи рӯпа̄дим̣ а̄кад̣д̣хати. на хи падха̄насса читтасса аттанойева а̄рамман̣абха̄во аттхӣти. хет̣т̣ха̄ вуттанайена̄ти сабба̄рамман̣ата̄динайена. ‘‘хет̣т̣ха̄ гахитамева гахитанти ватва̄ тасса вачане пайоджанам̣ дассетум̣ ‘рӯпам̣ ва̄…пе… идам̣ ва̄ идам̣ ва̄ а̄раббха̄’ти катхетум̣ идам̣ вутта’’нти вуттам̣. таттха идам̣ ва̄ идам̣ ва̄ти етам̣ сабба̄рамман̣ата̄дим̣ сандха̄йа катхитанти ведитаббам̣.
дхаммуддесава̄ракатха̄
пхассапан̃чамакара̄сиван̣н̣ана̄
а̄чарийа̄нанти ревата̄чарийасса. на панетам̣ са̄рато дат̣т̣хаббам̣. на хи пхасса̄дӣнам̣ ка̄ма̄вачара̄дибха̄вадассанаттхам̣ идама̄раддхам̣, кинту тасмим̣ самайе пхасса̄дисабха̄вадассанаттханти.
читтасса пат̣хама̄бхинипа̄татта̄ти саббе четасика̄ читта̄йатта̄ читтакирийа̄бха̄вена вуччантӣти пхассо ‘‘читтасса пат̣хама̄бхинипа̄то’’ти вутто. ка̄мам̣ уппаннапхассо пуггало читтачетасикара̄си ва̄ а̄рамман̣ена пхут̣т̣хо пхассасахаджа̄та̄йа ведана̄йа там̣самака̄ламева ведети, пхассо пана обха̄сасса падӣпо вийа ведана̄дӣнам̣ паччайависесо хотӣти пуримака̄ло вийа вутто. гопа̄насӣнам̣ упари тирийам̣ т̣хапитакат̣т̣хам̣ паккхапа̄со. кат̣т̣хадвайа̄ди вийа екадесена екапассена аналлӣйама̄нопи рӯпена саха пхассасса са̄ман̃н̃ам̣ аналлӣйама̄нам̣ сан̇гхат̣т̣анамева, на висайабха̄во, сан̇гхат̣т̣анан̃ча пхассасса читта̄рамман̣а̄нам̣ саннипатанабха̄во ева. ваттха̄рамман̣асаннипа̄тена сампаджджатӣти сан̇гхат̣т̣анасампаттико пхассо. па̄н̣идвайасса саннипа̄то вийа читта̄рамман̣асаннипа̄то пхассо читтасса а̄рамман̣е саннипатитаппаваттийа̄ паччайо хотӣти киччат̣т̣хенева расена сан̇гхат̣т̣анарасо. татха̄ паччайабха̄во хи тасса пхассасса сан̇гхат̣т̣анакиччанти. йатха̄ хи па̄н̣ийа̄ па̄н̣имхи сан̇гхат̣т̣анам̣ таббисесабхӯта̄ рӯпадхамма̄, евам̣ читтасса а̄рамман̣е сан̇гхат̣т̣анам̣ таббисесабхӯто еко четасикадхаммо дат̣т̣хаббо. читтейева̄ти етена четасикасабха̄ватам̣ ваттха̄рамман̣ехи асам̣сат̣т̣хам̣ сан̇гхат̣т̣анам̣ ведана̄йа дассети, на пана ваттхуниссайатам̣ пат̣иккхипати. тасса пхассасса ка̄ран̣абхӯто таданурӯпо саманна̄ха̄ро таджджа̄саманна̄ха̄ро. индрийасса тадабхимукхабха̄во а̄ваджджана̄йа ча а̄рамман̣акаран̣ам̣ висайасса париккхатата̄ абхисан̇кхатата̄ вин̃н̃а̄н̣асса висайабха̄вакаран̣анти аттхо.
сукхаведана̄йамева лаббхати асса̄дабха̄ватоти адхиппа̄йо. виссавита̄йа̄ти арахата̄йа. анекаттхатта̄ хи дха̄тӯнам̣ арахаттхо випуббо сусаддо. виссавам̣ ва̄ саджанам̣ васита̄ ка̄мака̄рита̄ виссавита̄. а̄рамман̣арасекадесамева анубхавантӣти идам̣ пхусана̄дикиччам̣ екадеса̄нубхаванамива хотӣти катва̄ вуттам̣. ведайитасабха̄во ева хи анубхавананти. пхусана̄дибха̄вена ва̄ а̄рамман̣аггахан̣ам̣ екадеса̄нубхаванам̣, ведайитабха̄вена гахан̣ам̣ йатха̄ка̄мам̣ сабба̄нубхаванам̣. евам̣ сабха̄ва̄нева та̄ни гахан̣а̄нӣти на ведана̄йа вийа пхасса̄дӣнампи йатха̄сакакиччакаран̣ена са̄мибха̄ва̄нубхаванам̣ чодетаббам̣. айам̣ идха̄ти етена пан̃часу ведана̄су имасмим̣ читте адхиппетам̣ соманассаведанам̣ вадати, тасма̄ асоманассаведанам̣ апанетва̄ гахита̄йа соманассаведана̄йа сама̄на̄ ит̣т̣ха̄ка̄расамбхогарасата̄ вутта̄ти ведитабба̄.
нимиттена пунасан̃джа̄нанакичча̄ пачча̄бхин̃н̃а̄н̣араса̄. пунасан̃джа̄нанасса паччайо пунасан̃джа̄нанапаччайо, тадева нимиттам̣ пуна…пе… нимиттам̣, тасса каран̣ам̣ пуна…пе… каран̣ам̣. пунасан̃джа̄нанапаччайабхӯтам̣ ва̄ нимиттакаран̣ам̣ пуна…пе… каран̣ам̣, тадасса̄ киччанти аттхо. пунасан̃джа̄нанапаччайанимиттакаран̣ам̣ нимиттака̄рика̄йа нимиттена сан̃джа̄нантийа̄ ча сабба̄йа сан̃н̃а̄йа сама̄нам̣ ведитаббам̣. н̃а̄н̣амева ануваттати, тасма̄ абхинивесака̄рика̄ випарӣтагга̄хика̄ ча на хотӣти адхиппа̄йо. етенупа̄йена сама̄дхисампайутта̄йа ачират̣т̣ха̄ната̄ ча на хотӣти дат̣т̣хабба̄.
абхисандахатӣти пабандхати паваттети. четана̄бха̄во бйа̄па̄рабха̄во. дигун̣усса̄ха̄ти на дигун̣ам̣ вӣрийайогам̣ сандха̄йа вуттам̣, аттано ева пана бйа̄па̄ракиччасса махантабха̄вам̣ дӣпети. усса̄ханабха̄вена̄ти а̄дарабха̄вена. са̄ хи сайам̣ а̄дарабхӯта̄ сампайутте а̄дарайатӣти.
виджа̄нанам̣ а̄рамман̣асса упаладдхи. сандаханам̣ читтантарасса ануппабандханам̣. чаккхуна̄ хи дит̣т̣ханти чаккхуна̄ дат̣т̣хаббам̣. йатха̄ ‘‘дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄та’’нти дат̣т̣хабба̄ди вуччати, евамидха̄пи ведитаббам̣. чаккхуна̄ хӣтиа̄дӣсу чаккхуна̄…пе… манаса̄ два̄рена̄ти аттхо. нагарагуттикасса вийа читтасса а̄рамман̣авибха̄ванаматтам̣ упадха̄ран̣аматтам̣ упаладдхиматтам̣ киччам̣, а̄рамман̣апат̣иведханапачча̄бхин̃н̃а̄н̣а̄ди пана киччам̣ пан̃н̃а̄сан̃н̃а̄дӣнанти ведитаббам̣. пуриманиддит̣т̣ханти самайававаттха̄не ниддит̣т̣хам̣. бха̄венто вийа на на уппаджджати, кинту уппаджджатӣти дассетум̣ ‘‘читтам̣ хотӣ’’ти вуттанти етам̣ хоти-саддасса уппаджджати-саддасса ча сама̄наттхатте сати йуджджеййа, тадаттхатте ча таттха уппаннам̣ хотӣти на вуччеййа. на хи йуттам̣ уппаннам̣ уппаджджатӣти ваттум̣. читтасса ча уппанната̄ самайававаттха̄не вутта̄ ева̄ти ким̣ тасса пуна уппаттидассанена. йена ча самайававаттха̄нам̣ катам̣, тасса ниддесо на на сакка̄ ка̄тунти ким̣ там̣ ниддесаттхам̣ уддесена дутийена, ниддесенева ча пхасса̄дӣхи ча ан̃н̃аттам̣ читтасса сиджджхатӣти ким̣ тадаттхена пуна вачанена, ан̃н̃аппайоджанатта̄ пана пуримасса читтавачанасса паччхимам̣ вуттам̣. пуриман̃хи самайававаттха̄наттхамева вуттам̣, на ваваттхитасамайе виджджама̄надхаммадассанаттхам̣, итаран̃ча тасмим̣ самайе виджджама̄надхаммадассанаттхам̣ вуттам̣, на самайававаттха̄наттхам̣, на ча ан̃н̃адаттхам̣ вачанам̣ ан̃н̃адаттхам̣ вадати, на ча лесена вуттоти катва̄ маха̄ка̄рун̣ико аттхам̣ па̄кат̣ам̣ на каротӣти.
пхассапан̃чамакара̄сиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
джха̄нан̇гара̄сиван̣н̣ана̄
витаккетӣти дхаммато ан̃н̃асса каттуниваттанаттхам̣ дхаммамева катта̄рам̣ ниддисати. тасса пана васаваттибха̄ванива̄ран̣аттхам̣ ‘‘витакканам̣ ва̄’’ти бха̄ваниддесо. рӯпам̣ рӯпанти патхавӣ патхавӣти ва̄ а̄кот̣енто вийа хотӣти а̄кот̣аналаккхан̣о. а̄дито, абхимукхам̣ ва̄ хананам̣ а̄хананам̣, парито, париваттетва̄ ва̄ а̄хананам̣ парийа̄хананам̣. вича̄рато ол̣а̄рикат̣т̣хена вича̄рассева пуббан̇гамат̣т̣хена ануравато ол̣а̄рико тасса ча пуббан̇гамо гхан̣т̣а̄бхигха̄то вийа хоти витакко. со йатха̄ гхан̣т̣а̄бхигха̄то пат̣хама̄бхинипа̄то хоти, евам̣ а̄рамман̣а̄бхимукханиропанат̣т̣хена пат̣хама̄бхинипа̄то хоти. виппха̄рава̄ти вичаланайутто. ануппабандхена паваттийанти упача̄ре ва̄ аппана̄йам̣ ва̄ санта̄нена паваттийам̣. таттха хи витакко ниччало хутва̄ а̄рамман̣ам̣ анупависитва̄ паваттати. ман̣д̣аланти кхаламан̣д̣алам̣.
пин̣айатӣти таппети, вад̣д̣хети ва̄. пхаран̣араса̄ти пан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса бйа̄панараса̄. удаггабха̄во одагйам̣. кхуддика̄ лахум̣ ломахам̣санаматтам̣ катва̄ бхинна̄ на пуна уппаджджати. кхан̣ика̄ бахулам̣ уппаджджати. уббегато пхаран̣а̄ ниччалатта̄ чират̣т̣хитикатта̄ ча пан̣ӣтатара̄. пассаддхийа̄ нимиттабха̄вена габбхам̣ ган̣хантӣ. аппана̄сампайутта̄ва пӣти аппана̄сама̄дхипӯрика̄ти катва̄ са̄ т̣хапита̄. итара̄ две кхан̣икопача̄расама̄дхипӯрика̄ пӣтӣ.
сама̄дхичиттена̄ти сама̄дхисахитачиттена. ависа̄ро аттано ева ависаран̣асабха̄во. авиккхепо сампайутта̄нам̣ авиккхиттата̄. йена сампайутта̄ авиккхитта̄ хонти, со дхаммо авиккхепоти. висесатоти йебхуййена. сукхавирахитопи хи аттхи сама̄дхӣти. падӣпанидассанена санта̄нат̣т̣хитибха̄вам̣ сама̄дхисса дассети.
джха̄нан̇гара̄сиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
индрийара̄сиван̣н̣ана̄
саддаханти ета̄йа̄ти саддаханакирийа̄йа паваттама̄на̄нам̣ дхамма̄нам̣ таттха а̄дхипаччабха̄вена саддха̄йа паччайатам̣ дассети. тасса̄ хи дхамма̄нам̣ татха̄паччайабха̄ве сати ‘‘пуггало саддахатӣ’’ти воха̄ро хоти. паса̄данӣйат̣т̣ха̄несу паса̄дасса пат̣ипаккхабхӯтам̣ акусалам̣ ассаддхийам̣ миччха̄дхимоккхо ча. паса̄дабхӯто ниччхайо ваттхугато адхимоккхалаккхан̣ам̣, на йева̄панака̄дхимоккхоти. индат̣т̣хам̣ ка̄ретӣти ‘‘мам̣ антарена тумха̄кам̣ адхимуччанам̣ наттхи, майа̄ саддахатха̄’’ти вийа атта̄нам̣ ануваттети сампайуттадхамме. евам̣ сесесупи. паккхандананти сам̣сӣданам̣. пан̇ко каддамато гханӣбхӯто хоти. пан̣акам̣ пиччхилам̣ удакамалам̣. пӣтам̣ удакам̣. окаппаналаккхан̣а̄ти анупависитва̄ еваметанти каппаналаккхан̣а̄. акалусабха̄во ака̄лусийам̣, ана̄вилабха̄воти аттхо. буддха̄диваттхӯни саддхеййа̄ни. саппурисӯпасеванасаддхаммасаванайонисоманасика̄радхамма̄нудхаммапат̣ипаттийо сота̄паттийан̇га̄ни. кусаладхамма̄нам̣ а̄да̄не хаттхо вийа, саббасампаттиниппха̄дане виттам̣ вийа, аматакасипхалапхалане бӣджам̣ вийа дат̣т̣хабба̄.
вӣрабха̄воти йена вӣро на̄ма хоти, со дхаммоти аттхо. анубалаппада̄нам̣ паггахо. магго гантаббо хоти, магго гато, каммам̣ каттаббам̣, каммам̣ катам̣, аппаматтако а̄ба̄дхо уппанно, гила̄на̄ вут̣т̣хито хоти ачиравут̣т̣хито гелан̃н̃а̄, га̄мам̣ ва̄ нигамам̣ ва̄ пин̣д̣а̄йа чаранто на лабхати лӯкхасса ва̄ пан̣ӣтасса ва̄ бходжанасса йа̄вадаттхам̣ па̄рипӯрим̣, лабхати…пе… па̄рипӯринти ета̄ни анурӯпапаччавеккхан̣а̄сахита̄ни ат̣т̣ха вӣрийа̄рамбхаваттхӯни там̣мӯлака̄ни ва̄ паччавеккхан̣а̄ни.
чираката̄диа̄рамман̣ам̣ упагантва̄ т̣ха̄нам̣, аниссаджджанам̣ ва̄ а̄рамман̣асса упат̣т̣ха̄нам̣. удаке ала̄бу вийа а̄рамман̣ам̣ пилавитва̄ гантум̣ аппада̄нам̣ па̄са̄н̣асса вийа ниччаласса а̄рамман̣асса т̣хапанам̣ са̄ран̣ам̣ асаммут̣т̣хата̄каран̣ам̣ апила̄панам̣. апила̄пе кароти апила̄пети. гатийоти ниппхаттийо самбхавато пхалато ча. апаро найоти раса̄дидассанаттхам̣ а̄раддхам̣. саммосапаччанӣкам̣ киччам̣ асаммосо, на саммоса̄бха̄ваматтам̣. сатийа̄ ваттхубхӯта̄ ка̄йа̄дайо ка̄йа̄дисатипат̣т̣ха̄на̄, сатийойева ва̄ пурима̄ паччхима̄нам̣ падат̣т̣ха̄нам̣.
виккхепасса уддхаччасса. пан̃н̃а̄петӣти пака̄рехи джа̄на̄пети. ека̄лока̄ хотӣти випассанупаккилесобха̄сам̣ сандха̄йа̄ха. манате виджа̄на̄ти етена̄ти ва̄ мано, еван̃ча катва̄ ‘‘манан̃ча пат̣ичча дхамме ча̄’’ти (ма. ни. 1.204, 400; 3.421, 425) ка̄ран̣абха̄вена мано вутто. саббо хи мано аттано анантарасса вин̃н̃а̄н̣асса ка̄ран̣анти. виджа̄на̄тӣти париччхиннопаладдхивасена джа̄на̄ти, на сан̃н̃а̄пан̃н̃а̄ вийа сан̃джа̄нанапат̣ивиджджханавасена.
пӣтисоманассасампайогатоти вутте йена йога̄ сумано хоти, там̣ соманассанти вуччатӣти пӣтийа̄ ча соманассабха̄во а̄паджджати, тасма̄ вина̄пи ка̄йена ваттхуна̄ са̄таведана̄сампайогатоти йоджетаббам̣. еван̃ча ниппӣтикам̣ соманассан̃ча сан̇гахитам̣ хоти, пӣтиупалаккхитам̣ ва̄ соманассам̣ саппӣтикам̣ ниппӣтикан̃ча соманассанти аттхо дат̣т̣хаббо.
паваттасантата̄дхипатеййанти паваттасан̇кха̄та̄йа сантатийа̄ адхипатибхӯтам̣. джӣвитиндрийасса хи аттано виджджама̄наккхан̣е анупа̄лентасса анантаран̃ча са̄нупа̄лана̄нам̣ уппаттийа̄ хетубхӯтасса васена паваттам̣ чират̣т̣хитикам̣ хоти, там̣там̣каммависесена висесайуттам̣ йа̄ва чути ависесена ва̄ йа̄ва паринибба̄нам̣ авиччхиннам̣ паваттати джӣвама̄ната̄висесайуттан̃ча̄ти рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийа̄нам̣ сама̄налаккхан̣а̄дим̣ ваттум̣ ‘‘аттана̄ авинибхуттадхамма̄на’’нти а̄ха. анупа̄летабба̄нам̣ аттхиккхан̣ейева. асати хи анупа̄летаббе уппала̄димхи ким̣ удакам̣ анупа̄леййа̄ти. тасса тасса̄ти анупа̄лана̄дикасса. са̄дханатоти са̄дханена. там̣са̄дханан̃ча джӣвама̄нависесапаччайабха̄вато.
индрийара̄сиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
магган̇гара̄сиван̣н̣ана̄
самма̄ти авипарӣтаниййа̄никабха̄вена. пасаттхата̄ ча евамева дат̣т̣хабба̄.
балара̄сиван̣н̣ана̄
ассаддхийети ассаддхийака̄ран̣а̄. убхайападавасена̄ти саддха̄падам̣ балападанти евама̄дипададвайавасена. нийакаджджхаттам̣ джа̄тиа̄дисамут̣т̣ха̄нам̣ етисса̄ти аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄. гаруна̄ кисмин̃чи вутте га̄рававасена патиссаванам̣ патиссаво, саха патиссавена саппатиссавам̣, патиссавабхӯтам̣ там̣сабха̄ган̃ча йам̣кин̃чи га̄раванти аттхо. джа̄тиа̄димахаттапаччавеккхан̣ена уппаджджама̄на̄ ча хирӣ таттха га̄рававасена паваттатӣти ‘‘саппатиссавалаккхан̣а̄’’ти вуччати. ваджджам̣ бха̄йати тан̃ча бхайато пассатӣти ваджджабхӣрукабхайадасса̄вӣ. евам̣сабха̄вам̣ оттаппам̣. хирӣ па̄падхамме гӯтхам̣ вийа пассати, оттаппам̣ ун̣хам̣ вийа. да̄йаджджам̣ навалокуттарадхамма̄ди. аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ ча хирӣоттаппа̄нам̣ таттха таттха па̄кат̣абха̄вена вутта̄, на пана тесам̣ када̄чи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виппайога̄. на хи ладжджанам̣ ниббхайам̣ па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ хотӣти.
мӯлара̄сиван̣н̣ана̄
агедхо анабхиджджханам̣ анабхикан̇кханам̣. аналлӣно бха̄во адхиппа̄йо етасса̄ти аналлӣнабха̄во, еван̃хи упама̄йа самети. анукӯламитто ануваттако. винайарасоти винайанарасо. адосо дуссӣлйамаласса̄ти идам̣ дуссӣлйасса досасамут̣т̣ха̄натам̣ досӯпаниссайатан̃ча сандха̄йа вуттам̣. абха̄вана̄йа̄ти ‘‘таттха джа̄та̄нам̣ дхамма̄нам̣ анативаттанат̣т̣хена бха̄вана̄индрийа̄нам̣ екарасат̣т̣хена бха̄вана̄ тадупагавӣрийава̄ханат̣т̣хена бха̄вана̄ а̄севанат̣т̣хена бха̄вана̄’’ти евам̣ вутта̄йа пан̃н̃а̄са̄дхана̄йа бха̄вана̄йа аппаватти, таппат̣ипаккхабхӯта̄ ва̄ акусала̄ абха̄вана̄. ниггун̣епи гун̣аггахан̣ам̣ адхикаггахан̣ам̣. виджджама̄нампи гун̣ам̣ виддхам̣сетва̄ гахан̣ам̣ ӯнаггахан̣ам̣. чатувипалла̄саггахан̣ам̣ випарӣтаггахан̣ам̣.
йа̄тха̄васабха̄вети ‘‘еттако етасса гун̣о, еттако досо’’ти гун̣адоса̄нам̣ сабха̄ве ‘‘джара̄дхаммо джӣрати, там̣ кутеттха лаббха̄ ма̄ джӣрӣ’’ти евама̄дипаччавеккхан̣асамбхавато. алобхена ча гахат̣т̣ха̄нам̣ кхеттаваттха̄дӣсу вива̄да̄бха̄вато. амохена паббаджита̄нам̣ дит̣т̣хигатавива̄да̄бха̄вато. ка̄мара̄га̄бхинивесавинибандха̄ хи гахат̣т̣ха̄ гахат̣т̣хехи виваданти, дит̣т̣хира̄га̄бхинивесавинибандха̄ саман̣а̄ саман̣ехӣти. ра̄гавасена миттасантхаво досавасена виродхо ча таббисесена упагама̄пагама̄, а̄рамман̣е ва̄ рӯпа̄димхи ануродхавиродха̄. амаджджхаттабха̄васса пат̣игха̄нунайасан̇кха̄тасса мохена паватти. сукхавипарин̣а̄ме дуккхасама̄йоге ча пат̣игхапаваттийам̣ ведана̄париггахо на сиджджхатӣти адоса̄нубха̄вена ведана̄сатипат̣т̣ха̄нам̣ сиджджхати. диббавиха̄расса̄ти чатуннам̣ джха̄на̄нам̣. арийавиха̄ро пхаласама̄патти. мохена авича̄ренто уда̄сӣнапаккхесупи саттасан̇кха̄ресу саббесу абхисан̇гам̣ каротӣти амӯл̣хасса тадабха̄во ведитаббо. дуккхадассанасса а̄саннапат̣ипаккхатта̄ досасса таппат̣ипаккхена адосена дуккхадассанам̣ хоти.
каммапатхара̄сиван̣н̣ана̄
сукха̄дӣни аттано на бйа̄па̄дети на вина̄сети парасса ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. каммапатхата̄там̣сабха̄гата̄хи каммапатхавасена.
пассаддха̄дийугалаван̣н̣ана̄
даратхо са̄рамбхо, дуккхадоманассапаччайа̄нам̣ уддхачча̄дика̄нам̣ килеса̄нам̣ чатуннам̣ ва̄ кхандха̄нам̣ етам̣ адхивачанам̣. уддхаччаппадха̄на̄ килеса̄ уддхачча̄дикилеса̄, уддхаччам̣ ва̄ а̄дим̣ катва̄ саббакилесе сан̇ган̣ха̄ти. суван̣н̣ависуддхи вийа̄ти йатха̄ суван̣н̣ависуддхи алан̇ка̄равикативинийогаккхама̄, евам̣ айампи хитакирийа̄винийогаккхама̄.
самам̣, самантато ва̄ пака̄рехи джа̄нанам̣ сампаджан̃н̃ам̣. четийавандана̄диаттхам̣ абхиккама̄дӣсу аттха̄наттхапаригган̣ханам̣ са̄ттхакасампаджан̃н̃ам̣. сати ча аттхе саппа̄йа̄саппа̄йарӯпа̄дипаригган̣ханам̣ саппа̄йасампаджан̃н̃ам̣. гочарага̄ма̄бхиккамана̄дӣсу каммат̣т̣ха̄на̄виджаханам̣ гочарасампаджан̃н̃ам̣. абхиккамана̄дӣнам̣ дха̄туа̄дивасена павичайо асаммохасампаджан̃н̃ам̣. саббакаммат̣т̣ха̄набха̄вана̄нуйутта̄нам̣ саббайогӣнам̣ саббада̄ упака̄рака̄ име две дхамма̄ па̄рипантхакахаран̣ато бха̄вана̄вад̣д̣ханато ча. йатха̄ха ‘‘две дхамма̄ бахука̄ра̄ сати ча сампаджан̃н̃ан̃ча̄’’ти (дӣ. ни. 3.352). йуге наддха̄ вийа̄ти йуганаддха̄, ан̃н̃аман̃н̃ам̣ нимиттабха̄вена самам̣ паватта̄ти аттхо. ‘‘пуна чапарам̣, а̄вусо, бхиккху саматхавипассанам̣ йуганаддхам̣ бха̄ветӣ’’ти (а. ни. 4.170; пат̣и. ма. 2.1) хи сутте етесам̣ йуганаддхата̄ вутта̄. саббакусаладхаммесу лӣнуддхачча̄бха̄во етехи двӣхи самам̣ йуттехӣти ‘‘вӣрийасама̄дхийоджанаттха̄йа̄’’ти а̄ха, йогавачанаттха̄йа̄ти аттхо.
йева̄панакаван̣н̣ана̄
рӯпа̄бха̄вена̄ти руппана̄бха̄вена. дхамма̄ти етасса аттхо сабха̄вато упалаббхама̄на̄ти. метта̄пуббабха̄готи аппана̄ппатта̄йа метта̄йа пуббабха̄го, парикаммаметта̄ етасмим̣ читте аттхӣти аттхо. виративасена̄ти вачӣпаваттийа̄ на пӯрети, кинту виратийогена̄ти аттхо. апан̣н̣акан̇га̄нӣти авираддхан̇га̄ни. йатха̄ татха̄ ва̄ а̄рамман̣е виниччхайанам̣ адхимуччанам̣. на хи анадхимуччанто па̄н̣а̄типа̄та̄дӣсу да̄на̄дӣсу ва̄ паваттати, саддха̄ пана паса̄данӣйесу паса̄да̄дхимоккхоти айаметесам̣ висесо. да̄ракасса вийа ито чито ча сам̣саппанасса карисса̄ми на карисса̄мӣти авиниччхайасса пат̣ипаккхакирийа̄ асам̣саппанам̣. пуримаманатоти бхаван̇гато. висадисам̣ вӣтхиджаванам̣ манам̣ каротӣти манасика̄раса̄ман̃н̃ена вӣтхиджаванапат̣ипа̄даке дассети. тесу дхаммесӯти читтачетасикадхаммесу. атада̄рамман̣аттепи хи тесу самаппаваттесу уда̄сӣнабха̄вато татрамаджджхаттата̄ти вуччати. алӣна̄нуддхатаппаваттипаччайатта̄ ӯна̄дхиканива̄ран̣араса̄. ка̄йадуччарита̄диваттхӯнанти па̄н̣а̄дӣнам̣. амаддана̄ мадданапат̣ипаккхабха̄вова.
там̣там̣ра̄сикиччавасена вибха̄гарахита̄ авибхаттика̄. еттха̄ти етесу савибхаттикесу дутийат̣т̣ха̄на̄дӣсупи бха̄джийама̄несу апуббам̣ наттхӣти аттхо. падам̣ пӯританти джха̄на̄дипадам̣ пан̃чака̄дивасена пӯритам̣. пан̃ча хи ан̇га̄ни джха̄нападасса аттхо, тесу екасмин̃ча ӯне джха̄нападам̣ ӯнам̣ хотӣти. падасамӯхо падакот̣т̣ха̄со ва̄ там̣ тамева ва̄ падам̣, авуттам̣ ха̄питам̣ на̄ма хотӣти вуттам̣ ‘‘пӯрита’’нти. вуттасмин̃н̃ева вуччама̄не анекесам̣ пурисасадда̄нам̣ вийа кочи самбандхо наттхӣти ман̃н̃ама̄но а̄ха ‘‘ананусандхика̄ катха̄’’ти. антарантара̄ вуттасмин̃н̃ева вуччама̄не ануккамена дхамма̄ катхита̄ на хонтӣти а̄ха ‘‘уппат̣ипа̄т̣ийа̄’’ти. пхассапан̃чамакара̄си саббачиттуппа̄даса̄дха̄ран̣авасена чатуккхандхатаппаччайасан̇гахавасена ча вутто. йатха̄вуттесу пана ра̄сӣсу екара̄сикиччассапи абха̄ва̄ чханда̄дайо йева̄панакавасена вутта̄. вутта̄нампи ча дхамма̄нам̣ йатха̄ ведана̄дӣнам̣ джха̄нан̇га̄дибха̄во вутто, на евам̣ совачассата̄калйа̄н̣амиттата̄дивисесо вуттоти тасса сан̇ган̣ханаттхам̣ кечи дхамме висум̣ т̣хапетва̄ те ча тан̃ча висесам̣ ‘‘йе ва̄ пана̄’’ти а̄ха. венеййаджджха̄сайавасена ва̄ са̄васесе дхамме ватва̄ ‘‘йе ва̄ пана̄’’ти вуттам̣.
йева̄панакаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
дхаммуддесава̄ракатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.