15. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и (пат̣хамавагга)

(15) 1. ат̣т̣ха̄напа̄л̣и-пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄

268. ат̣т̣ха̄напа̄л̣иван̣н̣ана̄йам̣ авиджджама̄нам̣ т̣ха̄нам̣ ат̣т̣ха̄нам̣, наттхи т̣ха̄нанти ва̄ ат̣т̣ха̄нам̣. анавака̄соти еттха̄пи есева найо. тадаттханигаманамева хи ‘‘нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти вачананти. тена̄ха – ‘‘убхайенапӣ’’тиа̄ди. йанти ка̄ран̣аттхе паччаттавачанам̣. хетуаттхо четтха ка̄ран̣аттхоти а̄ха – ‘‘йанти йена ка̄ран̣ена̄’’ти. уккат̣т̣ханиддесенеттха дит̣т̣хисампатти ведитабба̄ти вуттам̣ – ‘‘маггадит̣т̣хийа̄ сампанно’’ти. куто пана̄йаматтхо лаббхатӣти? лин̇гато, лин̇гам̣ четасса ниччато упагаманаппат̣иккхепо. чатубхӯмакесӯти идам̣ чатуттхабхӯмакасан̇кха̄ра̄нам̣ арийаса̄вакасса висайабха̄вӯпагаманато вуттам̣, на пана те а̄раббха ниччато упагаманасаббха̄вато. ваккхати хи ‘‘тадабха̄ве чатуттхабхӯмакасан̇кха̄ра̄ пана̄’’тиа̄дина̄. абхисан̇кхатасан̇кха̄раабхисан̇кхаран̣акасан̇кха̄ра̄нам̣ саппадесатта̄ ниппадесасан̇кха̄раггахан̣аттхам̣ ‘‘сан̇кхатасан̇кха̄ресӯ’’ти вуттам̣, локуттарасан̇кха̄ра̄нам̣ пана ниваттане ка̄ран̣ам̣ сайамева ваккхати. етам̣ ка̄ран̣ам̣ наттхӣти татха̄ упагамане сетугха̄то наттхи. теджуссадатта̄ти сам̣килесавидхаманатеджасса адхикабха̄вато. татха̄ хи те гамбхӣрабха̄вена дуддаса̄ акусала̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ на хонтӣти. идам̣ пана пакаран̣авасена вуттам̣. аппахӣнавипалла̄са̄нан̃хи санта̄несу кусаладхамма̄нампи те а̄рамман̣ам̣ на хонти.

269. асукхе сукханти випалла̄со ча идха сукхато упагаманасса т̣ха̄нанти дассенто ‘‘еканта…пе… аттадит̣т̣хивасена̄’’ти падха̄надит̣т̣хима̄ха. гӯтханти гӯтхат̣т̣ха̄нам̣, дит̣т̣хийа̄ нибба̄насса ависайабха̄во хет̣т̣ха̄ вутто ева̄ти касин̣а̄дипан̣н̣аттисан̇гахаттханти вуттам̣.

270. париччхедоти париччхинданам̣ париччхиджджа тасса гахан̣ам̣. сва̄йам̣ йесу ничча̄дито упагаманам̣ самбхавати, тесам̣ васенайева ка̄табботи дассенто ‘‘саббава̄ресу ва̄’’тиа̄дима̄ха. саббава̄ресӯти ‘‘ниччато упагаччхеййа̄’’тиа̄дина̄ а̄гатесу саббесу суттападесу. путхуджджано хӣти хи-саддо хетуаттхо. йасма̄ йам̣ йам̣ сан̇кха̄рам̣ путхуджджано ничча̄дивасена ган̣ха̄ти, там̣ там̣ арийаса̄вако аничча̄дивасена ган̣ханто йа̄тха̄вато джа̄нанто там̣ га̄хам̣ там̣ дит̣т̣хим̣ виссаджджети, тасма̄ йаттха га̄хо, таттха виссаджджана̄ти чатубхӯмакасан̇кха̄ра̄ идха сан̇кха̄раггахан̣ена на гайхантӣти аттхо.

271. путтасамбандхена ма̄тупитусаман̃н̃а̄ даттакиттима̄дивасенапи путтавоха̄ро локе диссати, со ча кхо парийа̄йена̄ти ниппарийа̄йена сиддхам̣ там̣ дассетум̣ – ‘‘джаника̄ва ма̄та̄, джанакова пита̄’’ти вуттам̣. татха̄ а̄нантарийакаммасса адхиппетатта̄ ‘‘мануссабхӯтова кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето’’ти вуттам̣. ‘‘ат̣т̣ха̄намета’’нтиа̄дина̄ ‘‘ма̄туа̄дӣнам̣йева джӣвита̄ воропане арийаса̄вакасса абхаббабха̄вадассанато тадан̃н̃ам̣ арийаса̄вако джӣвита̄ воропетӣти идам̣ аттхато а̄паннамева̄’’ти ман̃н̃ама̄но вадати – ‘‘ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄’’ти? ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со, йам̣ дит̣т̣хисампанно пуггало сан̃чичча па̄н̣ам̣ джӣвита̄ воропеййа, нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣ’’ти вачанато ‘‘етампи ат̣т̣ха̄на’’нти вуттам̣. тенева̄ха – ‘‘саче хӣ’’тиа̄ди. евам̣ санте касма̄ ‘‘ма̄тара’’нтиа̄дина̄ висесетва̄ вуттанти а̄ха – ‘‘путхуджджанабха̄васса пана̄’’тиа̄ди. таттха баладӣпанаттханти саддха̄дибаласаманна̄гамадӣпанаттхам̣. арийамаггена̄гатасаддха̄дхибалавасена хи арийаса̄вако та̄дисам̣ са̄ваджджам̣ на кароти.

275. пан̃чахи ка̄ран̣ехӣти идаметтха ниппха̄дака̄ни тесам̣ пуббабха̄гийа̄ни ча ка̄ран̣а̄ни ка̄ран̣абха̄васа̄ман̃н̃ена екаджджхам̣ гахетва̄ вуттам̣, на пана саббесам̣ сама̄найогаккхаматта̄. а̄ка̄рехӣти ка̄ран̣ехи. анусса̄ванена̄ти анурӯпам̣ са̄ванена. бхедасса анурӯпам̣ йатха̄ бхедо хоти, евам̣ бхиндитабба̄нам̣ бхиккхӯнам̣ аттано вачанасса са̄ванена вин̃н̃а̄панена. тена̄ха – ‘‘нану тумхе’’тиа̄ди. кан̣н̣амӯле вачӣбхедам̣ катва̄ти етена па̄кат̣ам̣ катва̄ бхедакараваттхудӣпанам̣ воха̄ро, таттха аттано ниччхитаматтхам̣ рахассавасена вин̃н̃а̄панам̣ анусса̄вананти дассети.

каммамева уддесо ва̄ пама̄н̣анти техи сан̇гхабхедасиддхито вуттам̣, итаре пана тесам̣ самбха̄рабхӯта̄. тена̄ха – ‘‘воха̄ра̄’’тиа̄ди. таттха̄ти вохаран̣е. чутианантарам̣ пхалам̣ анантарам̣ на̄ма, тасмим̣ анантаре нийутта̄ни, танниббаттанена анантаракаран̣асӣла̄ни, анантараппайоджана̄ни ча̄ти а̄нантарийа̄ни, та̄ни ева камма̄нӣти а̄нантарийакамма̄ни.

камматоти ‘‘евам̣ а̄нантарийакаммам̣ хоти, евам̣ а̄нантарийакаммасадиса’’нти евам̣ каммавибха̄гато. два̄ратоти ка̄йадва̄рато. каппат̣т̣хитийатоти ‘‘идам̣ каппат̣т̣хитийавипа̄кам̣, идам̣ на каппат̣т̣хитийавипа̄ка’’нти евам̣ каппат̣т̣хитийавибха̄гато. па̄каса̄дха̄ран̣а̄дӣхӣти ‘‘идаметтха випаччати, идам̣ на випаччатӣ’’ти випаччанавибха̄гато, гахат̣т̣хапаббаджита̄нам̣ са̄дха̄ран̣а̄са̄дха̄ран̣ато, а̄ди-саддена ведана̄дивибха̄гато ча.

каммато та̄ва виниччхайо вуччатӣти самбандхо. йасма̄ мануссаттабха̄ве т̣хитассева кусаладхамма̄нам̣ тиккхависадабха̄ва̄патти, йатха̄ тин̣н̣ам̣ бодхисатта̄нам̣ бодхиттайаниббаттийам̣, евам̣ мануссабха̄ве т̣хитассева едиса̄нам̣ акусаладхамма̄нампи тиккхависадабха̄ва̄паттӣти а̄ха – ‘‘мануссабхӯтассева̄’’ти. па̄катикаманусса̄нампи ча кусаладхамма̄нам̣ висесаппатти вима̄наваттхуат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттанайенева ведитабба̄. йатха̄вутто ча аттхо сама̄наджа̄тийасса викопане гарутаро, на татха̄ виджа̄тийасса̄ти вуттам̣ – ‘‘мануссабхӯтам̣ ма̄тарам̣ ва̄ питарам̣ ва̄’’ти. лин̇гапариватте ча со ева екакамманиббатто бхаван̇гаппабандхо джӣвитиндрийапабандхо ча, на ан̃н̃оти а̄ха – ‘‘апи париватталин̇га’’нти. арахаттам̣ паттепи есева найо. тасса випа̄кантиа̄ди каммасса а̄нантарийабха̄васаматтханам̣. чатуккот̣ийан̃четтха самбхавати. таттха пат̣хама̄ кот̣и дассита̄, итара̄су висан̇кетабха̄вам̣ дассетум̣ – ‘‘йо пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. йадипи таттха висан̇кето, каммам̣ пана гарутарам̣ а̄нантарийасадисам̣ бха̄йитаббанти а̄ха – ‘‘бха̄рийам̣…пе… тит̣т̣хатӣ’’ти. айам̣ пан̃хоти н̃а̄паниччха̄ниббатта̄ катха̄.

абхисандхина̄ти адхиппа̄йена. а̄нантарийам̣ пхусатӣти маран̣а̄дхиппа̄йенева а̄нантарийаваттхуно викопитатта̄ вуттам̣. а̄нантарийам̣ на пхусатӣти а̄нантарийаваттхуабха̄вато а̄нантарийам̣ на хоти. саббаттха хи пуримам̣ абхисандхичиттам̣ аппама̄н̣ам̣, вадхакачиттам̣ пана тада̄рамман̣ам̣ джӣвитиндрийан̃ча а̄нантарийабха̄ве пама̄н̣анти дат̣т̣хаббам̣. сан̇га̄мачатуккам̣ сампаттавасена йоджетаббам̣. йо хи парасена̄йа ан̃н̃ан̃ча йодхам̣ питаран̃ча каммам̣ каронте дисва̄ йодхасса усум̣ кхипати ‘‘етам̣ виджджхитва̄ мама питарам̣ виджджхиссатӣ’’ти, йатха̄дхиппа̄йам̣ гате питугха̄тако хоти. ‘‘йодхе виддхе мама пита̄ пала̄йиссатӣ’’ти кхипати, усум̣ айатха̄дхиппа̄йам̣ гантва̄ питарам̣ ма̄рети, воха̄равасена питугха̄такоти вуччати, а̄нантарийам̣ пана наттхӣти. чорачатуккам̣ пана йо ‘‘чорам̣ ма̄ресса̄мӣ’’ти чоравесена гаччхантам̣ питарам̣ ма̄рети, а̄нантарийам̣ пхусатӣтиа̄дина̄ йоджетаббам̣. тенева̄ти тенева пайогена. арахантагха̄тако хотийева̄ти арахато ма̄ритатта̄ вуттам̣, путхуджджанассева там̣ диннам̣ хотӣти еттха̄йамадхиппа̄йо – йатха̄ вадхакачетана̄ паччуппанна̄рамман̣а̄пи пабандхавиччхеданавасена джӣвитиндрийам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттати, на евам̣ ча̄гачетана̄. са̄ хи чаджитаббаваттхум̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ чаджанаматтамева хоти, ан̃н̃асантакабха̄вакаран̣ан̃ча тасса чаджанам̣, тасма̄ йасса там̣ сантакам̣ катам̣, тассева диннам̣ хотӣти.

лохитам̣ самосаратӣти абхигха̄тена пакуппама̄нам̣ сан̃читам̣ хоти. махантатаранти гарутарам̣. сарӣраппат̣иджаггане вийа̄ти саттхурӯпака̄йаппат̣иджаггане вийа.

асаннипатитети идам̣ са̄маггийадӣпанам̣. бхедо ча хотӣти сан̇гхасса бхедо ча хоти. ват̣т̣атӣти сан̃н̃а̄йа̄ти ‘‘ӣдисам̣ каран̣ам̣ сан̇гхабхеда̄йа на хотӣ’’ти сан̃н̃а̄йа. татха̄ навато ӯнапариса̄йа̄ти навато ӯнапариса̄йа каронтасса татха̄ти йоджетаббам̣. татха̄ти ча имина̄ ‘‘на а̄нантарийакамма’’нти имам̣ а̄кад̣д̣хати, на пана ‘‘бхедова хотӣ’’ти идам̣. хет̣т̣химантена хи наваннамева васена сан̇гхабхедо. дхаммава̄дино анаваджджа̄ти йатха̄дхаммам̣ анават̣т̣ха̄нато. сан̇гхабхедасса пуббабха̄го сан̇гхара̄джи.

ка̄йадва̄рамева пӯренти ка̄йакаммабха̄венева лаккхитаббато. сан̣т̣хахантехи каппе…пе… муччатӣти идам̣ каппат̣т̣хакатха̄йа (катха̄. 654 а̄дайо) на самети. таттха хи ат̣т̣хакатха̄йа (катха̄. ат̣т̣ха. 654-657) вуттам̣ – ‘‘а̄па̄йикоти идам̣ суттам̣ йам̣ со екам̣ каппам̣ асӣтибха̄ге катва̄ тато екабха̄гаматтам̣ ка̄лам̣ тит̣т̣хеййа, там̣ а̄йукаппам̣ сандха̄йа вутта’’нти. каппавина̄сейева̄ти ча а̄йукаппавина̄се ева̄ти аттхе сати наттхи виродхо. еттха ча сан̣т̣хахантети идампи ‘‘свева винассиссатӣ’’ти вийа абхӯтапарикаппавасена вуттам̣. екадивасамева нирайе паччати, тато парам̣ каппа̄бха̄ве а̄йукаппассапи абха̄ватоти авиродхато аттхайоджана̄ дат̣т̣хабба̄. сеса̄нӣти сан̇гхабхедато ан̃н̃а̄ни а̄нантарийакамма̄ни.

йади та̄ни ахосикаммасан̇кхам̣ гаччханти, евам̣ сати катхам̣ несам̣ а̄нантарийата̄ чутианантарам̣ випа̄када̄на̄бха̄вато. атха сати пхалада̄не чутианантаро ева етесам̣ пхалака̄ло, на ан̃н̃оти пхалака̄ланийамена нийатата̄ иччхита̄, на пхалада̄нанийамена. евампи нийатапхалака̄ла̄нам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄нан̃ча нийатата̄ а̄паджджеййа, тасма̄ випа̄кадхаммадхамма̄нам̣ паччайантаравикалата̄дӣхи авипаччама̄на̄нампи аттано сабха̄вена випа̄кадхаммата̄ вийа балавата̄ а̄нантарийена випа̄ке динне авипаччама̄на̄нампи а̄нантарийа̄нам̣ пхалада̄не нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча паваттӣти аттано сабха̄вена пхалада̄нанийаменева нийата̄ а̄нантарийата̄ ча ведитабба̄. авассан̃ча а̄нантарийасабха̄ва̄ тато ева нийатасабха̄ва̄ ча тесам̣ паваттӣти сампат̣иччхитаббаметам̣, ан̃н̃асса балавато а̄нантарийасса абха̄ве сати чутианантарам̣ екантена пхалада̄нато.

нану евам̣ ан̃н̃есампи упападжджаведанӣйа̄нам̣ ан̃н̃асмим̣ випа̄када̄йаке асати чутианантарамева екантена пхалада̄нато нийатасабха̄ва̄ а̄нантарийасабха̄ва̄ ча паватти а̄паджджатӣти? на̄паджджати асама̄наджа̄тикена четопан̣идхивасена упагха̄такена ча ниваттетаббавипа̄катта̄ анантаре екантапхалада̄йакатта̄бха̄ва̄, на пана а̄нантарийа̄нам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣнам̣ дутийаджджха̄на̄дӣни вийа асама̄наджа̄тикам̣ пхаланиваттакам̣ аттхи сабба̄нантарийа̄нам̣ авӣчипхалатта̄, на ча хет̣т̣хӯпапаттим̣ иччхато сӣлавато четопан̣идхи вийа упарӯпапаттиджанакакаммапхалам̣ а̄нантарийапхалам̣ ниваттетум̣ саматтхо четопан̣идхи аттхи аниччхантассева авӣчипа̄танато, на ча а̄нантарийопагха̄такам̣ кин̃чи каммам̣ аттхи, тасма̄ тесам̣йева анантаре екантавипа̄каджанакасабха̄ва̄ паваттӣти. анека̄ни ча а̄нантарийа̄ни ката̄ни екантена випа̄ке нийатасабха̄ватта̄ упарата̄випаччанасабха̄ва̄сан̇катта̄ ниччхита̄ни сабха̄вато нийата̄нева. тесу пана сама̄насабха̄весу екена випа̄ке динне итара̄ни аттана̄ каттаббакиччасса тенева кататта̄ на дутийам̣ татийампи ча пат̣исандхим̣ каронти, на саматтхата̄вигха̄татта̄ти наттхи тесам̣ а̄нантарийаката̄ниватти, гаругарутарабха̄во пана тесам̣ лаббхатева̄ти сан̇гхабхедасса сийа̄ гарутарабха̄воти ‘‘йена…пе… випаччатӣ’’ти а̄ха. екасса пана ан̃н̃а̄ни упаттхамбхака̄ни хонтӣти дат̣т̣хабба̄ни. пат̣исандхивасена випаччатӣти вачанена итаресам̣ паваттивипа̄када̄йита̄ анун̃н̃а̄та̄ вийа диссати. но ва̄ татха̄ сӣлаватӣти йатха̄ пита̄ сӣлава̄, татха̄ сӣлаватӣ но ва̄ хотӣти йоджана̄. саче ма̄та̄ сӣлаватӣ, ма̄тугха̄то пат̣исандхивасена випаччатӣти йоджана̄.

пакататтоти ануккхитто. сама̄насам̣ва̄сакоти апа̄ра̄джико. сама̄насӣма̄йанти екасӣма̄йам̣.

276. саттху киччам̣ ка̄тум̣ асаматтхоти йам̣ саттха̄ра̄ ка̄таббакиччам̣ ануса̄сана̄ди, нам̣ ка̄тум̣ асаматтхоти бхагавантам̣ паччаккха̄йа. ан̃н̃ам̣ титтхакаранти ан̃н̃ам̣ саттха̄рам̣. вуттан̃хетам̣ –

‘‘титтхам̣ джа̄нитаббам̣, титтхакаро джа̄нитаббо, титтхийа̄ джа̄нитабба̄, титтхийаса̄вака̄ джа̄нитабба̄. таттха титтхам̣ на̄ма два̄сат̣т̣хи дит̣т̣хийо. еттха хи саттха̄ таранти уплаванти уммуджджанимуджджам̣ каронти, тасма̄ титтханти вуччанти. та̄диса̄нам̣ дит̣т̣хӣнам̣ уппа̄дета̄ титтхакаро на̄ма пӯран̣акассапа̄дико. тасса ладдхим̣ гахетва̄ паббаджита̄ титтхийа̄ на̄ма. те хи титтхе джа̄та̄ти титтхийа̄. йатха̄вуттам̣ ва̄ дит̣т̣хигатасан̇кха̄там̣ титтхам̣ етесам̣ аттхӣти титтхика̄, титтхика̄ ева титтхийа̄. тесам̣ паччайада̄йака̄ титтхийаса̄вака̄ти ведитабба̄’’ти (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.140).

277. абхиджа̄тиа̄дӣсу пакампанадеватӯпасан̇камана̄дина̄ джа̄тачаккава̄л̣ена сама̄найогаккхамам̣ дасасахассапарима̄н̣ам̣ чаккава̄л̣ам̣ джа̄тикхеттам̣. сарасенева а̄н̣а̄паваттанат̣т̣ха̄нам̣ а̄н̣а̄кхеттам̣. висайабхӯтам̣ т̣ха̄нам̣ висайакхеттам̣. дасасахассӣ локадха̄тӯти има̄йа локадха̄туйа̄ саддхим̣ имам̣ локадха̄тум̣ парива̄ретва̄ т̣хита̄ дасасахассӣ локадха̄ту. таттака̄нам̣йева джа̄тикхеттабха̄во дхаммата̄васена ведитаббо. ‘‘париггахавасена̄’’ти кечи, ‘‘саббесам̣йева буддха̄нам̣ таттакам̣йева джа̄тикхеттам̣ таннива̄сӣнам̣йева девата̄нам̣ дхамма̄бхисамайо’’ти ча ваданти. ма̄тукуччхи оккаманака̄ла̄дӣнам̣ чханнам̣ ева гахан̣ам̣ нидассанаматтам̣ маха̄бхинӣха̄ра̄дика̄лепи тасса пакампанасса лаббханато. а̄н̣а̄кхеттам̣ на̄ма йам̣ екаджджхам̣ сам̣ват̣т̣ати виват̣т̣ати ча, а̄н̣а̄ паваттати а̄н̣а̄йа таннива̄сидевата̄нам̣ сираса̄ сампат̣иччханена, тан̃ча кхо кевалам̣ буддха̄нам̣ а̄нубха̄венева, на адхиппа̄йавасена. адхиппа̄йавасена пана ‘‘йа̄вата̄ ва̄ пана а̄кан̇кхеййа̄’’ти (а. ни. 3.81) вачанато тато парампи а̄н̣а̄ ваттеййева.

на уппаджджантӣти пана аттхӣти ‘‘на ме а̄чарийо аттхи, садисо ме на виджджатӣ’’тиа̄дим̣ (ма. ни. 1.285; маха̄ва. 11; катха̄. 405) имисса̄ локадха̄туйа̄ т̣хатва̄ вадантена бхагавата̄ ‘‘ким̣ пана̄вусо, са̄рипутта, аттхетарахи ан̃н̃е саман̣а̄ ва̄ бра̄хман̣а̄ ва̄ бхагавата̄ самасама̄ самбодхийанти, евам̣ пут̣т̣хо ахам̣, бханте, ‘но’ти вадеййа’’нти (дӣ. ни. 3.161) ватва̄ тасса ка̄ран̣ам̣ дассетум̣ – ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со, йам̣ екисса̄ локадха̄туйа̄ две араханто самма̄самбуддха̄ апуббам̣ ачаримам̣ уппаджджеййу’’нти имам̣ суттам̣ (а. ни. 1.277; вибха. 809; ма. ни. 3.129; ми. па. 5.1.1) а̄харантена дхаммасена̄патина̄ ча буддхакхеттабхӯтам̣ имам̣ локадха̄тум̣ т̣хапетва̄ ан̃н̃аттха ануппатти вутта̄ хотӣти адхиппа̄йо.

екатоти саха, екасмим̣ ка̄лети аттхо, со пана ка̄ло катхам̣ париччхинноти чаримабхаве пат̣исандхиггахан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва дха̄тупаринибба̄на̄ти дассенто, ‘‘таттха̄’’тиа̄дима̄ха. аначчхарийатта̄ти двӣсупи уппаджджама̄несу аччхарийатта̄бха̄ватоти аттхо. двӣсупи уппаджджама̄несу аначчхарийата̄, киман̇гам̣ пана бахӯсӯти дассенто, ‘‘йади ча̄’’тиа̄дима̄ха. буддха̄ на̄ма маджджхе бхиннасуван̣н̣ам̣ вийа екасадиса̄ти тесам̣ десана̄пи екараса̄ екадха̄ти а̄ха – ‘‘десана̄йа ча висеса̄бха̄вато’’ти. етенапи аначчхарийаттамева са̄дхети. вива̄дабха̄ватоти етена вива̄да̄бха̄ваттхам̣ две буддха̄ екато на уппаджджантӣти дассети. етам̣ ка̄ран̣анти етам̣ аначчхарийата̄дика̄ран̣ам̣. таттха̄ти милиндапан̃хе.

екам̣ ева буддхам̣ дха̄ретӣти екабуддхадха̄ран̣ӣ. етена евам̣сабха̄ва̄ ете буддхагун̣а̄, йена дутийабуддхагун̣е дха̄ретум̣ асаматтха̄ айам̣ локадха̄тӯти дассети. паччайависесаниппханна̄нан̃хи гун̣адхамма̄нам̣ бха̄рийо висесо маха̄патхавийа̄пи дуссахоти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣. татха̄ хи абхисамбодхисамайе упагатасса локана̄тхасса гун̣абха̄рам̣ бодхируккхасса тӣсупи диса̄су маха̄патхавӣ сандха̄ретум̣ на̄саккхи. тасма̄ ‘‘на дха̄реййа̄’’ти ватва̄ тамева адха̄ран̣ам̣ парийа̄йантарехи пака̄сенто ‘‘чалеййа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха чалеййа̄ти париппхандеййа. кампеййа̄ти паведхеййа. намеййа̄ти екапассена намеййа. онамеййа̄ти осӣдеййа. винамеййа̄ти вивидхам̣ ито чито ча намеййа. викиреййа̄ти ва̄тена тхусамут̣т̣хи вийа виппакиреййа. видхамеййа̄ти винассеййа. виддхам̣сеййа̄ти саббасо виддхаста̄ бхавеййа. татха̄бхӯта̄ ча на каттхачи тит̣т̣хеййа̄ти а̄ха – ‘‘на т̣ха̄намупагаччхеййа̄’’ти.

ида̄ни таттха нидассанам̣ дассенто, ‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа̄’’тиа̄дима̄ха. таттха еке пурисети екасмим̣ пурисе. самупа̄дика̄ти самам̣ уддхам̣ паджджати паваттатӣти самупа̄дика̄, удакасса упари самам̣ га̄минӣти аттхо. ‘‘самуппа̄дика̄’’типи пат̣ханти, айамеваттхо. ван̣н̣ена̄ти сан̣т̣ха̄нена. пама̄н̣ена̄ти а̄рохена. кисатхӯлена̄ти кисатхӯлабха̄вена, парин̣а̄хена̄ти аттхо. двиннампӣти двепи, двиннампи ва̄ сарӣрабха̄рам̣.

чха̄дентанти рочентам̣ ручим̣ уппа̄дентам̣. тандикатоти тена бходжанена тандибхӯто. анонамитадан̣д̣аджа̄тоти йа̄вадаттхам̣ бходжанена онамитум̣ асаккун̣еййата̄йа анонаманадан̣д̣о вийа джа̄то. саким̣ бхутто вамеййа̄ти екампи а̄лопам̣ аджджхохаритва̄ вамеййа̄ти аттхо.

атидхаммабха̄рена патхавӣ чалатӣти дхаммена на̄ма патхавӣ тит̣т̣хеййа. са̄ ким̣ тенева чалати винассатӣти адхиппа̄йена пуччхати. пуна тхеро ‘‘ратанам̣ на̄ма локе кут̣умбам̣ сандха̄рентам̣ абхиматан̃ча локена аттано гарусабха̄вата̄йа сакат̣абхан̇гасса ка̄ран̣ам̣ атибха̄рабхӯтам̣ дит̣т̣хам̣. евам̣ дхаммо ча хитасукхависесехи там̣саман̇гӣнам̣ дха̄ренто абхимато ча вин̃н̃ӯнам̣ гамбхӣраппамеййабха̄вена гарусабха̄ватта̄ атибха̄рабхӯто патхавӣчаланасса ка̄ран̣ам̣ хотӣ’’ти дассенто, ‘‘идха, маха̄ра̄джа, две сакат̣а̄’’тиа̄дима̄ха. етенева татха̄гатасса ма̄тукуччхиоккамана̄дика̄ле патхавӣкампанака̄ран̣ам̣ сам̣ван̣н̣итанти дат̣т̣хаббам̣. екасса̄ти екасма̄, екасса ва̄ сакат̣асса ратанам̣, тасма̄ сакат̣а̄ гахетва̄ти аттхо.

оса̄ританти учча̄ритам̣, вуттанти аттхо. агготи саббасаттехи агго. джет̣т̣хоти вуддхатаро. сет̣т̣хоти пасаттхатаро. висит̣т̣хехи сӣла̄дӣхи гун̣ехи саманна̄гататта̄ висит̣т̣хо. уггататамоти уттамо. павароти тассева вевачанам̣. наттхи етасса самоти асамо. асама̄ пуббабуддха̄, техи самоти асамасамо. наттхи етасса пат̣исамо пат̣ипуггалоти аппат̣исамо. наттхи етасса пат̣ибха̄готи аппат̣ибха̄го. наттхи етасса пат̣ипуггалоти аппат̣ипуггало.

сабха̄вапакатика̄ти сабха̄вабхӯта̄ акиттима̄ пакати. ка̄ран̣амахантатта̄ти ка̄ран̣а̄нам̣ махантата̄йа, махантехи буддхакарадхаммехи па̄рамисан̇кха̄техи ка̄ран̣ехи буддхагун̣а̄нам̣ ниббаттитоти вуттам̣ хоти. патхавӣа̄дӣни маханта̄ни ваттхӯни, маханта̄ чаккава̄л̣а̄дайо аттано аттано висайе екека̄ва, евам̣ самма̄самбуддхопи маханто аттано висайе еко ева. ко ча тасса висайо? буддхабхӯми, йа̄ватакам̣ ва̄ н̃еййам̣. ‘‘а̄ка̄со вийа анантависайо бхагава̄ еко ева хотӣ’’ти ваданто парачаккава̄л̣есупи дутийасса буддхасса абха̄вам̣ дассети.

имина̄ва падена̄ти ‘‘екисса̄ локадха̄туйа̄’’ти имина̄ ева падена. даса чаккава̄л̣асахасса̄ни гахита̄нӣти джа̄тикхетта̄пеккха̄йа гахита̄ни. екачаккава̄л̣енева̄ти имина̄ ева екачаккава̄л̣ена, на йена кеначи. йатха̄ ‘‘имасмим̣йева чаккава̄л̣е уппаджджантӣ’’ти вутте имасмимпи чаккава̄л̣е джамбудӣпе ева, таттха̄пи маджджхимадесе ева̄ти париччхиндитум̣ ват̣т̣ати, евам̣ ‘‘екисса̄ локадха̄туйа̄’’ти джа̄тикхетте адхиппетепи имина̄ва чаккава̄л̣ена париччхиндитум̣ ват̣т̣ати.

пат̣хамаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.