(14) 1. пат̣хамаетадаггавагго
етадаггападаван̣н̣ана̄
188. етадаггесу пат̣хамаваггасса пат̣хаме а̄димхи диссатӣти еттха аггасаддоти а̄нетва̄ йоджетаббам̣. аджджатаггети аджджадивасам̣ а̄дим̣ катва̄ти аттхо. ан̇гулаггена̄ти ан̇гуликот̣ийа̄. амбилагганти амбилакот̣т̣ха̄со. кот̣ибхӯта̄ти парамакот̣ибхӯта̄ тасмим̣ т̣ха̄не та̄диса̄нам̣ ан̃н̃есам̣ абха̄вато. тато ева сет̣т̣хабхӯта̄типи агга̄. етадаггасанниккхепоти етадагге т̣хапанам̣ ат̣т̣хуппаттиа̄дӣхи чатӯхипи ка̄ран̣ехи. маха̄пан̃н̃ата̄йа тхерена етадаггат̣т̣ха̄насса ладдхабха̄вам̣ виттха̄рато дассетум̣ – ‘‘катха’’нтиа̄дима̄ха. две падантара̄нӣти кан̣д̣амбамӯле йугандхарапаббатети двӣсу т̣ха̄несу две пада̄ни дассетва̄. мун̣д̣апӣт̣хаканти йам̣ саттан̇гам̣ пан̃чан̇гам̣ ва̄ на хоти, кевалам̣ мун̣д̣акапӣт̣хам̣, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. аваттхаритва̄ нисӣдӣти буддха̄нубха̄вена аджджхоттхаритва̄ нисӣди. тена̄ха – ‘‘евам̣ нисӣданто’’тиа̄ди. ка̄йасаккхим̣ катва̄ти на̄мака̄йена десана̄йа сампат̣иччханавасена саккхибхӯтам̣ катва̄. кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ дхамма̄ти ити-саддо а̄дйаттхо, тена саббам̣ абхидхаммадесанам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
па̄т̣иха̄рийат̣т̣ха̄нети йамакапа̄т̣иха̄рийасса катат̣т̣ха̄не. пассатха̄ти тесам̣ бахубха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. асса̄ти мануссасамӯхасса екабха̄вам̣. а̄каппанти а̄ка̄рам̣. маха̄джаноти садеваке локе саббо маха̄джано. йатха̄ нирайадассанам̣ сам̣вегаджананаттхам̣, евам̣ девалокадассанампи сам̣вегаджананаттхамева ‘‘анупуббикатха̄йам̣ саггакатха̄ вийа евам̣ саббасампаттисамупетопи сагго аниччо аддхуво чаванадхаммо’’ти. саджджетва̄ти самапан̣н̣а̄са̄йа муччхана̄хи йатха̄ ка̄мена нива̄детум̣ сакка̄, евам̣ саджджетва̄.
путхуджджанапан̃чакам̣ пан̃ханти путхуджджанапан̃хам̣ а̄дим̣ катва̄ паваттитам̣ кхӣн̣а̄савапан̃хапарийантам̣ пан̃хапан̃чакам̣. пат̣хамам̣…пе… пуччхӣти путхуджджанависайе пан̃хам̣ пуччхи. пат̣исамбхида̄ йатха̄бхинӣха̄рам̣ йатха̄сакам̣ випассана̄бхинӣха̄рена пат̣хамабхӯмийа̄дайо вийа паваттитависайа̄ти вуттам̣ – ‘‘те аттано аттано пат̣исамбхида̄висайе т̣хатва̄ катхайим̣сӯ’’ти. буддхависайе пан̃хам̣ пуччхӣти –
‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се, йе ча секха̄ путхӯ идха;
тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти. (су. ни. 1044) –
идам̣ пан̃хам̣ пуччхи. таттха сан̇кха̄тадхамма̄ти сан̇кха̄та̄ н̃а̄та̄ чатусаччадхамма̄, йе ча сан̇кха̄тадхамма̄ чатӯхи маггехи пат̣ивиддхачатусаччадхамма̄ти аттхо. имина̄ асеккха̄ катхита̄. путху-саддо убхайаттхапи йоджетаббо ‘‘йе путхӯ сан̇кха̄тадхамма̄, йе ча путхӯ секха̄’’ти. тесанти тесам̣ двиннам̣ секкха̄секкхапуггала̄нам̣ ме пут̣т̣хоти йоджетаббам̣, майа̄ пут̣т̣хоти аттхо. ирийанти секкха̄секкхабхӯмийа̄ а̄гаманаппат̣ипадам̣. ирийати гаччхати секкхабхӯмим̣ асеккхабхӯмин̃ча ета̄йа̄ти ирийа̄, там̣ тесам̣ ирийам̣ а̄гаманаппат̣ипадам̣ майа̄ пут̣т̣хо пабрӯхи катхехӣти аттхо. евам̣ бхагава̄ буддхависайе пан̃хам̣ пуччхитва̄ ‘‘имасса ну кхо, са̄рипутта, сам̣кхиттена бха̄ситасса катхам̣ виттха̄рена аттхо дат̣т̣хаббо’’ти а̄ха. тхеро пан̃хам̣ олокетва̄ ‘‘саттха̄ мам̣ секкха̄секкха̄нам̣ бхиккхӯнам̣ а̄гаманаппат̣ипадам̣ пуччхатӣ’’ти пан̃хе никкан̇кхо хутва̄ ‘‘а̄гаманаппат̣ипада̄ на̄ма кхандха̄дивасена бахӯхипи мукхехи сакка̄ катхетум̣, катара̄ка̄рена ну кхо катхенто саттху аджджха̄сайам̣ ган̣хитум̣ саккхисса̄мӣ’’ти аджджха̄сайе кан̇кхи, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘дхаммасена̄пати…пе… на саккотӣ’’ти. пуччхитапан̃хам̣ виссаджджетум̣ пат̣ибха̄не асати диса̄вилоканам̣ сатта̄нам̣ сабха̄воти дассенто, ‘‘пураттхима…пе... на̄саккхӣ’’ти а̄ха. таттха пан̃хуппаттит̣т̣ха̄нанти пан̃хуппаттика̄ран̣ам̣.
тхерасса киламанабха̄вам̣ джа̄нитва̄ти ‘‘са̄рипутто пан̃хе никкан̇кхо, аджджха̄сайе ме кан̇кхама̄но киламатӣ’’ти тхерасса киламанабха̄вам̣ н̃атва̄. чатумаха̄бхӯтикака̄йапариггаханти етена кхандхамукхена на̄марӯпапариггахо вутто. ‘‘бхӯтамиданти, са̄рипутта, саманупассасӣ’’ти хи вадантена бхагавата̄ кхандхавасена на̄марӯпапариггахо дассито. евам̣ кирасса бхагавато ахоси ‘‘са̄рипутто майа̄ найе адинне катхетум̣ на саккхиссати, динне пана найе мамаджджха̄сайам̣ гахетва̄ кхандхавасена катхессатӣ’’ти. тхерасса саха найада̄нена со пан̃хо найасатена найасахассена упат̣т̣ха̄си. тена̄ха – ‘‘ан̃н̃а̄там̣ бхагава̄, ан̃н̃а̄там̣ сугата̄’’ти.
арӯпа̄вачаре пат̣исандхи на̄ма на хотӣти бодхисамбха̄расамбхаран̣асса анока̄сабха̄вато вуттам̣. тена̄ха – ‘‘абхаббат̣т̣ха̄натта̄’’ти, ладдхабйа̄каран̣а̄нам̣ бодхисатта̄нам̣ уппаттийа̄ абхаббадесатта̄ти аттхо. рӯпа̄вачаре ниббаттӣти каммавасита̄самбхавато арӯпа̄вачаре аниббаттитва̄ рӯпа̄вачаре ниббатти.
паросахассантиа̄дина̄ паросахассаджа̄такам̣ дассети. таттха паросахассампӣти атирекасахассампи. сама̄гата̄нанти саннипатита̄нам̣ бха̄ситасса аттхам̣ джа̄нитум̣ асакконта̄нам̣ ба̄ла̄нам̣. кандеййум̣ те вассасатам̣ апан̃н̃а̄ти те евам̣ сама̄гата̄ апан̃н̃а̄ име ба̄латта̄ саса̄ вийа вассасатампи вассасахассампи родеййум̣ паридевеййум̣. родама̄на̄пи пана аттхам̣ ва̄ ка̄ран̣ам̣ ва̄ нева джа̄неййунти дӣпети. екова сеййо пурисо сапан̃н̃оти еварӯпа̄нам̣ ба̄ла̄нам̣ паросахассатопи еко пан̣д̣итапурисова сеййо варатароти аттхо. кӣдисо сапан̃н̃оти а̄ха – ‘‘йо бха̄ситасса виджа̄на̄ти аттха’’нти, айам̣ джет̣т̣хантева̄сико вийа йо бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти, со та̄дисо сапан̃н̃о варатароти аттхо. дутийе паросатаджа̄таке джха̄йеййунти йа̄тха̄вато аттхам̣ джа̄нитум̣ сама̄хита̄ хутва̄ чинтеййум̣. сесаметтха вуттанайамева.
татийаджа̄таке йе сан̃н̃иноти т̣хапетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанала̄бхино авасесачиттакасатте дассети. тепи дуггата̄ти тасса̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ ала̄бхато тепи дуггата̄ дуккхам̣ упагата̄ сан̃н̃ӣбхаве. ‘‘сан̃н̃а̄ рого сан̃н̃а̄ ган̣д̣о сан̃н̃а̄ салла’’нти (ма. ни. 3.24) хи те сан̃н̃а̄йа а̄дӣнавадассино. йепи асан̃н̃иноти асан̃н̃ӣбхаве ниббатте ачиттакасатте дассети. тепи имисса̄йева сама̄паттийа̄ ала̄бхато дуггата̄йева. джха̄насукхам̣ анан̇ган̣ам̣ ниддосам̣ йатха̄вуттадоса̄бха̄вато. балавачиттекаггата̄сабха̄венапи там̣ анан̇ган̣ам̣ на̄ма джа̄там̣. невасан̃н̃ӣ на̄сан̃н̃ӣти а̄ха̄ти атӣте кира ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто аран̃н̃а̄йатане ка̄лам̣ каронто антева̄сикехи пут̣т̣хо ‘‘невасан̃н̃ӣ на̄сан̃н̃ӣ’’ти а̄ха. пуримаджа̄таке вуттанайенева та̄паса̄ джет̣т̣хантева̄сикасса катхам̣ на ган̣хим̣су. бодхисатто а̄бхассарато а̄гантва̄ а̄ка̄се т̣хатва̄ имам̣ га̄тхама̄ха. тена вуттам̣ – ‘‘сесам̣ вуттанайенева ведитабба’’нти.
чатуттхаджа̄таке (джа̄. 1.1.135) чандасса вийа а̄бха̄ етасса̄ти чанда̄бхам̣, ода̄такасин̣ам̣. сӯрийа̄бханти сӯрийасса вийа а̄бха̄ етасса̄ти сӯрийа̄бхам̣, пӣтакасин̣ам̣. йодха пан̃н̃а̄йа га̄дхатӣти йо пуггало идха сатталоке идам̣ касин̣адвайам̣ пан̃н̃а̄йа га̄дхати, а̄рамман̣ам̣ катва̄ ануппависати, таттха ва̄ патит̣т̣хахати. авитаккена дутийаджджха̄нена а̄бхассарӯпаго хотӣти со пуггало татха̄ катва̄ пат̣иладдхена дутийена джха̄нена а̄бхассарабрахмалокӯпаго хоти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббанти имина̄ имам̣ дассети (джа̄. ат̣т̣ха. 1.1.135 чанда̄бхаджа̄такаван̣н̣ана̄) – атӣте ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто аран̃н̃а̄йатане ка̄лам̣ каронто антева̄сикехи пуччхито ‘‘чанда̄бхам̣ сӯрийа̄бха’’нти ватва̄ а̄бхассаре ниббатто. та̄паса̄ джет̣т̣хантева̄сикасса на саддахим̣су. бодхисатто а̄гантва̄ а̄ка̄се т̣хито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си.
пан̃чамаджа̄таке а̄сӣсетхева̄ти а̄са̄ччхедам̣ акатва̄ аттано каммесу а̄сам̣ кареййева. на ниббиндеййа̄ти на ниббедам̣ уппа̄деййа, на уккан̣т̣хеййа̄ти аттхо. воти нипа̄таматтам̣. йатха̄ иччхинти ахан̃хи сат̣т̣хихаттха̄ нарака̄ ут̣т̣ха̄нам̣ иччхим̣, сомхи татхева джа̄то, тато ут̣т̣хитойева̄ти дӣпети.
атӣте (джа̄. ат̣т̣ха. 4.13.сарабхамигаджа̄такаван̣н̣ана̄) кира ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто сарабхамигайонийам̣ ниббаттитва̄ аран̃н̃е пат̣ивасати. ра̄джа̄ мигавиттако ахоси тха̄масампанно. екадивасам̣ гантва̄ амачче а̄ха – ‘‘йасса пассена миго пала̄йати, тенева со да̄таббо’’ти. атхекадивасам̣ сарабхамиго ут̣т̣ха̄йа ран̃н̃о т̣хитат̣т̣ха̄нена пала̄йи. атха нам̣ амачча̄ уппан̣д̣есум̣. ра̄джа̄ чинтеси – ‘‘име мам̣ париха̄санти, мама пама̄н̣ам̣ на джа̄нантӣ’’ти га̄л̣хам̣ нива̄сетва̄ паттикова кхаггам̣ а̄да̄йа ‘‘сарабхам̣ ган̣хисса̄мӣ’’ти вегена паккханди. атха нам̣ дисва̄ тӣн̣и йоджана̄ни анубандхи. сарабхо аран̃н̃ам̣ па̄виси. ра̄джа̄пи па̄висийева. таттха сарабхамигасса гаманамагге сат̣т̣хихаттхаматто маха̄пӯтипа̄танаракаа̄ва̄т̣о аттхи, со тим̣сахаттхаматтам̣ удакена пун̣н̣о тин̣ехи ча пат̣иччханно. сарабхо удакагандхам̣ гха̄йитва̄ва а̄ва̄т̣абха̄вам̣ н̃атва̄ тхокам̣ осаккитва̄ гато. ра̄джа̄ пана уджукамева а̄гаччханто тасмим̣ пати.
сарабхо тасса падасаддам̣ асун̣анто ниваттитва̄ там̣ апассанто ‘‘наракаа̄ва̄т̣е патито бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ а̄гантва̄ олокенто там̣ гамбхӣре удаке аппатит̣т̣хе киламантам̣ дисва̄ тена ката̄пара̄дхам̣ хадайе акатва̄ сан̃джа̄така̄рун̃н̃о ‘‘ма̄ майи пассанте вара̄ко нассату, имамха̄ там̣ дуккха̄ мочесса̄мӣ’’ти а̄ва̄т̣атӣре т̣хито ‘‘ма̄ бха̄йи, маха̄ра̄джа, ахам̣ там̣ дуккха̄ мочесса̄мӣ’’ти ватва̄ аттано пийапуттам̣ уддхаритум̣ усса̄хам̣ каронто вийа тассуддхаран̣аттха̄йа сила̄йа йоггам̣ катва̄ ‘‘виджджхисса̄мӣ’’ти а̄гатам̣ ра̄джа̄нам̣ сат̣т̣хихаттха̄ нарака̄ уддхаритва̄ асса̄сетва̄ пит̣т̣хим̣ а̄ропетва̄ аран̃н̃а̄ нӣхаритва̄ сена̄йа авидӯре ота̄ретва̄ ова̄дамасса датва̄ пан̃часу сӣлесу патит̣т̣ха̄песи. ра̄джа̄ сенан̇гапаривуто нагарам̣ гантва̄ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа сакаларат̣т̣хава̄сино пан̃ча сӣла̄ни раккхантӯ’’ти дхаммабхерим̣ чара̄песи. маха̄саттена пана аттано катагун̣ам̣ кассачи акатхетва̄ са̄йам̣ на̄наггарасабходжанам̣ бхун̃джитва̄ алан̇катасайане сайитва̄ паччӯсака̄ле маха̄саттасса гун̣ам̣ саритва̄ ут̣т̣ха̄йа сайанапит̣т̣хе паллан̇кена нисӣдитва̄ пӣтипун̣н̣ена хадайена уда̄нам̣ уда̄ненто ‘‘а̄сӣсетхева пурисо’’тиа̄дина̄ има̄ чха га̄тха̄ абха̄си.
таттха ахита̄ хита̄ ча̄ти дуккхапхасса̄ сукхапхасса̄ ча, маран̣апхасса̄, джӣвитапхасса̄типи аттхо. сатта̄нан̃хи маран̣апхассо ахито, джӣвитапхассо хито. тесам̣ ачинтито маран̣апхассо а̄гаччхатӣти дассети. ачинтитампӣти майа̄ ‘‘а̄ва̄т̣е патисса̄мӣ’’ти на чинтитам̣, ‘‘сарабхам̣ ма̄ресса̄мӣ’’ти чинтитам̣. ида̄ни пана ме чинтитам̣ нат̣т̣хам̣, ачинтитамева джа̄танти уда̄навасена вадати. бхога̄ти йасапарива̄ра̄, ете чинта̄майа̄ на хонти. тасма̄ н̃а̄н̣авата̄ вӣрийамева ка̄таббанти вадати. вӣрийавато хи ачинтитампи хотийева.
тассетам̣ уда̄нам̣ уда̄нентассева арун̣ам̣ ут̣т̣хахи. пурохито па̄това сукхасеййапуччханаттхам̣ а̄гантва̄ два̄ре т̣хито тасса уда̄нагӣтасаддам̣ сутва̄ чинтеси – ‘‘ра̄джа̄ хиййо мигавам̣ агама̄си, таттха сарабхамигам̣ виддхо бхависсати, тена ман̃н̃е уда̄нам̣ уда̄нетӣ’’ти. евам̣ бра̄хман̣асса ран̃н̃о парипун̣н̣абйан̃джанам̣ уда̄нам̣ сутва̄ сумаджджите а̄да̄се мукхам̣ олокентасса чха̄йа̄ вийа ран̃н̃а̄ ча сарабхена ча катака̄ран̣ам̣ па̄кат̣ам̣ ахоси, со накхаггена два̄рам̣ а̄кот̣еси. ра̄джа̄ ‘‘ко есо’’ти пуччхи. ахам̣, дева, пурохитоти. атхасса два̄рам̣ виваритва̄ ‘‘ито еха̄чарийа̄’’ти а̄ха. со пависитва̄ ра̄джа̄нам̣ джайа̄петва̄ екамантам̣ т̣хито ‘‘ахам̣, маха̄ра̄джа, тайа̄ аран̃н̃е катака̄ран̣ам̣ джа̄на̄ми, твам̣ екам̣ сарабхамигам̣ анубандханто нараке патито, атха нам̣ со сарабхо сила̄йа йоггам̣ катва̄ наракато уддхари, со твам̣ тасса гун̣ам̣ саритва̄ уда̄нам̣ уда̄несӣ’’ти ватва̄ ‘‘сарабхам̣ гиридуггасми’’нтиа̄дина̄ две га̄тха̄ абха̄си.
таттха анусарӣти анубандхи. виккантанти уддхаран̣аттха̄йа катапараккамам̣. ануджӣвасӣти упаджӣваси, тасса̄нубха̄вена тайа̄ джӣвитам̣ ладдханти аттхо. самуддхарӣти уддхаран̣ам̣ ака̄си. сила̄йа йоггам̣ сарабхо каритва̄ти сила̄йа сопа̄насадиса̄йа наракато уддхаран̣айоггатам̣ каритва̄. алӣначиттанти сан̇кочам̣ аппаттачиттам̣. та мигам̣ вадесӣти суван̣н̣асарабхамигам̣ идха сирисайане нипанно ван̣н̣еси. там̣ сутва̄ ра̄джа̄, ‘‘айам̣ майа̄ саддхим̣ на мигавам̣ а̄гато, саббан̃ча паваттим̣ джа̄на̄ти, катхам̣ ну кхо джа̄на̄ти, пуччхисса̄ми на’’нти чинтетва̄ – ‘‘ким̣ твам̣ ну таттхева̄’’ти навамага̄тхама̄ха. таттха бхим̣сарӯпанти ким̣ ну те н̃а̄н̣ам̣ балаваджа̄тикам̣, тенетам̣ джа̄на̄сӣти вадати. бра̄хман̣о ‘‘на̄хам̣ саббан̃н̃убуддхо, бйан̃джанам̣ амаккхетва̄ тайа̄ катхитага̄тха̄йа пана майхам̣ аттхо упат̣т̣ха̄тӣ’’ти дӣпенто ‘‘на чеваха’’нти дасамага̄тхама̄ха. таттха субха̄сита̄нанти бйан̃джанам̣ амаккхетва̄ сут̣т̣ху бха̄сита̄нам̣. аттхам̣ тада̄нентӣти йо тесам̣ аттхо, там̣ а̄ненти упадха̄рентӣти аттхо. тада̄ пурохито дхаммасена̄пати ахоси. тенева̄ха – ‘‘атӣтепӣ’’тиа̄ди. сесам̣ утта̄наттхамева.
ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхераваттху
ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхера̄дайотиа̄дӣсу пана йа̄тха̄васарасагун̣авасена̄ти йатха̄сабха̄вагун̣авасена. паббаджджа̄васена пат̣иведхавасена сучирам̣ сунипун̣ам̣ раттиндивапариччхедаджа̄нанавасена ча раттан̃н̃ута̄ ведитабба̄ти там̣ дассенто ‘‘т̣хапетва̄ хи самма̄самбуддха’’нтиа̄дима̄ха. па̄кат̣ова хотӣти сатипан̃н̃а̄вепуллаппаттико па̄кат̣о вибхӯто хоти. ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃оти са̄вакесу саббапат̣хамам̣ чатта̄ри арийасачча̄ни н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃о. саббесупи етадаггесӯти саббесупи етадаггасуттесу, саббесу ва̄ етадаггат̣т̣хапанесу.
дхурапатта̄нӣти патта̄нам̣ памукхабхӯта̄ни ба̄хирапатта̄ни. навутихаттха̄нӣти маджджхимапурисасса хаттхена навутиратана̄ни. падуменева там̣ там̣ падесам̣ уттарати атиккаматӣти падумуттаро, бхагава̄. гандхада̄мама̄ла̄да̄ма̄дӣхӣти а̄дисаддена паттада̄ма̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. таттха гандхада̄мехи катама̄ла̄ гандхада̄мам̣. лаван̇гатакколаджа̄типуппха̄дӣхи катама̄ла̄ ма̄ла̄да̄мам̣. тама̄лапатта̄дӣхи катама̄ла̄ паттада̄мам̣. ван̇гапат̣т̣ети ван̇гадесе уппаннагханасукхумаваттхе. уттамасукхумаваттханти ка̄сикаваттхама̄ха.
тепариват̣т̣адхаммачаккаппаваттанасуттантапарийоса̄нети еттха ‘‘идам̣ дуккхам̣ арийасачча’’нтиа̄дина̄ саччавасена, ‘‘дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ киччавасена, ‘‘дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃а̄та’’нтиа̄дина̄ катавасена ча тӣхи а̄ка̄рехи париват̣т̣етва̄ чатуннам̣ сачча̄нам̣ деситатта̄ тайо париват̣т̣а̄ етасса аттхӣти типариват̣т̣ам̣, типариват̣т̣амева тепариват̣т̣ам̣, тепариват̣т̣ан̃ча там̣ дхаммачаккаппаваттанан̃ча̄ти тепариват̣т̣адхаммачаккаппаваттанам̣, тадева суттантам̣, тасса парийоса̄нети аттхо.
са̄лигаббхам̣ пха̄летва̄ а̄да̄йа̄ти са̄лигаббхам̣ пха̄летва̄ таттха лаббхама̄нам̣ са̄ликхӣрарасам̣ а̄да̄йа. ануччхавиканти буддха̄нам̣ ануччхавикам̣ кхӣрапа̄йасам̣ пача̄пема. вен̣ийо пурисабха̄вавасена бандхитва̄ кала̄пакаран̣е кала̄паггам̣. кхале кала̄па̄нам̣ т̣хапанадивасе кхалаггам̣. маддитва̄ вӣхӣнам̣ ра̄сикаран̣адивасе кхалабхан̣д̣аггам̣. кот̣т̣хесу хи дхан̃н̃асса паккхипанадивасе кот̣т̣хаггам̣.
две гатийоти две ева ниппхаттийо, две нит̣т̣ха̄ти аттхо. тасмим̣ кума̄ре саббан̃н̃утам̣ паттети кон̣д̣ан̃н̃ама̄н̣авассева ладдхийам̣ т̣хатва̄ итарепи чха джана̄ путте ануса̄сим̣су. бодхируккхамӯле па̄чӣнапассам̣ ачалат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, йам̣ ‘‘ваджира̄сана’’нтипи вуччати. махатам̣ махатийо вахатӣти ‘‘па̄чӣнамукхо’’ти аватва̄ ‘‘па̄чӣналокадха̄туабхимукхо’’ти вуттам̣. мам̣сачаккхупи локана̄тхасса аппат̣игха̄там̣ маха̄висайан̃ча̄ти. чатуран̇гасаманна̄гатанти ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча, ат̣т̣хи ча авасиссатӯ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.22, 237; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196) вуттачатуран̇гасаманна̄гатам̣.
идам̣ пана саббамева̄ти ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десесса̄мӣ’’тиа̄динайаппаваттам̣ (ма. ни. 1.284; 2.341; маха̄ва. 10) саббамева. паривитаккаматтамева татха̄ аттхасиддхийа̄ абха̄вато. пуппхитапхалитам̣ катва̄ти абхин̃н̃а̄пат̣исамбхида̄хи саббапа̄липхуллам̣, маггапхалехи саббасо пхалабха̄рабхаритан̃ча каронто пуппхитам̣ пхалитам̣ катва̄. апаккамитука̄мо хутва̄ти двепи аггаса̄ваке аттано нипаччака̄рам̣ каронте дисва̄ тесам̣ гун̣а̄тирекатам̣ баху ман̃н̃анто буддха̄нам̣ сантика̄ апаккамитука̄мо хутва̄. таттхева̄ти чхаддантадахатӣрейева.
са̄рипутта-моггалла̄наттхераваттху
189-190. дутийататийесу иддхиманта̄нанти еттха манта-саддо атисайаттхависайоти тхерасса атисайикаиддхитам̣ дассетум̣ – ‘‘иддхийа̄ сампанна̄на’’нти вуттам̣. саха пам̣сӯхи кӣл̣им̣сӯти сахапам̣сукӣл̣ита̄. идхалокаттабха̄вамева̄ти дит̣т̣хадхаммикааттабха̄вамева. сол̣аса пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхитва̄ т̣хитоти маджджхиманика̄йе анупадасуттантадесана̄йа ‘‘маха̄пан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, путхупан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, ха̄сапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, джаванапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, тиккхапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, ниббедхикапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто’’ти (ма. ни. 3.93) евама̄гата̄ маха̄пан̃н̃а̄дика̄ чха, тасмим̣йева сутте а̄гата̄ нава̄нупуббавиха̄расама̄паттипан̃н̃а̄, арахаттамаггапан̃н̃а̄ти има̄ сол̣асавидха̄ пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхитва̄ саччхикатва̄ т̣хито.
пан̃хаса̄каччханти пан̃хасса пуччханавасена виссаджджанавасена ча са̄каччхам̣ кароти. аттхикехи упан̃н̃а̄там̣ магганти етам̣ анубандханасса ка̄ран̣авачанам̣. идан̃хи вуттам̣ хоти – йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ бхиккхум̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхеййам̣. касма̄? йасма̄ идам̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандханам̣ на̄ма аттхикехи упан̃н̃а̄там̣ маггам̣, н̃а̄то чева упагато ча магготи аттхо. атха ва̄ аттхикехи амхехи маран̣е сати аматенапи бхавитаббанти евам̣ кевалам̣ аттхӣти упан̃н̃а̄там̣, анума̄нан̃а̄н̣ена упагантва̄ н̃а̄там̣ нибба̄нам̣ на̄ма аттхи, там̣ магганто парийесантоти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо.
несам̣ париса̄йа̄ти двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ парива̄рабхӯтапариса̄йа. две аггаса̄вакети са̄рипуттамоггалла̄не две маха̄нубха̄ве са̄ваке. т̣ха̄нантарети аггаса̄вакаттасан̃н̃ите т̣ха̄нантаре т̣хапеси. касма̄ панеттха ‘‘аггаса̄ваке’’ти аватва̄ ‘‘маха̄са̄ваке’’ти вуттам̣. йади ан̃н̃епи маха̄тхера̄ абхин̃н̃а̄та̄дигун̣ависесайогена ‘‘маха̄са̄вака̄’’ти ваттаббатам̣ лабханти, имейева пана са̄вакесу анан̃н̃аса̄дха̄ран̣абхӯта̄ висесато ‘‘маха̄са̄вака̄’’ти ваттабба̄ти дассанаттхам̣ ‘‘двепи маха̄са̄ваке’’ти вуттам̣.
маха̄кассапаттхераваттху
191. чатуттхе йасма̄ дхутава̄дадхутадхаммадхутан̇га̄ни дхутамӯлака̄ни, тасма̄ ‘‘дхуто ведитаббо’’ти а̄раддхам̣, таттха килесе дхуни дхутава̄ти дхуто, дхутакилесо пуггало, килесадхунано ва̄ дхаммо, килесадхунано дхаммоти ча сапуббабха̄го арийамагго дат̣т̣хаббо. там̣ дхутасан̃н̃итам̣ килесадхунанадхаммам̣ вадати, паре таттха патит̣т̣ха̄петӣти дхутава̄до. чатуккан̃четтха самбхаватӣти там̣ дассетум̣ – ‘‘еттха пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тайиданти нипа̄то, тасса со айанти аттхо. дхутабхӯтасса дхутабхӯта̄ дхамма̄ дхутадхамма̄. аппиччхата̄ сантут̣т̣хита̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄ ева. килесе самма̄ ликхати таччхатӣти саллекхо, килесаджегуччхӣ, тасса бха̄во саллекхата̄. двӣхипи ка̄мехи вивиччатӣти павивеко, йонисоманасика̄рабахуло пуггало, тасса бха̄во павивеката̄. имина̄ сарӣрат̣т̣хапанаматтена аттхӣти идамат̣т̣хи ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄, тасса бха̄во идамат̣т̣хита̄, имехи ва̄ кусаладхаммехи аттхи идамат̣т̣хи, йена н̃а̄н̣ена ‘‘паббаджитена на̄ма пам̣сукӯликан̇га̄дӣсу патит̣т̣хитена бхавитабба’’нти йатха̄нусит̣т̣хам̣ дхутагун̣е сама̄дийати чева парихарати ча, там̣ н̃а̄н̣ам̣ идамат̣т̣хита̄. тена̄ха – ‘‘идамат̣т̣хита̄ н̃а̄н̣амева̄’’ти. дхутадхамма̄ на̄ма̄ти дхутан̇гасевана̄йа пат̣ипаккхабхӯта̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ дхунанавасена паваттийа̄ дхутоти ладдхана̄ма̄йа дхутан̇гачетана̄йа упака̄рака̄ дхамма̄ти катва̄ дхутадхамма̄ на̄ма. анупатантӣти тадантогадха̄ таппарийа̄панна̄ хонти тадубхайассева паваттивисесабха̄вато. пат̣иккхепаваттхӯсӯти дхутан̇гасевана̄йа пат̣иккхипитаббаваттхӯсу паха̄таббаваттхӯсу.
пам̣сукӯликан̇гам̣…пе… несаджджикан̇ганти уддесопи пеййа̄ланайена дассито. йадеттха ваттаббам̣, там̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.22 а̄дайо) виттха̄рато вуттам̣. дхутава̄даггахан̣енева тхерасса дхутабха̄вопи гахито хотӣти ‘‘дхутава̄да̄на’’нтева вуттам̣. айам̣ маха̄ти абхинӣха̄ра̄димахантата̄йапи са̄санасса упака̄рита̄йапи айам̣ тхеро маха̄, гун̣амахантата̄йа пасам̣са̄вачанамева ва̄ етам̣ тхерасса йадидам̣ маха̄кассапоти йатха̄ ‘‘маха̄моггалла̄но’’ти.
саттху дхаммадесана̄йа ваттхуттайе сан̃джа̄таппаса̄дата̄йа упа̄сакабха̄ве т̣хитатта̄ вуттам̣ – ‘‘упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄ди. етасса аггабха̄васса̄ти йоджетаббам̣. саччака̄роти саччабха̄ва̄вахо ка̄ро, ависам̣ва̄данавасена ва̄ тадаттхаса̄дханоти аттхо. кола̄халанти кутӯхалавиппха̄ро. саттха̄ саттаме саттаме сам̣ваччхаре дхаммам̣ катхенто сатта̄нам̣ саванайоггам̣ ка̄лам̣ саллаккхенто дива̄ са̄йанхасамайам̣ катхети, раттийам̣ сакалайа̄мам̣. тена̄ха – ‘‘бра̄хман̣о бра̄хман̣е а̄ха – ‘бхоти ким̣ раттим̣ дхаммам̣ сун̣иссаси дива̄’’’ти. висса̄сикоти висса̄сикабха̄во. ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа со’’ти ва̄ па̄т̣хо.
две асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамисса̄ти идам̣ са̄ парампара̄йа сотапатитам̣ аттхам̣ гахетва̄ а̄ха. адиннавипа̄касса̄ти авипаккавипа̄касса. бхаддаке ка̄лети йутте ка̄ле. наккхаттанти наккхаттена лаккхитам̣ чхан̣ам̣. тасмим̣ тасмин̃хи наккхатте анубхавитаббачхан̣а̄ни наккхатта̄ни на̄ма, итара̄ни пана чхан̣а̄ни на̄ма. самма̄патитадуккхато вимочанена тато ниййа̄на̄вахата̄йа иччхитаттхасса лабха̄панато ча ниййа̄никам̣. тесанти суван̣н̣ападума̄нам̣. оламбака̄ти суван̣н̣аратанавичитта̄ ратанада̄ма̄. пун̃н̃анийа̄мена̄ти пун̃н̃а̄нубха̄васиддхена нийа̄мена. свасса ба̄ра̄н̣асираджджам̣ да̄тум̣ катока̄со. пхуссаратханти ман̇галаратхам̣. сетаччхаттаун̣хӣсава̄лабӣджаникхаггаман̣ипа̄дука̄ни пан̃чавидхам̣ ра̄джакакудхабхан̣д̣анти ваданти. идха пана сетаччхаттам̣ висум̣ гахитанти сӣха̄санам̣ пан̃чамам̣ катва̄ ваданти. па̄рупанакан̣н̣анти па̄рупанаваттхасса дасантам̣. диббаваттхада̄йипун̃н̃а̄нубха̄вачодито ‘‘нану та̄та̄ тхӯла’’нти а̄ха. ахо тапассӣти ахо капан̣о ахам̣ ра̄джа̄ти аттхо. буддха̄нам̣ саддахитва̄ти буддха̄нам̣ са̄санам̣ саддахитва̄. чан̇каманасата̄нӣти ити-саддо а̄дйаттхо. тена хи аггиса̄ла̄дӣни паббаджитаса̄руппа̄ни т̣ха̄на̄ни сан̇ган̣ха̄ти.
са̄дхукӣл̣итанти арийа̄нам̣ париниббутат̣т̣ха̄не ка̄таббасакка̄рам̣ вадати. наппамаджджи, нирога̄ аййа̄ти пуччхита̄ка̄радассанам̣. париниббута̄ дева̄ти девӣ пат̣ивачанам̣ ада̄си. пат̣ийа̄детва̄ти ниййа̄тетва̄. саман̣акапаббаджджанти самитапа̄пехи арийехи анут̣т̣ха̄таббапаббаджджам̣. со хи ра̄джа̄ паччекабуддха̄нам̣ весасса дит̣т̣хатта̄ ‘‘идамева бхаддака’’нти та̄дисам̣йева лин̇гам̣ ган̣хи. таттхева̄ти брахмалоке ева. вӣсатиме вассе сампаттети а̄харитва̄ самбандхо. брахмалокато чавитва̄ ниббаттатта̄, брахмачарийа̄дхика̄расса ча чирака̄ласамбхӯтатта̄ ‘‘еварӯпам̣ катхам̣ ма̄ катхетха̄’’ти а̄ха. вӣсати дхаран̣а̄ни никкханти ваданти, пан̃чапалам̣ никкханти апаре. иттха̄кароти иттхиратанасса уппаттит̣т̣ха̄нам̣. аййадхӣта̄ти амха̄кам̣ аййасса дхӣта̄, бхаддака̄пила̄нӣти аттхо. сама̄напан̣н̣анти садисапан̣н̣ам̣ садисалекхам̣ кума̄расса кума̄рика̄йа ча йуттам̣ пан̣н̣алекхам̣. те пуриса̄ сама̄гатат̣т̣ха̄нато магадхарат̣т̣хе маха̄титтхага̄мам̣ маддарат̣т̣хе са̄галанагаран̃ча уддисса апаккаманта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виссаджджанта̄ на̄ма хонтӣти ‘‘ито ча етто ча песесу’’нти вутта̄.
пуппхада̄манти хаттхихаттхаппама̄н̣ам̣ пуппхада̄мам̣. та̄нӣти та̄ни убхохи гантха̄пита̄ни две пуппхада̄ма̄ни. тети убхо бхадда̄ чева пиппаликума̄ро ча. лока̄мисена̄ти ка̄масса̄дена. асам̣сат̣т̣ха̄ти на сам̣йутта̄ гхат̣е джалантена вийа падӣпена аджджха̄сайе самуджджалантена вимоккхабӣджена самусса̄хитачиттатта̄. йантабаддха̄нӣти сассасампа̄данаттхам̣ таттха таттха два̄ракава̄т̣айоджанавасена баддха̄ни никкхаманатумба̄ни. каммантоти касикаммакаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. да̄сикага̄ма̄ти да̄са̄нам̣ васанага̄ма̄. оса̄ретва̄ти паккхипитва̄. а̄каппакуттавасена̄ти а̄ка̄равасена кирийа̄васена. анануччхавиканти паббаджитабха̄васса ананурӯпам̣. тасса маттхакети дведха̄патхасса двидха̄бхӯтат̣т̣ха̄не. етесам̣ сан̇гахам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣти нисӣдатӣти самбандхо. са̄ пана таттха саттху нисаджджа̄ едисӣти дассетум̣ – ‘‘нисӣданто пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йа̄ буддха̄нам̣ апаримитака̄ласамбхӯта̄чинтеййа̄парин̃н̃еййапун̃н̃асамбха̄рӯпачайаниббатта̄ рӯпаппабха̄вабуддхагун̣авиджджотита̄ дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанасамуджджалита̄ бйа̄маппабха̄кетума̄ла̄лан̇ката̄ сабха̄васиддхита̄йа акиттима̄ рӯпака̄йасирӣ, там̣йева маха̄кассапасса адит̣т̣хапуббаппаса̄дасам̣ваддханаттхам̣ аниггӯхитва̄ нисинно бхагава̄ ‘‘буддхавесам̣ гахетва̄…пе… нисӣдӣ’’ти вутто. асӣтихаттхаппадесам̣ бйа̄петва̄ паваттийа̄ асӣтихаттха̄ти вутта̄. сатаса̄кхоти бахуса̄кхо анекаса̄кхо. суван̣н̣аван̣н̣ова ахоси нирантарам̣ буддхарасмӣхи самантато самокин̣н̣абха̄вато.
тӣсу т̣ха̄несӯти дӯрато на̄тидӯре а̄саннети тӣсу т̣ха̄несу. тӣхи ова̄дехӣти ‘‘тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘тиббам̣ ме хироттаппам̣ паччупат̣т̣хитам̣ бхависсати тхересу навесу маджджхимесӯ’ти. еван̃хи те, кассапа, сиккхитаббам̣. тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘йам̣ кин̃чи дхаммам̣ сун̣исса̄ми кусалӯпасам̣хитам̣, саббам̣ там̣ ат̣т̣хим̣ катва̄ манаси каритва̄ саббам̣ четаса̄ саманна̄харитва̄ охитасото дхаммам̣ сун̣исса̄мӣ’ти, еван̃хи те, кассапа, сиккхитаббам̣. тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘са̄тасахагата̄ ча ме ка̄йагата̄сати на виджахиссатӣ’ти, еван̃хи те, кассапа, сиккхитабба’’нти (сам̣. ни. 2.154) имехи тӣхи ова̄дехи. еттха хи бхагава̄ пат̣хамам̣ ова̄дам̣ тхерасса бра̄хман̣аджа̄тикатта̄ джа̄тима̄наппаха̄наттхамабха̄си, дутийам̣ ба̄хусаччам̣ нисса̄йа уппаджджанакаахам̣ка̄раппаха̄наттхам̣, татийам̣ упадхисампаттим̣ нисса̄йа уппаджджанакааттасинехаппаха̄наттхам̣. мудука̄ кхо тйа̄йанти мудука̄ кхо те айам̣. касма̄ пана бхагава̄ евама̄ха? тхерена саха чӣварам̣ париваттетука̄мата̄йа. касма̄ париваттетука̄мо джа̄тоти? тхерам̣ аттано т̣ха̄не т̣хапетука̄мата̄йа. ким̣ са̄рипуттамоггалла̄на̄ наттхӣти? аттхи, евам̣ панасса ахоси ‘‘имена чирам̣ т̣хассанти, кассапо пана вӣсативассасата̄йуко, со майи париниббуте саттапан̣н̣игуха̄йам̣ васитва̄ дхаммавинайасан̇гахам̣ катва̄ мама са̄санам̣ пан̃чавассасахассапарима̄н̣ака̄лаппаваттанакам̣ кариссатӣти аттано т̣ха̄не т̣хапеси. евам̣ бхиккхӯ кассапасса суссӯситаббам̣ ман̃н̃иссантӣ’’ти. тасма̄ евама̄ха.
чандӯпамоти чандасадисо хутва̄. ким̣ париман̣д̣алата̄йа? но, апича кхо йатха̄ чандо гаганаталам̣ паккхандама̄но на кеначи саддхим̣ сантхавам̣ ва̄ синехам̣ ва̄ а̄лайам̣ ва̄ кароти, на ча на хоти маха̄джанасса пийо мана̄по, айампи евам̣ кеначи саддхим̣ сантхава̄дӣнам̣ акаран̣ена бахуджанасса пийо мана̄по чандӯпамо хутва̄ кхаттийакула̄дӣни чатта̄ри кула̄ни упасан̇каматӣти аттхо. апакассева ка̄йам̣ апакасса читтанти тенева сантхава̄дӣнам̣ акаран̣ена ка̄йан̃ча читтан̃ча апакад̣д̣хитва̄, апанетва̄ти аттхо. ниччам̣ навоти ниччанавакова, а̄гантукасадисо хутва̄ти аттхо. а̄гантуко хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сампаттагехам̣ пависитва̄ саче нам̣ гхараса̄мика̄ дисва̄ ‘‘амха̄кампи путтабха̄таро виппава̄сам̣ гантва̄ евам̣ вичарим̣сӯ’’ти анукампама̄на̄ нисӣда̄петва̄ бходженти, бхуттаматтойева ‘‘тумха̄кам̣ бха̄джанам̣ ган̣хатха̄’’ти ут̣т̣ха̄йа паккамати, на техи саддхим̣ сантхавам̣ ва̄ кароти, киччакаран̣ӣйа̄ни ва̄ сам̣видахати, евамайампи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сампаттам̣ гхарам̣ пависитва̄ йам̣ ирийа̄патхе пасанна̄ манусса̄ денти, там̣ гахетва̄ чхиннасантхаво тесам̣ киччакаран̣ӣйе абйа̄ват̣о хутва̄ никкхаматӣти дӣпети.
аппагаббхоти наппагаббхо, ат̣т̣хат̣т̣ха̄нена ка̄йапа̄габбхийена, чатут̣т̣ха̄нена вачӣпа̄габбхийена, анекат̣т̣ха̄нена манопа̄габбхийена ча вирахитоти аттхо. ат̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йапа̄габбхийам̣ на̄ма сан̇гхаган̣апуггалабходжанаса̄ладжанта̄гхаранаха̄натиттхабхиккха̄ча̄рамаггесу антарагхарапавесане ча ка̄йена аппатирӯпакаран̣ам̣. чатут̣т̣ха̄нам̣ вачӣпа̄габбхийам̣ на̄ма сан̇гхаган̣апуггалаантарагхаресу аппатирӯпава̄ча̄ниччха̄ран̣ам̣. анекат̣т̣ха̄нам̣ манопа̄габбхийам̣ на̄ма тесу тесу т̣ха̄несу ка̄йава̄ча̄хи аджджха̄ча̄рам̣ ана̄паджджитва̄пи манаса̄ ка̄мавитакка̄дӣнам̣ витакканам̣. саббесампи имесам̣ па̄габбхийа̄нам̣ абха̄вена аппагаббхо хутва̄ кула̄ни упасан̇каматӣти аттхо. кассапасам̣йуттена ча чандӯпамаппат̣ипада̄дитхерасса дхутава̄десу аггабха̄васса бодхитатта̄ вуттам̣ ‘‘етадева кассапасам̣йуттам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄’’ти.
ануруддхаттхераваттху
192. пан̃чаме бходжанапапан̃чаматтанти гочарага̄ме пин̣д̣а̄йа чаран̣а̄ха̄рапарибхогасан̃н̃итам̣ бходжанапапан̃чаматтам̣. дӣпаруккха̄нанти лохадантакат̣т̣хамайа̄нам̣ маханта̄нам̣ дӣпаруккха̄нам̣. лохамайесупи хи тесу дӣпа̄дха̄ресу дӣпаруккхака̄ти рул̣хиреса̄ дат̣т̣хабба̄. оламбакадӣпаман̣д̣аладӣпасан̃чаран̣адӣпа̄дика̄ сесадӣпа̄.
анупарийа̄йи падаккхин̣акаран̣авасена. ахам̣ тена̄ти йена туйхам̣ аттхо, ахам̣ тена пава̄реми, тасма̄ там̣ а̄хара̄петва̄ ган̣ха̄ти аттхо. суван̣н̣апа̄тийам̣йевасса бхаттам̣ уппаджджӣти девата̄нубха̄вена уппаджджи, на кин̃чи пачанакиччам̣ аттхи. сатта маха̄пурисавитакке витаккесӣти ‘‘аппиччхасса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо махиччхасса̄’’тиа̄дике сатта маха̄пурисавитакке витаккеси. ат̣т̣хамети ‘‘ниппапан̃ча̄ра̄масса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо папан̃ча̄ра̄масса̄’’ти етасмим̣ пурисавитакке.
мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа̄ти ‘‘аппиччхасса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо махиччхасса̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.358; а. ни. 8.30) маха̄пурисавитаккавасена а̄раддхаматтам̣ маттхакам̣ па̄петум̣ асаматтхабха̄вена т̣хитам̣ мама сан̇каппам̣ джа̄нитва̄. маномайена̄ти маномайена вийа манаса̄ ниммитасадисена, парин̣а̄митена̄ти аттхо. иддхийа̄ти ‘‘айам̣ ка̄йо идам̣ читтам̣ вийа хотӯ’’ти евам̣ паватта̄йа адхит̣т̣ха̄ниддхийа̄.
йада̄ ме аху сан̇каппоти йасмим̣ ка̄ле майхам̣ ‘‘кӣдисо ну кхо ат̣т̣хамо маха̄пурисавитакко’’ти паривитакко ахоси, йада̄ ме аху сан̇каппо, тато мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа иддхийа̄ упасан̇ками, уттари десайӣти йоджана̄. уттари десайӣти ‘‘ниппапан̃ча̄ра̄масса̄йам̣ дхаммо ниппапан̃чаратино, на̄йам̣ дхаммо папан̃ча̄ра̄масса папан̃чаратино’’ти (дӣ. ни. 3.358; а. ни. 8.30) имам̣ ат̣т̣хамам̣ маха̄пурисавитаккам̣ пӯренто упари десайи. там̣ пана деситам̣ дассенто а̄ха – ‘‘ниппапан̃чарато буддхо, ниппапан̃чамадесайӣ’’ти, папан̃ча̄ на̄ма ра̄га̄дайо килеса̄, тесам̣ вӯпасаманата̄йа тадабха̄вато ча локуттарадхамма̄ ниппапан̃ча̄ на̄ма. йатха̄ там̣ па̄пун̣а̄ти, татха̄ дхаммам̣ десеси, са̄муккам̣сикам̣ чатусаччадесанам̣ адесайӣти аттхо.
тасса̄хам̣ дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти тасса саттху десана̄дхаммам̣ джа̄нитва̄. виха̄синти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджанто вихарим̣. са̄сане ратоти сиккхаттайасан̇гахе са̄сане абхирато. тиссо виджджа̄ ануппатта̄ти пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣, диббачаккхун̃а̄н̣ам̣, а̄саваккхайан̃а̄н̣анти има̄ тиссо виджджа̄ майа̄ ануппатта̄ саччхиката̄. тато ева катам̣ буддхасса са̄санам̣, анусит̣т̣хи ова̄до анут̣т̣хитоти аттхо.
бхаддийаттхераваттху
193. чхат̣т̣хе учча-саддена сама̄наттхо учча̄-саддоти а̄ха – ‘‘учча̄кулика̄нанти учче куле джа̄та̄на’’нти. ка̄л̣ӣ са̄ девӣти ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа ка̄л̣ӣ са̄ девӣ. кула̄нуккамена раджджа̄нуппатти маха̄кулинассева̄ти вуттам̣ – ‘‘сойева ча̄’’тиа̄ди.
лакун̣д̣акабхаддийаттхераваттху
194. саттаме риттакоти деййаваттхурахито. гун̣е а̄ваджджетва̄ти бхагавато рӯпагун̣е чева а̄каппасампада̄дигун̣е ча аттано адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ амбапаккасса пат̣иггахан̣ам̣ парибхун̃джананти евама̄дике йатха̄упат̣т̣хите гун̣е а̄ваджджетва̄.
пин̣д̣олабха̄радва̄джаттхераваттху
195. ат̣т̣хаме абхӣтана̄дабха̄вена сӣхасса вийа на̄до сӣхана̄до, со етесам̣ аттхӣти сӣхана̄дика̄, тесам̣ сӣхана̄дика̄нам̣. гарахитаббапасам̣ситаббадхамме йа̄тха̄вато джа̄нантассева гараха̄ пасам̣са̄ ча йуттарӯпа̄ти а̄ха – ‘‘буддха̄ ча на̄ма̄’’тиа̄ди. кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄дӣхи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса бхӯмим̣ дассети. тена хи н̃а̄н̣ена арийаса̄вако паччавеккханто ‘‘кхӣн̣а̄ джа̄тӣ’’тиа̄дим̣ паджа̄на̄ти. катама̄ панасса джа̄ти кхӣн̣а̄, катхан̃ча паджа̄на̄тӣти? на та̄васса атӣта̄ кхӣн̣а̄ пуббева кхӣн̣атта̄, на ана̄гата̄ ана̄гате ва̄йа̄ма̄бха̄вато, на паччуппанна̄ виджджама̄натта̄. йа̄ пана маггасса абха̄витатта̄ уппаджджеййа екачатупан̃чавока̄рабхавесу екачатупан̃чаккхандхаппабхеда̄ джа̄ти, са̄ маггасса бха̄витатта̄ ануппа̄дадхамматам̣ а̄паджджанена кхӣн̣а̄. там̣ со маггабха̄вана̄йа пахӣнакилесе паччавеккхитва̄ ‘‘килеса̄бха̄ве виджджама̄нампи каммам̣ а̄йатим̣ аппат̣исандхикам̣ хотӣ’’ти джа̄нанто паджа̄на̄ти.
вуситанти вут̣т̣хам̣ паривут̣т̣хам̣, катам̣ чаритам̣ нит̣т̣хитанти аттхо. брахмачарийанти маггабрахмачарийам̣. путхуджджанакалйа̄н̣акена хи саддхим̣ сатта секкха̄ маггабрахмачарийам̣ васанти на̄ма, кхӣн̣а̄саво вут̣т̣хава̄со. тасма̄ арийаса̄вако аттано брахмачарийава̄сам̣ паччавеккханто ‘‘вуситам̣ брахмачарийа’’нти паджа̄на̄ти. катам̣ каран̣ӣйанти чатӯсу саччесу чатӯхи маггехи парин̃н̃а̄паха̄насаччхикирийа̄бха̄вана̄бхисамайавасена сол̣асавидхам̣ киччам̣ нит̣т̣ха̄питанти аттхо. путхуджджанакалйа̄н̣ака̄дайо хи там̣ киччам̣ каронти, кхӣн̣а̄саво катакаран̣ӣйо. тасма̄ арийаса̄вако аттано каран̣ӣйам̣ паччавеккханто ‘‘катам̣ каран̣ӣйа’’нти паджа̄на̄ти. на̄парам̣ иттхатта̄йа̄ти ида̄ни пуна иттхабха̄ва̄йа евам̣ сол̣асавидхакиччабха̄ва̄йа, килесаккхайа̄йа ва̄ маггабха̄вана̄йа киччам̣ ме наттхӣти паджа̄на̄ти. атха ва̄ иттхатта̄йа̄ти иттхабха̄вато имасма̄ евам̣пака̄ра̄ ида̄ни ваттама̄наккхандхасанта̄на̄ апарам̣ кхандхасанта̄нам̣ майхам̣ наттхи, име пана пан̃чаккхандха̄ парин̃н̃а̄та̄ тит̣т̣ханти чхиннамӯлака̄ руккха̄ вийа, те чаримакавин̃н̃а̄н̣аниродхена анупа̄да̄но вийа джа̄таведо нибба̄йиссантӣти паджа̄на̄ти.
манта̄н̣ипуттапун̣н̣аттхераваттху
196. наваме ат̣т̣ха̄расасупи виджджа̄т̣т̣ха̄несу ниппхаттим̣ гататта̄ ‘‘саббасиппесу ковидо хутва̄’’ти вуттам̣. абхидайа̄аббхан̃н̃а̄вахассева дхаммасса таттха упалаббханато ‘‘моккхадхаммам̣ адисва̄’’ти вуттам̣. тена̄ха – ‘‘идам̣ ведаттайам̣ на̄ма̄’’тиа̄ди. татха̄ хи анена дуггатипаримуччанампи дуллабхам̣, абхин̃н̃а̄парива̄ра̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ сама̄паттӣнам̣ ла̄бхита̄йа сайам̣ екадесена упасанто парамуккам̣сагатам̣ уттамадаматхасаматхам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавантам̣ самбха̄венто ‘‘айам̣ пурисо’’тиа̄дима̄ха. пит̣ака̄ни гахетва̄ а̄гаччхантӣти пхалабха̄джана̄ни гахетва̄ асса̄мика̄йа а̄гаччханти. буддха̄нанти га̄рававасена бахувачананиддесо като. парибхун̃джӣти девата̄хи паккхиттадиббоджам̣ ванамӯлапхала̄пхалам̣ парибхун̃джи. патте патит̣т̣ха̄питасаманантарамева хи девата̄ таттха диббоджам̣ паккхипим̣су. саммаситва̄ти паччавеккхитва̄, париваттетва̄ти ча ваданти. арахаттам̣ па̄пун̣им̣сӯти маха̄деваттхерасса анумоданакатха̄йа анупуббикатха̄саккхика̄йа сувисодхитачиттасанта̄на̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су.
дасахи катха̄ваттхӯхӣти аппиччхакатха̄ сантут̣т̣хикатха̄ павивекакатха̄ асам̣саггакатха̄ вӣрийа̄рамбхакатха̄ сӣласампада̄катха̄ сама̄дхисампада̄катха̄ пан̃н̃а̄сампада̄катха̄ вимуттисампада̄катха̄ вимуттин̃а̄н̣адассанасампада̄катха̄ти имехи дасахи катха̄ваттхӯхи. джа̄тибхӯмират̣т̣хава̄синоти джа̄тибхӯмивантадесава̄сино, саттху джа̄тадесава̄синоти аттхо. сӣса̄нулокикоти пурато гаччхантасса сӣсам̣ ану ану пассанто. ока̄сам̣ саллаккхетва̄ти са̄каччха̄йа авасарам̣ саллаккхетва̄. саттависуддхиккамам̣ пуччхӣти ‘‘ким̣ ну кхо, а̄вусо, сӣлависуддхаттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.257) сатта висуддхийо пуччхи. дхаммакатхика̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапеси сависесена дасакатха̄ваттхула̄бхита̄йа.
маха̄качча̄наттхераваттху
197. дасаме сам̣кхиттена катхитадхаммасса̄ти мадхупин̣д̣икасуттантадесана̄су вийа сан̇кхепена деситадхаммасса. там̣ десанам̣ виттха̄ретва̄ти там̣ сан̇кхепадесанам̣ а̄йатана̄дивасена виттха̄ретва̄. аттхам̣ вибхаджама̄на̄нанти тасса̄ сан̇кхепадесана̄йа аттхам̣ вибхаджитва̄ катхента̄нам̣. аттхавасена ва̄ти ‘‘еттака̄ етасса аттха̄’’ти аттхавасена ва̄ десанам̣ пӯретум̣ сакконти. бйан̃джанавасена ва̄ти ‘‘еттака̄ни еттха бйан̃джана̄ни десана̄васена ваттабба̄нӣ’’ти бйан̃джанавасена ва̄ пӯретум̣ сакконти. айам̣ пана маха̄качча̄наттхеро убхайавасенапи саккоти тасса сан̇кхепена уддит̣т̣хасса виттха̄рена саттху аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ десанато, тасма̄ таттха агготи вутто. вуттанайенева̄ти ‘‘па̄това субходжанам̣ бхун̃джитва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева. ан̃н̃ехӣти ан̃н̃а̄сам̣ иттхӣнам̣ кесехи ативийа дӣгха̄. на кевалан̃ча дӣгха̄ ева, атха кхо синиддханӣламудукан̃чика̄ ча. никкесӣти аппакесӣ йатха̄ ‘‘анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти.
пан̣ийанти виккетаббабхан̣д̣ам̣. а̄ваджджетва̄ти упаниссайам̣ кеса̄нам̣ пакатибха̄ва̄паттин̃ча а̄ваджджетва̄. га̄равена̄ти мун̣д̣асӣса̄пи тхере га̄равена екавачаненева а̄гантва̄. нимантетва̄ти сва̄тана̄йа нимантетва̄. имисса̄ иттхийа̄ти йатха̄вуттасет̣т̣хидхӣтарама̄ха. дит̣т̣хадхаммикова̄ти авадха̄ран̣ам̣ ат̣т̣ха̄напайуттам̣, дит̣т̣хадхаммико йасапат̣ила̄бхова ахосӣти аттхо. йасапат̣ила̄бхоти ча бхавасампаттипат̣ила̄бхо. саттасу хи джаваначетана̄су пат̣хама̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйапхала̄, паччхима̄ упападжджаведанӣйапхала̄, маджджхе пан̃ча апара̄парийаведанӣйапхала̄, тасма̄ пат̣хамам̣ екам̣ четанам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ йатха̄сакам̣ парипун̣н̣апхалада̄йино хонти, пат̣хамачетана̄йа пана дит̣т̣хадхаммико йасапат̣ила̄бхова ахоси.
пат̣хамаетадаггаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.