намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса
ан̇гуттараника̄йе
екаканипа̄та-т̣ӣка̄
гантха̄рамбхакатха̄
анантан̃а̄н̣ам̣ карун̣а̄никетам̣,
нама̄ми на̄тхам̣ джитапан̃чама̄рам̣;
дхаммам̣ висуддхам̣ бхавана̄сахетум̣,
сан̇гхан̃ча сет̣т̣хам̣ хатасаббапа̄пам̣.
кассапам̣ там̣ маха̄тхерам̣, сан̇гхасса парин̣а̄йакам̣;
дӣпасмим̣ тамбапан̣н̣имхи, са̄санодайака̄ракам̣.
пат̣ипаттипара̄дхӣнам̣, сада̄ран̃н̃анива̄синам̣;
па̄кат̣ам̣ гагане чанда-ман̣д̣алам̣ вийа са̄сане.
сан̇гхасса питарам̣ ванде, винайе сувиса̄радам̣;
йам̣ нисса̄йа васантохам̣, вуд̣д̣хиппаттосми са̄сане.
анутхерам̣ маха̄пан̃н̃ам̣, сумедхам̣ сутивиссутам̣;
авикхан̣д̣итасӣла̄ди-парисуддхагун̣одайам̣.
бахуссутам̣ сатимантам̣, дантам̣ сантам̣ сама̄хитам̣;
нама̄ми сираса̄ дхӣрам̣, гарум̣ ме ган̣ава̄чакам̣.
а̄гата̄гаматаккесу, саддасаттханайан̃н̃усу;
йассантева̄сибхиккхӯсу, са̄санам̣ суппатит̣т̣хитам̣.
йо сӣхал̣индо дхитима̄ йасассӣ,
ул̣а̄рапан̃н̃о нипун̣о кала̄су;
джа̄то висуддхе рависомавам̣се,
махаббало аббхутавуттитеджо.
джитва̄риваггам̣ атидуппасайхам̣,
анан̃н̃аса̄дха̄ран̣авиккамена;
патта̄бхисеко джинадхаммасевӣ,
абхиппасанно ратанаттайамхи.
чирам̣ вибхинне джинаса̄санасмим̣,
паччаттхике сут̣т̣ху виниггахетва̄;
судхам̣ва са̄маггирасам̣ пасаттхам̣,
па̄йеси бхиккхӯ парисуддхасӣле.
катва̄ виха̄ре випуле ча рамме,
татраппитенекасахассасан̇кхе;
бхиккхӯ асесе чатупаччайехи,
сантаппайанто сучирам̣ акхан̣д̣ам̣.
саддхаммавуддхим̣ абхикан̇кхама̄но,
сайампи бхиккхӯ ануса̄сайитва̄;
нийоджайам̣ гантхавипассана̄су,
ака̄си вуддхим̣ джинаса̄санасса.
тена̄хамаччантамануггахӣто,
анан̃н̃аса̄дха̄ран̣асан̇гахена;
йасма̄ параккантабхуджавхайена,
аджджхесито бхиккхуган̣асса маджджхе.
тасма̄ анутта̄напада̄наматтхам̣,
сет̣т̣ха̄йа ан̇гуттараван̣н̣ана̄йа;
сандассайиссам̣ сакалам̣ субоддхум̣,
нисса̄йа пубба̄чарийаппабха̄вам̣.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
1. сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайам̣ намасситука̄мо тасса висит̣т̣хагун̣айогасандассанаттхам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нтиа̄дима̄ха. висит̣т̣хагун̣айогена хи вандана̄рахабха̄во, вандана̄рахе ча ката̄ вандана̄ йатха̄дхиппетаматтхам̣ са̄дхети. еттха ча сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайаппан̣а̄макаран̣аппайоджанам̣ таттха таттха бахудха̄ папан̃ченти а̄чарийа̄, майам̣ пана идха̄дхиппетамева пайоджанам̣ дассайисса̄ма, тасма̄ сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайаппан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттханти ведитаббам̣. идамева хи пайоджанам̣ а̄чарийена идха̄дхиппетам̣. татха̄ хи ваккхати –
‘‘ити ме пасаннаматино, ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣;
йам̣ сувихатантара̄йо, хутва̄ тасса̄нубха̄вена̄’’ти.
ратанаттайаппан̣а̄макаран̣ена четтха йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панам̣ ратанаттайапӯджа̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣авато, та̄йа пан̃н̃а̄па̄т̣аван̃ча ра̄га̄дималавидхаманато. вуттан̃хетам̣ –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на досапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хотӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).
тасма̄ ратанаттайапӯджанена виккха̄литамала̄йа пан̃н̃а̄йа па̄т̣авасиддхи.
атха ва̄ ратанаттайапӯджанасса пан̃н̃а̄падат̣т̣ха̄насама̄дхихетутта̄ пан̃н̃а̄па̄т̣авам̣. вуттан̃хи тасса сама̄дхихетуттам̣ –
‘‘уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йати, пӣтиманасса ка̄йо пассамбхати, пассаддхака̄йо сукхам̣ ведийати, сукхино читтам̣ сама̄дхийатӣ’’ти (а. ни. 6.10; 11.11).
сама̄дхисса ча пан̃н̃а̄йа падат̣т̣ха̄набха̄во вуттойева – ‘‘сама̄хито йатха̄бхӯтам̣ паджа̄на̄тӣ’’ти (сам̣. ни. 3.5; 4.99; 5.1071). тато евам̣ пат̣убхӯта̄йа пан̃н̃а̄йа пат̣ин̃н̃а̄махаттакатам̣ кхедамабхибхуййа анантара̄йена сам̣ван̣н̣анам̣ сама̄пайиссати.
атха ва̄ ратанаттайапӯджа̄йа а̄йуван̣н̣асукхабалавад̣д̣ханато анантара̄йена парисама̄панам̣ ведитаббам̣. ратанаттайаппан̣а̄мена хи а̄йуван̣н̣асукхабала̄ни вад̣д̣ханти. вуттан̃хетам̣ –
‘‘абхива̄данасӣлисса, ниччам̣ вуд̣д̣ха̄пача̄йино;
чатта̄ро дхамма̄ вад̣д̣ханти, а̄йу ван̣н̣о сукхам̣ бала’’нти. (дха. па. 109) –
тато а̄йуван̣н̣асукхабалавуддхийа̄ хотева ка̄рийанит̣т̣ха̄нам̣.
атха ва̄ ратанаттайага̄равасса пат̣ибха̄на̄париха̄на̄вахатта̄. апариха̄на̄вахан̃хи тӣсупи ратанесу га̄равам̣. вуттан̃хетам̣ –
‘‘саттиме, бхиккхаве, апариха̄нӣйа̄ дхамма̄. катаме сатта? саттхуга̄равата̄, дхаммага̄равата̄, сан̇гхага̄равата̄, сиккха̄га̄равата̄, сама̄дхига̄равата̄, совачассата̄, калйа̄н̣амиттата̄’’ти (а. ни. 7.34).
хотева ча тато пат̣ибха̄на̄париха̄нена йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тапарисама̄панам̣.
атха ва̄ паса̄даваттхӯсу пӯджа̄йа пун̃н̃а̄тисайабха̄вато. вуттан̃хи тасса̄ пун̃н̃а̄тисайаттам̣ –
‘‘пӯджа̄рахе пӯджайато, буддхе йади ва са̄ваке;
папан̃часаматикканте, тин̣н̣асокапариддаве.
те та̄дисе пӯджайато, ниббуте акутобхайе;
на сакка̄ пун̃н̃ам̣ сан̇кха̄тум̣, иметтамапи кеначӣ’’ти. (дха. па. 195-196; апа. тхера 1.10.1-2);
пун̃н̃а̄тисайо ча йатха̄дхиппетапарисама̄панӯпа̄йо. йатха̄ха –
‘‘еса деваманусса̄нам̣, саббака̄мададо нидхи;
йам̣ йадева̄бхипаттхенти, саббаметена лаббхатӣ’’ти. (кху. па̄. 8.10);
упа̄йесу ча пат̣ипаннасса хотева ка̄рийанит̣т̣ха̄нам̣. ратанаттайапӯджа̄ хи ниратисайапун̃н̃аккхеттасамбуддхийа̄ апаримеййаппабха̄во пун̃н̃а̄тисайоти бахувидхантара̄йепи локасаннива̄се антара̄йанибандханасакаласам̣килесавиддхам̣сана̄йа пахоти, бхайа̄диупаддаван̃ча нива̄рети. тасма̄ вуттам̣ – ‘‘сам̣ван̣н̣ана̄рамбхе ратанаттайаппан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тасам̣ван̣н̣ана̄йа анантара̄йена парисама̄панаттха’’нти.
еван̃ча саппайоджанам̣ ратанаттайаванданам̣ каттука̄мо пат̣хамам̣ та̄ва бхагавато ванданам̣ ка̄тум̣ таммӯлакатта̄ сесаратана̄нам̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣…пе… гативимутта’’нти а̄ха. таттха йасса̄ десана̄йа сам̣ван̣н̣анам̣ каттука̄мо, са̄ на винайадесана̄ вийа карун̣а̄падха̄на̄, на̄пи абхидхаммадесана̄ вийа пан̃н̃а̄падха̄на̄, атха кхо карун̣а̄пан̃н̃а̄падха̄на̄ти тадубхайаппадха̄намева та̄ва самма̄самбуддхасса тхоманам̣ ка̄тум̣ ‘‘карун̣а̄сӣталахадайам̣, пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти вуттам̣. таттха киратӣти карун̣а̄, парадуккхам̣ виккхипати апанетӣти аттхо. атха ва̄ кин̣а̄тӣти карун̣а̄, парадуккхе сати ка̄рун̣икам̣ хим̣сати виба̄дхатӣти аттхо. парадуккхе сати са̄дхӯнам̣ кампанам̣ хадайакхедам̣ каротӣти ва̄ карун̣а̄. атха ва̄ камити сукхам̣, там̣ рундхатӣти карун̣а̄. еса̄ хи парадуккха̄панайанака̄мата̄лаккхан̣а̄ аттасукханирапеккхата̄йа ка̄рун̣ика̄нам̣ сукхам̣ рундхати вибандхатӣти аттхо. карун̣а̄йа сӣталам̣ карун̣а̄сӣталам̣, карун̣а̄сӣталам̣ хадайам̣ асса̄ти карун̣а̄сӣталахадайо, там̣ карун̣а̄сӣталахадайам̣.
таттха кин̃ча̄пи паресам̣ хитопасам̣ха̄расукха̄диапариха̄ниччханасабха̄вата̄йа, бйа̄па̄да̄ратӣнам̣ уджувипаччанӣката̄йа ча саттасанта̄нагатасанта̄павиччхедана̄ка̄раппаваттийа̄ метта̄мудита̄нампи читтасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ упалаббхати, татха̄пи дуккха̄панайана̄ка̄раппаваттийа̄ парӯпата̄па̄саханараса̄ авихим̣сабхӯта̄ карун̣а̄ висесена бхагавато читтасса читтаппассаддхи вийа сӣтибха̄ванимиттанти вуттам̣ – ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. карун̣а̄мукхена ва̄ метта̄мудита̄нампи хадайасӣталабха̄вака̄ран̣ата̄ вутта̄ти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ аса̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣ависесанибандханабхӯта̄ са̄тисайам̣ ниравасесан̃ча саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ вийа сависайабйа̄пита̄йа маха̄карун̣а̄бха̄вам̣ упагата̄ карун̣а̄ва бхагавато атисайена хадайасӣталабха̄вахетӯти а̄ха – ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти. атха ва̄ сатипи метта̄мудита̄нам̣ са̄тисайе хадайасӣтибха̄ванибандханатте сакалабуддхагун̣ависесака̄ран̣ата̄йа та̄сампи ка̄ран̣анти карун̣а̄ва бхагавато ‘‘хадайасӣталабха̄вака̄ран̣а’’нти вутта̄. карун̣а̄нида̄на̄ хи саббепи буддхагун̣а̄. карун̣а̄нубха̄ванибба̄пийама̄насам̣са̄радуккхасанта̄пасса хи бхагавато парадуккха̄панайанака̄мата̄йа анека̄нипи асан̇кхйеййа̄ни каппа̄нам̣ акилантарӯпассева ниравасесабуддхакарадхаммасамбхаран̣аниратасса самадхигатадхамма̄дхипатеййасса ча саннихитесупи саттасан̇кха̄расамупанӣтахадайӯпата̄панимиттесу на ӣсакампи читтасӣтибха̄васса ан̃н̃атхаттамахосӣти. етасмин̃ча аттхавикаппе тӣсупи аваттха̄су бхагавато карун̣а̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
паджа̄на̄тӣти пан̃н̃а̄, йатха̄сабха̄вам̣ пака̄рехи пат̣ивиджджхатӣти аттхо. пан̃н̃а̄ва н̃еййа̄варан̣аппаха̄нато пака̄рехи дхаммасабха̄ва̄ваджотанат̣т̣хена паджджототи пан̃н̃а̄паджджото. сава̄санаппаха̄нато висесена хатам̣ самуггха̄титам̣ вихатам̣. пан̃н̃а̄паджджотена вихатам̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатам̣, муйханти тена, сайам̣ ва̄ муйхати, моханаматтамева ва̄ танти мохо, авиджджа̄. свева висайасабха̄ваппат̣иччха̄данато андхака̄расариккхата̄йа тамо вийа̄ти мохатамо, пан̃н̃а̄паджджотавихато мохатамо етасса̄ти пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамо, там̣ пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣. саббесампи хи кхӣн̣а̄сава̄нам̣ сатипи пан̃н̃а̄паджджотена авиджджандхака̄расса вихатабха̄ве саддха̄дхимуттехи вийа дит̣т̣хиппатта̄нам̣ са̄вакехи паччекасамбуддхехи ча сава̄санаппаха̄нена самма̄самбуддха̄нам̣ килесаппаха̄насса висесо виджджатӣти са̄тисайена авиджджа̄паха̄нена бхагавантам̣ тхоменто а̄ха – ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
атха ва̄ антарена паропадесам̣ аттано санта̄не аччантам̣ авиджджандхака̄равигамасса ниббаттитатта̄, таттха ча саббан̃н̃ута̄йа балесу ча васӣбха̄васса самадхигататта̄, парасантатийан̃ча дхаммадесана̄тисайа̄нубха̄вена саммадева тасса паваттитатта̄ бхагава̄ва висесато мохатамавигамена тхометабботи а̄ха – ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. имасмин̃ча аттхавикаппе ‘‘пан̃н̃а̄паджджото’’ти падена бхагавато пат̣иведхапан̃н̃а̄ вийа десана̄пан̃н̃а̄пи са̄ман̃н̃аниддесена, екасесанайена ва̄ сан̇гахита̄ти дат̣т̣хаббам̣.
атха ва̄ бхагавато н̃а̄н̣асса н̃еййапарийантикатта̄ сакалан̃еййадхаммасабха̄ва̄вабодханасаматтхена ана̄варан̣ан̃а̄н̣асан̇кха̄тена пан̃н̃а̄паджджотена саббан̃еййадхаммасабха̄ваччха̄дакасса мохандхака̄расса видхамитатта̄ анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о бхагавато мохатамавина̄соти катва̄ вуттам̣ – ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти. еттха ча мохатамавидхамананте адхигататта̄ ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ка̄ран̣опача̄рена сасанта̄намохатамавидхаманам̣ дат̣т̣хаббам̣. абхинӣха̄расампаттийа̄ сава̄санаппаха̄намева хи килеса̄нам̣ н̃еййа̄варан̣аппаха̄нанти, парасанта̄не пана мохатамавидхаманасса ка̄ран̣абха̄вато ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘мохатамавидхамана’’нти вуччатӣти.
ким̣ пана ка̄ран̣ам̣ авиджджа̄самуггха̄тойевеко паха̄насампаттивасена бхагавато тхомана̄нимиттам̣ гайхати, на пана са̄тисайаниравасесакилесаппаха̄нанти? таппаха̄навачаненева тадекат̣т̣хата̄йа сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄тасса вуттатта̄. на хи со та̄дисо килесо аттхи, йо ниравасесаавиджджа̄паха̄нена на пахӣйатӣти.
атха ва̄ виджджа̄ вийа сакалакусаладхаммасамуппаттийа̄, ниравасеса̄кусаладхамманиббаттийа̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ча авиджджа̄ падха̄нака̄ран̣анти таббигха̄тавачанена сакаласам̣килесаган̣асамуггха̄то вутто ева хотӣти вуттам̣ – ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти.
нара̄ ча амара̄ ча нара̄мара̄, саха нара̄марехӣти санара̄маро, санара̄маро ча со локо ча̄ти санара̄маралоко, тасса гарӯти санара̄маралокагару, там̣ санара̄маралокагарум̣. етена деваманусса̄нам̣ вийа тадавасит̣т̣хасатта̄нампи йатха̄рахам̣ гун̣ависеса̄вахата̄йа бхагавато упака̄ратам̣ дассети. на четтха падха̄наппадха̄набха̄во чодетаббо. ан̃н̃о хи саддаккамо, ан̃н̃о аттхаккамо. ӣдисесу хи сама̄сападесу падха̄нампи аппадха̄нам̣ вийа ниддисӣйати йатха̄ ‘‘сара̄джика̄йа париса̄йа̄’’ти (чӯл̣ава. 336). ка̄ман̃четтха саттасан̇кха̄рабха̄джанавасена тивидхо локо, гарубха̄васса пана адхиппетатта̄ гарукаран̣асаматтхассева йуджджанато сатталокасса васена аттхо гахетаббо. со хи локӣйанти еттха пун̃н̃апа̄па̄ни таббипа̄ко ча̄ти ‘‘локо’’ти вуччати. амараггахан̣ена четтха упапаттидева̄ адхиппета̄.
атха ва̄ самӯхаттхо локасаддо самуда̄йавасена локӣйати пан̃н̃а̄пӣйатӣти. саха нарехӣти санара̄, санара̄ ча те амара̄ ча̄ти санара̄мара̄, тесам̣ локоти санара̄маралокоти пуриманайенева йоджетаббам̣. амарасаддена четтха висуддхидева̄пи сан̇гайханти. тепи хи маран̣а̄бха̄вато параматтхато амара̄. нара̄мара̄нам̣йева ча гахан̣ам̣ уккат̣т̣ханиддесавасена йатха̄ ‘‘саттха̄ деваманусса̄на’’нти (дӣ. ни. 1.157). татха̄ хи сабба̄наттхапарихаран̣апуббан̇гама̄йа ниравасесахитасукхавидха̄натаппара̄йа ниратисайа̄йа пайогасампаттийа̄ садеваманусса̄йа паджа̄йа аччантӯпака̄рита̄йа апаримитанирупамаппабха̄вагун̣ависесасаман̇гита̄йа ча саббасаттуттамо бхагава̄ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу апарима̄н̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ уттамага̄рават̣т̣ха̄нам̣. тена вуттам̣ – ‘‘санара̄маралокагару’’нти.
собханам̣ гатам̣ гаманам̣ етасса̄ти сугато. бхагавато хи венеййаджанӯпасан̇каманам̣ екантена тесам̣ хитасукханиппха̄данато собханам̣, татха̄ лаккхан̣а̄нубйан̃джанаппат̣иман̣д̣итарӯпака̄йата̄йа дутавиламбитакхалита̄нукад̣д̣хананиппӣл̣ануккут̣икакут̣ила̄кут̣илата̄ди- досарахитамавахаситара̄джахам̣савасабхава̄ран̣амигара̄джагаманам̣ ка̄йагаманам̣ н̃а̄н̣агаманан̃ча випуланиммалакарун̣а̄сативӣрийа̄дигун̣ависесасахитамабхинӣха̄рато йа̄ва маха̄бодхи анаваджджата̄йа собханамева̄ти. атха ва̄ сайамбхун̃а̄н̣ена сакалампи локам̣ парин̃н̃а̄бхисамайавасена париджа̄нанто н̃а̄н̣ена самма̄ гато авагатоти сугато, татха̄ локасамудайам̣ паха̄на̄бхисамайавасена паджаханто ануппаттидхамматам̣ а̄па̄денто самма̄ гато атӣтоти сугато, локаниродхам̣ нибба̄нам̣ саччхикирийа̄бхисамайавасена самма̄ гато адхигатоти сугато, локаниродхага̄минипат̣ипадам̣ бха̄вана̄бхисамайавасена самма̄ гато пат̣ипанноти сугато. ‘‘сота̄паттимаггена йе килеса̄ пахӣна̄, те килесе на пунети на паччети на пачча̄гаччхатӣти сугато’’тиа̄дина̄ (чӯл̣ани. меттагӯма̄н̣авапуччха̄ниддесо 27) найена айаматтхо вибха̄ветаббо. атха ва̄ сундарам̣ т̣ха̄нам̣ самма̄самбодхим̣, нибба̄намева ва̄ гато адхигатоти сугато, йасма̄ ва̄ бхӯтам̣ таччхам̣ аттхасам̣хитам̣ венеййа̄нам̣ йатха̄рахам̣ ка̄лайуттамева ча дхаммам̣ бха̄сати, тасма̄ самма̄ гадатӣти сугато, да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄. ити собханагаманата̄дӣхи сугато, там̣ сугатам̣.
пун̃н̃апа̄пакаммехи упападжджанавасена гантаббато гатийо, упапаттибхавависеса̄. та̄ пана нирайа̄дивасена пан̃чавидха̄. та̄хи сакалассапи бхавага̄микаммасса арийамагга̄дхигамена авипа̄ка̄рахабха̄вакаран̣ена ниваттитатта̄ бхагава̄ пан̃чахипи гатӣхи сут̣т̣ху мутто висам̣йуттоти а̄ха – ‘‘гативимутта’’нти. етена бхагавато каттхачипи гатийа̄ апарийа̄паннатам̣ дассети, йато бхагава̄ ‘‘дева̄тидево’’ти вуччати. тенева̄ха –
‘‘йена девӯпапатйасса, гандхаббо ва̄ вихан̇гамо;
йаккхаттам̣ йена гаччхеййам̣, мануссаттан̃ча аббадже;
те майхам̣ а̄сава̄ кхӣн̣а̄, виддхаста̄ винал̣ӣката̄’’ти. (а. ни. 4.36);
там̣там̣гатисам̣ваттаника̄нан̃хи каммакилеса̄нам̣ аггамаггена бодхимӯлейева суппахӣнатта̄ наттхи бхагавато гатипарийа̄панната̄ти аччантамева бхагава̄ саббабхавайонигативин̃н̃а̄н̣ат̣т̣хитисатта̄ва̄сасаттаника̄йехи супаримутто, там̣ гативимуттам̣. вандети нама̄ми, тхомемӣти ва̄ аттхо.
атха ва̄ гативимуттанти анупа̄дисесанибба̄надха̄туппаттийа̄ бхагавантам̣ тхомети. еттха хи двӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ аттахитасампаттито парахитаппат̣ипаттито ча. тесу аттахитасампатти ана̄варан̣ан̃а̄н̣а̄дхигамато сава̄сана̄нам̣ саббесам̣ килеса̄нам̣ аччантаппаха̄нато анупа̄дисесанибба̄наппаттито ча ведитабба̄, парахитаппат̣ипатти ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса саббадуккханиййа̄никадхаммадесанато вируддхесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайато н̃а̄н̣апарипа̄кака̄ла̄гаманато ча. са̄ панеттха а̄сайато пайогато ча дувидха̄, парахитаппат̣ипатти тивидха̄ ча, аттахитасампатти пака̄сита̄ хоти. катхам̣? ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена а̄сайато парахитаппат̣ипатти, самма̄гаданаттхена сугатасаддена пайогато парахитаппат̣ипатти, ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатамам̣ гативимутта’’нти етехи чатусаччасампат̣иведханаттхена ча сугатасаддена тивидха̄пи аттахитасампатти, авасит̣т̣хена ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена ча̄пи аттахитасампатти парахитаппат̣ипатти пака̄сита̄ хотӣти.
атха ва̄ тӣхи а̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ведитабба̄ хетуто, пхалато, упака̄рато ча. таттха хету маха̄карун̣а̄, са̄ пат̣хамападена дассита̄. пхалам̣ чатуббидхам̣ н̃а̄н̣асампада̄, паха̄насампада̄, а̄нубха̄васампада̄, рӯпака̄йасампада̄ ча̄ти. та̄су н̃а̄н̣аппаха̄насампада̄ дутийападена саччаппат̣иведханаттхена ча сугатасаддена пака̄сита̄ хонти, а̄нубха̄васампада̄ татийападена, рӯпака̄йасампада̄ йатха̄вуттака̄йагаманасобханаттхена сугатасаддена лаккхан̣а̄нубйан̃джанапа̄рипӯрийа̄ вина̄ тадабха̄вато. упака̄ро анантарам̣ аба̄хирам̣ каритва̄ тивидхайа̄намукхена вимуттидхаммадесана̄. со самма̄гаданаттхена сугатасаддена пака̄сито хотӣти ведитаббам̣.
таттха ‘‘карун̣а̄сӣталахадайа’’нти етена самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣ дассети. маха̄карун̣а̄сан̃чодитама̄насо хи бхагава̄ сам̣са̄рапан̇като сатта̄нам̣ самуддхаран̣аттхам̣ ката̄бхинӣха̄ро анупуббена па̄рамийо пӯретва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигатоти карун̣а̄ самма̄самбодхийа̄ мӯлам̣. ‘‘пан̃н̃а̄паджджотавихатамохатама’’нти етена самма̄самбодхим̣ дассети. ана̄варан̣ан̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃хи магган̃а̄н̣ам̣, магган̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нан̃ча ана̄варан̣ан̃а̄н̣ам̣ ‘‘самма̄самбодхӣ’’ти вуччатӣти. самма̄гаманаттхена сугатасаддена самма̄самбодхийа̄ пат̣ипаттим̣ дассети лӣнуддхаччапатит̣т̣ха̄на̄йӯханака̄масукхалликаттакиламатха̄нуйогасассатуччхеда̄бхинивеса̄диантадвайарахита̄йа карун̣а̄пан̃н̃а̄париггахита̄йа маджджхима̄йа пат̣ипаттийа̄ пака̄санато сугатасаддасса. итарехи самма̄самбодхийа̄ падха̄наппадха̄набхедам̣ пайоджанам̣ дассети. сам̣са̄рамахогхато саттасанта̄ран̣ан̃хеттха падха̄нам̣ пайоджанам̣, тадан̃н̃амаппадха̄нам̣. тесу падха̄нена парахитаппат̣ипаттим̣ дассети, итарена аттахитасампаттим̣. тадубхайена аттахита̄йа пат̣ипанна̄дӣсу чатӯсу пуггалесу бхагавато чатуттхапуггалабха̄вам̣ дассети. тена ча ануттарадаккхин̣еййабха̄вам̣ уттамаванданеййабха̄вам̣ аттано ча ванданакирийа̄йа кхеттан̇гатабха̄вам̣ дассети.
еттха ча карун̣а̄гахан̣ена локийесу махаггатабха̄ваппатта̄са̄дха̄ран̣агун̣адӣпанато бхагавато саббалокийагун̣асампатти дассита̄ хоти, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄намагган̃а̄н̣адӣпанато саббалокуттарагун̣асампатти. тадубхайаггахан̣асиддхо хи аттхо ‘‘санара̄маралокагару’’нтиа̄дина̄ папан̃чӣйатӣти. карун̣а̄гахан̣ена ча упагаманам̣ нирупаккилесам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена апагаманам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена локасаман̃н̃а̄нурӯпам̣ бхагавато паваттим̣ дассети локавоха̄рависайатта̄ карун̣а̄йа, пан̃н̃а̄гахан̣ена саман̃н̃а̄йа анатидха̄ванам̣. сабха̄ва̄навабодхена хи дхамма̄нам̣ саман̃н̃ам̣ атидха̄витва̄ сатта̄дипара̄масанам̣ хотӣти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттивиха̄рам̣ дассети, пан̃н̃а̄гахан̣ена тӣсу ка̄лесу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ чатусаччан̃а̄н̣ам̣, чатупат̣исамбхида̄н̃а̄н̣ам̣, чатувеса̄раджджан̃а̄н̣ам̣. карун̣а̄гахан̣ена маха̄карун̣а̄сама̄паттин̃а̄н̣асса гахитатта̄ сеса̄са̄дха̄ран̣ан̃а̄н̣а̄ни, чха абхин̃н̃а̄, ат̣т̣хасу париса̄су акампанан̃а̄н̣а̄ни, даса бала̄ни, чуддаса буддхан̃а̄н̣а̄ни, сол̣аса н̃а̄н̣ачарийа̄, ат̣т̣ха̄раса буддхадхамма̄, чатучатта̄лӣса н̃а̄н̣аваттхӯни, саттасаттати н̃а̄н̣аваттхӯнӣти евама̄дӣнам̣ анекесам̣ пан̃н̃а̄пабхеда̄нам̣ васена н̃а̄н̣ача̄рам̣ дассети. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена чаран̣асампаттим̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена виджджа̄сампаттим̣. карун̣а̄гахан̣ена атта̄дхипатита̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена дхамма̄дхипатита̄. карун̣а̄гахан̣ена локана̄тхабха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена аттана̄тхабха̄во. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена пуббака̄рибха̄во, пан̃н̃а̄гахан̣ена катан̃н̃ута̄. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена апарантапата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена анаттантапата̄. карун̣а̄гахан̣ена ва̄ буддхакарадхаммасиддхи, пан̃н̃а̄гахан̣ена буддхабха̄васиддхи. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена паресам̣ та̄ран̣ам̣, пан̃н̃а̄гахан̣ена сайам̣таран̣ам̣. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена саббасаттесу ануггахачиттата̄, пан̃н̃а̄гахан̣ена саббадхаммесу вираттачиттата̄ дассита̄ хоти.
саббесан̃ча буддхагун̣а̄нам̣ карун̣а̄ а̄ди таннида̄набха̄вато, пан̃н̃а̄ парийоса̄нам̣ тато уттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато. ити а̄дипарийоса̄надассанена саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти. татха̄ карун̣а̄гахан̣ена сӣлаккхандхапуббан̇гамо сама̄дхиккхандхо дассито хоти. карун̣а̄нида̄нан̃хи сӣлам̣ тато па̄н̣а̄типа̄та̄дивиратиппаваттито, са̄ ча джха̄наттайасампайогинӣти. пан̃н̃а̄вачанена пан̃н̃а̄ккхандхо. сӣлан̃ча саббесам̣ буддхагун̣а̄нам̣ а̄ди, сама̄дхи маджджхе, пан̃н̃а̄ парийоса̄нанти евампи а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ саббе буддхагун̣а̄ дассита̄ хонти найато дасситатта̄. есо ева хи ниравасесато буддхагун̣а̄нам̣ дассанупа̄йо, йадидам̣ найаггахан̣ам̣, ан̃н̃атха̄ ко на̄ма саматтхо бхагавато гун̣е анупадам̣ ниравасесато дассетум̣? тенева̄ха –
‘‘буддхопи буддхасса бхан̣еййа ван̣н̣ам̣,
каппампи че ан̃н̃амабха̄сама̄но;
кхӣйетха каппо чирадӣгхамантаре,
ван̣н̣о на кхӣйетха татха̄гатасса̄’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.304; 3.141; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.425; уда̄. ат̣т̣ха. 53; бу. вам̣. ат̣т̣ха. 4.4; апа. ат̣т̣ха. 2.7.параппаса̄дакаттхераапада̄наван̣н̣ана̄);
тенева ча а̄йасмата̄ са̄рипуттаттхеренапи буддхагун̣апариччхеданам̣ пати ануйуттена ‘‘но хетам̣, бханте’’ти пат̣иккхипитва̄ ‘‘апича ме, бханте, дхамманвайо видито’’ти вуттам̣.
2. евам̣ сан̇кхепена сакаласаббан̃н̃угун̣ехи бхагавантам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни саддхаммам̣ тхометум̣ ‘‘буддхопӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха буддхоти каттуниддесо. буддхабха̄ванти камманиддесо. бха̄ветва̄ саччхикатва̄ти ча пуббака̄лакирийа̄ниддесо. йанти анийамато камманиддесо. упагатоти апарака̄лакирийа̄ниддесо. вандети кирийа̄ниддесо. танти нийаманам̣. дхамманти ванданакирийа̄йа камманиддесо. гатамалам̣ ануттаранти ча таббисесанам̣.
таттха буддхасаддасса та̄ва ‘‘буджджхита̄ сачча̄нӣти буддхо, бодхета̄ паджа̄йа̄ти буддхо’’тиа̄дина̄ (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддесо 97; пат̣и. ма. 1.162) ниддесанайена аттхо ведитаббо. атха ва̄ сава̄сана̄йа ан̃н̃а̄н̣анидда̄йа аччантавигамато, буддхийа̄ ва̄ викаситабха̄вато буддхава̄ти буддхо джа̄гаран̣авикасанаттхавасена. атха ва̄ кассачипи н̃еййадхаммасса анавабуддхасса абха̄вена н̃еййависесасса каммабха̄вена аггахан̣ато каммавачаниччха̄йа абха̄вена авагаманаттхавасенева каттуниддесо лаббхатӣти буддхава̄ти буддхо йатха̄ ‘‘диккхито на дада̄тӣ’’ти. аттхато пана па̄рамита̄парибха̄вито сайамбхун̃а̄н̣ена саха ва̄сана̄йа вихатавиддхам̣ситаниравасесакилесо маха̄карун̣а̄саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄диапаримеййагун̣аган̣а̄дха̄ро кхандхасанта̄но буддхо. йатха̄ха –
‘‘буддхоти йо со бхагава̄ сайамбхӯ ана̄чарийако пуббе анануссутесу дхаммесу са̄мам̣ сачча̄ни абхисамбуджджхи, таттха ча саббан̃н̃утам̣ патто балесу ча васӣбха̄ва’’нти (маха̄ни. 192; чӯл̣ани. па̄ра̄йанаттхутига̄тха̄ниддесо 97; пат̣и. ма. 1.161).
апи-саддо самбха̄ване. тена ‘‘евам̣ гун̣ависесайутто сопи на̄ма бхагава̄’’ти ваккхама̄нагун̣адхамме самбха̄ванам̣ дӣпети. буддхабха̄ванти самма̄самбодхим̣. бха̄ветва̄ти уппа̄детва̄ вад̣д̣хетва̄ ча. саччхикатва̄ти паччаккхам̣ катва̄. упагатоти патто, адхигатоти аттхо. етасса буддхабха̄ванти етена самбандхо. гатамаланти вигатамалам̣, ниддосанти аттхо. вандети пан̣ама̄ми, тхомеми ва̄. ануттаранти уттарарахитам̣, локуттаранти аттхо. дхамманти йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не апа̄йато ча сам̣са̄рато ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо. айан̃хеттха сан̇кхепаттхо – евам̣ вивидхагун̣аган̣асаманна̄гато буддхопи бхагава̄ йам̣ арийамаггасан̇кха̄там̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄, пхаланибба̄нам̣ пана саччхикатва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ адхигато, тамевам̣ буддха̄нампи буддхабха̄вахетубхӯтам̣ саббадосамаларахитам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарам̣ пат̣иведхасаддхаммам̣ нама̄мӣти. парийаттисаддхаммассапи таппака̄санатта̄ идха сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
атха ва̄ ‘‘абхидхамманайасамуддам̣ адхиган̃чхи, тӣн̣и пит̣ака̄ни саммасӣ’’ти ча ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттатта̄ парийаттидхаммассапи саччхикирийа̄саммасанапарийа̄йо лаббхатӣти сопи идха вутто ева̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ саччхикатва̄’’ти ча вуттатта̄ буддхакарадхаммабхӯта̄хи па̄рамита̄хи саха пуббабха̄ге адхисӣласиккха̄дайопи идха дхаммасаддена сан̇гахита̄ти ведитабба̄. та̄пи хи вигатаппат̣ипаккхата̄йа гатамала̄, анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттара̄ ча̄ти. татха̄ хи сатта̄нам̣ сакалават̣т̣адуккханиссаран̣а̄йа катамаха̄бхинӣха̄ро маха̄карун̣а̄дхива̄санапесаладжджха̄сайо пан̃н̃а̄висесапарийода̄таниммала̄нам̣ да̄надамасан̃н̃ама̄дӣнам̣ уттамадхамма̄нам̣ сатасахасса̄дхика̄ни каппа̄нам̣ чатта̄ри асан̇кхйеййа̄ни саккаччам̣ нирантарам̣ ниравасеса̄нам̣ бха̄вана̄паччаккхакаран̣ехи камма̄дӣсу адхигатавасӣбха̄во аччхарийа̄чинтеййамаха̄нубха̄во адхисӣлаадхичитта̄нам̣ парамуккам̣сапа̄рамиппатто бхагава̄ паччайа̄ка̄ре чатувӣсатикот̣исатасахассамукхена маха̄ваджиран̃а̄н̣ам̣ песетва̄ ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуддхоти.
еттха ча ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена виджджа̄сампада̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена вимуттисампада̄йа. татха̄ пат̣хамена джха̄насампада̄йа, дутийена вимоккхасампада̄йа. пат̣хамена ва̄ сама̄дхисампада̄йа, дутийена сама̄паттисампада̄йа. атха ва̄ пат̣хамена кхайан̃а̄н̣абха̄вена, дутийена ануппа̄дан̃а̄н̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ виджджӯпамата̄йа, дутийена ваджирӯпамата̄йа. пуримена ва̄ вира̄гасампаттийа̄, дутийена ниродхасампаттийа̄. татха̄ пат̣хамена ниййа̄набха̄вена, дутийена ниссаран̣абха̄вена. пат̣хамена ва̄ хетубха̄вена, дутийена асан̇кхатабха̄вена. пат̣хамена ва̄ дассанабха̄вена, дутийена вивекабха̄вена. пат̣хамена ва̄ адхипатибха̄вена, дутийена аматабха̄вена дхаммам̣ тхомети. атха ва̄ ‘‘йам̣ дхаммам̣ бха̄ветва̄ буддхабха̄вам̣ упагато’’ти етена сва̄ккха̄тата̄йа дхаммам̣ тхомети, ‘‘саччхикатва̄’’ти етена сандит̣т̣хиката̄йа. татха̄ пуримена ака̄ликата̄йа, паччхимена ехипассиката̄йа. пуримена ва̄ опанеййиката̄йа, паччхимена паччаттам̣ ведитаббата̄йа дхаммам̣ тхомети. ‘‘гатамала’’нти имина̄ сам̣килеса̄бха̄вадӣпанена дхаммасса парисуддхатам̣ дассети, ‘‘ануттара’’нти етена ан̃н̃асса висит̣т̣хасса абха̄вадӣпанена випулапарипун̣н̣атам̣. пат̣хамена ва̄ паха̄насампадам̣ дхаммасса дассети, дутийена пабхавасампадам̣. бха̄ветаббата̄йа ва̄ дхаммасса гатамалабха̄во йоджетаббо. бха̄вана̄гун̣ена хи со доса̄нам̣ самуггха̄тако хотӣти. саччхика̄таббабха̄вена ануттарабха̄во йоджетаббо. саччхикирийа̄ниббаттито хи тадуттарикаран̣ӣйа̄бха̄вато анан̃н̃аса̄дха̄ран̣ата̄йа ануттароти. татха̄ ‘‘бха̄ветва̄’’ти етена саха пуббабха̄гасӣла̄дӣхи секкха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонти. ‘‘саччхикатва̄’’ти етена саха асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ асеккха̄ сӣласама̄дхипан̃н̃а̄ккхандха̄ дассита̄ хонтӣти.
3. евам̣ сан̇кхепенева саббадхаммагун̣ехи саддхаммам̣ абхиттхавитва̄ ида̄ни арийасан̇гхам̣ тхометум̣ ‘‘сугатасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха сугатасса̄ти самбандханиддесо. ‘‘тасса путта̄на’’нти етена самбандхо. ораса̄нанти путтависесанам̣. ма̄расенаматхана̄нанти орасапуттабха̄ве ка̄ран̣аниддесо тена килесаппаха̄намева бхагавато орасапуттабха̄ве ка̄ран̣ам̣ ануджа̄на̄тӣти дассети. ат̣т̣ханнанти ган̣анапариччхеданиддесо. тена ча сатипи тесам̣ саттависесабха̄вена анекасатасахассабха̄ве имам̣ ган̣анапариччхедам̣ на̄тиваттантӣти дассети маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄ва̄нативаттанато. самӯханти самуда̄йаниддесо. арийасан̇гханти гун̣ависит̣т̣хасам̣хатабха̄ваниддесо. тена асатипи арийапуггала̄нам̣ ка̄йаса̄маггийам̣ арийасан̇гхабха̄вам̣ дассети дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена сам̣хатабха̄вато.
таттха ураси бхава̄ джа̄та̄ сам̣баддха̄ ча ораса̄. йатха̄ хи сатта̄нам̣ орасапутта̄ аттаджата̄йа питу сантакасса да̄йаджджасса висесена бха̄гино хонти, еваметепи арийапуггала̄ самма̄самбуддхасса савананте арийа̄йа джа̄тийа̄ джа̄тата̄йа бхагавато сантакасса вимуттисукхасса арийадхаммаратанасса екантена бха̄гиноти ораса̄ вийа ораса̄. атха ва̄ бхагавато дхаммадесана̄нубха̄вена арийабхӯмим̣ оккамама̄на̄ окканта̄ ча арийаса̄вака̄ бхагавато уре ва̄йа̄маджанита̄бхиджа̄тита̄йа ниппарийа̄йена орасапутта̄ти ваттаббатам̣ араханти. са̄вакехи паваттийама̄на̄пи хи дхаммадесана̄ ‘‘бхагавато дхаммадесана̄’’иччева вуччати там̣мӯлакатта̄ лаккхан̣а̄дивисеса̄бха̄вато ча.
йадипи арийаса̄вака̄нам̣ арийамагга̄дхигамасамайе бхагавато вийа тадантара̄йакаран̣аттхам̣ девапуттама̄ро, ма̄рава̄хинӣ ва̄ на екантена апаса̄дети, техи пана апаса̄детаббата̄йа ка̄ран̣е виматхите тепи виматхита̄ ева на̄ма хонтӣти а̄ха – ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти. имасмим̣ панаттхе ‘‘ма̄рама̄расенаматхана̄на’’нти ваттаббе ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти екадесасарӯпекасесо катоти дат̣т̣хаббам̣. атха ва̄ кхандха̄бхисан̇кха̄рама̄ра̄нам̣ вийа девапуттама̄рассапи гун̣ама̄ран̣е саха̄йабха̄вӯпагаманато килесабалака̄йо ‘‘сена̄’’ти вуччати. йатха̄ха – ‘‘ка̄ма̄ те пат̣хама̄ сена̄’’тиа̄ди (су. ни. 438; маха̄ни. 28, 68, 149). са̄ ча техи дийад̣д̣хасахассабхеда̄, анантабхеда̄ ва̄ килесава̄хинӣ сатидхаммавичайавӣрийасаматха̄дигун̣аппахаран̣ехи одхисо виматхита̄ вихата̄ виддхаста̄ ча̄ти ма̄расенаматхана̄, арийаса̄вака̄. етена тесам̣ бхагавато ануджа̄тапуттатам̣ дассети.
а̄ракатта̄ килесехи, анайе на ирийанато, айе ча ирийанато арийа̄ нируттинайена. атха ва̄ садевакена локена саран̣анти аран̣ӣйато упагантаббато, упагата̄нан̃ча тадаттхасиддхито арийа̄, арийа̄нам̣ сан̇гхоти арийасан̇гхо, арийо ча со сан̇гхо ча̄ти ва̄ арийасан̇гхо, там̣ арийасан̇гхам̣. бхагавато апарабха̄ге буддхадхаммаратана̄нампи самадхигамо сан̇гхаратана̄дхӣноти асса арийасан̇гхасса бахӯпака̄ратам̣ дассетум̣ идхева ‘‘сираса̄ ванде’’ти вуттанти дат̣т̣хаббам̣.
еттха ча ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса пабхавасампадам̣ дассети, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена паха̄насампадам̣ сакаласам̣килесаппаха̄надӣпанато. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена н̃а̄н̣асампадам̣ маггат̣т̣хапхалат̣т̣хабха̄вадӣпанато. ‘‘арийасан̇гха’’нти етена пабхавасампадам̣ дассети саббасан̇гха̄нам̣ аггабха̄вадӣпанато. атха ва̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти арийасан̇гхасса висуддханиссайабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти самма̄уджун̃а̄йаса̄мӣчиппат̣ипаннабха̄вадӣпанам̣, ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти а̄хунеййа̄дибха̄вадӣпанам̣, ‘‘арийасан̇гха’’нти ануттарапун̃н̃аккхеттабха̄вадӣпанам̣. татха̄ ‘‘сугатасса ораса̄нам̣ путта̄на’’нти етена арийасан̇гхасса локуттарасаран̣агаманасаббха̄вам̣ дӣпети. локуттарасаран̣агаманена хи те бхагавато орасапутта̄ джа̄та̄. ‘‘ма̄расенаматхана̄на’’нти етена абхинӣха̄расампада̄сиддхам̣ пуббабха̄ге самма̄пат̣ипаттим̣ дассети. ката̄бхинӣха̄ра̄ хи самма̄пат̣ипанна̄ ма̄рам̣ ма̄рапарисам̣ ва̄ абхивиджинанти. ‘‘ат̣т̣ханнампи самӯха’’нти етена виддхаставипаккхе секкха̄секкхадхамме дассети пуггала̄дхит̣т̣ха̄нена маггапхаладхамма̄нам̣ пака̄ситатта̄. ‘‘арийасан̇гха’’нти аггадаккхин̣еййабха̄вам̣ дассети. саран̣агаманан̃ча са̄вака̄нам̣ саббагун̣а̄нам̣ а̄ди, сапуббабха̄гаппат̣ипада̄ секкха̄ сӣлаккхандха̄дайо маджджхе, асеккха̄ сӣлаккхандха̄дайо парийоса̄нанти а̄димаджджхапарийоса̄накалйа̄н̣а̄ сан̇кхепато саббе арийасан̇гхагун̣а̄ пака̄сита̄ хонти.
4. евам̣ га̄тха̄ттайена сан̇кхепато сакалагун̣асам̣киттанамукхена ратанаттайасса пан̣а̄мам̣ катва̄ ида̄ни там̣нипаччака̄рам̣ йатха̄дхиппете пайоджане парин̣а̄менто ‘‘ити ме’’тиа̄дима̄ха. таттха ратиджананат̣т̣хена ратанам̣, буддхадхаммасан̇гха̄. тесан̃хи ‘‘итипи со бхагава̄’’тиа̄дина̄ йатха̄бхӯтагун̣е а̄ваджджентасса амата̄дхигамахетубхӯтам̣ анаппакам̣ пӣтипа̄моджджам̣ уппаджджати. йатха̄ха –
‘‘йасмим̣, маха̄на̄ма, самайе арийаса̄вако татха̄гатам̣ ануссарати, невасса тасмим̣ самайе ра̄гапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, на доса…пе… на мохапарийут̣т̣хитам̣ читтам̣ хоти, уджугатамевасса тасмим̣ самайе читтам̣ хоти татха̄гатам̣ а̄раббха. уджугатачитто кхо пана, маха̄на̄ма, арийаса̄вако лабхати аттхаведам̣, лабхати дхаммаведам̣, лабхати дхаммӯпасам̣хитам̣ па̄моджджам̣, памудитасса пӣти джа̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 6.10; 11.11).
читтӣката̄дибха̄во ва̄ ратанат̣т̣хо. вуттан̃хетам̣ –
‘‘читтӣкатам̣ махаггхан̃ча, атулам̣ дуллабхадассанам̣;
аномасаттапарибхогам̣, ратанам̣ тена вуччатӣ’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.33; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 3.5.223; кху. па̄. ат̣т̣ха. 6.3; су. ни. ат̣т̣ха. 1.226);
читтӣкатабха̄ва̄дайо ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣а̄ буддха̄дӣсу ева лаббхантӣти.
вандана̄ва вандана̄майам̣ йатха̄ ‘‘да̄намайам̣, сӣламайа’’нти (дӣ. ни. 3.305; итиву. 60). вандана̄ четтха ка̄йава̄ча̄читтехи тин̣н̣ам̣ ратана̄нам̣ гун̣анинната̄, тхомана̄ ва̄. пуджджабха̄вапхаланиббаттанато пун̃н̃ам̣, аттано санта̄нам̣ пуна̄тӣти ва̄. сувихатантара̄йоти сут̣т̣ху вихатантара̄йо. етена аттано паса̄дасампаттийа̄, ратанаттайасса ча кхеттабха̄васампаттийа̄ там̣ пун̃н̃ам̣ аттхаппака̄санасса упагха̄такаупаддава̄нам̣ виханане саматтханти дассети. хутва̄ти пуббака̄лакирийа̄. тасса ‘‘аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти етена самбандхо. тасса̄ти йам̣ ратанаттайавандана̄майам̣ пун̃н̃ам̣, тасса. а̄нубха̄вена̄ти балена.
5. евам̣ ратанаттайасса нипаччака̄ракаран̣е пайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни йасса̄ дхаммадесана̄йа аттхам̣ сам̣ван̣н̣етука̄мо, тасса̄ та̄ва гун̣а̄бхиттхаванавасена упан̃н̃а̄панаттхам̣ ‘‘екакадука̄дипат̣иман̣д̣итасса̄’’тиа̄дима̄ха, екака̄дӣни ан̇га̄ни упарӯпари вад̣д̣хетва̄ деситехи суттантехи пат̣иман̣д̣итасса висит̣т̣хасса̄ти аттхо. етена ‘‘ан̇гуттаро’’ти айам̣ имасса а̄гамасса аттха̄нугата̄ саман̃н̃а̄ти дассети. нану ча екака̄дивасена десита̄ни сутта̄нийева а̄гамо. касса пана екакадука̄дӣхи пат̣иман̣д̣итабха̄воти? саччаметам̣ параматтхато, сутта̄ни пана упа̄да̄йа пан̃н̃атто а̄гамо. йатхева хи аттхабйан̃джанасамуда̄йе суттанти воха̄ро, евам̣ суттасамуда̄йе а̄гамоти воха̄ро. екака̄дӣхи ан̇гехи упарӯпари уттаро адхикоти ан̇гуттаро, а̄гамиссанти еттха, етена, етасма̄ ва̄ аттаттхапараттха̄дайоти а̄гамо, а̄дикалйа̄н̣а̄дигун̣асампаттийа̄ уттамат̣т̣хена там̣там̣абхипаттхитасамиддхихетута̄йа пан̣д̣итехи варитаббато варо, а̄гамо ча со варо ча сет̣т̣хат̣т̣хена̄ти а̄гамаваро, а̄гамасамматехи ва̄ вароти а̄гамаваро. ан̇гуттаро ча со а̄гамаваро ча̄ти ан̇гуттара̄гамаваро, тасса.
пун̇гава̄ вуччанти усабха̄, асантасанапариссайасаханасса парипа̄лана̄дигун̣ехи там̣садисата̄йа дхаммакатхика̄ ева пун̇гава̄ти дхаммакатхикапун̇гава̄, тесам̣. хетӯпама̄диппат̣иман̣д̣итана̄на̄видхадесана̄найавичиттата̄йа вичиттапат̣ибха̄наджананасса. суман̇галавила̄синӣа̄дӣсу (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄; ма. ни. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 1.1.гантха̄рамбхакатха̄) пана ‘‘буддха̄нубуддхасам̣ван̣н̣итасса̄’’ти вуттам̣. буддха̄нан̃хи саччаппат̣иведхам̣ анугамма пат̣ивиддхасачча̄ аггаса̄вака̄дайо арийа̄ буддха̄нубуддха̄. айампи а̄гамо техи аттхасам̣ван̣н̣ана̄васена гун̣асам̣ван̣н̣ана̄васена ча сам̣ван̣н̣ито ева. атха ва̄ буддха̄ ча анубуддха̄ ча буддха̄нубуддха̄ти йоджетаббам̣. самма̄самбуддхенева хи тин̣н̣ам̣ пит̣ака̄нам̣ аттхаван̣н̣ана̄ккамо бха̄сито, йа̄ ‘‘пакин̣н̣акадесана̄’’ти вуччати. тато сан̇га̄йана̄дивасенева са̄вакехӣти а̄чарийа̄ ваданти. идха пана ‘‘дхаммакатхикапун̇гава̄нам̣ вичиттапат̣ибха̄наджананасса’’иччева тхомана̄ ката̄. сам̣ван̣н̣ана̄су ча̄йам̣ а̄чарийасса пакати, йа̄ там̣там̣сам̣ван̣н̣ана̄су а̄дито тасса тасса сам̣ван̣н̣етаббасса дхаммасса висесагун̣акиттанена тхомана̄. татха̄ хи суман̇галавила̄синӣпапан̃часӯданӣса̄раттхаппака̄санӣсу ат̣т̣хаса̄линӣа̄дӣсу ча йатха̄ккамам̣ ‘‘саддха̄вахагун̣асса, парава̄даматханасса, н̃а̄н̣аппабхедаджананасса, тасса гамбхӣран̃а̄н̣ехи ога̄л̣хасса абхин̣хасо на̄на̄найавичиттасса̄’’тиа̄дина̄ тхомана̄ ката̄.
6. аттхо катхӣйати ета̄йа̄ти аттхакатха̄, са̄ ева ат̣т̣хакатха̄, ттха-ка̄расса т̣т̣ха-ка̄рам̣ катва̄ йатха̄ ‘‘дуккхасса пӣл̣анат̣т̣хо’’ти (пат̣и. ма. 1.17; 2.8). а̄дитотиа̄димхи пат̣хамасан̇гӣтийам̣. чхал̣абхин̃н̃ата̄йа парамена читтавасӣбха̄вена саманна̄гататта̄ джха̄на̄дӣсу пан̃чавидхавасита̄саббха̄вато ча васино, тхера̄ маха̄кассапа̄дайо, тесам̣ сатехи пан̃чахи. йа̄ти йа̄ ат̣т̣хакатха̄. сан̇гӣта̄ти аттхам̣ пака̄сетум̣ йуттат̣т̣ха̄не ‘‘айам̣ етасса аттхо, айам̣ етасса аттхо’’ти сан̇гахетва̄ вутта̄. анусан̇гӣта̄ ча йасаттхера̄дӣхи паччха̄пи дутийататийасан̇гӣтӣсу. имина̄ аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа а̄гаманависуддхим̣ дассети.
7. сӣхасса ла̄нато гахан̣ато сӣхал̣о, сӣхакума̄ро. там̣вам̣саджа̄тата̄йа тамбапан̣н̣идӣпе кхаттийа̄нам̣, тесам̣ нива̄сата̄йа тамбапан̣н̣идӣпасса ча сӣхал̣абха̄во ведитаббо. а̄бхата̄ти джамбудӣпато а̄нӣта̄. атха̄ти паччха̄. апарабха̄ге хи асан̇караттхам̣ сӣхал̣абха̄са̄йа ат̣т̣хакатха̄ т̣хапита̄ти. тена са̄ мӯлат̣т̣хакатха̄ саббаса̄дха̄ран̣а̄ на хотӣти идам̣ аттхаппака̄санам̣ екантена каран̣ӣйанти дассети. тенева̄ха – ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа̄’’ти. таттха дӣпава̄сӣнанти джамбудӣпава̄сӣнам̣, дӣпава̄сӣнанти ва̄ сӣхал̣адӣпава̄сӣнам̣ аттха̄йа сӣхал̣абха̄са̄йа т̣хапита̄ти йоджана̄.
8. апанетва̄на̄ти кан̃чукасадисам̣ сӣхал̣абха̄сам̣апанетва̄на. татоти ат̣т̣хакатха̄то. аханти атта̄нам̣ ниддисати. манорамам̣ бха̄санти ма̄гадхабха̄сам̣. са̄ хи сабха̄ванируттибхӯта̄ пан̣д̣ита̄нам̣ манам̣ рамайатӣти. тенева̄ха – ‘‘тантинайа̄нуччхавика’’нти, па̄л̣игатийа̄ ануломикам̣ па̄л̣иччха̄йа̄нувидха̄йининти аттхо. вигатадосанти асабха̄ванируттибха̄сантарарахитам̣.
9. самайам̣ авиломентоти сиддхантам̣ авиродхенто. етена аттхадоса̄бха̄вама̄ха. авируддхатта̄ ева хи тхерава̄да̄пи идха пака̄сӣйиссанти. тхеравам̣садӣпа̄нанти тхирехи сӣлаккхандха̄дӣхи саманна̄гататта̄ тхера̄, маха̄кассапа̄дайо, техи а̄гата̄ а̄чарийапарампара̄ тхеравам̣со. таппарийа̄панна̄ хутва̄ а̄гама̄дхигамасампаннатта̄ пан̃н̃а̄паджджотена тасса самуджджаланато тхеравам̣садӣпа̄, маха̄виха̄рава̄сино тхера̄, тесам̣. вивидхехи а̄ка̄рехи ниччхӣйатӣти виниччхайо, ган̣т̣хит̣т̣ха̄несу кхӣламаддана̄ка̄рена паватта̄ виматиччхедакатха̄. сут̣т̣ху нипун̣о сан̣хо виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. атха ва̄ виниччхинотӣти виниччхайо, йатха̄вуттаттхависайам̣ н̃а̄н̣ам̣. сут̣т̣ху нипун̣о чхеко виниччхайо етесанти сунипун̣авиниччхайа̄. етена маха̄кассапа̄диттхерапарампара̄бхато, татойева ча авипарӣто сан̣хасукхумо маха̄виха̄рава̄сӣнам̣ виниччхайоти тасса пама̄н̣абхӯтатам̣ дассети.
10. суджанасса ча̄ти ча-саддо сампин̣д̣анаттхо. тена ‘‘на кевалам̣ джамбудӣпава̄сӣнам̣йева аттха̄йа, атха кхо са̄дхуджана̄нам̣ тосанаттхан̃ча̄’’ти дассети. тена ча ‘‘тамбапан̣н̣идӣпава̄сӣнампи аттха̄йа̄’’ти айаматтхо сиддхо хоти уггахан̣а̄дисукарата̄йа тесампи бахӯпака̄ратта̄. чират̣т̣хитаттханти чират̣т̣хитиаттхам̣, чирака̄ла̄ват̣т̣ха̄на̄йа̄ти аттхо. идан̃хи аттхаппака̄санам̣ авипарӣтабйан̃джанасуниккхепасса аттхасунӣтасса ча упа̄йабха̄вато саддхаммасса чират̣т̣хитийа̄ сам̣ваттати. вуттан̃хетам̣ бхагавата̄ –
‘‘двеме, бхиккхаве, дхамма̄ саддхаммасса т̣хитийа̄ асаммоса̄йа анантарадха̄на̄йа сам̣ваттанти. катаме две? суниккхиттан̃ча падабйан̃джанам̣, аттхо ча сунӣто’’ти (а. ни. 2.21).
11-12. йам̣ аттхаван̣н̣анам̣ каттхука̄мо, тасса̄ махантаттам̣ парихаритум̣ ‘‘са̄ваттхипабхӯтӣна’’нтиа̄дима̄ха. тена̄ха – ‘‘на идха виттха̄ракатхам̣ карисса̄ми, на там̣ идха вича̄райисса̄мӣ’’ти ча. таттха дӣгхасса̄ти дӣгханика̄йасса. маджджхимасса̄ти маджджхиманика̄йасса. ‘‘сан̇гӣтӣнам̣ двиннам̣ йа̄ ме аттхам̣ вадантена̄’’типи па̄т̣хо. таттхапи сан̇гӣтӣнам̣ двиннанти дӣгхамаджджхиманика̄йа̄нанти аттхо гахетаббо. мети каран̣аттхе са̄мивачанам̣, майа̄ти аттхо. суданти нипа̄таматтам̣. хет̣т̣ха̄ дӣгхасса маджджхимасса ча аттхам̣ вадантена са̄ваттхипабхутӣнам̣ нагара̄нам̣ йа̄ ван̣н̣ана̄ ката̄, тасса̄ виттха̄ракатхам̣ на идха бхиййо карисса̄мӣти йоджетаббам̣. йа̄ни ча таттха ваттхӯни виттха̄равасена вутта̄ни, тесампи виттха̄ракатхам̣ на идха бхиййо карисса̄мӣти самбандхо.
13. ида̄ни ‘‘на идха виттха̄ракатхам̣ карисса̄мӣ’’ти са̄ман̃н̃ато вуттасса аттхасса паварам̣ дассетум̣ – ‘‘сутта̄нам̣ пана̄’’тиа̄ди вуттам̣. сутта̄нам̣ йе аттха̄ ваттхӯхи вина̄ на пака̄сантӣти йоджетаббам̣.
14. йам̣ ат̣т̣хакатхам̣ каттука̄мо, тадекадесабха̄вена висуддхимагго ча гахетабботи катхика̄нам̣ упадесам̣ каронто таттха вича̄ритадхамме уддесавасена дассети – ‘‘сӣлакатха̄’’тиа̄дина̄. таттха сӣлакатха̄ти ча̄риттава̄ритта̄дивасена сӣласса виттха̄ракатха̄. дхутадхамма̄ти пин̣д̣апа̄тикан̇га̄дайо тераса килесадхунанакадхамма̄. каммат̣т̣ха̄на̄ни сабба̄нӣти па̄л̣ийам̣ а̄гата̄ни ат̣т̣хатим̣са, ат̣т̣хакатха̄йам̣ двети ниравасеса̄ни йогакаммасса бха̄вана̄йа паваттит̣т̣ха̄на̄ни. чарийа̄видха̄насахитоти ра̄гачарита̄дӣнам̣ сабха̄ва̄дивидха̄нена сахито. джха̄на̄ни чатта̄ри рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо чатассо а̄руппасама̄паттийо. ат̣т̣хапи ва̄ пат̣иладдхаматта̄ни джха̄на̄ни сама̄паджджанавасӣбха̄ваппаттийа̄ сама̄паттийо. джха̄на̄ни ва̄ рӯпа̄рӯпа̄вачараджджха̄на̄ни, сама̄паттийо пхаласама̄паттиниродхасама̄паттийо.
15. локийалокуттарабхеда̄ чха абхин̃н̃а̄йо сабба̄ абхин̃н̃а̄йо. н̃а̄н̣авибхан̇га̄дӣсу а̄гатанайена екавидха̄дина̄ пан̃н̃а̄йа сам̣калетва̄ сампин̣д̣етва̄ ниччхайо пан̃н̃а̄сан̇калананиччхайо.
16. паччайадхамма̄нам̣ хетуа̄дӣнам̣ паччайуппаннадхамма̄нам̣ хетупаччайа̄дибха̄во паччайа̄ка̄ро, тасса десана̄ паччайа̄ка̄радесана̄, пат̣иччасамуппа̄дакатха̄ти аттхо. са̄ пана гханавиниббхогасса судуккарата̄йа сан̣хасукхума̄, ника̄йантараладдхисан̇карарахита̄, екаттанайа̄дисахита̄ ча таттха вича̄рита̄ти а̄ха – ‘‘супарисуддханипун̣анайа̄’’ти. пат̣исамбхида̄дӣсу а̄гатанайам̣ ависсаджджетва̄ва вича̄ритатта̄ авимуттатантимагга̄.
17. ити пана саббанти ити-саддо парисама̄пане, пана-саддо вачана̄лан̇ка̄ре, етам̣ саббанти аттхо. идха̄ти имисса̄ ат̣т̣хакатха̄йа на вича̄райисса̄ми пунаруттибха̄ватоти адхиппа̄йо.
18. ида̄ни тассева авича̄ран̣асса екантака̄ран̣ам̣ ниддха̄ренто ‘‘маджджхе висуддхимагго’’тиа̄дима̄ха. таттха ‘‘маджджхе т̣хатва̄’’ти етена маджджхабха̄вадӣпанена висесато чатуннам̣ а̄гама̄нам̣ са̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ висуддхимагго, на суман̇галавила̄синӣа̄дайо вийа аса̄дха̄ран̣ат̣т̣хакатха̄ти дассети. ‘‘висесато’’ти ча идам̣ винайа̄бхидхамма̄нампи висуддхимагго йатха̄рахам̣ аттхаван̣н̣ана̄ хоти ева̄ти катва̄ вуттам̣.
19. иччева̄ти ити ева. тампӣти висуддхимаггампи. ета̄йа̄ти маноратхапӯран̣ийа̄. еттха ча ‘‘сӣхал̣адӣпам̣ а̄бхата̄’’тиа̄дина̄ аттхаппака̄санасса нимиттам̣ дассети, ‘‘дӣпава̄сӣнаматтха̄йа суджанасса ча тут̣т̣хаттхам̣ чират̣т̣хитаттхан̃ча дхаммасса̄’’ти етена пайоджанам̣, апанетва̄на татохам̣, сӣхал̣абха̄са’’нтиа̄дина̄. ‘‘са̄ваттхипабхутӣна’’нтиа̄дина̄ ча каран̣аппака̄рам̣. хет̣т̣химаника̄йесу висуддхимагге ча вича̄рита̄нам̣ аттха̄нам̣ авича̄ран̣ампи хи идха каран̣аппака̄ро ева̄ти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
1. рӯпа̄диваггаван̣н̣ана̄
нида̄наван̣н̣ана̄
вибха̄гаванта̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гадассанавасенева хотӣти пат̣хамам̣ та̄ва нипа̄тасуттавасена вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘таттха ан̇гуттара̄гамо на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. таттха таттха̄ти ‘‘ан̇гуттара̄гамасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти йадидам̣ вуттам̣, тасмим̣ вачане, ‘‘йасса аттхам̣ пака̄сайисса̄мӣ’’ти пат̣ин̃н̃а̄там̣, со ан̇гуттара̄гамо на̄ма нипа̄тасуттавасена евам̣ вибха̄готи аттхо. атха ва̄ таттха̄ти ‘‘ан̇гуттаранисситам̣ аттха’’нти етасмим̣ вачане йо ан̇гуттара̄гамо вутто, со нипа̄тасутта̄дивасена едисоти аттхо.
ида̄ни там̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣итука̄мо аттано сам̣ван̣н̣ана̄йа пат̣хамамаха̄сан̇гӣтийам̣ никкхитта̄нуккамена паваттабха̄вадассанаттхам̣ ‘‘тасса нипа̄тесу…пе… вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха йатха̄паччайам̣ таттха таттха деситатта̄ пан̃н̃аттатта̄ ча виппакин̣н̣а̄нам̣ дхаммавинайа̄нам̣ сан̇гахетва̄ га̄йанам̣ катханам̣ сан̇гӣти. етена там̣там̣сиккха̄пада̄нам̣ сутта̄нан̃ча а̄дипарийоса̄несу антарантара̄ ча самбандхавасена т̣хапитам̣ сан̇гӣтика̄равачанам̣ сан̇гахитам̣ хоти. сан̇гӣйама̄насса аттхасса махантата̄йа пӯджанӣйата̄йа ча махатӣ сан̇гӣти маха̄сан̇гӣти, пат̣хама̄ маха̄сан̇гӣти пат̣хамамаха̄сан̇гӣти, тасса̄ паваттика̄ло пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ло, тасмим̣ пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле. нидада̄ти десанам̣ десака̄ла̄дивасена авидитам̣ видитам̣ катва̄ нидассетӣти нида̄нам̣. йо локийехи упоггха̄тоти вуччати, сва̄йаметтха ‘‘евам̣ ме сута’’нтиа̄дико гантхо ведитаббо. на ‘‘санида̄на̄хам̣, бхиккхаве, дхаммам̣ десемӣ’’тиа̄дӣсу (а. ни. 3.126) вийа аджджха̄сайа̄дидесануппаттихету. тенева̄ха – ‘‘евам̣ ме сутантиа̄дикам̣ а̄йасмата̄ а̄нандена пат̣хамамаха̄сан̇гӣтика̄ле вуттам̣ нида̄нама̄дӣ’’ти.
1. ‘‘са̄ панеса̄’’тиа̄дина̄ ба̄хиранида̄не ваттаббам̣ атидиситва̄ ида̄ни аббхантаранида̄нам̣ а̄дито пат̣т̣ха̄йа сам̣ван̣н̣итум̣ ‘‘йам̣ панета’’нти вуттам̣. таттха йасма̄ сам̣ван̣н̣анам̣ каронтена сам̣ван̣н̣етаббе дхамме пада̄ни падавибха̄гам̣ тадаттхан̃ча дассетва̄ тато парам̣ пин̣д̣аттха̄динидассанавасена ча сам̣ван̣н̣ана̄ ка̄табба̄, тасма̄ пада̄ни та̄ва дассенто ‘‘еванти нипа̄тапада’’нтиа̄дима̄ха. таттха падавибха̄готи пада̄нам̣ висесо, на падавиггахо. атха ва̄ пада̄ни ча падавибха̄го ча падавибха̄го, падавиггахо ча падавибха̄го ча падавибха̄готи ва̄ екасесавасена падападавиггаха̄ падавибха̄гасаддена вутта̄ти ведитаббам̣. таттха падавиггахо ‘‘джетасса ванам̣ джетавана’’нтиа̄дина̄ сама̄сападесу дат̣т̣хаббо.
аттхатоти падаттхато. там̣ пана падаттхам̣ аттхуддха̄раккамена пат̣хамам̣ евам̣-саддасса дассенто ‘‘евам̣-саддо та̄ва̄’’тиа̄дима̄ха. авадха̄ран̣а̄дӣти еттха а̄ди-саддена идаматтхапуччха̄парима̄н̣а̄диаттха̄нам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. татха̄ хи ‘‘евам̣гата̄ни путхусиппа̄йатана̄ни, евама̄дӣнӣ’’тиа̄дӣсу идам̣-саддасса аттхе евам̣-саддо. гата-саддо хи пака̄рапарийа̄йо, татха̄ видха̄ка̄ра-садда̄ ча. татха̄ хи видхайуттагатасадде локийа̄ пака̄раттхе ваданти. ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ каппитакесамассӯ а̄муккаман̣икун̣д̣ала̄бхаран̣а̄ ода̄таваттхавасана̄ пан̃чахи ка̄магун̣ехи самаппита̄ саман̇гӣбхӯта̄ парича̄ренти сеййатха̄пи твам̣ етарахи са̄чарийакоти. но хидам̣, бхо готама̄’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.286) пуччха̄йам̣. ‘‘евам̣ лахупариваттам̣ (а. ни. 1.48), евама̄йупарийанто’’ти (дӣ. ни. 1.244; па̄ра̄. 12) ча а̄дӣсу парима̄н̣е.
нану ча ‘‘евам̣ су те сунха̄та̄ сувилитта̄ евама̄йупарийанто’’ти еттха евам̣-саддена пуччхана̄ка̄рапарима̄н̣а̄ка̄ра̄нам̣ вуттатта̄ а̄ка̄раттхо ева евам̣-саддоти? на, висесасаббха̄вато. а̄ка̄раматтава̄чако хи евам̣-саддо а̄ка̄раттхоти адхиппето йатха̄ ‘‘евам̣ бйа̄кхо’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.234; па̄чи. 417; чӯл̣ава. 65), на пана а̄ка̄рависесава̄чако. еван̃ча катва̄ ‘‘евам̣ джа̄тена маччена̄’’тиа̄дӣни (дха. па. 53) упама̄диуда̄харан̣а̄ни упапанна̄ни хонти. татха̄ хи ‘‘йатха̄ хи…пе… баху’’нти (дха. па. 53) еттха пуппхара̄сит̣т̣ха̄нийато мануссӯпапаттисаппурисӯпаниссайасаддхаммассаванайонисоманасика̄рабхогасампатти- а̄дида̄на̄дипун̃н̃акирийа̄хетусамуда̄йато собха̄сугандхата̄дигун̣айогато ма̄ла̄гун̣асадисийо пахӯта̄ пун̃н̃акирийа̄ маритаббасабха̄вата̄йа маччена саттена каттабба̄ти джотитатта̄ пуппхара̄сима̄ла̄гун̣а̄ва упама̄. тесам̣ упама̄ка̄ро йатха̄-саддена анийамато вуттоти ‘‘евам̣-саддо упама̄ка̄ранигаманаттхо’’ти ваттум̣ йуттам̣, со пана упама̄ка̄ро нийамийама̄но аттхато упама̄ва хотӣти а̄ха – ‘‘упама̄йам̣ а̄гато’’ти. татха̄ ‘‘евам̣ имина̄ а̄ка̄рена абхиккамитабба’’нтиа̄дина̄ упадисийама̄на̄йа саман̣аса̄руппа̄йа а̄каппасампаттийа̄ йо таттха упадисана̄ка̄ро, со аттхато упадесо ева̄ти вуттам̣ – ‘‘евам̣ те…пе… упадесе’’ти. татха̄ еваметам̣ бхагава̄, еваметам̣ сугата̄ти еттха бхагавата̄ йатха̄вуттаматтхам̣ авипарӣтато джа̄нантехи катам̣ таттха сам̣виджджама̄нагун̣а̄нам̣ пака̄рехи хам̣санам̣ удаггата̄каран̣ам̣ сампахам̣санам̣, йо таттха сампахам̣сана̄ка̄роти йоджетаббам̣.
евамевам̣ пана̄йанти еттха гарахан̣а̄ка̄роти йоджетаббам̣, со ча гарахан̣а̄ка̄ро ‘‘васалӣ’’тиа̄дикхум̣санасаддасаннидха̄нато идха евам̣-саддена пака̄ситоти вин̃н̃а̄йати. йатха̄ четтха, евам̣ упама̄ка̄ра̄дайопи упама̄дивасена вутта̄нам̣ пуппхара̄сиа̄дисадда̄нам̣ саннидха̄натоти дат̣т̣хаббам̣. евам̣, бхантети кхотиа̄дӣсу пана дхаммасса са̄дхукам̣ саванаманасика̄рена нийоджитехи бхиккхӯхи аттано таттха т̣хитабха̄васса пат̣иджа̄нанавасена вуттатта̄ еттха евам̣-саддо вачанасампат̣иччханаттхо вутто, тена ‘‘евам̣, бханте, са̄дху бханте, сут̣т̣ху бханте’’ти вуттам̣ хоти. еван̃ча вадехӣти ‘‘йатха̄хам̣ вада̄ми, евам̣ саман̣ам̣ а̄нандам̣ вадехӣ’’ти вадана̄ка̄ро ида̄ни ваттаббо евам̣-саддена нидассӣйатӣти нидассанаттхо вутто. евам̣ ноти еттха̄пи тесам̣ йатха̄вуттадхамма̄нам̣ ахитадуккха̄вахабха̄ве саннит̣т̣ха̄наджананаттхам̣ ануматиггахан̣авасена ‘‘но ва̄, катхам̣ во еттха хотӣ’’ти пуччха̄йа ката̄йа ‘‘евам̣ но еттха хотӣ’’ти вуттатта̄ тада̄ка̄расаннит̣т̣ха̄нам̣ евам̣-саддена вибха̄витанти вин̃н̃а̄йати. со пана тесам̣ дхамма̄нам̣ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттана̄ка̄ро нийамийама̄но авадха̄ран̣аттхо хотӣти а̄ха – ‘‘евам̣ но еттха хотӣтиа̄дӣсу авадха̄ран̣е’’ти.
на̄на̄найанипун̣анти екаттана̄наттаабйа̄па̄раевам̣дхаммата̄сан̇кха̄та̄, нандийа̄ват̣т̣атипуккхаласӣхавиккӣл̣итаан̇кусадиса̄лочанасан̇кха̄та̄ ва̄ а̄дха̄ра̄дибхедавасена на̄на̄видха̄ найа̄ на̄на̄найа̄. найа̄ ва̄ па̄л̣игатийо, та̄ ча пан̃н̃аттиа̄дивасена сам̣килесабха̄гийа̄дилокийа̄дитадубхайавомиссаката̄дивасена кусала̄дивасена кхандха̄дивасена сан̇гаха̄дивасена самайавимутта̄дивасена падха̄на̄дивасена кусаламӯла̄дивасена тикапат̣т̣ха̄на̄дивасена ча на̄наппака̄ра̄ти на̄на̄найа̄, техи нипун̣ам̣ сан̣хам̣ сукхуманти на̄на̄найанипун̣ам̣. а̄сайова аджджха̄сайо, те ча сассата̄дибхедена таттха ча аппараджаккхата̄дибхедена ча анеке, аттаджджха̄сайа̄дайо ева ва̄ самут̣т̣ха̄нам̣ уппаттихету етасса̄ти анекаджджха̄сайасамут̣т̣ха̄нам̣. аттхабйан̃джанасампаннанти аттхабйан̃джанапарипун̣н̣ам̣ упанетабба̄бха̄вато. сан̇ка̄санапака̄санавиваран̣авибхаджанаутта̄нӣкаран̣апан̃н̃аттивасена чхахи аттхападехи аккхарападабйан̃джана̄ка̄ранируттиниддесавасена чхахи бйан̃джанападехи ча саманна̄гатанти ва̄ аттхо дат̣т̣хаббо.
вивидхапа̄т̣иха̄рийанти еттха па̄т̣иха̄рийападасса вачанаттхам̣ ‘‘пат̣ипаккхахаран̣ато ра̄га̄дикилеса̄панайанато ча па̄т̣иха̄рийа’’нти ваданти. бхагавато пана пат̣ипаккха̄ ра̄га̄дайо на санти, йе харитабба̄. путхуджджана̄нампи вигатӯпаккилесе ат̣т̣хагун̣асаманна̄гате читте хатапат̣ипаккхе иддхивидхам̣ паваттати, тасма̄ таттха паваттавоха̄рена ча на сакка̄ идха ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти ваттхум̣. саче пана маха̄ка̄рун̣икасса бхагавато венеййагата̄ ча килеса̄ пат̣ипаккха̄, тесам̣ харан̣ато ‘‘па̄т̣иха̄рийа’’нти вуттам̣, евам̣ сати йуттаметам̣. атха ва̄ бхагавато ча са̄санасса ча пат̣ипаккха̄ титтхийа̄, тесам̣ харан̣ато па̄т̣иха̄рийам̣. те хи дит̣т̣хихаран̣авасена ча дит̣т̣хиппака̄сане асаматтхабха̄вена ча иддхиа̄десана̄нуса̄санӣхи харита̄ апанӣта̄ хонтӣти. ‘‘пат̣ӣ’’ти ва̄ айам̣ саддо ‘‘паччха̄’’ти етасса аттхам̣ бодхети ‘‘тасмим̣ пат̣ипавит̣т̣хамхи, ан̃н̃о а̄ган̃чхи бра̄хман̣о’’тиа̄дӣсу (су. ни. 985; чӯл̣ани. па̄ра̄йанавагго, ваттхуга̄тха̄ 4) вийа, тасма̄ сама̄хите читте вигатӯпаккилесе катакиччена паччха̄ харитаббам̣ паваттетаббанти пат̣иха̄рийам̣, аттано ва̄ упаккилесесу чатуттхаджджха̄намаггехи харитесу паччха̄ харан̣ам̣ пат̣иха̄рийам̣, иддхиа̄десана̄нуса̄санийо ча вигатӯпаккилесена катакиччена ча саттахитаттхам̣ пуна паваттетабба̄, харитесу ча аттано упаккилесесу парасатта̄нам̣ упаккилесахаран̣а̄ни хонтӣти пат̣иха̄рийа̄ни бхаванти. пат̣иха̄рийамева па̄т̣иха̄рийам̣, пат̣иха̄рийе ва̄ иддхиа̄десана̄нуса̄санисамуда̄йе бхавам̣ екамекам̣ па̄т̣иха̄рийанти вуччати. пат̣иха̄рийам̣ ва̄ чатуттхаджджха̄нам̣ магго ча пат̣ипаккхахаран̣ато, таттха джа̄там̣, тасмим̣ ва̄ нимиттабхӯте, тато ва̄ а̄гатанти па̄т̣иха̄рийам̣. тасса пана иддхиа̄дибхедена висайабхедена ча бахувидхасса бхагавато десана̄йам̣ лаббхама̄натта̄ а̄ха – ‘‘вивидхапа̄т̣иха̄рийа’’нти.
на ан̃н̃атха̄ти бхагавато саммукха̄ сута̄ка̄рато на ан̃н̃атха̄ти аттхо, на пана бхагавато десита̄ка̄рато. ачинтеййа̄нубха̄ва̄ хи бхагавато десана̄. еван̃ча катва̄ ‘‘саббаппака̄рена ко саматтхо вин̃н̃а̄ту’’нти идам̣ вачанам̣ саматтхитам̣ бхавати, дха̄ран̣абаладассанан̃ча на вируджджхати сута̄ка̄ра̄вируджджханасса адхиппетатта̄. на хеттха аттхантарата̄париха̄ро двиннам̣ аттха̄нам̣ екависайатта̄, итаратха̄ тхеро бхагавато десана̄йа саббатха̄ пат̣иггахан̣е саматтхо асаматтхо ча̄ти а̄паджджеййа̄ти.
‘‘йо паро на хоти, со атта̄’’ти евам̣ вутта̄йа нийакаджджхаттасан̇кха̄та̄йа сасантатийам̣ ваттанато тивидхопи ме-саддо кин̃ча̄пи екасмим̣йева аттхе диссати, каран̣асампада̄наса̄миниддесавасена пана виджджама̄набхедам̣ сандха̄йа̄ха – ‘‘ме-саддо тӣсу аттхесу диссатӣ’’ти.
кин̃ча̄пи упасагго кирийам̣ висесети, джотакабха̄вато пана сатипи тасмим̣ сута-саддо ева там̣ таматтхам̣ вадатӣти анупасаггасса сута-саддасса аттхуддха̄ре саупасаггасса гахан̣ам̣ на вируджджхатӣти дассенто ‘‘саупасагго ча анупасагго ча̄’’ти а̄ха. асса̄ти сутасаддасса. каммабха̄васа̄дхана̄ни идха сутасадде самбхавантӣти вуттам̣ – ‘‘упадха̄ританти ва̄ упадха̄ран̣анти ва̄ аттхо’’ти. майа̄ти аттхе сатӣти йада̄ ме-саддасса каттувасена каран̣аниддесо, тада̄ти аттхо. мама̄ти аттхе сатӣти йада̄ самбандхавасена са̄миниддесо, тада̄.
сутасаддасаннит̣т̣ха̄не пайуттена евам̣-саддена саванакирийа̄джотакена бхавитаббанти вуттам̣ – ‘‘еванти сотавин̃н̃а̄н̣а̄дивин̃н̃а̄н̣акиччанидассана’’нти. а̄ди-саддена сампат̣иччхана̄дӣнам̣ сотадва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ тадабхинӣхат̣а̄нан̃ча манодва̄рикавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ гахан̣ам̣ ведитаббам̣. саббесампи ва̄кйа̄нам̣ евака̄раттхасахитатта̄ ‘‘сута’’нти етасса сутамева̄ти айаматтхо лаббхатӣти а̄ха – ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. етена авадха̄ран̣ена нийа̄матам̣ дассети. йатха̄ ча сутам̣ сутамева̄ти нийа̄метаббам̣, там̣ самма̄ сутам̣ хотӣти а̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. атха ва̄ саддантараттха̄поханавасена саддо аттхам̣ вадатӣти сутанти ассутам̣ на хотӣти айаметасса аттхоти вуттам̣ – ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. имина̄ дит̣т̣ха̄дивиниваттанам̣ кароти. идам̣ вуттам̣ хоти – на идам̣ майа̄ дит̣т̣хам̣, на сайамбхун̃а̄н̣ена саччхикатам̣, атха кхо сутам̣, тан̃ча саммадева̄ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. авадха̄ран̣аттхе ва̄ евам̣-садде айаматтхайоджана̄ – ‘‘карӣйатӣ’’ти тадапеккхасса сута-саддасса айаматтхо вутто ‘‘ассаванабха̄ваппат̣иккхепато’’ти. тенева̄ха – ‘‘анӯна̄дхика̄випарӣтаггахан̣анидассана’’нти. савана-саддо четтха камматтхо ведитаббо ‘‘суййатӣ’’ти.
евам̣ саванахетусаванависесавасена падаттайасса екена пака̄рена аттхайоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни пака̄рантарехи там̣ дассетум̣ – ‘‘татха̄ ева’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха тасса̄ти йа̄ са̄ бхагавато саммукха̄ дхаммассавана̄ка̄рена паватта̄ манодва̄равин̃н̃а̄н̣авӣтхи, тасса̄. са̄ хи на̄наппака̄рена а̄рамман̣е паваттитум̣ саматтха̄. татха̄ ча вуттам̣ – ‘‘сотадва̄ра̄нуса̄рена̄’’ти. на̄наппака̄рена̄ти ваккхама̄на̄нам̣ анекавихита̄нам̣ бйан̃джанаттхаггахан̣а̄нам̣ на̄на̄ка̄рена. етена имисса̄ йоджана̄йа а̄ка̄раттхо евам̣-саддо гахитоти дӣпети. паваттибха̄ваппака̄сананти паваттийа̄ аттхибха̄ваппака̄санам̣. сутанти дхаммаппака̄сананти йасмим̣ а̄рамман̣е вуттаппака̄ра̄ вин̃н̃а̄н̣авӣтхи на̄наппака̄рена паватта̄, тасса дхамматта̄ вуттам̣, на сутасаддасса дхамматтхатта̄. вуттассеваттхасса па̄кат̣ӣкаран̣ам̣ ‘‘айан̃хеттха̄’’тиа̄ди. таттха вин̃н̃а̄н̣авӣтхийа̄ти каран̣аттхе каран̣авачанам̣, майа̄ти каттуаттхе.
еванти ниддиситаббаппака̄сананти нидассанаттхам̣ евам̣-саддам̣ гахетва̄ вуттам̣ нидассетаббасса нидасситаббатта̄бха̄ва̄бха̄вато. тена евам̣-саддена сакалампи суттам̣ пачча̄мат̣т̣ханти дассети. сутасаддасса кирийа̄саддатта̄ саванакирийа̄йа ча са̄дха̄ран̣авин̃н̃а̄н̣аппабандхаппат̣ибаддхатта̄ таттха ча пуггалавоха̄роти вуттам̣ – ‘‘сутанти пуггалакиччаппака̄сана’’нти. на хи пуггалавоха̄рарахите дхаммаппабандхе саванакирийа̄ лаббхатӣти.