14. етадаггавагго
(14) 1. пат̣хамаетадаггавагго
етадаггападаван̣н̣ана̄
188. етадаггесу пат̣хамаваггасса пат̣хаме а̄димхи диссатӣти еттха аггасаддоти а̄нетва̄ йоджетаббам̣. аджджатаггети аджджадивасам̣ а̄дим̣ катва̄ти аттхо. ан̇гулаггена̄ти ан̇гуликот̣ийа̄. амбилагганти амбилакот̣т̣ха̄со. кот̣ибхӯта̄ти парамакот̣ибхӯта̄ тасмим̣ т̣ха̄не та̄диса̄нам̣ ан̃н̃есам̣ абха̄вато. тато ева сет̣т̣хабхӯта̄типи агга̄. етадаггасанниккхепоти етадагге т̣хапанам̣ ат̣т̣хуппаттиа̄дӣхи чатӯхипи ка̄ран̣ехи. маха̄пан̃н̃ата̄йа тхерена етадаггат̣т̣ха̄насса ладдхабха̄вам̣ виттха̄рато дассетум̣ – ‘‘катха’’нтиа̄дима̄ха. две падантара̄нӣти кан̣д̣амбамӯле йугандхарапаббатети двӣсу т̣ха̄несу две пада̄ни дассетва̄. мун̣д̣апӣт̣хаканти йам̣ саттан̇гам̣ пан̃чан̇гам̣ ва̄ на хоти, кевалам̣ мун̣д̣акапӣт̣хам̣, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. аваттхаритва̄ нисӣдӣти буддха̄нубха̄вена аджджхоттхаритва̄ нисӣди. тена̄ха – ‘‘евам̣ нисӣданто’’тиа̄ди. ка̄йасаккхим̣ катва̄ти на̄мака̄йена десана̄йа сампат̣иччханавасена саккхибхӯтам̣ катва̄. кусала̄ дхамма̄ акусала̄ дхамма̄ абйа̄ката̄ дхамма̄ти ити-саддо а̄дйаттхо, тена саббам̣ абхидхаммадесанам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
па̄т̣иха̄рийат̣т̣ха̄нети йамакапа̄т̣иха̄рийасса катат̣т̣ха̄не. пассатха̄ти тесам̣ бахубха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣. асса̄ти мануссасамӯхасса екабха̄вам̣. а̄каппанти а̄ка̄рам̣. маха̄джаноти садеваке локе саббо маха̄джано. йатха̄ нирайадассанам̣ сам̣вегаджананаттхам̣, евам̣ девалокадассанампи сам̣вегаджананаттхамева ‘‘анупуббикатха̄йам̣ саггакатха̄ вийа евам̣ саббасампаттисамупетопи сагго аниччо аддхуво чаванадхаммо’’ти. саджджетва̄ти самапан̣н̣а̄са̄йа муччхана̄хи йатха̄ ка̄мена нива̄детум̣ сакка̄, евам̣ саджджетва̄.
путхуджджанапан̃чакам̣ пан̃ханти путхуджджанапан̃хам̣ а̄дим̣ катва̄ паваттитам̣ кхӣн̣а̄савапан̃хапарийантам̣ пан̃хапан̃чакам̣. пат̣хамам̣…пе… пуччхӣти путхуджджанависайе пан̃хам̣ пуччхи. пат̣исамбхида̄ йатха̄бхинӣха̄рам̣ йатха̄сакам̣ випассана̄бхинӣха̄рена пат̣хамабхӯмийа̄дайо вийа паваттитависайа̄ти вуттам̣ – ‘‘те аттано аттано пат̣исамбхида̄висайе т̣хатва̄ катхайим̣сӯ’’ти. буддхависайе пан̃хам̣ пуччхӣти –
‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се, йе ча секха̄ путхӯ идха;
тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти. (су. ни. 1044) –
идам̣ пан̃хам̣ пуччхи. таттха сан̇кха̄тадхамма̄ти сан̇кха̄та̄ н̃а̄та̄ чатусаччадхамма̄, йе ча сан̇кха̄тадхамма̄ чатӯхи маггехи пат̣ивиддхачатусаччадхамма̄ти аттхо. имина̄ асеккха̄ катхита̄. путху-саддо убхайаттхапи йоджетаббо ‘‘йе путхӯ сан̇кха̄тадхамма̄, йе ча путхӯ секха̄’’ти. тесанти тесам̣ двиннам̣ секкха̄секкхапуггала̄нам̣ ме пут̣т̣хоти йоджетаббам̣, майа̄ пут̣т̣хоти аттхо. ирийанти секкха̄секкхабхӯмийа̄ а̄гаманаппат̣ипадам̣. ирийати гаччхати секкхабхӯмим̣ асеккхабхӯмин̃ча ета̄йа̄ти ирийа̄, там̣ тесам̣ ирийам̣ а̄гаманаппат̣ипадам̣ майа̄ пут̣т̣хо пабрӯхи катхехӣти аттхо. евам̣ бхагава̄ буддхависайе пан̃хам̣ пуччхитва̄ ‘‘имасса ну кхо, са̄рипутта, сам̣кхиттена бха̄ситасса катхам̣ виттха̄рена аттхо дат̣т̣хаббо’’ти а̄ха. тхеро пан̃хам̣ олокетва̄ ‘‘саттха̄ мам̣ секкха̄секкха̄нам̣ бхиккхӯнам̣ а̄гаманаппат̣ипадам̣ пуччхатӣ’’ти пан̃хе никкан̇кхо хутва̄ ‘‘а̄гаманаппат̣ипада̄ на̄ма кхандха̄дивасена бахӯхипи мукхехи сакка̄ катхетум̣, катара̄ка̄рена ну кхо катхенто саттху аджджха̄сайам̣ ган̣хитум̣ саккхисса̄мӣ’’ти аджджха̄сайе кан̇кхи, там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘дхаммасена̄пати…пе… на саккотӣ’’ти. пуччхитапан̃хам̣ виссаджджетум̣ пат̣ибха̄не асати диса̄вилоканам̣ сатта̄нам̣ сабха̄воти дассенто, ‘‘пураттхима…пе... на̄саккхӣ’’ти а̄ха. таттха пан̃хуппаттит̣т̣ха̄нанти пан̃хуппаттика̄ран̣ам̣.
тхерасса киламанабха̄вам̣ джа̄нитва̄ти ‘‘са̄рипутто пан̃хе никкан̇кхо, аджджха̄сайе ме кан̇кхама̄но киламатӣ’’ти тхерасса киламанабха̄вам̣ н̃атва̄. чатумаха̄бхӯтикака̄йапариггаханти етена кхандхамукхена на̄марӯпапариггахо вутто. ‘‘бхӯтамиданти, са̄рипутта, саманупассасӣ’’ти хи вадантена бхагавата̄ кхандхавасена на̄марӯпапариггахо дассито. евам̣ кирасса бхагавато ахоси ‘‘са̄рипутто майа̄ найе адинне катхетум̣ на саккхиссати, динне пана найе мамаджджха̄сайам̣ гахетва̄ кхандхавасена катхессатӣ’’ти. тхерасса саха найада̄нена со пан̃хо найасатена найасахассена упат̣т̣ха̄си. тена̄ха – ‘‘ан̃н̃а̄там̣ бхагава̄, ан̃н̃а̄там̣ сугата̄’’ти.
арӯпа̄вачаре пат̣исандхи на̄ма на хотӣти бодхисамбха̄расамбхаран̣асса анока̄сабха̄вато вуттам̣. тена̄ха – ‘‘абхаббат̣т̣ха̄натта̄’’ти, ладдхабйа̄каран̣а̄нам̣ бодхисатта̄нам̣ уппаттийа̄ абхаббадесатта̄ти аттхо. рӯпа̄вачаре ниббаттӣти каммавасита̄самбхавато арӯпа̄вачаре аниббаттитва̄ рӯпа̄вачаре ниббатти.
паросахассантиа̄дина̄ паросахассаджа̄такам̣ дассети. таттха паросахассампӣти атирекасахассампи. сама̄гата̄нанти саннипатита̄нам̣ бха̄ситасса аттхам̣ джа̄нитум̣ асакконта̄нам̣ ба̄ла̄нам̣. кандеййум̣ те вассасатам̣ апан̃н̃а̄ти те евам̣ сама̄гата̄ апан̃н̃а̄ име ба̄латта̄ саса̄ вийа вассасатампи вассасахассампи родеййум̣ паридевеййум̣. родама̄на̄пи пана аттхам̣ ва̄ ка̄ран̣ам̣ ва̄ нева джа̄неййунти дӣпети. екова сеййо пурисо сапан̃н̃оти еварӯпа̄нам̣ ба̄ла̄нам̣ паросахассатопи еко пан̣д̣итапурисова сеййо варатароти аттхо. кӣдисо сапан̃н̃оти а̄ха – ‘‘йо бха̄ситасса виджа̄на̄ти аттха’’нти, айам̣ джет̣т̣хантева̄сико вийа йо бха̄ситасса аттхам̣ джа̄на̄ти, со та̄дисо сапан̃н̃о варатароти аттхо. дутийе паросатаджа̄таке джха̄йеййунти йа̄тха̄вато аттхам̣ джа̄нитум̣ сама̄хита̄ хутва̄ чинтеййум̣. сесаметтха вуттанайамева.
татийаджа̄таке йе сан̃н̃иноти т̣хапетва̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанала̄бхино авасесачиттакасатте дассети. тепи дуггата̄ти тасса̄ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасама̄паттийа̄ ала̄бхато тепи дуггата̄ дуккхам̣ упагата̄ сан̃н̃ӣбхаве. ‘‘сан̃н̃а̄ рого сан̃н̃а̄ ган̣д̣о сан̃н̃а̄ салла’’нти (ма. ни. 3.24) хи те сан̃н̃а̄йа а̄дӣнавадассино. йепи асан̃н̃иноти асан̃н̃ӣбхаве ниббатте ачиттакасатте дассети. тепи имисса̄йева сама̄паттийа̄ ала̄бхато дуггата̄йева. джха̄насукхам̣ анан̇ган̣ам̣ ниддосам̣ йатха̄вуттадоса̄бха̄вато. балавачиттекаггата̄сабха̄венапи там̣ анан̇ган̣ам̣ на̄ма джа̄там̣. невасан̃н̃ӣ на̄сан̃н̃ӣти а̄ха̄ти атӣте кира ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто аран̃н̃а̄йатане ка̄лам̣ каронто антева̄сикехи пут̣т̣хо ‘‘невасан̃н̃ӣ на̄сан̃н̃ӣ’’ти а̄ха. пуримаджа̄таке вуттанайенева та̄паса̄ джет̣т̣хантева̄сикасса катхам̣ на ган̣хим̣су. бодхисатто а̄бхассарато а̄гантва̄ а̄ка̄се т̣хатва̄ имам̣ га̄тхама̄ха. тена вуттам̣ – ‘‘сесам̣ вуттанайенева ведитабба’’нти.
чатуттхаджа̄таке (джа̄. 1.1.135) чандасса вийа а̄бха̄ етасса̄ти чанда̄бхам̣, ода̄такасин̣ам̣. сӯрийа̄бханти сӯрийасса вийа а̄бха̄ етасса̄ти сӯрийа̄бхам̣, пӣтакасин̣ам̣. йодха пан̃н̃а̄йа га̄дхатӣти йо пуггало идха сатталоке идам̣ касин̣адвайам̣ пан̃н̃а̄йа га̄дхати, а̄рамман̣ам̣ катва̄ ануппависати, таттха ва̄ патит̣т̣хахати. авитаккена дутийаджджха̄нена а̄бхассарӯпаго хотӣти со пуггало татха̄ катва̄ пат̣иладдхена дутийена джха̄нена а̄бхассарабрахмалокӯпаго хоти. сесам̣ пуриманайенева ведитаббанти имина̄ имам̣ дассети (джа̄. ат̣т̣ха. 1.1.135 чанда̄бхаджа̄такаван̣н̣ана̄) – атӣте ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто аран̃н̃а̄йатане ка̄лам̣ каронто антева̄сикехи пуччхито ‘‘чанда̄бхам̣ сӯрийа̄бха’’нти ватва̄ а̄бхассаре ниббатто. та̄паса̄ джет̣т̣хантева̄сикасса на саддахим̣су. бодхисатто а̄гантва̄ а̄ка̄се т̣хито имам̣ га̄тхам̣ абха̄си.
пан̃чамаджа̄таке а̄сӣсетхева̄ти а̄са̄ччхедам̣ акатва̄ аттано каммесу а̄сам̣ кареййева. на ниббиндеййа̄ти на ниббедам̣ уппа̄деййа, на уккан̣т̣хеййа̄ти аттхо. воти нипа̄таматтам̣. йатха̄ иччхинти ахан̃хи сат̣т̣хихаттха̄ нарака̄ ут̣т̣ха̄нам̣ иччхим̣, сомхи татхева джа̄то, тато ут̣т̣хитойева̄ти дӣпети.
атӣте (джа̄. ат̣т̣ха. 4.13.сарабхамигаджа̄такаван̣н̣ана̄) кира ба̄ра̄н̣асийам̣ брахмадатте раджджам̣ ка̄ренте бодхисатто сарабхамигайонийам̣ ниббаттитва̄ аран̃н̃е пат̣ивасати. ра̄джа̄ мигавиттако ахоси тха̄масампанно. екадивасам̣ гантва̄ амачче а̄ха – ‘‘йасса пассена миго пала̄йати, тенева со да̄таббо’’ти. атхекадивасам̣ сарабхамиго ут̣т̣ха̄йа ран̃н̃о т̣хитат̣т̣ха̄нена пала̄йи. атха нам̣ амачча̄ уппан̣д̣есум̣. ра̄джа̄ чинтеси – ‘‘име мам̣ париха̄санти, мама пама̄н̣ам̣ на джа̄нантӣ’’ти га̄л̣хам̣ нива̄сетва̄ паттикова кхаггам̣ а̄да̄йа ‘‘сарабхам̣ ган̣хисса̄мӣ’’ти вегена паккханди. атха нам̣ дисва̄ тӣн̣и йоджана̄ни анубандхи. сарабхо аран̃н̃ам̣ па̄виси. ра̄джа̄пи па̄висийева. таттха сарабхамигасса гаманамагге сат̣т̣хихаттхаматто маха̄пӯтипа̄танаракаа̄ва̄т̣о аттхи, со тим̣сахаттхаматтам̣ удакена пун̣н̣о тин̣ехи ча пат̣иччханно. сарабхо удакагандхам̣ гха̄йитва̄ва а̄ва̄т̣абха̄вам̣ н̃атва̄ тхокам̣ осаккитва̄ гато. ра̄джа̄ пана уджукамева а̄гаччханто тасмим̣ пати.
сарабхо тасса падасаддам̣ асун̣анто ниваттитва̄ там̣ апассанто ‘‘наракаа̄ва̄т̣е патито бхависсатӣ’’ти н̃атва̄ а̄гантва̄ олокенто там̣ гамбхӣре удаке аппатит̣т̣хе киламантам̣ дисва̄ тена ката̄пара̄дхам̣ хадайе акатва̄ сан̃джа̄така̄рун̃н̃о ‘‘ма̄ майи пассанте вара̄ко нассату, имамха̄ там̣ дуккха̄ мочесса̄мӣ’’ти а̄ва̄т̣атӣре т̣хито ‘‘ма̄ бха̄йи, маха̄ра̄джа, ахам̣ там̣ дуккха̄ мочесса̄мӣ’’ти ватва̄ аттано пийапуттам̣ уддхаритум̣ усса̄хам̣ каронто вийа тассуддхаран̣аттха̄йа сила̄йа йоггам̣ катва̄ ‘‘виджджхисса̄мӣ’’ти а̄гатам̣ ра̄джа̄нам̣ сат̣т̣хихаттха̄ нарака̄ уддхаритва̄ асса̄сетва̄ пит̣т̣хим̣ а̄ропетва̄ аран̃н̃а̄ нӣхаритва̄ сена̄йа авидӯре ота̄ретва̄ ова̄дамасса датва̄ пан̃часу сӣлесу патит̣т̣ха̄песи. ра̄джа̄ сенан̇гапаривуто нагарам̣ гантва̄ ‘‘ито пат̣т̣ха̄йа сакаларат̣т̣хава̄сино пан̃ча сӣла̄ни раккхантӯ’’ти дхаммабхерим̣ чара̄песи. маха̄саттена пана аттано катагун̣ам̣ кассачи акатхетва̄ са̄йам̣ на̄наггарасабходжанам̣ бхун̃джитва̄ алан̇катасайане сайитва̄ паччӯсака̄ле маха̄саттасса гун̣ам̣ саритва̄ ут̣т̣ха̄йа сайанапит̣т̣хе паллан̇кена нисӣдитва̄ пӣтипун̣н̣ена хадайена уда̄нам̣ уда̄ненто ‘‘а̄сӣсетхева пурисо’’тиа̄дина̄ има̄ чха га̄тха̄ абха̄си.
таттха ахита̄ хита̄ ча̄ти дуккхапхасса̄ сукхапхасса̄ ча, маран̣апхасса̄, джӣвитапхасса̄типи аттхо. сатта̄нан̃хи маран̣апхассо ахито, джӣвитапхассо хито. тесам̣ ачинтито маран̣апхассо а̄гаччхатӣти дассети. ачинтитампӣти майа̄ ‘‘а̄ва̄т̣е патисса̄мӣ’’ти на чинтитам̣, ‘‘сарабхам̣ ма̄ресса̄мӣ’’ти чинтитам̣. ида̄ни пана ме чинтитам̣ нат̣т̣хам̣, ачинтитамева джа̄танти уда̄навасена вадати. бхога̄ти йасапарива̄ра̄, ете чинта̄майа̄ на хонти. тасма̄ н̃а̄н̣авата̄ вӣрийамева ка̄таббанти вадати. вӣрийавато хи ачинтитампи хотийева.
тассетам̣ уда̄нам̣ уда̄нентассева арун̣ам̣ ут̣т̣хахи. пурохито па̄това сукхасеййапуччханаттхам̣ а̄гантва̄ два̄ре т̣хито тасса уда̄нагӣтасаддам̣ сутва̄ чинтеси – ‘‘ра̄джа̄ хиййо мигавам̣ агама̄си, таттха сарабхамигам̣ виддхо бхависсати, тена ман̃н̃е уда̄нам̣ уда̄нетӣ’’ти. евам̣ бра̄хман̣асса ран̃н̃о парипун̣н̣абйан̃джанам̣ уда̄нам̣ сутва̄ сумаджджите а̄да̄се мукхам̣ олокентасса чха̄йа̄ вийа ран̃н̃а̄ ча сарабхена ча катака̄ран̣ам̣ па̄кат̣ам̣ ахоси, со накхаггена два̄рам̣ а̄кот̣еси. ра̄джа̄ ‘‘ко есо’’ти пуччхи. ахам̣, дева, пурохитоти. атхасса два̄рам̣ виваритва̄ ‘‘ито еха̄чарийа̄’’ти а̄ха. со пависитва̄ ра̄джа̄нам̣ джайа̄петва̄ екамантам̣ т̣хито ‘‘ахам̣, маха̄ра̄джа, тайа̄ аран̃н̃е катака̄ран̣ам̣ джа̄на̄ми, твам̣ екам̣ сарабхамигам̣ анубандханто нараке патито, атха нам̣ со сарабхо сила̄йа йоггам̣ катва̄ наракато уддхари, со твам̣ тасса гун̣ам̣ саритва̄ уда̄нам̣ уда̄несӣ’’ти ватва̄ ‘‘сарабхам̣ гиридуггасми’’нтиа̄дина̄ две га̄тха̄ абха̄си.
таттха анусарӣти анубандхи. виккантанти уддхаран̣аттха̄йа катапараккамам̣. ануджӣвасӣти упаджӣваси, тасса̄нубха̄вена тайа̄ джӣвитам̣ ладдханти аттхо. самуддхарӣти уддхаран̣ам̣ ака̄си. сила̄йа йоггам̣ сарабхо каритва̄ти сила̄йа сопа̄насадиса̄йа наракато уддхаран̣айоггатам̣ каритва̄. алӣначиттанти сан̇кочам̣ аппаттачиттам̣. та мигам̣ вадесӣти суван̣н̣асарабхамигам̣ идха сирисайане нипанно ван̣н̣еси. там̣ сутва̄ ра̄джа̄, ‘‘айам̣ майа̄ саддхим̣ на мигавам̣ а̄гато, саббан̃ча паваттим̣ джа̄на̄ти, катхам̣ ну кхо джа̄на̄ти, пуччхисса̄ми на’’нти чинтетва̄ – ‘‘ким̣ твам̣ ну таттхева̄’’ти навамага̄тхама̄ха. таттха бхим̣сарӯпанти ким̣ ну те н̃а̄н̣ам̣ балаваджа̄тикам̣, тенетам̣ джа̄на̄сӣти вадати. бра̄хман̣о ‘‘на̄хам̣ саббан̃н̃убуддхо, бйан̃джанам̣ амаккхетва̄ тайа̄ катхитага̄тха̄йа пана майхам̣ аттхо упат̣т̣ха̄тӣ’’ти дӣпенто ‘‘на чеваха’’нти дасамага̄тхама̄ха. таттха субха̄сита̄нанти бйан̃джанам̣ амаккхетва̄ сут̣т̣ху бха̄сита̄нам̣. аттхам̣ тада̄нентӣти йо тесам̣ аттхо, там̣ а̄ненти упадха̄рентӣти аттхо. тада̄ пурохито дхаммасена̄пати ахоси. тенева̄ха – ‘‘атӣтепӣ’’тиа̄ди. сесам̣ утта̄наттхамева.
ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхераваттху
ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃аттхера̄дайотиа̄дӣсу пана йа̄тха̄васарасагун̣авасена̄ти йатха̄сабха̄вагун̣авасена. паббаджджа̄васена пат̣иведхавасена сучирам̣ сунипун̣ам̣ раттиндивапариччхедаджа̄нанавасена ча раттан̃н̃ута̄ ведитабба̄ти там̣ дассенто ‘‘т̣хапетва̄ хи самма̄самбуддха’’нтиа̄дима̄ха. па̄кат̣ова хотӣти сатипан̃н̃а̄вепуллаппаттико па̄кат̣о вибхӯто хоти. ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃оти са̄вакесу саббапат̣хамам̣ чатта̄ри арийасачча̄ни н̃а̄такон̣д̣ан̃н̃о. саббесупи етадаггесӯти саббесупи етадаггасуттесу, саббесу ва̄ етадаггат̣т̣хапанесу.
дхурапатта̄нӣти патта̄нам̣ памукхабхӯта̄ни ба̄хирапатта̄ни. навутихаттха̄нӣти маджджхимапурисасса хаттхена навутиратана̄ни. падуменева там̣ там̣ падесам̣ уттарати атиккаматӣти падумуттаро, бхагава̄. гандхада̄мама̄ла̄да̄ма̄дӣхӣти а̄дисаддена паттада̄ма̄дим̣ сан̇ган̣ха̄ти. таттха гандхада̄мехи катама̄ла̄ гандхада̄мам̣. лаван̇гатакколаджа̄типуппха̄дӣхи катама̄ла̄ ма̄ла̄да̄мам̣. тама̄лапатта̄дӣхи катама̄ла̄ паттада̄мам̣. ван̇гапат̣т̣ети ван̇гадесе уппаннагханасукхумаваттхе. уттамасукхумаваттханти ка̄сикаваттхама̄ха.
тепариват̣т̣адхаммачаккаппаваттанасуттантапарийоса̄нети еттха ‘‘идам̣ дуккхам̣ арийасачча’’нтиа̄дина̄ саччавасена, ‘‘дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃еййа’’нтиа̄дина̄ киччавасена, ‘‘дуккхам̣ арийасаччам̣ парин̃н̃а̄та’’нтиа̄дина̄ катавасена ча тӣхи а̄ка̄рехи париват̣т̣етва̄ чатуннам̣ сачча̄нам̣ деситатта̄ тайо париват̣т̣а̄ етасса аттхӣти типариват̣т̣ам̣, типариват̣т̣амева тепариват̣т̣ам̣, тепариват̣т̣ан̃ча там̣ дхаммачаккаппаваттанан̃ча̄ти тепариват̣т̣адхаммачаккаппаваттанам̣, тадева суттантам̣, тасса парийоса̄нети аттхо.
са̄лигаббхам̣ пха̄летва̄ а̄да̄йа̄ти са̄лигаббхам̣ пха̄летва̄ таттха лаббхама̄нам̣ са̄ликхӣрарасам̣ а̄да̄йа. ануччхавиканти буддха̄нам̣ ануччхавикам̣ кхӣрапа̄йасам̣ пача̄пема. вен̣ийо пурисабха̄вавасена бандхитва̄ кала̄пакаран̣е кала̄паггам̣. кхале кала̄па̄нам̣ т̣хапанадивасе кхалаггам̣. маддитва̄ вӣхӣнам̣ ра̄сикаран̣адивасе кхалабхан̣д̣аггам̣. кот̣т̣хесу хи дхан̃н̃асса паккхипанадивасе кот̣т̣хаггам̣.
две гатийоти две ева ниппхаттийо, две нит̣т̣ха̄ти аттхо. тасмим̣ кума̄ре саббан̃н̃утам̣ паттети кон̣д̣ан̃н̃ама̄н̣авассева ладдхийам̣ т̣хатва̄ итарепи чха джана̄ путте ануса̄сим̣су. бодхируккхамӯле па̄чӣнапассам̣ ачалат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма, йам̣ ‘‘ваджира̄сана’’нтипи вуччати. махатам̣ махатийо вахатӣти ‘‘па̄чӣнамукхо’’ти аватва̄ ‘‘па̄чӣналокадха̄туабхимукхо’’ти вуттам̣. мам̣сачаккхупи локана̄тхасса аппат̣игха̄там̣ маха̄висайан̃ча̄ти. чатуран̇гасаманна̄гатанти ‘‘ка̄мам̣ тачо ча нха̄ру ча, ат̣т̣хи ча авасиссатӯ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 2.184; сам̣. ни. 2.22, 237; а. ни. 2.5; маха̄ни. 196) вуттачатуран̇гасаманна̄гатам̣.
идам̣ пана саббамева̄ти ‘‘касса ну кхо ахам̣ пат̣хамам̣ дхаммам̣ десесса̄мӣ’’тиа̄динайаппаваттам̣ (ма. ни. 1.284; 2.341; маха̄ва. 10) саббамева. паривитаккаматтамева татха̄ аттхасиддхийа̄ абха̄вато. пуппхитапхалитам̣ катва̄ти абхин̃н̃а̄пат̣исамбхида̄хи саббапа̄липхуллам̣, маггапхалехи саббасо пхалабха̄рабхаритан̃ча каронто пуппхитам̣ пхалитам̣ катва̄. апаккамитука̄мо хутва̄ти двепи аггаса̄ваке аттано нипаччака̄рам̣ каронте дисва̄ тесам̣ гун̣а̄тирекатам̣ баху ман̃н̃анто буддха̄нам̣ сантика̄ апаккамитука̄мо хутва̄. таттхева̄ти чхаддантадахатӣрейева.
са̄рипутта-моггалла̄наттхераваттху
189-190. дутийататийесу иддхиманта̄нанти еттха манта-саддо атисайаттхависайоти тхерасса атисайикаиддхитам̣ дассетум̣ – ‘‘иддхийа̄ сампанна̄на’’нти вуттам̣. саха пам̣сӯхи кӣл̣им̣сӯти сахапам̣сукӣл̣ита̄. идхалокаттабха̄вамева̄ти дит̣т̣хадхаммикааттабха̄вамева. сол̣аса пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхитва̄ т̣хитоти маджджхиманика̄йе анупадасуттантадесана̄йа ‘‘маха̄пан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, путхупан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, ха̄сапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, джаванапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, тиккхапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто, ниббедхикапан̃н̃о, бхиккхаве, са̄рипутто’’ти (ма. ни. 3.93) евама̄гата̄ маха̄пан̃н̃а̄дика̄ чха, тасмим̣йева сутте а̄гата̄ нава̄нупуббавиха̄расама̄паттипан̃н̃а̄, арахаттамаггапан̃н̃а̄ти има̄ сол̣асавидха̄ пан̃н̃а̄ пат̣ивиджджхитва̄ саччхикатва̄ т̣хито.
пан̃хаса̄каччханти пан̃хасса пуччханавасена виссаджджанавасена ча са̄каччхам̣ кароти. аттхикехи упан̃н̃а̄там̣ магганти етам̣ анубандханасса ка̄ран̣авачанам̣. идан̃хи вуттам̣ хоти – йам̣нӯна̄хам̣ имам̣ бхиккхум̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхеййам̣. касма̄? йасма̄ идам̣ пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандханам̣ на̄ма аттхикехи упан̃н̃а̄там̣ маггам̣, н̃а̄то чева упагато ча магготи аттхо. атха ва̄ аттхикехи амхехи маран̣е сати аматенапи бхавитаббанти евам̣ кевалам̣ аттхӣти упан̃н̃а̄там̣, анума̄нан̃а̄н̣ена упагантва̄ н̃а̄там̣ нибба̄нам̣ на̄ма аттхи, там̣ магганто парийесантоти евампеттха аттхо дат̣т̣хаббо.
несам̣ париса̄йа̄ти двиннам̣ аггаса̄вака̄нам̣ парива̄рабхӯтапариса̄йа. две аггаса̄вакети са̄рипуттамоггалла̄не две маха̄нубха̄ве са̄ваке. т̣ха̄нантарети аггаса̄вакаттасан̃н̃ите т̣ха̄нантаре т̣хапеси. касма̄ панеттха ‘‘аггаса̄ваке’’ти аватва̄ ‘‘маха̄са̄ваке’’ти вуттам̣. йади ан̃н̃епи маха̄тхера̄ абхин̃н̃а̄та̄дигун̣ависесайогена ‘‘маха̄са̄вака̄’’ти ваттаббатам̣ лабханти, имейева пана са̄вакесу анан̃н̃аса̄дха̄ран̣абхӯта̄ висесато ‘‘маха̄са̄вака̄’’ти ваттабба̄ти дассанаттхам̣ ‘‘двепи маха̄са̄ваке’’ти вуттам̣.
маха̄кассапаттхераваттху
191. чатуттхе йасма̄ дхутава̄дадхутадхаммадхутан̇га̄ни дхутамӯлака̄ни, тасма̄ ‘‘дхуто ведитаббо’’ти а̄раддхам̣, таттха килесе дхуни дхутава̄ти дхуто, дхутакилесо пуггало, килесадхунано ва̄ дхаммо, килесадхунано дхаммоти ча сапуббабха̄го арийамагго дат̣т̣хаббо. там̣ дхутасан̃н̃итам̣ килесадхунанадхаммам̣ вадати, паре таттха патит̣т̣ха̄петӣти дхутава̄до. чатуккан̃четтха самбхаватӣти там̣ дассетум̣ – ‘‘еттха пана̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тайиданти нипа̄то, тасса со айанти аттхо. дхутабхӯтасса дхутабхӯта̄ дхамма̄ дхутадхамма̄. аппиччхата̄ сантут̣т̣хита̄ хет̣т̣ха̄ вутта̄ ева. килесе самма̄ ликхати таччхатӣти саллекхо, килесаджегуччхӣ, тасса бха̄во саллекхата̄. двӣхипи ка̄мехи вивиччатӣти павивеко, йонисоманасика̄рабахуло пуггало, тасса бха̄во павивеката̄. имина̄ сарӣрат̣т̣хапанаматтена аттхӣти идамат̣т̣хи ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄, тасса бха̄во идамат̣т̣хита̄, имехи ва̄ кусаладхаммехи аттхи идамат̣т̣хи, йена н̃а̄н̣ена ‘‘паббаджитена на̄ма пам̣сукӯликан̇га̄дӣсу патит̣т̣хитена бхавитабба’’нти йатха̄нусит̣т̣хам̣ дхутагун̣е сама̄дийати чева парихарати ча, там̣ н̃а̄н̣ам̣ идамат̣т̣хита̄. тена̄ха – ‘‘идамат̣т̣хита̄ н̃а̄н̣амева̄’’ти. дхутадхамма̄ на̄ма̄ти дхутан̇гасевана̄йа пат̣ипаккхабхӯта̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ дхунанавасена паваттийа̄ дхутоти ладдхана̄ма̄йа дхутан̇гачетана̄йа упака̄рака̄ дхамма̄ти катва̄ дхутадхамма̄ на̄ма. анупатантӣти тадантогадха̄ таппарийа̄панна̄ хонти тадубхайассева паваттивисесабха̄вато. пат̣иккхепаваттхӯсӯти дхутан̇гасевана̄йа пат̣иккхипитаббаваттхӯсу паха̄таббаваттхӯсу.
пам̣сукӯликан̇гам̣…пе… несаджджикан̇ганти уддесопи пеййа̄ланайена дассито. йадеттха ваттаббам̣, там̣ саббам̣ висуддхимагге (висуддхи. 1.22 а̄дайо) виттха̄рато вуттам̣. дхутава̄даггахан̣енева тхерасса дхутабха̄вопи гахито хотӣти ‘‘дхутава̄да̄на’’нтева вуттам̣. айам̣ маха̄ти абхинӣха̄ра̄димахантата̄йапи са̄санасса упака̄рита̄йапи айам̣ тхеро маха̄, гун̣амахантата̄йа пасам̣са̄вачанамева ва̄ етам̣ тхерасса йадидам̣ маха̄кассапоти йатха̄ ‘‘маха̄моггалла̄но’’ти.
саттху дхаммадесана̄йа ваттхуттайе сан̃джа̄таппаса̄дата̄йа упа̄сакабха̄ве т̣хитатта̄ вуттам̣ – ‘‘упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄ди. етасса аггабха̄васса̄ти йоджетаббам̣. саччака̄роти саччабха̄ва̄вахо ка̄ро, ависам̣ва̄данавасена ва̄ тадаттхаса̄дханоти аттхо. кола̄халанти кутӯхалавиппха̄ро. саттха̄ саттаме саттаме сам̣ваччхаре дхаммам̣ катхенто сатта̄нам̣ саванайоггам̣ ка̄лам̣ саллаккхенто дива̄ са̄йанхасамайам̣ катхети, раттийам̣ сакалайа̄мам̣. тена̄ха – ‘‘бра̄хман̣о бра̄хман̣е а̄ха – ‘бхоти ким̣ раттим̣ дхаммам̣ сун̣иссаси дива̄’’’ти. висса̄сикоти висса̄сикабха̄во. ‘‘тато пат̣т̣ха̄йа со’’ти ва̄ па̄т̣хо.
две асан̇кхйеййа̄ни пӯритапа̄рамисса̄ти идам̣ са̄ парампара̄йа сотапатитам̣ аттхам̣ гахетва̄ а̄ха. адиннавипа̄касса̄ти авипаккавипа̄касса. бхаддаке ка̄лети йутте ка̄ле. наккхаттанти наккхаттена лаккхитам̣ чхан̣ам̣. тасмим̣ тасмин̃хи наккхатте анубхавитаббачхан̣а̄ни наккхатта̄ни на̄ма, итара̄ни пана чхан̣а̄ни на̄ма. самма̄патитадуккхато вимочанена тато ниййа̄на̄вахата̄йа иччхитаттхасса лабха̄панато ча ниййа̄никам̣. тесанти суван̣н̣ападума̄нам̣. оламбака̄ти суван̣н̣аратанавичитта̄ ратанада̄ма̄. пун̃н̃анийа̄мена̄ти пун̃н̃а̄нубха̄васиддхена нийа̄мена. свасса ба̄ра̄н̣асираджджам̣ да̄тум̣ катока̄со. пхуссаратханти ман̇галаратхам̣. сетаччхаттаун̣хӣсава̄лабӣджаникхаггаман̣ипа̄дука̄ни пан̃чавидхам̣ ра̄джакакудхабхан̣д̣анти ваданти. идха пана сетаччхаттам̣ висум̣ гахитанти сӣха̄санам̣ пан̃чамам̣ катва̄ ваданти. па̄рупанакан̣н̣анти па̄рупанаваттхасса дасантам̣. диббаваттхада̄йипун̃н̃а̄нубха̄вачодито ‘‘нану та̄та̄ тхӯла’’нти а̄ха. ахо тапассӣти ахо капан̣о ахам̣ ра̄джа̄ти аттхо. буддха̄нам̣ саддахитва̄ти буддха̄нам̣ са̄санам̣ саддахитва̄. чан̇каманасата̄нӣти ити-саддо а̄дйаттхо. тена хи аггиса̄ла̄дӣни паббаджитаса̄руппа̄ни т̣ха̄на̄ни сан̇ган̣ха̄ти.
са̄дхукӣл̣итанти арийа̄нам̣ париниббутат̣т̣ха̄не ка̄таббасакка̄рам̣ вадати. наппамаджджи, нирога̄ аййа̄ти пуччхита̄ка̄радассанам̣. париниббута̄ дева̄ти девӣ пат̣ивачанам̣ ада̄си. пат̣ийа̄детва̄ти ниййа̄тетва̄. саман̣акапаббаджджанти самитапа̄пехи арийехи анут̣т̣ха̄таббапаббаджджам̣. со хи ра̄джа̄ паччекабуддха̄нам̣ весасса дит̣т̣хатта̄ ‘‘идамева бхаддака’’нти та̄дисам̣йева лин̇гам̣ ган̣хи. таттхева̄ти брахмалоке ева. вӣсатиме вассе сампаттети а̄харитва̄ самбандхо. брахмалокато чавитва̄ ниббаттатта̄, брахмачарийа̄дхика̄расса ча чирака̄ласамбхӯтатта̄ ‘‘еварӯпам̣ катхам̣ ма̄ катхетха̄’’ти а̄ха. вӣсати дхаран̣а̄ни никкханти ваданти, пан̃чапалам̣ никкханти апаре. иттха̄кароти иттхиратанасса уппаттит̣т̣ха̄нам̣. аййадхӣта̄ти амха̄кам̣ аййасса дхӣта̄, бхаддака̄пила̄нӣти аттхо. сама̄напан̣н̣анти садисапан̣н̣ам̣ садисалекхам̣ кума̄расса кума̄рика̄йа ча йуттам̣ пан̣н̣алекхам̣. те пуриса̄ сама̄гатат̣т̣ха̄нато магадхарат̣т̣хе маха̄титтхага̄мам̣ маддарат̣т̣хе са̄галанагаран̃ча уддисса апаккаманта̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ виссаджджанта̄ на̄ма хонтӣти ‘‘ито ча етто ча песесу’’нти вутта̄.
пуппхада̄манти хаттхихаттхаппама̄н̣ам̣ пуппхада̄мам̣. та̄нӣти та̄ни убхохи гантха̄пита̄ни две пуппхада̄ма̄ни. тети убхо бхадда̄ чева пиппаликума̄ро ча. лока̄мисена̄ти ка̄масса̄дена. асам̣сат̣т̣ха̄ти на сам̣йутта̄ гхат̣е джалантена вийа падӣпена аджджха̄сайе самуджджалантена вимоккхабӣджена самусса̄хитачиттатта̄. йантабаддха̄нӣти сассасампа̄данаттхам̣ таттха таттха два̄ракава̄т̣айоджанавасена баддха̄ни никкхаманатумба̄ни. каммантоти касикаммакаран̣ат̣т̣ха̄нам̣. да̄сикага̄ма̄ти да̄са̄нам̣ васанага̄ма̄. оса̄ретва̄ти паккхипитва̄. а̄каппакуттавасена̄ти а̄ка̄равасена кирийа̄васена. анануччхавиканти паббаджитабха̄васса ананурӯпам̣. тасса маттхакети дведха̄патхасса двидха̄бхӯтат̣т̣ха̄не. етесам̣ сан̇гахам̣ ка̄тум̣ ват̣т̣атӣти нисӣдатӣти самбандхо. са̄ пана таттха саттху нисаджджа̄ едисӣти дассетум̣ – ‘‘нисӣданто пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха йа̄ буддха̄нам̣ апаримитака̄ласамбхӯта̄чинтеййа̄парин̃н̃еййапун̃н̃асамбха̄рӯпачайаниббатта̄ рӯпаппабха̄вабуддхагун̣авиджджотита̄ дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣аасӣтианубйан̃джанасамуджджалита̄ бйа̄маппабха̄кетума̄ла̄лан̇ката̄ сабха̄васиддхита̄йа акиттима̄ рӯпака̄йасирӣ, там̣йева маха̄кассапасса адит̣т̣хапуббаппаса̄дасам̣ваддханаттхам̣ аниггӯхитва̄ нисинно бхагава̄ ‘‘буддхавесам̣ гахетва̄…пе… нисӣдӣ’’ти вутто. асӣтихаттхаппадесам̣ бйа̄петва̄ паваттийа̄ асӣтихаттха̄ти вутта̄. сатаса̄кхоти бахуса̄кхо анекаса̄кхо. суван̣н̣аван̣н̣ова ахоси нирантарам̣ буддхарасмӣхи самантато самокин̣н̣абха̄вато.
тӣсу т̣ха̄несӯти дӯрато на̄тидӯре а̄саннети тӣсу т̣ха̄несу. тӣхи ова̄дехӣти ‘‘тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘тиббам̣ ме хироттаппам̣ паччупат̣т̣хитам̣ бхависсати тхересу навесу маджджхимесӯ’ти. еван̃хи те, кассапа, сиккхитаббам̣. тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘йам̣ кин̃чи дхаммам̣ сун̣исса̄ми кусалӯпасам̣хитам̣, саббам̣ там̣ ат̣т̣хим̣ катва̄ манаси каритва̄ саббам̣ четаса̄ саманна̄харитва̄ охитасото дхаммам̣ сун̣исса̄мӣ’ти, еван̃хи те, кассапа, сиккхитаббам̣. тасма̄тиха те, кассапа, евам̣ сиккхитаббам̣ ‘са̄тасахагата̄ ча ме ка̄йагата̄сати на виджахиссатӣ’ти, еван̃хи те, кассапа, сиккхитабба’’нти (сам̣. ни. 2.154) имехи тӣхи ова̄дехи. еттха хи бхагава̄ пат̣хамам̣ ова̄дам̣ тхерасса бра̄хман̣аджа̄тикатта̄ джа̄тима̄наппаха̄наттхамабха̄си, дутийам̣ ба̄хусаччам̣ нисса̄йа уппаджджанакаахам̣ка̄раппаха̄наттхам̣, татийам̣ упадхисампаттим̣ нисса̄йа уппаджджанакааттасинехаппаха̄наттхам̣. мудука̄ кхо тйа̄йанти мудука̄ кхо те айам̣. касма̄ пана бхагава̄ евама̄ха? тхерена саха чӣварам̣ париваттетука̄мата̄йа. касма̄ париваттетука̄мо джа̄тоти? тхерам̣ аттано т̣ха̄не т̣хапетука̄мата̄йа. ким̣ са̄рипуттамоггалла̄на̄ наттхӣти? аттхи, евам̣ панасса ахоси ‘‘имена чирам̣ т̣хассанти, кассапо пана вӣсативассасата̄йуко, со майи париниббуте саттапан̣н̣игуха̄йам̣ васитва̄ дхаммавинайасан̇гахам̣ катва̄ мама са̄санам̣ пан̃чавассасахассапарима̄н̣ака̄лаппаваттанакам̣ кариссатӣти аттано т̣ха̄не т̣хапеси. евам̣ бхиккхӯ кассапасса суссӯситаббам̣ ман̃н̃иссантӣ’’ти. тасма̄ евама̄ха.
чандӯпамоти чандасадисо хутва̄. ким̣ париман̣д̣алата̄йа? но, апича кхо йатха̄ чандо гаганаталам̣ паккхандама̄но на кеначи саддхим̣ сантхавам̣ ва̄ синехам̣ ва̄ а̄лайам̣ ва̄ кароти, на ча на хоти маха̄джанасса пийо мана̄по, айампи евам̣ кеначи саддхим̣ сантхава̄дӣнам̣ акаран̣ена бахуджанасса пийо мана̄по чандӯпамо хутва̄ кхаттийакула̄дӣни чатта̄ри кула̄ни упасан̇каматӣти аттхо. апакассева ка̄йам̣ апакасса читтанти тенева сантхава̄дӣнам̣ акаран̣ена ка̄йан̃ча читтан̃ча апакад̣д̣хитва̄, апанетва̄ти аттхо. ниччам̣ навоти ниччанавакова, а̄гантукасадисо хутва̄ти аттхо. а̄гантуко хи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сампаттагехам̣ пависитва̄ саче нам̣ гхараса̄мика̄ дисва̄ ‘‘амха̄кампи путтабха̄таро виппава̄сам̣ гантва̄ евам̣ вичарим̣сӯ’’ти анукампама̄на̄ нисӣда̄петва̄ бходженти, бхуттаматтойева ‘‘тумха̄кам̣ бха̄джанам̣ ган̣хатха̄’’ти ут̣т̣ха̄йа паккамати, на техи саддхим̣ сантхавам̣ ва̄ кароти, киччакаран̣ӣйа̄ни ва̄ сам̣видахати, евамайампи пат̣ипа̄т̣ийа̄ сампаттам̣ гхарам̣ пависитва̄ йам̣ ирийа̄патхе пасанна̄ манусса̄ денти, там̣ гахетва̄ чхиннасантхаво тесам̣ киччакаран̣ӣйе абйа̄ват̣о хутва̄ никкхаматӣти дӣпети.
аппагаббхоти наппагаббхо, ат̣т̣хат̣т̣ха̄нена ка̄йапа̄габбхийена, чатут̣т̣ха̄нена вачӣпа̄габбхийена, анекат̣т̣ха̄нена манопа̄габбхийена ча вирахитоти аттхо. ат̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ ка̄йапа̄габбхийам̣ на̄ма сан̇гхаган̣апуггалабходжанаса̄ладжанта̄гхаранаха̄натиттхабхиккха̄ча̄рамаггесу антарагхарапавесане ча ка̄йена аппатирӯпакаран̣ам̣. чатут̣т̣ха̄нам̣ вачӣпа̄габбхийам̣ на̄ма сан̇гхаган̣апуггалаантарагхаресу аппатирӯпава̄ча̄ниччха̄ран̣ам̣. анекат̣т̣ха̄нам̣ манопа̄габбхийам̣ на̄ма тесу тесу т̣ха̄несу ка̄йава̄ча̄хи аджджха̄ча̄рам̣ ана̄паджджитва̄пи манаса̄ ка̄мавитакка̄дӣнам̣ витакканам̣. саббесампи имесам̣ па̄габбхийа̄нам̣ абха̄вена аппагаббхо хутва̄ кула̄ни упасан̇каматӣти аттхо. кассапасам̣йуттена ча чандӯпамаппат̣ипада̄дитхерасса дхутава̄десу аггабха̄васса бодхитатта̄ вуттам̣ ‘‘етадева кассапасам̣йуттам̣ ат̣т̣хуппаттим̣ катва̄’’ти.
ануруддхаттхераваттху
192. пан̃чаме бходжанапапан̃чаматтанти гочарага̄ме пин̣д̣а̄йа чаран̣а̄ха̄рапарибхогасан̃н̃итам̣ бходжанапапан̃чаматтам̣. дӣпаруккха̄нанти лохадантакат̣т̣хамайа̄нам̣ маханта̄нам̣ дӣпаруккха̄нам̣. лохамайесупи хи тесу дӣпа̄дха̄ресу дӣпаруккхака̄ти рул̣хиреса̄ дат̣т̣хабба̄. оламбакадӣпаман̣д̣аладӣпасан̃чаран̣адӣпа̄дика̄ сесадӣпа̄.
анупарийа̄йи падаккхин̣акаран̣авасена. ахам̣ тена̄ти йена туйхам̣ аттхо, ахам̣ тена пава̄реми, тасма̄ там̣ а̄хара̄петва̄ ган̣ха̄ти аттхо. суван̣н̣апа̄тийам̣йевасса бхаттам̣ уппаджджӣти девата̄нубха̄вена уппаджджи, на кин̃чи пачанакиччам̣ аттхи. сатта маха̄пурисавитакке витаккесӣти ‘‘аппиччхасса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо махиччхасса̄’’тиа̄дике сатта маха̄пурисавитакке витаккеси. ат̣т̣хамети ‘‘ниппапан̃ча̄ра̄масса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо папан̃ча̄ра̄масса̄’’ти етасмим̣ пурисавитакке.
мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа̄ти ‘‘аппиччхасса̄йам̣ дхаммо, на̄йам̣ дхаммо махиччхасса̄’’тиа̄дина̄ (дӣ. ни. 3.358; а. ни. 8.30) маха̄пурисавитаккавасена а̄раддхаматтам̣ маттхакам̣ па̄петум̣ асаматтхабха̄вена т̣хитам̣ мама сан̇каппам̣ джа̄нитва̄. маномайена̄ти маномайена вийа манаса̄ ниммитасадисена, парин̣а̄митена̄ти аттхо. иддхийа̄ти ‘‘айам̣ ка̄йо идам̣ читтам̣ вийа хотӯ’’ти евам̣ паватта̄йа адхит̣т̣ха̄ниддхийа̄.
йада̄ ме аху сан̇каппоти йасмим̣ ка̄ле майхам̣ ‘‘кӣдисо ну кхо ат̣т̣хамо маха̄пурисавитакко’’ти паривитакко ахоси, йада̄ ме аху сан̇каппо, тато мама сан̇каппаман̃н̃а̄йа иддхийа̄ упасан̇ками, уттари десайӣти йоджана̄. уттари десайӣти ‘‘ниппапан̃ча̄ра̄масса̄йам̣ дхаммо ниппапан̃чаратино, на̄йам̣ дхаммо папан̃ча̄ра̄масса папан̃чаратино’’ти (дӣ. ни. 3.358; а. ни. 8.30) имам̣ ат̣т̣хамам̣ маха̄пурисавитаккам̣ пӯренто упари десайи. там̣ пана деситам̣ дассенто а̄ха – ‘‘ниппапан̃чарато буддхо, ниппапан̃чамадесайӣ’’ти, папан̃ча̄ на̄ма ра̄га̄дайо килеса̄, тесам̣ вӯпасаманата̄йа тадабха̄вато ча локуттарадхамма̄ ниппапан̃ча̄ на̄ма. йатха̄ там̣ па̄пун̣а̄ти, татха̄ дхаммам̣ десеси, са̄муккам̣сикам̣ чатусаччадесанам̣ адесайӣти аттхо.
тасса̄хам̣ дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти тасса саттху десана̄дхаммам̣ джа̄нитва̄. виха̄синти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджанто вихарим̣. са̄сане ратоти сиккхаттайасан̇гахе са̄сане абхирато. тиссо виджджа̄ ануппатта̄ти пуббенива̄сан̃а̄н̣ам̣, диббачаккхун̃а̄н̣ам̣, а̄саваккхайан̃а̄н̣анти има̄ тиссо виджджа̄ майа̄ ануппатта̄ саччхиката̄. тато ева катам̣ буддхасса са̄санам̣, анусит̣т̣хи ова̄до анут̣т̣хитоти аттхо.
бхаддийаттхераваттху
193. чхат̣т̣хе учча-саддена сама̄наттхо учча̄-саддоти а̄ха – ‘‘учча̄кулика̄нанти учче куле джа̄та̄на’’нти. ка̄л̣ӣ са̄ девӣти ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа ка̄л̣ӣ са̄ девӣ. кула̄нуккамена раджджа̄нуппатти маха̄кулинассева̄ти вуттам̣ – ‘‘сойева ча̄’’тиа̄ди.
лакун̣д̣акабхаддийаттхераваттху
194. саттаме риттакоти деййаваттхурахито. гун̣е а̄ваджджетва̄ти бхагавато рӯпагун̣е чева а̄каппасампада̄дигун̣е ча аттано адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ амбапаккасса пат̣иггахан̣ам̣ парибхун̃джананти евама̄дике йатха̄упат̣т̣хите гун̣е а̄ваджджетва̄.
пин̣д̣олабха̄радва̄джаттхераваттху
195. ат̣т̣хаме абхӣтана̄дабха̄вена сӣхасса вийа на̄до сӣхана̄до, со етесам̣ аттхӣти сӣхана̄дика̄, тесам̣ сӣхана̄дика̄нам̣. гарахитаббапасам̣ситаббадхамме йа̄тха̄вато джа̄нантассева гараха̄ пасам̣са̄ ча йуттарӯпа̄ти а̄ха – ‘‘буддха̄ ча на̄ма̄’’тиа̄ди. кхӣн̣а̄ джа̄тӣтиа̄дӣхи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣асса бхӯмим̣ дассети. тена хи н̃а̄н̣ена арийаса̄вако паччавеккханто ‘‘кхӣн̣а̄ джа̄тӣ’’тиа̄дим̣ паджа̄на̄ти. катама̄ панасса джа̄ти кхӣн̣а̄, катхан̃ча паджа̄на̄тӣти? на та̄васса атӣта̄ кхӣн̣а̄ пуббева кхӣн̣атта̄, на ана̄гата̄ ана̄гате ва̄йа̄ма̄бха̄вато, на паччуппанна̄ виджджама̄натта̄. йа̄ пана маггасса абха̄витатта̄ уппаджджеййа екачатупан̃чавока̄рабхавесу екачатупан̃чаккхандхаппабхеда̄ джа̄ти, са̄ маггасса бха̄витатта̄ ануппа̄дадхамматам̣ а̄паджджанена кхӣн̣а̄. там̣ со маггабха̄вана̄йа пахӣнакилесе паччавеккхитва̄ ‘‘килеса̄бха̄ве виджджама̄нампи каммам̣ а̄йатим̣ аппат̣исандхикам̣ хотӣ’’ти джа̄нанто паджа̄на̄ти.
вуситанти вут̣т̣хам̣ паривут̣т̣хам̣, катам̣ чаритам̣ нит̣т̣хитанти аттхо. брахмачарийанти маггабрахмачарийам̣. путхуджджанакалйа̄н̣акена хи саддхим̣ сатта секкха̄ маггабрахмачарийам̣ васанти на̄ма, кхӣн̣а̄саво вут̣т̣хава̄со. тасма̄ арийаса̄вако аттано брахмачарийава̄сам̣ паччавеккханто ‘‘вуситам̣ брахмачарийа’’нти паджа̄на̄ти. катам̣ каран̣ӣйанти чатӯсу саччесу чатӯхи маггехи парин̃н̃а̄паха̄насаччхикирийа̄бха̄вана̄бхисамайавасена сол̣асавидхам̣ киччам̣ нит̣т̣ха̄питанти аттхо. путхуджджанакалйа̄н̣ака̄дайо хи там̣ киччам̣ каронти, кхӣн̣а̄саво катакаран̣ӣйо. тасма̄ арийаса̄вако аттано каран̣ӣйам̣ паччавеккханто ‘‘катам̣ каран̣ӣйа’’нти паджа̄на̄ти. на̄парам̣ иттхатта̄йа̄ти ида̄ни пуна иттхабха̄ва̄йа евам̣ сол̣асавидхакиччабха̄ва̄йа, килесаккхайа̄йа ва̄ маггабха̄вана̄йа киччам̣ ме наттхӣти паджа̄на̄ти. атха ва̄ иттхатта̄йа̄ти иттхабха̄вато имасма̄ евам̣пака̄ра̄ ида̄ни ваттама̄наккхандхасанта̄на̄ апарам̣ кхандхасанта̄нам̣ майхам̣ наттхи, име пана пан̃чаккхандха̄ парин̃н̃а̄та̄ тит̣т̣ханти чхиннамӯлака̄ руккха̄ вийа, те чаримакавин̃н̃а̄н̣аниродхена анупа̄да̄но вийа джа̄таведо нибба̄йиссантӣти паджа̄на̄ти.
манта̄н̣ипуттапун̣н̣аттхераваттху
196. наваме ат̣т̣ха̄расасупи виджджа̄т̣т̣ха̄несу ниппхаттим̣ гататта̄ ‘‘саббасиппесу ковидо хутва̄’’ти вуттам̣. абхидайа̄аббхан̃н̃а̄вахассева дхаммасса таттха упалаббханато ‘‘моккхадхаммам̣ адисва̄’’ти вуттам̣. тена̄ха – ‘‘идам̣ ведаттайам̣ на̄ма̄’’тиа̄ди. татха̄ хи анена дуггатипаримуччанампи дуллабхам̣, абхин̃н̃а̄парива̄ра̄нам̣ ат̣т̣ханнам̣ сама̄паттӣнам̣ ла̄бхита̄йа сайам̣ екадесена упасанто парамуккам̣сагатам̣ уттамадаматхасаматхам̣ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ам̣ бхагавантам̣ самбха̄венто ‘‘айам̣ пурисо’’тиа̄дима̄ха. пит̣ака̄ни гахетва̄ а̄гаччхантӣти пхалабха̄джана̄ни гахетва̄ асса̄мика̄йа а̄гаччханти. буддха̄нанти га̄рававасена бахувачананиддесо като. парибхун̃джӣти девата̄хи паккхиттадиббоджам̣ ванамӯлапхала̄пхалам̣ парибхун̃джи. патте патит̣т̣ха̄питасаманантарамева хи девата̄ таттха диббоджам̣ паккхипим̣су. саммаситва̄ти паччавеккхитва̄, париваттетва̄ти ча ваданти. арахаттам̣ па̄пун̣им̣сӯти маха̄деваттхерасса анумоданакатха̄йа анупуббикатха̄саккхика̄йа сувисодхитачиттасанта̄на̄ арахаттам̣ па̄пун̣им̣су.
дасахи катха̄ваттхӯхӣти аппиччхакатха̄ сантут̣т̣хикатха̄ павивекакатха̄ асам̣саггакатха̄ вӣрийа̄рамбхакатха̄ сӣласампада̄катха̄ сама̄дхисампада̄катха̄ пан̃н̃а̄сампада̄катха̄ вимуттисампада̄катха̄ вимуттин̃а̄н̣адассанасампада̄катха̄ти имехи дасахи катха̄ваттхӯхи. джа̄тибхӯмират̣т̣хава̄синоти джа̄тибхӯмивантадесава̄сино, саттху джа̄тадесава̄синоти аттхо. сӣса̄нулокикоти пурато гаччхантасса сӣсам̣ ану ану пассанто. ока̄сам̣ саллаккхетва̄ти са̄каччха̄йа авасарам̣ саллаккхетва̄. саттависуддхиккамам̣ пуччхӣти ‘‘ким̣ ну кхо, а̄вусо, сӣлависуддхаттхам̣ бхагавати брахмачарийам̣ вуссатӣ’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.257) сатта висуддхийо пуччхи. дхаммакатхика̄нам̣ аггат̣т̣ха̄не т̣хапеси сависесена дасакатха̄ваттхула̄бхита̄йа.
маха̄качча̄наттхераваттху
197. дасаме сам̣кхиттена катхитадхаммасса̄ти мадхупин̣д̣икасуттантадесана̄су вийа сан̇кхепена деситадхаммасса. там̣ десанам̣ виттха̄ретва̄ти там̣ сан̇кхепадесанам̣ а̄йатана̄дивасена виттха̄ретва̄. аттхам̣ вибхаджама̄на̄нанти тасса̄ сан̇кхепадесана̄йа аттхам̣ вибхаджитва̄ катхента̄нам̣. аттхавасена ва̄ти ‘‘еттака̄ етасса аттха̄’’ти аттхавасена ва̄ десанам̣ пӯретум̣ сакконти. бйан̃джанавасена ва̄ти ‘‘еттака̄ни еттха бйан̃джана̄ни десана̄васена ваттабба̄нӣ’’ти бйан̃джанавасена ва̄ пӯретум̣ сакконти. айам̣ пана маха̄качча̄наттхеро убхайавасенапи саккоти тасса сан̇кхепена уддит̣т̣хасса виттха̄рена саттху аджджха̄сайа̄нурӯпам̣ десанато, тасма̄ таттха агготи вутто. вуттанайенева̄ти ‘‘па̄това субходжанам̣ бхун̃джитва̄ упосатхан̇га̄ни адхит̣т̣ха̄йа̄’’тиа̄дина̄ хет̣т̣ха̄ вуттанайенева. ан̃н̃ехӣти ан̃н̃а̄сам̣ иттхӣнам̣ кесехи ативийа дӣгха̄. на кевалан̃ча дӣгха̄ ева, атха кхо синиддханӣламудукан̃чика̄ ча. никкесӣти аппакесӣ йатха̄ ‘‘анудара̄ кан̃н̃а̄’’ти.
пан̣ийанти виккетаббабхан̣д̣ам̣. а̄ваджджетва̄ти упаниссайам̣ кеса̄нам̣ пакатибха̄ва̄паттин̃ча а̄ваджджетва̄. га̄равена̄ти мун̣д̣асӣса̄пи тхере га̄равена екавачаненева а̄гантва̄. нимантетва̄ти сва̄тана̄йа нимантетва̄. имисса̄ иттхийа̄ти йатха̄вуттасет̣т̣хидхӣтарама̄ха. дит̣т̣хадхаммикова̄ти авадха̄ран̣ам̣ ат̣т̣ха̄напайуттам̣, дит̣т̣хадхаммико йасапат̣ила̄бхова ахосӣти аттхо. йасапат̣ила̄бхоти ча бхавасампаттипат̣ила̄бхо. саттасу хи джаваначетана̄су пат̣хама̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйапхала̄, паччхима̄ упападжджаведанӣйапхала̄, маджджхе пан̃ча апара̄парийаведанӣйапхала̄, тасма̄ пат̣хамам̣ екам̣ четанам̣ т̣хапетва̄ сеса̄ йатха̄сакам̣ парипун̣н̣апхалада̄йино хонти, пат̣хамачетана̄йа пана дит̣т̣хадхаммико йасапат̣ила̄бхова ахоси.
пат̣хамаетадаггаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. етадаггавагго
(14) 2. дутийаетадаггаваггаван̣н̣ана̄
чӯл̣апантхакаттхераваттху
198-200. дутийасса пат̣хаме манена ниббаттитанти абхин̃н̃а̄манена уппа̄дитам̣. манена катака̄йоти абхин̃н̃а̄читтена десантарам̣ паттака̄йо. манена ниббаттитака̄йоти абхин̃н̃а̄манаса̄ ниммитака̄йо ‘‘ан̃н̃ам̣ ка̄йам̣ абхиниммина̄тӣ’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.236-237; пат̣и. ма. 3.14) вийа. екасадисейева̄ти аттасадисейева. екавидхамева̄ти аттана̄ катаппака̄рамева. етаппарамо хи йебхуййена са̄вака̄нам̣ иддхинимма̄навидхи. агго на̄ма джа̄то екадесена саттху иддхинимма̄на̄нувидха̄нато.
ла̄бхита̄йа̄ти еттха ла̄бхӣти ӣка̄ро атисайаттхо. тена тхерасса чатуннам̣ рӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ атисайена сависесала̄бхитам̣ дассети. арӯпа̄вачараджджха̄на̄нам̣ ла̄бхита̄йа̄ти еттха̄пи есева найо. на кевалан̃чета̄ четосан̃н̃а̄виват̣т̣акусалата̄ рӯпа̄рӯпаджджха̄нала̄бхита̄йа ева, атха кхо имехипи ка̄ран̣ехӣти дассетум̣ – ‘‘чӯл̣апантхако ча̄’’тиа̄ди вуттам̣. четоти четтха читтасӣсена сама̄дхи вутто, тасма̄ четасо сама̄дхисса виват̣т̣анам̣ четовиват̣т̣о, екасмим̣йева̄рамман̣е сама̄дхичиттам̣ виват̣т̣етва̄ хет̣т̣химасса хет̣т̣химасса упарӯпари ха̄панато рӯпа̄вачараджджха̄нала̄бхӣ четовиват̣т̣акусало на̄ма. ‘‘саббасо рӯпасан̃н̃а̄на’’нтиа̄дина̄ (дха. са. 265) вуттасан̃н̃а̄ атиккамитва̄ ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанасан̃н̃а̄сахагатам̣…пе… невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанасан̃н̃а̄сахагата’’нти (дха. са. 265-268) сан̃н̃а̄сӣсена вуттаджджха̄на̄нам̣ виват̣т̣акусало, татха̄ иттхипуриса̄дисан̃н̃а̄ ниччасан̃н̃а̄дито читтам̣ виват̣т̣етва̄ кевале рӯпа̄рӯпадхаммаматте асан̇кхате нибба̄не ча висесато ват̣т̣анато ча сун̃н̃ата̄нупассана̄бахуло сан̃н̃а̄виват̣т̣акусало. сама̄дхикусалата̄йа четовиват̣т̣акусалата̄ таббахулавиха̄рита̄йа. татха̄ випассана̄кусалата̄йа сан̃н̃а̄виват̣т̣акусалата̄. екоти чӯл̣апантхакаттхерам̣ вадати. сама̄дхилаккхан̣ети савитаккасавича̄ра̄дисама̄дхисабха̄ве. пуна екоти маха̄пантхакаттхерама̄ха. випассана̄лаккхан̣ети саттаанупассана̄ ат̣т̣ха̄расамаха̄випассана̄дивипассана̄сабха̄ве. сама̄дхига̄л̣хоти сама̄дхисмим̣ ога̄л̣хачитто субха̄витабха̄ваната̄. ан̇гасам̣кхиттети чатуран̇гикативан̇гика̄дивасена джха̄нан̇га̄нам̣ сан̇кхипане. а̄рамман̣асам̣кхиттети касин̣уггха̄т̣има̄ка̄са̄диниббаттанена касин̣а̄диа̄рамман̣а̄нам̣ сам̣кхипане. ан̇гававаттха̄панети витакка̄дӣнам̣ джха̄нан̇га̄нам̣ ваваттха̄пане. а̄рамман̣ававаттха̄панети патхавӣкасин̣а̄диджджха̄на̄рамман̣а̄нам̣ ваваттха̄пане.
джха̄нан̇гехӣти рӯпа̄вачараджджха̄нан̇гехи, джха̄нан̇га̄нева джха̄нам̣. пуна джха̄нан̇гехӣти арӯпа̄вачараджджха̄нан̇гехи. бха̄та̄ти джет̣т̣хабха̄та̄. асса̄ти кут̣умбийасса. суван̣н̣апӯджанти сован̣н̣амайам̣ пуппхапӯджам̣ катва̄. девапурети та̄ватим̣сабхаване судассанамаха̄нагаре. аггадва̄рена̄ти тасмим̣ дивасе аггам̣ саббапат̣хамам̣ виват̣ена нагарадва̄рена никкхамитва̄.
коканаданти падумависесанам̣ йатха̄ ‘‘кока̄сака’’нти. там̣ кира бахупаттам̣ ван̣н̣асампаннам̣ атисугандхан̃ча хоти. ‘‘коканадам̣ на̄ма сетападума’’нтипи ваданти. па̄тоти пагева. айан̃хеттха аттхо – йатха̄ коканадасан̇кха̄там̣ падумам̣ па̄то сӯрийуггаманавела̄йам̣ пхуллам̣ викаситам̣ авӣтагандхам̣ сийа̄ вирочама̄нам̣, евам̣ сарӣрагандхена гун̣агандхена ча сугандхам̣ сарадака̄ле анталиккхе а̄диччамива аттано теджаса̄ тапантам̣ ан̇гехи ниччхаран̣акаджутийа̄ ан̇гӣрасам̣ самма̄самбуддхам̣ пасса̄ти.
чӯл̣апантхако кира кассапасамма̄самбуддхака̄ле паббаджитва̄ пан̃н̃ава̄ хутва̄ ан̃н̃атарасса дандхабхиккхуно уддесагахан̣ака̄ле париха̄сакел̣им̣ ака̄си. со бхиккху тена париха̄сена ладжджито нева уддесам̣ ган̣хи, на саджджха̄йамака̄си. тена каммена̄йам̣ паббаджитва̄ва дандхо джа̄то, тасма̄ гахитагахитападам̣ упариупарипадам̣ ган̣хантасса нассати. иддхийа̄ абхисан̇кхаритва̄ суддхам̣ чол̣акхан̣д̣ам̣ ада̄сӣти тасса пуббахетум̣ дисва̄ таданурӯпе каммат̣т̣ха̄не нийодженто суддхам̣ чол̣акхан̣д̣ам̣ ада̄си. со кира пуббе ра̄джа̄ хутва̄ нагарам̣ падаккхин̣ам̣ каронто нала̄т̣ато седе муччанте парисуддхена са̄т̣акена нала̄т̣ам̣ пун̃чхи, са̄т̣ако килит̣т̣хо ахоси. со ‘‘имам̣ сарӣрам̣ нисса̄йа еварӯпо парисуддхаса̄т̣ако пакатим̣ джахитва̄ килит̣т̣хо джа̄то, аничча̄ вата сан̇кха̄ра̄’’ти аниччасан̃н̃ам̣ пат̣илабхи. тена ка̄ран̣енасса раджохаран̣амева паччайо джа̄то.
лома̄нӣти чол̣акхан̣д̣атантагатаам̣суке вадати. ‘‘килит̣т̣хадха̄тука̄нӣ’’ти килит̣т̣хасабха̄ва̄ни. евам̣гатикамева̄ти идам̣ читтампи бхаван̇гавасена пакатийа̄ пан̣д̣арам̣ парисуддхам̣ ра̄га̄дисампайуттадхаммавасена сам̣килит̣т̣хам̣ джа̄танти дассети. наккхаттам̣ сама̄нетва̄ти наккхаттам̣ саманна̄харитва̄, а̄ваджджетва̄ти аттхо. бил̣а̄рассаттха̄йа̄ти бил̣а̄расса гочараттха̄йа. джалапатхакаммикена̄ти самуддакаммикена. ча̄ринти кха̄дитаббатин̣ам̣. саччака̄ранти саччабха̄ва̄вахам̣ ка̄рам̣, ‘‘аттана̄ гахите бхан̣д̣е ан̃н̃есам̣ на да̄табба’’нти ватва̄ да̄таббалан̃джанти вуттам̣ хоти. татийена пат̣иха̄рена̄ти татийена са̄санена. паттика̄ хутва̄ти са̄мино хутва̄.
аппакенапӣти тхокенапи париттенапи. медха̄вӣти пан̃н̃ава̄. па̄бхатена̄ти бхан̣д̣амӯлена. вичаккхан̣оти воха̄ракусало. самут̣т̣ха̄пети атта̄нанти махантам̣ дханам̣ йасан̃ча уппа̄детва̄ таттха атта̄нам̣ сан̣т̣хапети патит̣т̣ха̄пети. йатха̄ ким̣? ан̣ум̣ аггим̣ва сандхамам̣, йатха̄ пан̣д̣ито пурисо париттакам̣ аггим̣ ануккамена гомайачун̣н̣а̄дӣни паккхипитва̄ мукхава̄тена дхаменто самут̣т̣ха̄пети вад̣д̣хети, махантам̣ аггиккхандхам̣ кароти, евамева пан̣д̣ито тхокампи па̄бхатам̣ лабхитва̄ на̄на̄упа̄йехи пайоджетва̄ дханан̃ча йасан̃ча вад̣д̣хети, вад̣д̣хетва̄ пуна таттха атта̄нам̣ патит̣т̣ха̄пети. та̄йа ева ва̄ пана дханасса махантата̄йа атта̄нам̣ самут̣т̣ха̄пети, абхин̃н̃а̄там̣ па̄кат̣ам̣ каротӣти аттхо.
субхӯтиттхераваттху
201-202. татийе ран̣а̄ти хи ра̄га̄дайо килеса̄ вуччантӣти ‘‘саран̣а̄ дхамма̄’’тиа̄дӣсу (дха. са. 100 дукама̄тика̄) ра̄га̄дайо килеса̄ ‘‘ран̣а̄’’ти вуччанти. ран̣анти етехӣти ран̣а̄. йехи абхибхӯта̄ сатта̄ на̄наппака̄рена канданти паридеванти, тасма̄ те ра̄га̄дайо ‘‘ран̣а̄’’ти вутта̄. деситанийа̄мато аноккамитва̄ти десита̄ноккаманато анупагантва̄ десети, саттха̄ра̄ деситанийа̄менева анодиссакам̣ катва̄ дхаммам̣ десетӣти вуттам̣ хоти. еванти евам̣ метта̄джха̄нато вут̣т̣ха̄йа бхиккха̄гахан̣е сати. бхиккха̄да̄йака̄нам̣ махаппхалам̣ бхависсатӣти идам̣ чӯл̣аччхара̄сан̇гха̄тасуттена (а. ни. 1.51 а̄дайо) дӣпетаббам̣. аччхара̄сан̇гха̄таматтампи хи ка̄лам̣ меттачиттам̣ а̄севантасса бхиккхуно диннада̄нам̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣, тена ча со амогхам̣ рат̣т̣хапин̣д̣ам̣ бхун̃джатӣти айаматтхо таттха а̄гатойева. нимиттам̣ ган̣хитва̄ти а̄ка̄рам̣ саллаккхетва̄.
кхадираванийаревататтхераваттху
203. пан̃чаме ванасабха̄ганти сабха̄гам̣ ванам̣, сабха̄ганти ча саппа̄йанти аттхо. йан̃хи пакативируддхам̣ бйа̄дхивируддхан̃ча на хоти, там̣ ‘‘сабха̄га’’нти вуччати. удакасабха̄гантиа̄дӣсупи имина̄ва найена аттхо ведитаббо. калйа̄н̣акамма̄йӯханаккхан̣оти калйа̄н̣акаммӯпачайасса ока̄со. тин̣н̣ам̣ бха̄тика̄нанти упатиссо, чундо, упасеноти имесам̣ тин̣н̣ам̣ джет̣т̣хабха̄тика̄нам̣. тиссаннан̃ча бхагинӣнанти ча̄ла̄, упача̄ла̄, сӣсупача̄ла̄ти имесам̣ тиссаннам̣ джет̣т̣хабхагинӣнам̣. еттха ча са̄рипуттаттхеро сайам̣ паббаджитва̄ ча̄ла̄, упача̄ла̄, сӣсупача̄ла̄ти тиссо бхагинийо, чундо упасеноти име бха̄таро пабба̄джеси, реватакума̄ро екова гехе авасиссати. тена вуттам̣ – ‘‘амха̄кам̣…пе… пабба̄джентӣ’’ти. махаллакатара̄ти вуддхатара̄. идан̃ча кума̄рика̄йа чираджӣвитам̣ абхикан̇кхама̄на̄ а̄хам̣су. са̄ кира тасса аййика̄ вӣсативассасатика̄ кхан̣д̣аданта̄ палитакеса̄ валиттача̄ тилака̄хатагатта̄ гопа̄насиван̇ка̄ ахоси. видха̄ваниканти видха̄ванакӣл̣икам̣. тиссаннам̣ сампаттӣнанти ануссававасена мануссадевамоккхасампаттийо сандха̄йа вадати, мануссадевабрахмасампаттийо ва̄. сӣвалисса пун̃н̃ам̣ вӣмам̣сисса̄ма̄ти ‘‘сӣвалина̄ катапун̃н̃асса випа̄када̄нат̣т̣ха̄намида’’нти н̃атва̄ евама̄ха. сабха̄гат̣т̣ха̄нанти самам̣ десам̣.
там̣ бхӯмира̄ман̣еййаканти кин̃ча̄пи араханто га̄манте ка̄йавивекам̣ на лабханти, читтавивекам̣ пана лабхантева. тесан̃хи диббаппат̣ибха̄га̄нипи а̄рамман̣а̄ни читтам̣ ча̄летум̣ на сакконти, тасма̄ га̄мо ва̄ хоту аран̃н̃а̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атарам̣, ‘йаттха араханто вихаранти, там̣ бхӯмира̄ман̣еййакам̣’, со бхӯмиппадесо раман̣ӣйо ева̄ти аттхо.
кан̇кха̄ревататтхераваттху
204. чхат̣т̣хе акаппийо, а̄вусо, гул̣оти екадивасам̣ тхеро антара̄магге гул̣акаран̣ам̣ оккамитва̄ гул̣е пит̣т̣хампи чха̄рикампи паккхитте дисва̄на ‘‘акаппийо гул̣о, са̄мисо на каппати гул̣о вика̄ле парибхун̃джиту’’нти куккучча̄йанто евама̄ха. акаппийа̄ мугга̄ти екадивасам̣ антара̄магге вачче муггам̣ джа̄там̣ дисва̄ ‘‘акаппийа̄ мугга̄, пакка̄пи мугга̄ джа̄йантӣ’’ти куккучча̄йанто евама̄ха. сесаметтха саббам̣ утта̄намева.
сон̣акол̣ивисаттхераваттху
205. саттаме ха̄петаббамева ахоси ачча̄раддхавӣрийатта̄. удакена самупабйӯл̣хети удакена тхалам̣ усса̄ретва̄ таттха таттха ра̄сикате. харитӯпалитта̄йа̄ти гомайапарибхан̣д̣аката̄йа. тивидхена удакена посентӣти кхӣродакам̣ гандходакам̣ кевалодаканти евам̣ тивидхена удакена посенти парипа̄ленти. парисса̄ветва̄ти парисодхетва̄ гахите тан̣д̣улети йоджетаббам̣. дево ман̃н̃ети дево вийа. вӣн̣ова̄дена̄ти ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, сон̣а, йада̄ те вӣн̣а̄йа тантийо ачча̄йата̄ хонти, апи ну те вӣн̣а̄ тасмим̣ самайе сараватӣ ва̄ хоти камман̃н̃а̄ ва̄ти? но хетам̣, бхантети. евамева кхо, сон̣а, ачча̄раддхавӣрийам̣ уддхачча̄йа сам̣ваттати, атиситхилавӣрийам̣ косаджджа̄йа сам̣ваттати. тасма̄тиха твам̣, сон̣а, вӣрийасаматам̣ адхит̣т̣хаха, индрийа̄нан̃ча саматам̣ пат̣ивиджджха̄’’ти (маха̄ва. 243) евам̣ вӣн̣ам̣ упамам̣ катва̄ паваттитена вӣн̣опамова̄дена. вӣрийасаматхайоджанаттха̄йа̄ти вӣрийасса саматхена йоджанаттха̄йа.
сон̣акут̣икан̣н̣аттхераваттху
206. ат̣т̣хаме кут̣икан̣н̣оти вуччатӣти ‘‘кот̣икан̣н̣о’’ти ваттаббе ‘‘кут̣икан̣н̣о’’ти вохарӣйати. кулагхаре бхава̄ кулагхарика̄. са̄ кира авантират̣т̣хе кулагхаре маха̄вибхавасса сет̣т̣хисса бхарийа̄. дасабаласса дхаммакатхам̣ сутва̄ сота̄паттипхале патит̣т̣ха̄йа чинтесӣти идам̣ ан̇гуттарабха̄н̣ака̄нам̣ матена вуттам̣. суттанипа̄тат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘сапарисо бхагавантам̣ упасан̇камма дхаммадесанам̣ ассоси, на ча кан̃чи висесам̣ адхиган̃чхи. касма̄? со хи дхаммам̣ сун̣анто хемаватам̣ ануссаритва̄ ‘а̄гато ну кхо ме саха̄йако, но’ти диса̄дисам̣ олокетва̄ там̣ апассанто ‘ван̃чито ме саха̄йо, йо евам̣ вичиттаппат̣ибха̄нам̣ бхагавато десанам̣ на сун̣а̄тӣ’ти виккхиттачитто ахосӣ’’ти вуттам̣.
йасма̄ пат̣исандхиджа̄тиабхиниккхаманабодхипаринибба̄несвева дваттим̣са пуббанимитта̄ни хутва̄ва пат̣ивигаччханти, на чират̣т̣хитика̄ни хонти, дхаммачаккаппаваттане (сам̣. ни. 5.1081; пат̣и. ма. 2.30) пана та̄ни сависеса̄ни хутва̄ чиратарам̣ т̣хатва̄ нируджджханти, тасма̄ вуттам̣ – ‘‘тийоджанасахассам̣ химавантам̣ ака̄лапуппхитам̣ дисва̄’’тиа̄ди. аггабалака̄йа̄ти саббапурато гаччханта̄ балака̄йа̄. кена пуппхитабха̄вам̣ джа̄на̄сӣти кена ка̄ран̣ена химавантасса пуппхитабха̄вам̣ джа̄на̄сӣти, йена ка̄ран̣ена имам̣ ака̄лапуппхапа̄т̣иха̄рийам̣ джа̄там̣, там̣ джа̄на̄сӣти вуттам̣ хоти. тасса паваттитабха̄ванти тасса дхаммачаккасса бхагавата̄ паваттитабха̄вам̣. садде нимиттам̣ ган̣хӣти садде а̄ка̄рам̣ саллаккхеси. татоти ‘‘ахам̣ ‘етам̣ аматадхаммам̣ тампи джа̄на̄песса̄мӣ’ти тава сантикам̣ а̄гатосмӣ’’ти йам̣ вуттам̣, таданантаранти аттхо.
са̄та̄гиро хемаватасса буддхуппа̄дам̣ катхетва̄ там̣ бхагавато сантикам̣ а̄нетука̄мо ‘‘аджджа паннарасо’’тиа̄дига̄тхама̄ха. таттха (су. ни. ат̣т̣ха. 1.153) аджджа̄ти айам̣ раттиндиво паккхаган̣анато паннарасо, упаваситаббато упосатхо. тӣсу ва̄ упосатхесу аджджа паннарасо упосатхо, на ча̄туддасиупосатхо, на са̄маггӣупосатхо. диви бхава̄ни дибба̄ни, дибба̄ни еттха аттхӣти дибба̄ни. ка̄ни та̄ни? рӯпа̄ни. тан̃хи раттим̣ дева̄нам̣ дасасахассилокадха̄туто саннипатита̄нам̣ сарӣраваттха̄бхаран̣авима̄наппабха̄хи аббха̄диупаккилесавирахита̄йа чандаппабха̄йа ча сакаладжамбудӣпо алан̇като ахосӣти ативийа алан̇като ча паривисуддхидевасса бхагавато сарӣраппабха̄йа. тена̄ха – ‘‘дибба̄ ратти упат̣т̣хита̄’’ти.
евам̣ раттигун̣аван̣н̣ана̄падесенапи саха̄йасса читтам̣ паса̄дам̣ джаненто буддхуппа̄дам̣ катхетва̄ а̄ха – ‘‘аномана̄мам̣ саттха̄рам̣, ханда пасса̄ма готама’’нти. таттха аномехи ала̄макехи сабба̄ка̄рапарипӯрехи гун̣ехи на̄мам̣ асса̄ти аномана̄мо. татха̄ хисса ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддесо 97; пат̣и. ма. 1.162) найена буддхоти аномехи гун̣ехи на̄мам̣. ‘‘бхаггара̄готи бхагава̄, бхаггадосоти бхагава̄’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 84) найена бхагава̄ти аномехи гун̣ехи на̄мам̣. еса найо ‘‘арахам̣ самма̄самбуддхо виджджа̄чаран̣асампанно’’тиа̄дӣсу. дит̣т̣хадхаммика̄диаттхехи девамануссе ануса̄сати ‘‘имам̣ паджахатха, имам̣ сама̄да̄йа ваттатха̄’’ти саттха̄. там̣ аномана̄мам̣ саттха̄рам̣. ханда̄ти вачаса̄йаттхе нипа̄то. пасса̄ма̄ти тена атта̄нам̣ саха сан̇гахетва̄ паччуппаннабахувачанам̣. готаманти готамаготтам̣. идам̣ вуттам̣ хоти – ‘‘саттха̄, на саттха̄’’ти ма̄ виматим̣ ака̄си, екантабйавасито хутва̄ва ехи пасса̄ма готаманти.
евам̣ вутте хемавато ‘‘айам̣ са̄та̄гиро ‘аномана̄мам̣ саттха̄ра’нти бхан̣анто тасса саббан̃н̃утам̣ пака̄сети, саббан̃н̃уно ча дуллабха̄ локе, саббан̃н̃упат̣ин̃н̃ехи пӯран̣а̄дисадисехева локо упаддуто. со пана йади саббан̃н̃ӯ, аддха̄ та̄дилаккхан̣ам̣ патто бхависсати, тена евам̣ гахесса̄мӣ’’ти чинтетва̄ та̄дилаккхан̣ам̣ пуччханто а̄ха – ‘‘каччи мано’’тиа̄ди. таттха каччӣти пуччха̄. маноти читтам̣. супан̣ихитоти сут̣т̣ху т̣хапито ачало асампаведхӣ. саббесу бхӯтесу саббабхӯтесу. та̄диноти та̄дилаккхан̣ам̣ паттассева сато. пуччха̄ ева ва̄ айам̣ ‘‘со тава саттха̄ саббабхӯтесу та̄дӣ, уда̄ху но’’ти. ит̣т̣хе анит̣т̣хеча̄ти еварӯпе а̄рамман̣е. сан̇каппа̄ти витакка̄. васӣката̄ти васам̣ гамита̄. идам̣ вуттам̣ хоти – йам̣ там̣ саттха̄рам̣ вадаси, тасса те саттхуно каччи та̄дилаккхан̣ам̣ сампаттасса сато саббабхӯтесу мано супан̣ихито, уда̄ху йа̄ва паччайам̣ на лабхати, та̄ва супан̣ихито вийа кха̄йати. со ва̄ те саттха̄ каччи саббабхӯтесу саттесу та̄дӣ, уда̄ху но, йе ча ит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу а̄рамман̣есу ра̄гадосавасена сан̇каппа̄ уппаджджеййум̣, тйа̄сса каччи васӣката̄, уда̄ху када̄чи тесампи васена ваттатӣти.
тӣн̣и васса̄нӣти сон̣асса паббаджитадивасато пат̣т̣ха̄йа тӣн̣и васса̄ни. тада̄ кира бхиккхӯ йебхуййена маджджхимадесейева васим̣су, тасма̄ таттха катипайа̄ ева ахесум̣. те ча екасмим̣ нигаме еко двети евам̣ висум̣ висум̣ васим̣су, тхера̄нан̃ча катипайе бхиккхӯ а̄нетва̄ ан̃н̃есу а̄нӣйама̄несу пуббам̣ а̄нӣта̄ кеначидева каран̣ӣйена паккамим̣су, кан̃чи ка̄лам̣ а̄гаметва̄ пуна тесу а̄нӣйама̄несу итаре паккамим̣су, евам̣ пунаппунам̣ а̄найанена саннипа̄то чиренева ахоси, тхеро ча тада̄ екавиха̄рӣ ахоси. тена вуттам̣ – ‘‘тӣн̣и васса̄ни ган̣ам̣ парийеситва̄’’ти. тӣн̣и васса̄нӣти ча аччантасам̣йоге упайогавачанам̣. саттху адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ти аттано а̄н̣а̄паненева ‘‘имина̄ саддхим̣ екагандхакут̣ийам̣ васитука̄мо бхагава̄’’ти саттху адхиппа̄йам̣ джа̄нитва̄. бхагава̄ кира йена саддхим̣ екагандхакут̣ийам̣ васитука̄мо, тасса сена̄санапан̃н̃аттийам̣ а̄нандаттхерам̣ а̄н̣а̄пети.
аджджхока̄се вӣтина̄метва̄ти аджджхока̄се нисаджджа̄йа вӣтина̄метва̄. йасма̄ бхагава̄ а̄йасмато сон̣асса сама̄паттисама̄паджджанена пат̣исантха̄рам̣ каронто са̄вакаса̄дха̄ран̣а̄ сабба̄ сама̄паттийо ануломаппат̣иломам̣ сама̄паджджанто бахудева раттим̣ аджджхока̄се нисаджджа̄йа вӣтина̄метва̄ па̄де паккха̄летва̄ виха̄рам̣ па̄виси, тасма̄ а̄йасма̄пи сон̣о бхагавато адхиппа̄йам̣ н̃атва̄ таданурӯпам̣ сабба̄ та̄ сама̄паттийо сама̄паджджанто бахудева раттим̣ аджджхока̄се нисаджджа̄йа вӣтина̄метва̄ па̄де паккха̄летва̄ виха̄рам̣ па̄висӣти ваданти. пависитва̄ ча бхагавата̄ анун̃н̃а̄то чӣваратирокаран̣ийам̣ катва̄ бхагавато па̄дапассе нисаджджа̄йа вӣтина̄меси. аджджхесӣти а̄н̣а̄песи. пат̣ибха̄ту там̣ бхиккху дхаммо бха̄ситунти бхиккху туйхам̣ дхаммо бха̄ситум̣ упат̣т̣ха̄ту, н̃а̄н̣амукхам̣ а̄гаччхату, йатха̄сутам̣ йатха̄парийаттам̣ дхаммам̣ бхан̣а̄хӣти аттхо. ат̣т̣хакаваггийа̄нӣти ат̣т̣хакаваггабхӯта̄ни ка̄масутта̄дисол̣асасутта̄ни (маха̄ни. 1). суггахитоти самма̄ уггахито. саббе варе йа̄чӣти винайадхарапан̃чамена ган̣ена упасампада̄ дхуванха̄нам̣ чамматтхаран̣ам̣ ган̣ан̇ган̣ӯпа̄ханам̣ чӣваравиппава̄соти име пан̃ча варе йа̄чи. сутте а̄гатамева̄ти уда̄напа̄л̣ийам̣ а̄гатасуттам̣ сандха̄йа вадати.
сӣвалиттхераваттху
207. наваме са̄каччхитва̄ са̄каччхитва̄ти ран̃н̃а̄ саддхим̣ пат̣ивируджджханавасена пунаппунам̣ са̄каччхам̣ катва̄. гул̣ададхинти паттхиннам̣ гул̣асадисам̣ кат̣хинададхим̣. атиан̃чхитунти ативийа а̄кад̣д̣хитум̣. кан̃джийам̣ ва̄хетва̄ти дадхиматтхум̣ пава̄хетва̄, парисса̄ветва̄ти аттхо. ‘‘дадхито кан̃джийам̣ гахетва̄’’типи па̄т̣хо. нанти суппава̄сам̣. бӣджапаччхим̣ пхуса̄пентӣти имина̄ самбандхо. йа̄ва на уккад̣д̣хантӣти йа̄ва да̄не на уккад̣д̣ханти, да̄тука̄ма̄ва хонтӣти адхиппа̄йо маха̄дуккхам̣ анубхосӣти пасаванибандханам̣ махантам̣ дуккхам̣ анубхоси. са̄микам̣ а̄мантетва̄ти сатта̄хам̣ мӯл̣хагаббха̄ тибба̄хи кхара̄хи дуккхаведана̄хи пхут̣т̣ха̄ ‘‘самма̄самбуддхо вата со бхагава̄, йо имасса еварӯпасса дуккхасса паха̄на̄йа дхаммам̣ десети. суппат̣ипанно вата тасса бхагавато са̄вакасан̇гхо, йо имасса еварӯпасса дуккхасса паха̄на̄йа пат̣ипанно. сусукхам̣ вата нибба̄нам̣, йаттхидам̣ еварӯпам̣ дуккхам̣ на сам̣виджджатӣ’’ти (уда̄. 18) имехи тӣхи витаккехи там̣ дуккхам̣ адхива̄сентӣ саттху сантикам̣ песетука̄мата̄йа са̄микам̣ а̄мантетва̄. пуре маран̣а̄ти маран̣ато пуретарамева. ин̇гитанти а̄ка̄рам̣. джӣвитабхаттанти джӣвитасам̣сайе да̄таббабхаттам̣. саббакаммаккхамо ахосӣти саттавассикехи да̄ракехи ка̄таббам̣ йам̣ кин̃чи каммам̣ ка̄тум̣ саматтхата̄йа саббасса каммасса кхамо ахоси. тенева со сатта̄хам̣ маха̄да̄не дӣйама̄не джа̄тадивасато пат̣т̣ха̄йа дхаммакаран̣ам̣ а̄да̄йа сан̇гхасса удакам̣ парисса̄ветва̄ ада̄си.
йомантиа̄дига̄тха̄йа ‘‘йо бхиккху имам̣ ра̄гапалипатхан̃чева килесадугган̃ча сам̣са̄рават̣т̣ан̃ча чатуннам̣ сачча̄нам̣ аппат̣ивиджджханакамохан̃ча атӣто чатта̄ро огхе тин̣н̣о хутва̄ па̄рам̣ ануппатто, дувидхена джха̄нена джха̄йӣ, тан̣ха̄йа абха̄вена анеджо, катхам̣катха̄йа абха̄вена акатхам̣катхӣ, упа̄да̄на̄нам̣ абха̄вена анупа̄дийитва̄ килесанибба̄нена ниббуто, тамахам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣ’’ти аттхо.
саббесам̣йева пана кеса̄нам̣ оропанан̃ча арахаттасаччхикирийа̄ ча апаччха̄апурима̄ ахосӣти имина̄ тхерасса кхураггейева арахаттуппатти дӣпита̄. екачче пана а̄чарийа̄ евам̣ ваданти ‘‘хет̣т̣ха̄ вуттанайена дхаммасена̄патина̄ ова̄де динне ‘йам̣ майа̄ ка̄тум̣ сакка̄, тамахам̣ джа̄нисса̄мӣ’ти паббаджитва̄ випассана̄каммат̣т̣ха̄нам̣ гахетва̄ там̣ дивасам̣йева ан̃н̃атарам̣ вичиттам̣ кут̣икам̣ дисва̄ пависитва̄ ма̄тукуччхийам̣ сатта васса̄ни аттана̄ анубхӯтадуккхам̣ ануссаритва̄ тадануса̄рена атӣта̄на̄гате н̃а̄н̣ам̣ нентасса а̄дитта̄ вийа тайо бхава̄ упат̣т̣хахим̣су. н̃а̄н̣асса парипа̄кам̣ гататта̄ випассана̄вӣтхим̣ отаритва̄ та̄вадева маггаппат̣ипа̄т̣ийа̄ саббепи а̄саве кхепенто арахаттам̣ па̄пун̣ӣ’’ти. убхайатха̄пи тхерасса арахаттуппаттийева пака̄сита̄, тхеро пана пабхиннаппат̣исамбхидо чхал̣абхин̃н̃о ахоси.
ваккалиттхераваттху
208. дасаме а̄ха̄ракаран̣авеланти бходжанакиччавелам̣. адхигаччхе падам̣ сантанти сан̇кха̄рӯпасамам̣ сукханти ладдхана̄мам̣ сантам̣ падам̣ нибба̄нам̣ адхигаччхеййа. пат̣хамапа̄дена паббате т̣хитойева̄ти пат̣хамена па̄дена гиджджхакӯт̣е паббате т̣хитойева. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
дутийаетадаггаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
14. етадаггавагго
(14) 3. татийаетадаггаваггаван̣н̣ана̄
ра̄хула-рат̣т̣хапа̄латтхераваттху
209-210. татийасса пат̣хамадутийесу тиссо сиккха̄ти адхисӣлаадхичиттаадхипан̃н̃а̄сан̇кха̄та̄ тиссо сиккха̄. чуддаса бхаттаччхеде катва̄ти сатта̄хам̣ нира̄ха̄рата̄йа екекасмим̣ дивасе двиннам̣ бхаттаччхеда̄нам̣ васена чуддаса бхаттаччхеде катва̄.
тесанти тесам̣ та̄паса̄нам̣. ла̄бубха̄джана̄дипариккха̄рам̣ сам̣видха̄йа̄ти ла̄бубха̄джана̄дита̄пасапариккха̄рам̣ сам̣видахитва̄. сапарил̣а̄хака̄йадха̄тукоти уссаннапиттата̄йа сапарил̣а̄хака̄йасабха̄во. сатасахасса̄ти сатасахассапарима̄н̣а̄. сатасахассам̣ парима̄н̣ам̣ етесанти сатасахасса̄ уттарападалопена йатха̄ ‘‘рӯпабхаво рӯпа’’нти, аттхиаттхе ва̄ ака̄рапаччайо дат̣т̣хаббо. па̄н̣а̄типа̄та̄диакусаладхаммасамуда̄ча̄расан̇кха̄то а̄магандхо кун̣апагандхо наттхи етесанти нира̄магандха̄, йатха̄вуттакилесасамуда̄ча̄рарахита̄ти аттхо. килесасамуда̄ча̄ро хеттха ‘‘а̄магандхо’’ти вутто. ким̣ка̄ран̣а̄? аманун̃н̃атта̄, килесаасучимиссатта̄, саббхи джигуччхитатта̄, парамадуггандхабха̄вавахатта̄ ча. татха̄ хи йе йе уссаннакилеса̄ сатта̄, те те атидуггандха̄ хонти. тенева никкилеса̄нам̣ матасарӣрампи дуггандхам̣ на хоти. да̄наггапариваханакети да̄наггадхураваханаке. ма̄пакоти дивасе дивасе паримитапариббайада̄навасена дхан̃н̃ама̄пако.
па̄л̣ийанти винайапа̄л̣ийам̣. мигаджа̄такам̣ а̄харитва̄ катхесӣти атӣте кира бодхисатто мигайонийам̣ ниббаттитва̄ мигаган̣апаривуто аран̃н̃е васати. атхасса бхагинӣ аттано путтакам̣ упанетва̄ ‘‘бха̄тика имам̣ бха̄гинеййам̣ мигама̄йам̣ сиккха̄пехӣ’’ти а̄ха. бодхисатто ‘‘са̄дхӯ’’ти пат̣иссун̣итва̄ ‘‘гаччха та̄та, асукавела̄йам̣ на̄ма а̄гантва̄ сиккхеййа̄сӣ’’ти а̄ха. со ма̄тулена вуттавелам̣ анатиккамитва̄ там̣ упасан̇камитва̄ мигама̄йам̣ сиккхи. со екадивасам̣ ване вичаранто па̄сена баддхо баддхаравам̣ вирави. мигаган̣о пала̄йитва̄ ‘‘путто те па̄сена баддхо’’ти тасса ма̄туйа̄ а̄рочеси. са̄ бха̄ту сантикам̣ гантва̄ ‘‘бха̄тика бха̄гинеййо те мигама̄йам̣ сиккха̄пито’’ти пуччхи. бодхисатто ‘‘ма̄ твам̣ путтасса кин̃чи па̄пакам̣ а̄сан̇ки, суггахита̄ тена мигама̄йа̄, ида̄ни там̣ ха̄сайама̄но а̄гаччхиссатӣ’’ти ватва̄ ‘‘мигам̣ типаллаттха’’нтиа̄дима̄ха.
таттха миганти бха̄гинеййамигам̣. типаллаттхам̣ вуччати сайанам̣, убхохи пассехи уджукамева ча нипаннакавасена тӣха̄ка̄рехи паллаттхам̣ асса, тӣн̣и ва̄ паллаттха̄ни асса̄ти типаллаттхо, там̣ типаллаттхам̣. анекама̄йанти бахума̄йам̣ бахуван̃чанам̣. ат̣т̣хаккхуранти екекасмим̣ па̄де двиннам̣ двиннам̣ васена ат̣т̣хахи кхурехи саманна̄гатам̣. ад̣д̣харатта̄папа̄йинти пуримайа̄мам̣ атиккамитва̄ маджджхимайа̄ме аран̃н̃ато а̄гамма па̄нӣйасса пиванато ад̣д̣харатте а̄пам̣ пиватӣти ад̣д̣харатта̄папа̄йӣ. ‘‘ад̣д̣харатте а̄папа̄йи’’нтипи па̄т̣хо. мама бха̄гинеййам̣ мигам̣ ахам̣ са̄дхукам̣ мигама̄йам̣ угган̣ха̄песим̣. катхам̣? йатха̄ екена сотена чхама̄йам̣ ассасанто чхахи кала̄хи атибхоти бха̄гинеййо. идам̣ вуттам̣ хоти – айан̃хи тава путтам̣ татха̄ угган̣ха̄песим̣, йатха̄ екасмим̣ упаримана̄сика̄соте ва̄там̣ саннирумбхитва̄ патхавийам̣ аллӣнена екена хет̣т̣химана̄сика̄сотена татхева чхама̄йам̣ ассасанто чхахи кала̄хи луддакам̣ атибхоти, чхахи кот̣т̣ха̄сехи аджджхоттхарати ван̃четӣти аттхо. катамехи чхахи? чатта̄ро па̄де паса̄ретва̄ екена пассена сеййа̄йа, кхурехи тин̣апам̣сукхан̣анена, дживха̄нинна̄манена, ударасса уддхума̄табха̄вакаран̣ена, учча̄рапасса̄вависсаджджанена, ва̄тасса нирумбханена̄ти. атха ва̄ татха̄ нам̣ угган̣ха̄песим̣, йатха̄ екена сотена чхама̄йам̣ ассасанто. чхахӣти хет̣т̣ха̄ вуттехи чхахи ка̄ран̣ехи. кала̄хӣти кала̄йиссати, луддакам̣ ван̃чессатӣти аттхо. бхотӣти бхагиним̣ а̄лапати. бха̄гинеййоти евам̣ чхахи ка̄ран̣ехи ван̃чакам̣ бха̄гинеййам̣ ниддисати.
евам̣ бодхисатто бха̄гинеййасса мигама̄йам̣ са̄дхукам̣ уггахитабха̄вам̣ ваданто бхагиним̣ самасса̄сеси. сопи мигапотако па̄се баддхо анибандхитва̄йева бхӯмийам̣ маха̄пха̄сукапассена па̄де паса̄ретва̄ нипанно па̄да̄нам̣ а̄саннат̣т̣ха̄не кхурехи ева пахаритва̄ пам̣сун̃ча тин̣а̄ни ча уппа̄т̣етва̄ учча̄рапасса̄вам̣ виссаджджетва̄ сӣсам̣ па̄тетва̄ дживхам̣ нинна̄метва̄ сарӣрам̣ кхел̣акилиннам̣ катва̄ ва̄таггахан̣ена ударам̣ уддхума̄такам̣ катва̄ аккхӣни париваттетва̄ хет̣т̣ха̄на̄сика̄сотена ва̄там̣ сан̃чара̄пенто упаримана̄сика̄сотена ва̄там̣ саннирумбхитва̄ сакаласарӣрам̣ тхаддхабха̄вам̣ га̄ха̄петва̄ матака̄ка̄рам̣ дассеси, нӣламаккхика̄пи нам̣ сампарива̄ресум̣, тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄не ка̄ка̄ нилӣйим̣су. луддо а̄гантва̄ ударе хаттхена пахаритва̄ ‘‘па̄това баддхо бхависсати, пӯтико джа̄то’’ти тасса бандханараджджум̣ мочетва̄ ‘‘еттхева да̄ни нам̣ уккантитва̄ мам̣сам̣ а̄да̄йа гамисса̄мӣ’’ти нира̄сан̇ко хутва̄ са̄кха̄пала̄сам̣ гахетум̣ а̄раддхо. мигапотакопи ут̣т̣ха̄йа чатӯхи па̄дехи т̣хатва̄ ка̄йам̣ видхунитва̄ гӣвам̣ паса̄ретва̄ маха̄ва̄тена чхиннавала̄хако вийа вегена ма̄ту сантикам̣ агама̄си. саттха̄ ‘‘на, бхиккхаве, ра̄хуло ида̄нева сиккха̄ка̄мо, пуббепи сиккха̄ка̄мойева̄’’ти евам̣ мигаджа̄такам̣ а̄харитва̄ катхеси.
амбалат̣т̣хийара̄хулова̄дам̣ десесӣти ‘‘пассаси но твам̣, ра̄хула, имам̣ париттам̣ удака̄васесам̣ удака̄да̄не т̣хапитанти? евам̣, бханте. евам̣ париттакам̣ кхо, ра̄хула, тесам̣ са̄ман̃н̃ам̣, йесам̣ наттхи сампаджа̄намуса̄ва̄де ладжджа̄’’ти евама̄дина̄ амбалат̣т̣хийара̄хулова̄дам̣ (ма. ни. 2.107 а̄дайо) катхеси. гехаситам̣ витаккам̣ витаккентасса̄ти а̄йасма̄ кира ра̄хуло бхагавато пит̣т̣хито пит̣т̣хито гаччхантова па̄даталато йа̄ва упари кесанта̄ татха̄гатам̣ олокеси, со бхагавато буддхавесавила̄сам̣ дисва̄ ‘‘собхати бхагава̄ дваттим̣самаха̄пурисалаккхан̣авичиттасарӣро бйа̄маппабха̄париккхиттата̄йа виппакин̣н̣асуван̣н̣ачун̣н̣амаджджхагато вийа виджджулата̄париккхитто канакапаббато вийа йантасама̄кад̣д̣хитаратанавичиттасуван̣н̣ааггхикам̣ вийа пам̣сукӯлачӣвараппат̣иччханнопи раттакамбалапариккхиттаканакапаббато вийа пава̄л̣алата̄пат̣иман̣д̣итасуван̣н̣агхат̣икам̣ вийа чӣнапит̣т̣хачун̣н̣апӯджитасуван̣н̣ачетийам̣ вийа ла̄кха̄раса̄нулитто канакатхӯпо вийа раттавала̄хакантарагато тан̇кхан̣амуггатапун̣н̣ачандо вийа ахо саматим̣сапа̄рамита̄нубха̄вена саджджитасса аттабха̄васса сирисампаттӣ’’ти чинтеси. тато атта̄нампи олокетва̄ ‘‘ахампи собха̄ми, саче бхагава̄ чатӯсу маха̄дӣпесу чаккаваттираджджам̣ акарисса, майхам̣ парин̣а̄йакат̣т̣ха̄нантарамадасса, евам̣ санте ативийа джамбудӣпаталам̣ атисобхисса̄’’ти аттабха̄вам̣ нисса̄йа гехаситам̣ чхандара̄гам̣ уппа̄деси. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘саттху чева аттано ча рӯпасампаттим̣ дисва̄ гехаситам̣ витаккам̣ витаккентасса̄’’ти.
бхагава̄пи пурато гаччхантова чинтеси – ‘‘парипун̣н̣аччхавимам̣салохито да̄ни ра̄хуласса аттабха̄во, раджанӣйесу рӯпа̄рамман̣а̄дӣсу читтасса паккханданака̄ло джа̄то, ниппхалата̄йа ну кхо ра̄хуло вӣтина̄метӣ’’ти. атха саха̄ваджджаненева пасанне удаке маччхам̣ вийа парисуддхе а̄да̄саман̣д̣але мукханимиттам̣ вийа ча тасса там̣ читтуппа̄дам̣ аддаса, дисва̄ ча ‘‘айам̣ ра̄хуло майхам̣ атраджо хутва̄ мама паччхато а̄гаччханто ‘ахам̣ собха̄ми, майхам̣ ван̣н̣а̄йатанам̣ пасанна’нти аттабха̄вам̣ нисса̄йа гехаситам̣ чхандара̄гам̣ уппа̄дети, атиттхе паккхандо, уппатхам̣ пат̣ипанно, агочаре чарати, диса̄мӯл̣хааддхико вийа агантаббам̣ дисам̣ гаччхати, айам̣ кхо панасса килесо аббхантаре вад̣д̣ханто аттаттхампи йатха̄бхӯтам̣ пасситум̣ на дассиссати параттхампи убхайаттхампи, тато нирайепи пат̣исандхим̣ ган̣ха̄пессати, тираччха̄найонийампи петтивисайепи асурака̄йепи самба̄дхепи ма̄тукуччхисминти анаматагге сам̣са̄рават̣т̣е парипа̄тессати. йатха̄ кхо пана анекаратанапӯра̄ маха̄на̄ва̄ бхиннапхалакантарена удакам̣ а̄дийама̄на̄ мухуттампи на аджджхупеккхитабба̄ хоти, вегена вегенасса̄ виварам̣ пидахитум̣ ват̣т̣ати, евамева айампи на аджджхупеккхитаббо. йа̄васса айам̣ килесо аббхантаре сӣларатана̄дӣни на вина̄сети, та̄вадева нам̣ нигган̣хисса̄мӣ’’ти аджджха̄сайам̣ ака̄си. тато ра̄хулам̣ а̄мантетва̄ ‘‘йам̣ кин̃чи, ра̄хула, рӯпам̣ атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ аджджхаттам̣ ва̄ бахиддха̄ ва̄ ол̣а̄рикам̣ ва̄ сукхумам̣ ва̄ хӣнам̣ ва̄ пан̣ӣтам̣ ва̄ йам̣ дӯре сантике ва̄, саббам̣ рӯпам̣ ‘нетам̣ мама, несохамасми, на месо атта̄’ти еваметам̣ йатха̄бхӯтам̣ саммаппан̃н̃а̄йа дат̣т̣хаббанти. рӯпамева ну кхо бхагава̄ рӯпамева ну кхо сугата̄ти. рӯпампи ра̄хула, ведана̄пи ра̄хула, сан̃н̃а̄пи ра̄хула, сан̇кха̄ра̄пи ра̄хула, вин̃н̃а̄н̣ампи ра̄хула̄’’ти маха̄ра̄хулова̄дасуттам̣ (ма. ни. 2.113 а̄дайо) абха̄си. там̣ дассетум̣ – ‘‘йам̣ кин̃чи ра̄хула…пе… катхесӣ’’ти вуттам̣.
сам̣йуттаке пана ра̄хулова̄доти ра̄хуласам̣йутте вуттара̄хулова̄дам̣ сандха̄йа ваданти. таттха ‘‘са̄дху ме, бханте, бхагава̄ сам̣кхиттена дхаммам̣ десету, йамахам̣, бханте, бхагавато дхаммам̣ сутва̄ еко вӯпакат̣т̣хо аппаматто а̄та̄пӣ пахитатто вихареййа’’нти тхерена йа̄чито ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, ра̄хула, чаккху ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄ти? аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣, дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄ти? дуккхам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’’тиа̄дина̄ ра̄хулова̄дам̣ (сам̣. ни. 2.188 а̄дайо) а̄рабхи. тхерасса випассана̄ча̄ройева, на пана маха̄ра̄хулова̄до вийа витаккӯпаччхеда̄йа вуттоти адхиппа̄йо.
атхасса саттха̄ н̃а̄н̣апарипа̄кам̣ н̃атва̄тиа̄дӣсу бхагавато кира рахогатасса пат̣исаллӣнасса евам̣ четасо паривитакко удапа̄ди ‘‘парипакка̄ кхо ра̄хуласса вимуттипарипа̄чанӣйа̄ дхамма̄, йаннӯна̄хам̣ ра̄хулам̣ уттари а̄сава̄нам̣ кхайе винеййа’’нти? атхасса бхагава̄ пуббан̣хасамайам̣ нива̄сетва̄ паттачӣварама̄да̄йа са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа чаритва̄ паччха̄бхаттам̣ пин̣д̣апа̄тапат̣икканто а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ а̄мантеси – ‘‘ган̣ха̄хи, ра̄хула, нисӣданам̣, йена андхаванам̣ тенупасан̇камисса̄ма дива̄виха̄ра̄йа̄’’ти. ‘‘евам̣, бханте’’ти кхо а̄йасма̄ ра̄хуло бхагавато пат̣иссутва̄ нисӣданам̣ а̄да̄йа бхагавато пит̣т̣хито пит̣т̣хито анубандхи. тена кхо пана самайена анека̄ни девата̄сахасса̄ни бхагавантам̣ абхивандитва̄ анубандхита̄ хонти ‘‘аджджа бхагава̄ а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ уттари а̄сава̄нам̣ кхайе винессатӣ’’ти. атха кхо бхагава̄ андхаванам̣ аджджхога̄хетва̄ ан̃н̃атарасмим̣ руккхамӯле пан̃н̃атте а̄сане нисӣди. а̄йасма̄пи ра̄хуло бхагавантам̣ абхива̄детва̄ екамантам̣ нисӣди. атха а̄йасмантам̣ ра̄хулам̣ а̄мантетва̄ ‘‘там̣ ким̣ ман̃н̃аси, ра̄хула, чаккху ниччам̣ ва̄ аниччам̣ ва̄ти? аниччам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣, дуккхам̣ ва̄ там̣ сукхам̣ ва̄ти? дуккхам̣, бханте. йам̣ пана̄ниччам̣ дуккхам̣ випарин̣а̄мадхаммам̣, каллам̣ ну там̣ саманупасситум̣ ‘етам̣ мама, есохамасми, есо ме атта̄’’’тиа̄дина̄ ра̄хулова̄дам̣ (сам̣. ни. 4.121) ада̄си. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣ – ‘‘андхаване нисинно чӯл̣ара̄хулова̄дам̣ катхесӣ’’ти.
кот̣исатасахассадевата̄хӣти а̄йасмата̄ ра̄хулена падумуттарасса бхагавато па̄дамӯле патхавиндхарара̄джака̄ле паттханам̣ т̣хапентена саддхим̣ паттханам̣ т̣хапитадевата̄йевета̄. та̄су пана ка̄чи бхӯмат̣т̣хадевата̄, ка̄чи анталиккхат̣т̣хака̄, ка̄чи ча̄тумаха̄ра̄джика̄дидевалоке, ка̄чи брахмалоке ниббатта̄, имасмим̣ пана дивасе сабба̄ екат̣т̣ха̄не андхаванасмим̣йева саннипатита̄.
а̄бхидосиканти па̄рива̄сикам̣ екаратта̄тиккантам̣ пӯтибхӯтам̣. екаратта̄тиккантассева хи на̄масан̃н̃а̄ еса̄, йадидам̣ а̄бхидосикоти. айам̣ панеттха вачанаттхо – пӯтибха̄вадосена абхибхӯтоти абхидосо, абхидосойева а̄бхидосико. кумма̄санти йавакумма̄сам̣. адхива̄сетва̄ти ‘‘тена хи, та̄та рат̣т̣хапа̄ла, адхива̄сехи сва̄тана̄йа бхатта’’нти питара̄ нимантито сва̄тана̄йа бхиккхам̣ адхива̄сетва̄. еттха ча тхеро пакатийа̄ уккат̣т̣хасапада̄нача̄рико сва̄тана̄йа бхиккхам̣ на̄ма на̄дхива̄сети, ма̄ту ануггахена пана адхива̄сети. ма̄ту кирасса тхерам̣ ануссаритва̄ ануссаритва̄ маха̄соко уппаджджати, роданенева дуккхӣ вийа джа̄та̄, тасма̄ тхеро ‘‘сача̄хам̣ там̣ апасситва̄ гамисса̄ми, хадайамписса̄ пхалеййа̄’’ти ануггахена адхива̄сеси. пан̣д̣ита̄ хи бхиккхӯ ма̄та̄питӯнам̣ а̄чарийупаджджха̄йа̄нам̣ ва̄ ка̄таббам̣ ануггахам̣ аджджхупеккхитва̄ дхутан̇гасуддхика̄ на бхаванти.
алан̇катапат̣ийатте иттхиджанети питара̄ уййоджите иттхиджане. пита̄ кирасса дутийадивасе саканивесане махантам̣ хиран̃н̃асуван̣н̣асса пун̃джам̣ ка̄ра̄петва̄ килан̃джехи пат̣иччха̄да̄петва̄ а̄йасмато рат̣т̣хапа̄ласса пура̄н̣адутийика̄йо ‘‘етха тумхе вадхӯ, йена алан̇ка̄рена алан̇ката̄ пуббе рат̣т̣хапа̄ласса кулапуттасса пийа̄ хотха мана̄па̄, тена алан̇ка̄рена алан̇каротха̄’’ти а̄н̣а̄петва̄ пан̣ӣтам̣ кха̄данӣйам̣ бходжанӣйам̣ пат̣ийа̄да̄петва̄ ка̄ле а̄рочите а̄гантва̄ пан̃н̃атте а̄сане нисиннам̣ ‘‘идам̣ те, рат̣т̣хапа̄ла, маттикам̣ дханам̣, ан̃н̃ам̣ петтикам̣, ан̃н̃ам̣ пита̄махам̣; сакка̄, та̄та рат̣т̣хапа̄ла, бхоге ча бхун̃джитум̣, пун̃н̃а̄ни ча ка̄тум̣? ехи твам̣, та̄та рат̣т̣хапа̄ла, сиккхам̣ паччаккха̄йа хӣна̄йа̄ваттитва̄ бхоге ча бхун̃джассу, пун̃н̃а̄ни ча карохӣ’’ти йа̄читва̄ тена пат̣иккхипитва̄ дхамме десите ‘‘ахам̣ имам̣ уппабба̄джесса̄мӣ’’ти а̄найим̣, со ‘‘да̄ни ме дхаммакатхам̣ ка̄тум̣ а̄раддхо, алам̣ ме вачанам̣ на кариссатӣ’’ти ут̣т̣ха̄йа гантва̄ тасса ородха̄нам̣ два̄рам̣ вивара̄петва̄ ‘‘айам̣ во са̄мико, гаччхатха, йам̣ кин̃чи катва̄на ган̣хитум̣ ва̄йаматха̄’’ти уййоджеси. тӣсу вайесу т̣хита̄ на̄т̣акиттхийо тхерам̣ парива̄райим̣су. та̄су айам̣ асубхасан̃н̃ам̣ уппа̄деси. тена вуттам̣ – ‘‘алан̇катапат̣ийатте иттхиджане асубхасан̃н̃ам̣ уппа̄детва̄’’ти.
т̣хитакова дхаммам̣ десетва̄ти –
‘‘пасса читтакатам̣ бимбам̣, арука̄йам̣ самусситам̣;
а̄турам̣ бахусан̇каппам̣, йасса наттхи дхувам̣ т̣хити.
‘‘пасса читтакатам̣ рӯпам̣, ман̣ина̄ кун̣д̣алена ча;
ат̣т̣хим̣ тачена онаддхам̣, саха ваттхехи собхати.
‘‘алаттакаката̄ па̄да̄, мукхам̣ чун̣н̣акамаккхитам̣;
алам̣ ба̄ласса моха̄йа, но ча па̄рагавесино.
‘‘ат̣т̣ха̄падаката̄ кеса̄, нетта̄ ан̃джанамаккхита̄;
алам̣ ба̄ласса моха̄йа, но ча па̄рагавесино.
‘‘ан̃джанӣван̣н̣ава̄ читта̄, пӯтика̄йо алан̇като;
алам̣ ба̄ласса моха̄йа, но ча па̄рагавесино.
‘‘одахи мигаво па̄сам̣, на̄сада̄ ва̄гурам̣ миго;
бхутва̄ нива̄пам̣ гаччха̄ми, канданте мигабандхаке’’ти. (ма. ни. 2.302; тхерага̄. 769-774) –
има̄хи га̄тха̄хи дхаммам̣ десетва̄.
а̄ка̄сам̣ уппатитва̄ти а̄ка̄сам̣ паккхандитва̄. касма̄ пана тхеро а̄ка̄сена гато? пита̄ кирасса сет̣т̣хи саттасу два̄ракот̣т̣хакесу аггал̣а̄ни да̄петва̄ малле а̄н̣а̄песи ‘‘саче никкхамитва̄ гаччхати, хаттхапа̄десу нам̣ гахетва̄ ка̄са̄йа̄ни харитва̄ гихивесам̣ ган̣ха̄петха̄’’ти. тасма̄ тхеро ‘‘ете ма̄дисам̣ маха̄кхӣн̣а̄савам̣ хаттхе ва̄ па̄де ва̄ гахетва̄ апун̃н̃ам̣ пасавеййум̣, там̣ несам̣ ма̄ ахосӣ’’ти чинтетва̄ а̄ка̄сена агама̄си. мигачӣранти евам̣на̄макам̣ уййа̄нам̣. чатупа̄риджун̃н̃апат̣иман̣д̣итанти джара̄па̄риджун̃н̃ам̣, бйа̄дхипа̄риджун̃н̃ам̣, бхогапа̄риджун̃н̃ам̣, н̃а̄типа̄риджун̃н̃анти имехи чатӯхи па̄риджун̃н̃ехи пат̣иман̣д̣итам̣. па̄риджун̃н̃анти ча париха̄нӣти аттхо. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
кун̣д̣адха̄наттхераваттху
211. татийе сала̄кам̣ ган̣хантӣти сала̄кага̄хака̄. суна̄парантаджанападам̣ гаччхантепи пат̣хамамева сала̄кам̣ ган̣хӣти самбандхо. чхаббассантарети чханнам̣ васса̄нам̣ аббхантаре. меттӣти миттабха̄во. бхедаке сатӣти бхедакаран̣е сати. гумбасабха̄гатоти гумбасамӣпато, айамева ва̄ па̄т̣хо. иттхӣ хутва̄ти иттхӣ вийа хутва̄, манусситтхиван̣н̣ам̣ ма̄петва̄ти аттхо. дӣгхаратта̄нугатоти дӣгхака̄лам̣ анубандхо. еттакам̣ аддха̄нанти еттакам̣ ка̄лам̣. ханда̄вусоти ган̣ха̄вусо. аттхам̣ гахетва̄ти бхӯтаттхам̣ гахетва̄, айамева ва̄ па̄т̣хо. кон̣д̣о джа̄тоти дхутто джа̄то.
ма̄воча пхарусам̣ кан̃чӣти кан̃чи екапуггалам̣ пхарусам̣ ма̄ авоча. вутта̄ пат̣ивадеййу танти тайа̄ паре дуссӣла̄ти вутта̄ тампи татхева пат̣ивадеййум̣. дуккха̄ хи са̄рамбхакатха̄ти еса̄ ка̄ран̣уттара̄ йугагга̄хакатха̄ на̄ма дуккха̄. пат̣идан̣д̣а̄ пхусеййу танти ка̄йадан̣д̣а̄дӣхи парам̣ пахарантасса та̄диса̄ва пат̣идан̣д̣а̄ тава маттхаке патеййум̣.
саче нереси атта̄нанти саче атта̄нам̣ ниччалам̣ ка̄тум̣ саккхиссаси. кам̣со упахато йатха̄ти мукхават̣т̣ийам̣ чхиндитва̄ таламаттам̣ катва̄ т̣хапитам̣ кам̣сата̄лам̣ вийа. та̄дисан̃хи хаттхехи па̄дехи дан̣д̣ена ва̄ пахатампи саддам̣ на кароти. еса паттоси нибба̄нанти саче еварӯпо бхавитум̣ саккхиссаси, имам̣ пат̣ипадам̣ пӯрайама̄но есо твам̣ ида̄ни аппаттопи нибба̄нам̣ паттоси на̄ма. са̄рамбхо те на виджджатӣти ‘‘еван̃ча сати твам̣ дуссӣло, ахам̣ сусӣло’’ти евама̄дико уттарикаран̣ава̄ча̄лаккхан̣о са̄рамбхо те на виджджати, на бхависсатийева̄ти аттхо. париккилесена̄ти сам̣килесахетуна̄.
ван̇гӣсаттхераваттху
212. чатуттхе сампаннапат̣ибха̄на̄нанти парипун̣н̣апат̣ибха̄на̄нам̣. чутим̣ йо веди…пе… саббасоти йо сатта̄нам̣ чутин̃ча пат̣исандхин̃ча сабба̄ка̄рена па̄кат̣ам̣ катва̄ джа̄на̄ти, там̣ ахам̣ алагганата̄йа асаттам̣, пат̣ипаттийа̄ сут̣т̣ху гататта̄ сугатам̣, чатуннам̣ сачча̄нам̣ самбуддхатта̄ буддхам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо. йасса гатинти йассете дева̄дайо гатим̣ на джа̄нанти, тамахам̣ а̄сава̄нам̣ кхӣн̣ата̄йа кхӣн̣а̄савам̣, килесехи а̄ракатта̄ арахантам̣ бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
упасенаван̇гантапуттаттхераваттху
213. пан̃чаме саббапа̄са̄дика̄нанти саббасо паса̄дам̣ джанента̄нам̣. кинта̄йанти ким̣ те айам̣. атилахунти атисӣгхам̣. йасса тасмим̣ аттабха̄ве уппаджджана̄раха̄нам̣ маггапхала̄нам̣ упаниссайо наттхи, там̣ буддха̄ ‘‘могхапурисо’’ти ваданти арит̣т̣хала̄л̣уда̄йиа̄дике вийа. упаниссайе сатипи тасмим̣ кхан̣е магге ва̄ пхале ва̄ асати ‘‘могхапуриса̄’’ти вадантийева дханийаттхера̄дике вийа. имассапи тасмим̣ кхан̣е маггапхала̄нам̣ абха̄вато ‘‘могхапуриса̄’’ти а̄ха, туччхаманусса̄ти аттхо. ба̄хулла̄йа̄ти парисаба̄хулла̄йа. анекапарийа̄йена̄ти анекака̄ран̣ена.
иччха̄махам̣, бхиккхавети бхагава̄ кира там̣ аддхама̄сам̣ на кан̃чи бодханеййасаттам̣ аддаса, тасма̄ евама̄ха, евам̣ сантепи тантивасена дхаммадесана̄ каттабба̄ сийа̄. йасма̄ панасса етадахоси – ‘‘майи ока̄сам̣ ка̄ретва̄ пат̣исаллӣне бхиккхӯ адхаммикам̣ катикаваттам̣ кариссанти, там̣ упасено бхиндиссати, ахам̣ тасса пасӣдитва̄ бхиккхӯнам̣ дассанам̣ ануджа̄нисса̄ми. тато мам̣ пасситука̄ма̄ бахӯ бхиккхӯ дхутан̇га̄ни сама̄дийиссанти, ахан̃ча техи уджджхитасантхатапаччайа̄ сиккха̄падам̣ пан̃н̃апесса̄мӣ’’ти, тасма̄ евама̄ха. тхерасса̄ти упасенаттхерасса. мана̄па̄ни те бхиккху пам̣сукӯла̄нӣти ‘‘бхиккху тава има̄ни пам̣сукӯла̄ни мана̄па̄ни аттано ручийа̄ кхантийа̄ гахита̄нӣ’’ти пуччхати. на кхо ме, бханте, мана̄па̄ни пам̣сукӯла̄нӣти, бханте, на майа̄ аттано ручийа̄ кхантийа̄ гахита̄ни, галагга̄хена вийа маттхаката̄л̣анена вийа ча га̄хито майа̄ти дассети. па̄л̣ийам̣ а̄гатамева̄ти винайапа̄л̣им̣ сандха̄йа вадати.
даббаттхераваттху
214. чхат̣т̣хе ат̣т̣ха̄расасу маха̄виха̄ресӯти ра̄джагахасса самантато т̣хитесу ат̣т̣ха̄расасу маха̄виха̄ресу. упавиджан̃н̃а̄ти а̄саннапасӯтика̄ла̄. рахогатоти рахаси гато. сан̇гхасса веййа̄ваччакаран̣е ка̄йам̣ йоджетука̄мо чинтесӣти тхеро кира аттано катакиччабха̄вам̣ дисва̄ ‘‘ахам̣ имам̣ сарӣрам̣ дха̄реми, тан̃ча кхо ва̄тамукхе т̣хитападӣпо вийа аниччата̄мукхе т̣хитам̣ начирассева нибба̄йанадхаммам̣ йа̄ва на нибба̄йати, та̄ва ким̣ ну кхо ахам̣ сан̇гхасса веййа̄ваччам̣ кареййа’’нти чинтенто ити пат̣исан̃чиккхати ‘‘тирорат̣т̣хесу бахӯ кулапутта̄ бхагавантам̣ адисва̄ва паббаджанти, те ‘бхагавантам̣ пассисса̄ма чева вандисса̄ма̄’ти ча дӯратопи а̄гаччханти, татра йесам̣ сена̄санам̣ наппахоти, те сила̄паттакепи сеййам̣ каппенти. пахоми кхо пана̄хам̣ аттано а̄нубха̄вена тесам̣ тесам̣ кулапутта̄нам̣ иччха̄васена па̄са̄давиха̄раад̣д̣хайога̄дӣни ман̃чапӣт̣хаттхаран̣а̄ни нимминитва̄ да̄тум̣? пунадивасе четтха екачче ативийа килантарӯпа̄ хонти, те га̄равена бхиккхӯнам̣ пурато т̣хатва̄ бхатта̄нипи на уддиса̄пенти, ахам̣ кхо пана тесам̣ бхатта̄нипи уддиситум̣ пахомӣ’’ти. ити пат̣исан̃чиккханто ‘‘йам̣нӯна̄хам̣ сан̇гхасса сена̄санан̃ча пан̃н̃апеййам̣, бхатта̄ни ча уддисеййа’’нти чинтеси. сабха̄гасабха̄га̄нанти суттантика̄дигун̣авасена сабха̄га̄нам̣, на миттасантхававасена. тхеро хи йа̄ватика̄ суттантика̄ хонти, те уччинитва̄ уччинитва̄ екато тесам̣ анурӯпамева сена̄санам̣ пан̃н̃апети. венайика̄бхидхаммикакаммат̣т̣ха̄никака̄йадал̣хибахулесупи есева найо. тенева па̄л̣ийам̣ (па̄ра̄. 380) вуттам̣ – ‘‘йете бхиккхӯ суттантика̄, тесам̣ екаджджхам̣ сена̄санам̣ пан̃н̃апетӣ’’тиа̄ди.
ан̇гулийа̄ джалама̄на̄йа̄ти теджокасин̣ачатуттхаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа абхин̃н̃а̄н̃а̄н̣ена ан̇гулиджаланам̣ адхит̣т̣хахитва̄ тенева теджодха̄тусама̄паттиджанитена аггиджа̄лена ан̇гулийа̄ джалама̄на̄йа. айам̣ ман̃чотиа̄дӣсу пана тхере ‘‘айам̣ ман̃чо’’тиа̄дим̣ ваданте ниммита̄пи аттано аттано гатат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ ман̃чо’’тиа̄дим̣ ваданти. айан̃хи ниммита̄нам̣ дхаммата̄.
‘‘екасмим̣ бха̄сама̄насмим̣, саббе бха̄санти ниммита̄;
екасмим̣ тун̣хима̄сине, саббе тун̣хӣ бхаванти те’’ти. (дӣ. ни. 2.286);
йасмим̣ пана виха̄ре ман̃чапӣт̣ха̄дӣни на парипӯренти, таттха аттано а̄нубха̄вена пӯренти, тена ниммита̄нам̣ аваттхукам̣ вачанам̣ на хоти саббаттха ман̃чапӣт̣ха̄дӣнам̣ саббха̄вато. саббавиха̄ресу ча гаманамагге самаппама̄н̣е катва̄ адхит̣т̣ха̄ти. катикасан̣т̣ха̄на̄дӣнам̣ пана на̄наппака̄ратта̄ тасмим̣ тасмим̣ виха̄ре катикаватта̄ни висум̣ висум̣ катха̄петӣти ведитаббам̣. анийаметва̄ ниммита̄нан̃хи ‘‘екасмим̣ бха̄сама̄насми’’нтиа̄дидхаммата̄ вутта̄. татха̄ хи йе ван̣н̣авайасарӣра̄вайавапариккха̄ракирийа̄висеса̄дӣхи нийамам̣ акатва̄ ниммита̄ хонти, те анийаметва̄ ниммитатта̄ иддхимата̄ садиса̄ва хонти. т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу бха̄ситатун̣хӣбха̄ва̄дӣсу ва̄ йам̣ йам̣ иддхима̄ кароти, там̣ тадева каронти. саче пана на̄наппака̄ре ка̄тука̄мо хоти, кечи пат̣хамавайе, кечи маджджхимавайе, кечи паччхимавайе, татха̄ дӣгхакесе упад̣д̣хамун̣д̣е миссакакесе упад̣д̣хараттачӣваре пан̣д̣укачӣваре, падабха̄н̣адхаммакатха̄сарабхан̃н̃апан̃хапуччханапан̃хависсаджджанараджанапачаначӣварасиббанадхована̄дӣни каронте, апарепи ва̄ на̄наппака̄ре ка̄тука̄мо хоти, тена па̄дакаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа ‘‘еттака̄ бхиккхӯ пат̣хамавайа̄ хонтӯ’’тиа̄дина̄ найена парикаммам̣ катва̄ пуна сама̄паджджитва̄ вут̣т̣ха̄йа адхит̣т̣хите адхит̣т̣ха̄начиттена саддхим̣ иччхитиччхитаппака̄ра̄йева хонти. пуна аттано васанат̣т̣ха̄намева а̄гаччхатӣти техи саддхим̣ джанападакатхам̣ катхенто анисӣдитва̄ аттано васанат̣т̣ха̄нам̣ вел̣уванамева пачча̄гаччхати. па̄л̣ийанти винайапа̄л̣ийам̣.
пилиндаваччхаттхераваттху
215. саттаме пийа̄нанти пийа̄йитабба̄нам̣. мана̄па̄нанти манавад̣д̣ханака̄нам̣. пилиндоти панасса готтам̣, ваччхоти на̄манти еттха вуттавипарийа̄йенапи ваданти ‘‘пилиндоти на̄мам̣, ваччхоти готта’’нти. тенева а̄чарийадхаммапа̄латтхерена тхерага̄тха̄сам̣ван̣н̣ана̄йа (тхерага̄. ат̣т̣ха. 1.8 пилиндаваччхаттхерага̄тха̄ван̣н̣ана̄) вуттам̣ – ‘‘пилиндотисса на̄мам̣ акам̣су, ваччхоти пана готтам̣. тена со апарабха̄ге пилиндаваччхоти пан̃н̃а̄йиттха̄’’ти. сам̣сандетва̄ти екато катва̄.
саттху дхаммадесанам̣ сутва̄ пат̣иладдхасаддхо паббаджитва̄ти идам̣ ан̇гуттарабха̄н̣ака̄нам̣ катха̄маггена вуттам̣. апаре пана бхан̣анти – ануппаннейева амха̄кам̣ бхагавати са̄ваттхийам̣ бра̄хман̣агехе ниббаттитва̄ пилиндаваччхоти пан̃н̃а̄то сам̣са̄ре сам̣вегабахулата̄йа парибба̄джакапаббаджджам̣ паббаджитва̄ чӯл̣агандха̄рам̣ на̄ма виджджам̣ са̄дхетва̄ а̄ка̄сача̄рӣ парачиттавидӯ ча хутва̄ ра̄джагахе ла̄бхаггайасаггаппатто пат̣ивасати. атха йада̄ амха̄кам̣ бхагава̄ абхисамбуддхо хутва̄ ануккамена ра̄джагахам̣ упагато, тато пат̣т̣ха̄йа буддха̄нубха̄вена тасса са̄ виджджа̄ на сампаджджати, аттхакиччам̣ на са̄дхети. со чинтеси – ‘‘сутам̣ кхо пана метам̣ ‘а̄чарийапа̄чарийа̄нам̣ бха̄сама̄на̄нам̣ йаттха маха̄гандха̄равиджджа̄ дхарати, таттха чӯл̣агандха̄равиджджа̄ на сампаджджатӣ’ти. саман̣асса пана готамасса а̄гатака̄лато пат̣т̣ха̄йа на̄йам̣ мама виджджа̄ сампаджджати, ниссам̣сайам̣ саман̣о готамо маха̄гандха̄равиджджам̣ джа̄на̄ти, йаннӯна̄хам̣ там̣ пайирупа̄ситва̄ тасса сантике виджджам̣ парийа̄пун̣еййа’’нти. со бхагавантам̣ упасан̇камитва̄ етадавоча – ‘‘ахам̣, маха̄саман̣а, тава сантике екам̣ виджджам̣ парийа̄пун̣итука̄мо, ока̄сам̣ ме карохӣ’’ти. бхагава̄ ‘‘тена хи паббаджа̄’’ти а̄ха. со ‘‘виджджа̄йа парикаммам̣ паббаджджа̄’’ти ман̃н̃ама̄но паббаджӣти. паравамбханавасена̄ти паресам̣ гараханавасена.
акаккасанти апхарусам̣. вин̃н̃а̄панинти аттхавин̃н̃а̄паним̣. саччанти бхӯтаттхам̣. на̄бхисаджети йа̄йа гира̄йа ан̃н̃ам̣ куджджха̄панавасена на лага̄пеййа, кхӣн̣а̄саво на̄ма еварӯпамева гирам̣ на бха̄сеййа, тасма̄ тамахам̣ брӯми бра̄хман̣ам̣ вада̄мӣти аттхо.
анувичинитва̄ти анувича̄ретва̄. чан̣д̣икатам̣ гаччхантанти сӣгхагатийа̄ гаччхантам̣.
ба̄хийада̄ручӣрийаттхераваттху
216. ат̣т̣хаме екараттива̄сена гантва̄ти девата̄нубха̄вена гантва̄. ‘‘буддха̄нубха̄вена̄’’типи ваданти. евам̣ гато ча виха̄рам̣ пависитва̄ самбахуле бхиккхӯ бхуттапа̄тара̄се ка̄йа̄ласийавимочанаттха̄йа аббхока̄се чан̇каманте дисва̄ ‘‘кахам̣ етарахи саттха̄’’ти пуччхи. бхиккхӯ ‘‘са̄ваттхийам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣хо’’ти ватва̄ там̣ пуччхим̣су – ‘‘твам̣ пана куто а̄гато’’ти? суппа̄рака̄ а̄гатомхӣти. када̄ никкхантосӣти? хиййо са̄йам̣ никкхантомхӣти. дӯрато а̄гато, тава па̄де дховитва̄ телена маккхетва̄ тхокам̣ виссама̄хи, а̄гатака̄ле саттха̄рам̣ даккхиссатӣти. ахам̣, бханте, саттху ва̄ аттано ва̄ джӣвитантара̄йам̣ на джа̄на̄ми, екараттеневамхи каттхачи ат̣т̣хатва̄ анисӣдитва̄ вӣсайоджанасатикам̣ маггам̣ а̄гато, саттха̄рам̣ пасситва̄ва виссамисса̄мӣти. со евам̣ ватва̄ тарама̄нарӯпо са̄ваттхим̣ пависитва̄ бхагавантам̣ анопама̄йа буддхасирийа̄ пин̣д̣а̄йа чарантам̣ дисва̄ ‘‘чирассам̣ вата ме дит̣т̣хо самма̄самбуддхо’’ти дит̣т̣хат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа он̣атасарӣро гантва̄ антаравӣтхийамева пан̃чапатит̣т̣хитена вандитва̄ гоппхакесу дал̣хам̣ гахетва̄ евама̄ха – ‘‘десету ме, бханте, бхагава̄ дхаммам̣, десету ме сугато дхаммам̣, йам̣ мамасса дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа̄’’ти.
атха нам̣ саттха̄ ‘‘ака̄ло кхо та̄ва, ба̄хийа, антарагхарам̣ павит̣т̣хомхи пин̣д̣а̄йа̄’’ти пат̣иккхипи. там̣ сутва̄ ба̄хийо, ‘‘бханте, сам̣са̄ре сам̣сарантена кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро на но ладдхапуббо, тумха̄кам̣ ва̄ майхам̣ ва̄ джӣвитантара̄йам̣ на джа̄на̄ми, десетха ме дхамма’’нти. саттха̄ дутийампи пат̣иккхипийева. евам̣ кирасса ахоси ‘‘имасса мам̣ дит̣т̣хака̄лато пат̣т̣ха̄йа сакаласарӣрам̣ пӣтийа̄ нирантарам̣ аджджхоттхат̣ам̣ хоти, балавапӣтивегена дхаммам̣ сутва̄пи на саккхиссати пат̣ивиджджхитум̣, маджджхаттупеккха̄ та̄ва тит̣т̣хату, екараттенева вӣсайоджанасатам̣ маггам̣ а̄гататта̄ даратхописса балава̄, сопи та̄ва пат̣иппассамбхатӯ’’ти. тасма̄ двиккхаттум̣ пат̣иккхипитва̄ татийам̣ йа̄чито антаравӣтхийам̣ т̣хитова ‘‘тасма̄тиха те, ба̄хийа, евам̣ сиккхитаббам̣ дит̣т̣хе дит̣т̣хаматтам̣ бхависсатӣ’’тиа̄дина̄ (уда̄. 10) найена дхаммам̣ десети. имаматтхам̣ сам̣кхипитва̄ дассенто ‘‘саттха̄рам̣ пин̣д̣а̄йа павит̣т̣ха’’нтиа̄дима̄ха. таттха антарагхарети антаравӣтхийам̣.
апарипун̣н̣апаттачӣварата̄йа паттачӣварам̣ парийесантоти со кира вӣсативассасахасса̄ни саман̣адхаммам̣ каронто ‘‘бхиккхуна̄ на̄ма аттано паччайе лабхитва̄ ан̃н̃ам̣ анолокетва̄ сайамева бхун̃джитум̣ ват̣т̣атӣ’’ти екабхиккхуссапи паттена ва̄ чӣварена ва̄ сан̇гахам̣ на̄ка̄си. тенасса ‘‘иддхимайапаттачӣварам̣ на уппаджджиссатӣ’’ти н̃атва̄ ехибхиккхубха̄вена паббаджджам̣ на ада̄си. та̄вадева ча паббаджджам̣ йа̄чито ‘‘парипун̣н̣ам̣ те паттачӣвара’’нти пуччхитва̄ ‘‘апарипун̣н̣а’’нти вутте ‘‘тена хи паттачӣварам̣ парийеса̄хӣ’’ти ватва̄ пакка̄ми. тасма̄ со паттачӣварам̣ парийесанто сан̇ка̄рат̣т̣ха̄нато чол̣акхан̣д̣а̄ни сам̣кад̣д̣хати.
сахассамапӣти париччхедавачанам̣. екасахассам̣ двесахасса̄нӣти евам̣ сахассена че париччхинна̄ га̄тха̄ хонти, та̄ ча анаттхападасам̣хита̄ а̄ка̄саван̣н̣апаббатаван̣н̣а̄дӣни пака̄сакехи анибба̄надӣпакехи анаттхакехи падехи сам̣хита̄ йа̄ва бахука̄ хонти, та̄ва па̄пика̄ ева̄ти аттхо. екам̣ га̄тха̄падам̣ сеййоти ‘‘аппама̄до аматападам̣…пе… йатха̄ мата̄’’ти (дха. па. 21) еварӯпа̄ екага̄тха̄пи сеййоти аттхо.