.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.
ан̇гуттараника̄йе
дуканипа̄та-т̣ӣка̄
1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣
1. каммака̄ран̣авагго
1. ваджджасуттаван̣н̣ана̄
1. дуканипа̄тасса пат̣хаме паха̄раса̄дханаттханти дан̣д̣аппаха̄расса сукхасиддхи-аттхам̣. кан̃джито ниббаттам̣ кан̃джийам̣, а̄рана̄лам̣, йам̣ билан̇гантипи вуччати, там̣ йаттха син̃чати, са̄ кан̃джийауккхалика̄ билан̇гатха̄лика̄, там̣садисам̣ ка̄ран̣ам̣ билан̇гатха̄ликам̣. сӣсакат̣а̄хам̣ уппа̄т̣етва̄ти айогул̣аппавесаппама̄н̣ам̣ чхиддам̣ катва̄. сан̇кхамун̣д̣акаммака̄ран̣анти сан̇кхам̣ вийа мун̣д̣акаран̣ам̣ каммака̄ран̣ам̣. ра̄хумукхакаммака̄ран̣анти ра̄хумукхагатасӯрийасадисакаммака̄ран̣ам̣.
джотима̄ликанти джотима̄лавантам̣ каммака̄ран̣ам̣. хаттхападжджотиканти хаттхасса паджджотанакаммака̄ран̣ам̣. еракаваттакаммака̄ран̣анти еракаваттасадисе сарӣрато чаммаватте уппа̄т̣анакаммака̄ран̣ам̣. чӣракава̄сикакаммака̄ран̣анти сарӣрато уппа̄т̣итаваттачӣракехи нива̄са̄панакаммака̄ран̣ам̣. там̣ каронта̄ йатха̄ гӣвато пат̣т̣ха̄йа ваддхе кантитва̄ кат̣ийам̣ т̣хапенти, евам̣ гоппхакато пат̣т̣ха̄йа кантитва̄пи кат̣ийамева т̣хапенти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘кат̣ито пат̣т̣ха̄йа кантитва̄ гоппхакесу т̣хапентӣ’’ти вуттам̣. ен̣еййакакаммака̄ран̣анти ен̣имигасадисакаммака̄ран̣ам̣. айавалайа̄ни датва̄ти айавалайа̄ни пат̣имун̃читва̄. айасӯла̄ни кот̣т̣ентӣти каппараджан̣н̣укакот̣ӣсу айасӯла̄ни павесенти. танти там̣ татха̄катакаммака̄ран̣ам̣ саттам̣.
бал̣исамам̣сиканти балисехи мам̣суппа̄т̣анакаммака̄ран̣ам̣. каха̄пан̣иканти каха̄пан̣аматтасо чхинданакаммака̄ран̣ам̣. кот̣т̣ентӣти чхинданти. кха̄ра̄патаччхиканти таччхетва̄ кха̄ра̄пасин̃чанакаммака̄ран̣ам̣. палигхапариваттиканти палигхасса вийа париваттанакаммака̄ран̣ам̣. ека̄баддхам̣ каронти айасӯласса кот̣т̣анена. пала̄лапӣт̣хаканти пала̄лапӣт̣хасса вийа сарӣрасса сам̣велланакаммака̄ран̣ам̣. ка̄ран̣ика̄ти гха̄танака̄рака̄. пала̄лават̣т̣им̣ вийа катва̄ти йатха̄ пала̄лапӣт̣хам̣ каронта̄ пала̄лам̣ ват̣т̣им̣ катва̄ сам̣велланавасена пуна вет̣хенти, евам̣ каронтӣти аттхо. чха̄такасунакхехӣти кхуддакехи колеййакасунакхехи. те хи балаванта̄ джавайога̄ сӯра̄ ча хонти. сахассабхан̣д̣иканти сахассаттхавикам̣.
йа̄ханти йам̣ ахам̣. йанти ча ка̄ран̣авачанам̣. тена̄ха ‘‘йена аха’’нти. чхиннамӯлакети тан̣ха̄мӯласса уччхиннатта̄ сан̃чхиннамӯлаке.
ваджджасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. падха̄насуттаван̣н̣ана̄
2. дутийе убхатобйӯл̣хасан̇га̄маппавесанасадисанти йуддхаттха̄йа убхатора̄сикатачатуран̇гинисена̄маджджхаппавесанасадисам̣. да̄нан̃ча йуддхан̃ча сама̄нама̄хӯти еттха катхам̣ панӣдамубхайам̣ сама̄нам̣? джӣвитавина̄сабхӣруко хи йуджджхитум̣ на саккоти, бхогаккхайабхӣруко да̄нам̣ да̄тум̣ на саккоти. ‘‘джӣвитан̃ча раккхисса̄ми, йуджджхисса̄мӣ’’ти хи ваданто на йуджджхати, джӣвите пана а̄лайам̣ виссаджджетва̄ ‘‘хаттхапа̄да̄диччхедо ва̄ хоту маран̣ам̣ ва̄, ган̣хисса̄метам̣ иссарийа’’нти уссахантова йуджджхати. ‘‘бхоге ча раккхисса̄ми, да̄нан̃ча дасса̄мӣ’’ти вадантопи на дада̄ти, бхогесу пана а̄лайам̣ писсаджджетва̄ ‘‘маха̄да̄нам̣ дасса̄мӣ’’ти уссахантова дети. евам̣ да̄нан̃ча йуддхан̃ча самам̣ хоти. кин̃ча бхиййо – аппа̄пи санта̄ бахуке джинанти, йатха̄ ча йуддхе аппака̄пи вӣрапуриса̄ бахуке бхӣрупурисе джинанти, евам̣ саддха̄дисампанно аппакампи да̄нам̣ даданто бахувидхам̣ лобхадосаисса̄маччхарийадит̣т̣хивичикиччха̄дибхедам̣ таппат̣ипаккхам̣ абхибхавати, бахун̃ча да̄навипа̄кам̣ адхигаччхати. евампи да̄нан̃ча йуддхан̃ча сама̄нам̣. тена̄ха ‘‘аппампи че саддаха̄но дада̄ти, тенева со хоти сукхӣ параттха̄’’ти.
ага̄расса хитам̣ касигораккха̄ди ага̄рийам̣, там̣ наттхи еттха̄ти анага̄рийам̣, паббаджджа̄ти а̄ха ‘‘ага̄расса…пе… анага̄рийам̣ паббаджджа’’нти. саббӯпадхипат̣иниссаггаттха̄йа̄ти еттха чатта̄ро упадхӣ – ка̄мупадхи, кхандхупадхи, килесупадхи, абхисан̇кха̄рупадхӣти. ка̄ма̄пи хи ‘‘йам̣ пан̃ча ка̄магун̣е пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ ка̄ма̄нам̣ асса̄до’’ти (а. ни. 9.34) евам̣ вуттасса сукхасса, тадасса̄данимиттасса ва̄ дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато упадхӣйати еттха сукханти имина̄ вачанаттхена ‘‘упадхӣ’’ти вуччанти. кхандха̄пи кхандхамӯлакасса дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, килеса̄пи апа̄йадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, абхисан̇кха̄ра̄пи бхавадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато ‘‘упадхӣ’’ти вуччанти. саббесам̣ упадхӣнам̣ пат̣иниссагго паха̄нам̣ еттха̄ти саббӯпадхипат̣иниссаггам̣, нибба̄нам̣. тена̄ха ‘‘саббесам̣ кхандхӯпадхи…пе… нибба̄насса аттха̄йа̄’’ти.
падха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. тапанӣйасуттаван̣н̣ана̄
3. татийе тапанӣйа̄ти еттха каттуаттхе анӣйа-саддоти а̄ха ‘‘тапантӣти тапанӣйа̄’’ти. тапантӣти виба̄дхенти, вихет̣хентӣти аттхо. тапанам̣ ва̄ дуккхам̣, дит̣т̣хе чева дхамме абхисампара̄йан̃ча тасса уппа̄данена чева анубалаппада̄нена ча хита̄ти тапанӣйа̄. атха ва̄ тапанти тена̄ти тапанам̣, анута̄по, виппат̣иса̄роти аттхо. тасса хетубха̄вато хита̄ти тапанӣйа̄. анусочатӣти виппат̣иса̄рӣ хутва̄ ката̄катам̣ анугамма сочати. сочанан̃хи кататта̄ ча хоти акататта̄ ча. татха̄ чева па̄л̣ийам̣ вибхаттам̣. нандайаккха̄дӣнам̣ ваттхӯни па̄кат̣а̄нӣти та̄ни адассетва̄ двебха̄тикаваттхум̣ дассенто ‘‘те кира̄’’ти а̄дима̄ха. таттха тети две бха̄таро. пуна ким̣ маггасӣти пуна ким̣ иччхаси.
тапанӣйасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. упан̃н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄
5. пан̃чаме иман̃хи дхаммадвайанти кусалесу дхаммесу асантут̣т̣хита̄, падха̄насмим̣ аносакканасан̇кха̄там̣ дхаммадвайам̣. имина̄ти ‘‘асантут̣т̣хита̄ кусалесу дхаммесӯ’’ти вачанена. имам̣ дӣпетӣти ‘‘йа̄ва со уппаджджати, на та̄ва̄хам̣ сантут̣т̣хо ахоси’’нти етам̣ парийантам̣ катва̄ ваккхама̄наттхам̣ дӣпети. падха̄насминти вӣрийа̄рамбхе. имаматтханти ‘‘падха̄насмин̃ча̄’’тиа̄дина̄ вуттаматтхам̣. вӣрийаппава̄хе ваттама̄не антара̄ ева пат̣игаманам̣ ниваттанам̣ пат̣ива̄нам̣, тадасса аттхӣти пат̣ива̄нӣ, на пат̣ива̄нӣ аппат̣ива̄нӣ, тасса бха̄во аппат̣ива̄нита̄, аносаккана̄ти а̄ха ‘‘аппат̣ива̄нита̄ти аппат̣иккамана̄ аносаккана̄’’ти. таттха аносаккана̄ти аппат̣иниватти.
а̄гаманӣйапат̣ипада̄ти саматхавипассана̄сан̇кха̄та̄ пуббабха̄гапат̣ипатти. са̄ хи а̄гаччханти висесамадхигаччханти ета̄йа, а̄гаччхати ва̄ висеса̄дхигамо ета̄йа̄ти а̄гаманӣйа̄, са̄ ева пат̣ипаджджитаббато пат̣ипада̄ти а̄гаманӣйапат̣ипада̄. аппат̣ива̄нападха̄нанти осаккана̄рахитаппадха̄нам̣, антара̄ аносаккитва̄ катавӣрийанти аттхо.
упан̃н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. сам̣йоджанасуттаван̣н̣ана̄
6. чхат̣т̣хе сам̣йоджана̄нам̣ хита̄ паччайабха̄вена̄ти сам̣йоджанийа̄, тебхӯмака̄ дхамма̄. тена̄ха ‘‘дасаннам̣ сам̣йоджана̄на’’нтиа̄ди. сам̣йоджанийе дхамме асса̄дато анупассати сӣлена̄ти асса̄да̄нупассӣ, тасса бха̄во асса̄да̄нупассита̄. ниббида̄нупассита̄ти еттха̄пи есева найо. уккан̣т̣ханавасена̄ти сам̣йоджанийесу тебхӯмакадхаммесу ниббинданавасена. джананам̣ джа̄ти, кхандха̄нам̣ па̄тубха̄воти а̄ха ‘‘джа̄тийа̄ти кхандханиббаттито’’ти, кхандха̄нам̣ таттха таттха бхаве апара̄парам̣ ниббаттитоти аттхо. кхандхапарипа̄ко екабхавапарийа̄панна̄нам̣ кхандха̄нам̣ пура̄н̣абха̄во. екабхавапарийа̄паннаджӣвитиндрийаппабандхавиччхедавасена кхандха̄нам̣ бхедо идха маран̣анти а̄ха ‘‘маран̣ена̄ти кхандхабхедато’’ти. антониджджха̄нам̣ читтасанта̄по. паридево на̄ма н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса ва̄ча̄виппала̄по. со ча сокасамут̣т̣ха̄ноти а̄ха ‘‘таннисситала̄лаппиталаккхан̣ехи паридевехӣ’’ти. ла̄лаппитам̣ ва̄ча̄виппала̄по, со ча аттхато саддойева.
дуккханти идха ка̄йикам̣ дуккхам̣ адхиппетанти а̄ха ‘‘ка̄йапат̣ипӣл̣анадуккхехӣ’’ти. мановигха̄тадоманассехӣти манасо вигха̄такарехи доманассехи. бйа̄па̄дасампайогена манасо вихананарасан̃хи доманассам̣. бхусо а̄йа̄со упа̄йа̄со йатха̄ ‘‘бхусама̄да̄нам̣ упа̄да̄на’’нти, со ча аттхато н̃а̄тибйасана̄дӣхи пхут̣т̣хасса адхиматтачетодуккхаппабха̄вито досойева. ка̄йачитта̄нан̃хи а̄йа̄санавасена досассева паваттиа̄ка̄ро упа̄йа̄соти вуччати сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панно. там̣ чуддасахи акусалачетасикехи ан̃н̃о еко четасикадхаммоти еке. йам̣ виса̄доти ча ваданти.
сам̣йоджанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. кан̣хасуттаван̣н̣ана̄
7. саттаме йатха̄ ‘‘кан̣ха̄ га̄вӣ’’тиа̄дӣсу ка̄л̣аван̣н̣ена саманна̄гата̄ ‘‘кан̣ха̄’’ти вуччати, на евам̣ ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа дхамма̄ ‘‘кан̣ха̄’’ти вуччанти, атха кхо кан̣ха̄бхиджа̄тиниббаттихетуто аппабхассарабха̄вакаран̣ато ва̄ ‘‘кан̣ха̄’’ти вуччантӣти дассенто ‘‘на ка̄л̣аван̣н̣ата̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. кан̣хата̄йа̄ти кан̣ха̄бхиджа̄тита̄йа. кан̣ха̄бхиджа̄тӣти ча апа̄йа̄ вуччанти мануссесу ча добхаггийам̣. сарасена̄ти сабха̄вена. на хирӣйати на ладжджатӣти ахирико, пуггало, читтам̣, там̣ сампайуттадхаммасамуда̄йо ва̄. тасса бха̄во ахирикканти ваттаббе екасса ка-ка̄расса лопам̣ катва̄ ахириканти вуттанти а̄ха ‘‘ахириканти ахирикабха̄во’’ти. на оттаппатӣти анотта̄пӣ, пуггало, йатха̄вуттадхаммасамуда̄йо ва̄, тасса бха̄во аноттаппанти а̄ха ‘‘анотта̄пибха̄во’’ти.
кан̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. суккасуттаван̣н̣ана̄
8. ат̣т̣хаме ‘‘суккам̣ ваттха’’нтиа̄дӣсу вийа на ван̣н̣асукката̄йа дхамма̄нам̣ сукката̄, атха кхо сукка̄бхиджа̄тихетуто пабхассарабха̄вакаран̣ато ча̄ти дассенто ‘‘на ван̣н̣асукката̄йа̄’’тиа̄дима̄ха. сукката̄йа̄ти сукка̄бхиджа̄тита̄йа. хирӣ па̄падхамме гӯтхам̣ вийа пассантӣ джигуччхатӣти а̄ха ‘‘па̄пато джигуччханалаккхан̣а̄ хирӣ’’ти. оттаппам̣ те ун̣хам̣ вийа пассантам̣ тато бха̄йатӣти вуттам̣ ‘‘бха̄йаналаккхан̣ам̣ отаппа’’нти. идан̃ча хироттаппам̣ ан̃н̃аман̃н̃авиппайогӣ па̄пато вимукхабхӯтан̃ча, тасма̄ несам̣ идам̣ на̄на̄каран̣ам̣ – аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄ хирӣ, бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣. атта̄дхипати хирӣ, лока̄дхипати отаппам̣. ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ хирӣ, бхайасабха̄васан̣т̣хитам̣ оттаппам̣. саппатиссавалаккхан̣а̄ хирӣ, ваджджабхӣрукабхайадасса̄вилаккхан̣ам̣ оттаппанти.
таттха аджджхаттасамут̣т̣ха̄нам̣ хирим̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи самут̣т̣ха̄пети джа̄тим̣ паччавеккхитва̄, вайам̣, сӯрабха̄вам̣, ба̄хусаччам̣ паччавеккхитва̄. катхам̣? ‘‘па̄пакаран̣ам̣ на̄метам̣ на джа̄тисампанна̄нам̣ каммам̣, хӣнаджачча̄нам̣ кеват̣т̣а̄дӣнам̣ каммам̣, ма̄дисасса джа̄тисампаннасса идам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ та̄ва джа̄тим̣ паччавеккхитва̄ па̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаран̣ам̣ на̄метам̣ дахарехи каттаббам̣ каммам̣, ма̄дисасса вайе т̣хитасса идам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ вайам̣ паччавеккхитва̄ па̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаран̣ам̣ на̄метам̣ дуббаладжа̄тика̄нам̣ каммам̣, ма̄дисасса сӯрабха̄васампаннасса идам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ сӯрабха̄вам̣ паччавеккхитва̄ па̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. татха̄ ‘‘па̄пакаммам̣ на̄метам̣ андхаба̄ла̄нам̣ каммам̣, на пан̣д̣ита̄нам̣, ма̄дисасса пан̣д̣итасса бахуссутасса идам̣ ка̄тум̣ на йутта’’нти евам̣ ба̄хусаччам̣ паччавеккхитва̄ па̄пам̣ акаронто хирим̣ самут̣т̣ха̄пети. евам̣ аджджхаттасамут̣т̣ха̄нам̣ хирим̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи самут̣т̣ха̄пети, самут̣т̣ха̄пенто ча хирим̣ нисса̄йа па̄пакаммам̣ на кароти.
катхам̣ бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣? ‘‘саче твам̣ па̄пакаммам̣ кариссаси, чатӯсу париса̄су гарахаппатто бхависсаси, тато там̣ сӣлаванто сабрахмача̄рӣ виваджджиссантӣ’’ти паччавеккхитва̄ бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣ нисса̄йа па̄пакаммам̣ на кароти. евам̣ бахиддха̄самут̣т̣ха̄нам̣ оттаппам̣.
катхам̣ атта̄дхипати хирӣ? идхекаччо кулапутто атта̄нам̣ адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ ‘‘ма̄дисасса саддха̄паббаджитасса бахуссутасса дхутадхарасса на йуттам̣ па̄пакаммам̣ ка̄ту’’нти па̄пам̣ на кароти. евам̣ атта̄дхипати хирӣ. тена̄ха бхагава̄ ‘‘со атта̄нам̣йева адхипатим̣ каритва̄ акусалам̣ паджахати, кусалам̣ бха̄вети, са̄ваджджам̣ паджахати, анаваджджам̣ бха̄вети, суддхам̣ атта̄нам̣ парихаратӣ’’ти (а. ни. 3.40).
катхам̣ лока̄дхипати оттаппам̣? идхекаччо кулапутто локам̣ адхипатим̣ джет̣т̣хакам̣ катва̄ ‘‘саче кхо твам̣ па̄пакаммам̣ кареййа̄си, сабрахмача̄рино та̄ва там̣ джа̄ниссанти, махиддхика̄ маха̄нубха̄ва̄ локе ча саман̣абра̄хман̣а̄ девата̄ ча, тасма̄ те на йуттам̣ па̄пам̣ ка̄ту’’нти па̄пакаммам̣ на кароти. йатха̄ха – ‘‘маха̄ кхо пана̄йам̣ локасаннива̄со, махантасмим̣ кхо пана локасаннива̄се санти саман̣абра̄хман̣а̄ иддхиманто диббачаккхука̄ парачиттавидуно. те дӯратопи пассанти, а̄санна̄пи на диссанти, четаса̄пи читтам̣ джа̄нанти, тепи мам̣ евам̣ джа̄ниссанти ‘пассатха, бхо, имам̣ кулапуттам̣, саддха̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито сама̄но вокин̣н̣о вихарати па̄пакехи акусалехи дхаммехӣ’ти. санти девата̄ иддхимантинийо диббачаккхука̄ парачиттавидунийо, та̄ дӯратопи пассанти, а̄санна̄пи на диссанти, четаса̄пи читтам̣ джа̄нанти, та̄пи мам̣ джа̄ниссанти ‘пассатха, бхо, имам̣ кулапуттам̣, саддха̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджито сама̄но вокин̣н̣о вихарати па̄пакехи акусалехи дхаммехӣ’ти…пе… со локам̣йева адхипатим̣ каритва̄ акусалам̣…пе… парихаратӣ’’ти. евам̣ лока̄дхипати оттаппам̣.
ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ти еттха ладжджа̄ти ладжджана̄ка̄ро, тена сабха̄вена сан̣т̣хита̄ хирӣ. бхайанти апа̄йабхайам̣, тена сабха̄вена сан̣т̣хитам̣ оттаппам̣. тадубхайам̣ па̄папариваджджане па̄кат̣ам̣ хоти. таттха йатха̄ двӣсу айогул̣есу еко сӣтало бхавеййа гӯтхамаккхито, еко ун̣хо а̄дитто. тесу йатха̄ сӣталам̣ гӯтхамаккхитатта̄ джигуччханто вин̃н̃уджа̄тико на ган̣ха̄ти, итарам̣ д̣а̄хабхайена. евам̣ пан̣д̣ито ладжджа̄йа джигуччханто па̄пам̣ на кароти, оттаппена апа̄йабхайабхӣто па̄пам̣ на кароти, евам̣ ладжджа̄сабха̄васан̣т̣хита̄ хирӣ, бхайасабха̄васан̣т̣хитам̣ оттаппам̣.
катхам̣ саппатиссавалаккхан̣а̄ хирӣ, ваджджабхӣрукабхайадасса̄вилаккхан̣ам̣ оттаппам̣? екаччо хи джа̄тимахаттапаччавеккхан̣а̄, саттхумахаттапаччавеккхан̣а̄, да̄йаджджамахаттапаччавеккхан̣а̄, сабрахмача̄римахаттапаччавеккхан̣а̄ти евам̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи таттха га̄равена саппатиссавалаккхан̣ам̣ хирим̣ самут̣т̣ха̄петва̄ па̄пам̣ на кароти. екаччо атта̄нува̄дабхайам̣, пара̄нува̄дабхайам̣, дан̣д̣абхайам̣, дуггатибхайанти евам̣ чатӯхи ка̄ран̣ехи ваджджато бха̄йанто ваджджабхӣрукабхайадасса̄вилаккхан̣ам̣ оттаппам̣ паччупат̣т̣ха̄петва̄ па̄пакаммам̣ на кароти. еттха ча аджджхаттасамут̣т̣ха̄на̄дита̄ хироттаппа̄нам̣ таттха таттха па̄кат̣абха̄вена вутта̄, на пана несам̣ када̄чи ан̃н̃аман̃н̃авиппайого. на хи ладжджанам̣ ниббхайам̣, па̄пабхайам̣ ва̄ аладжджанам̣ аттхӣти. еваметтха виттха̄рато аттхаван̣н̣ана̄ ведитабба̄.
суккасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. чарийасуттаван̣н̣ана̄
9. наваме локанти сатталокам̣. сандха̄рентӣти а̄ча̄расандха̄ран̣авасена дха̄ренти. т̣хапентӣти марийа̄да̄йам̣ т̣хапенти. раккхантӣти а̄ча̄расандха̄ран̣ена марийа̄да̄йам̣ т̣хапетва̄ раккханти. гаручиттӣка̄равасена на пан̃н̃а̄йетха̄ти гарум̣ катва̄ читте каран̣авасена на пан̃н̃а̄йетха, айама̄ча̄ро на лаббхеййа. ма̄туччха̄ти ва̄ти еттха ити-саддо а̄дйаттхо. тена ма̄тула̄нӣти ва̄ а̄чарийабхарийа̄ти ва̄ гарӯнам̣ да̄ра̄ти ва̄ти име сан̇ган̣ха̄ти. таттха ма̄ту бхагинӣ ма̄туччха̄. ма̄тулабхарийа̄ ма̄тула̄нӣ. гарӯнам̣ да̄ра̄ маха̄питучӯл̣апитуджет̣т̣хабха̄туа̄дӣнам̣ гарут̣т̣ха̄нийа̄нам̣ бхарийа̄. йатха̄ аджел̣ака̄тиа̄дӣсу айам̣ сан̇кхепаттхо – йатха̄ аджел̣ака̄дайо тираччха̄на̄ хироттаппарахита̄ ма̄та̄ти сан̃н̃ам̣ акатва̄ бхиннамарийа̄да̄ саббаттха самбхедена ваттанти, евамайам̣ мануссалоко йади локапа̄ладхамма̄ на бхавеййум̣, саббаттха самбхедена ваттеййа. йасма̄ паниме локапа̄лакадхамма̄ локам̣ па̄ленти, тасма̄ наттхи самбхедоти.
чарийасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. вассӯпана̄йикасуттаван̣н̣ана̄
10. дасаме апан̃н̃атта̄ти ананун̃н̃а̄та̄, авихита̄ ва̄. вассети васса̄раттам̣ сандха̄йа вадати, утувассети хемантам̣ сандха̄йа. екиндрийам̣ джӣвам̣ вихет̣хента̄ти руккхалата̄дӣсу джӣвасан̃н̃ита̄йа евама̄хам̣су. екиндрийанти ча ка̄йиндрийам̣ аттхӣти ман̃н̃ама̄на̄ ваданти. сан̇гха̄там̣ а̄па̄дента̄ти вина̄сам̣ а̄па̄дента̄. сам̣каса̄йиссантӣти аппоссукка̄ нибаддхава̄сам̣ васиссанти. апараджджугата̄йа а̄са̄л̣хийа̄ упагантабба̄ти еттха апараджджу гата̄йа асса̄ти апараджджугата̄, тасса̄ апараджджугата̄йа атикканта̄йа, апарасмим̣ дивасети аттхо, тасма̄ а̄са̄л̣хипун̣н̣ама̄йа анантаре па̄т̣ипададивасе упагантабба̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. ма̄сагата̄йа а̄са̄л̣хийа̄ упагантабба̄ти ма̄со гата̄йа асса̄ти ма̄сагата̄, тасса̄ ма̄сагата̄йа атикканта̄йа, ма̄се парипун̣н̣ети аттхо. тасма̄ а̄са̄л̣хипун̣н̣амато пара̄йа пун̣н̣ама̄йа анантаре па̄т̣ипададивасе упагантабба̄ти аттхо дат̣т̣хаббо.
вассӯпана̄йикасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
каммака̄ран̣аваггаван̣н̣ана̄йа лӣнаттхаппака̄сана̄ нит̣т̣хита̄.
2. адхикаран̣аваггаван̣н̣ана̄
11. дутийаваггасса пат̣хаме аппат̣исан̇кха̄не на кампатӣти пат̣исан̇кха̄набалам̣, упапариккханапан̃н̃а̄йетам̣ на̄мам̣. вӣрийасӣсена сатта боджджхан̇ге бха̄вентасса уппаннам̣ балам̣ бха̄вана̄балам̣. вӣрийупаттхамбхена хи кусалабха̄вана̄ балаватӣ тхира̄ уппаджджати, татха̄ уппанна̄ балаватӣ кусалабха̄вана̄ балаванто сатта боджджхан̇га̄типи вуччанти. аттхато вӣрийасамбоджджхан̇гасӣсена сатта боджджхан̇га̄ хонти. вуттампи четам̣ – ‘‘таттха катамам̣ бха̄вана̄балам̣? йа̄ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ а̄севана̄ бха̄вана̄ бахулӣкаммам̣, идам̣ вуччати бха̄вана̄балам̣. саттапи боджджхан̇га̄ бха̄вана̄бала’’нти (дха. са. 1361).
акампийат̣т̣хена̄ти пат̣ипаккхехи акампанӣйат̣т̣хена. дурабхибхаванат̣т̣хена̄ти дурабхибхаванӣйат̣т̣хена. анаджджхомадданат̣т̣хена̄ти адхибхавитва̄ анавамадданат̣т̣хена. ета̄нӣти ета̄ни йатха̄вутта̄ни двепи бала̄ни. етадаггам̣ на̄гатанти ‘‘етадаггам̣, бхиккхаве, двиннам̣ бала̄нам̣ йадидам̣ бха̄вана̄бала’’нти еваметтха етадаггам̣ на̄гатанти аттхо.
12. дутийе вивекам̣ нисситанти вивеканисситам̣, йатха̄ ва̄ вивекавасена паваттам̣ джха̄нам̣ ‘‘вивекаджа’’нти вуттам̣, евам̣ вивекавасена паватто сатисамбоджджхан̇го ‘‘вивеканиссито’’ти дат̣т̣хаббо. ниссайат̣т̣хо ча випассана̄магга̄нам̣ васена маггапхала̄нам̣ ведитаббо, асатипи ва̄ пубба̄парабха̄ве ‘‘пат̣иччасамуппа̄до’’ти еттха паччайена самуппа̄данам̣ вийа авина̄бха̄видхаммабйа̄па̄ра̄ ниссайанабха̄вана̄ самбхавантӣти. ‘‘тадан̇гасамуччхеданиссаран̣авивеканиссита’’нти ватва̄ пат̣иппассаддхививеканисситасса авачанам̣ ‘‘сатисамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дина̄ идха бха̄ветабба̄нам̣ самбоджджхан̇га̄нам̣ вуттатта̄. бха̄витабоджджхан̇гасса хи саччхика̄табба̄ балабоджджхан̇га̄, тесам̣ киччам̣ пат̣иппассаддхививеко. аджджха̄сайатоти ‘‘нибба̄нам̣ саччхикарисса̄мӣ’’ти паваттааджджха̄сайато. йадипи хи випассана̄ккхан̣е сан̇кха̄ра̄рамман̣ам̣ читтам̣, сан̇кха̄ресу пана а̄дӣнавам̣ дисва̄ таппат̣ипаккхе нибба̄не нинната̄йа аджджха̄сайато ниссаран̣авивеканиссито хоти ун̣ха̄бхибхӯтасса пуггаласса сӣтанинначиттата̄ вийа.
‘‘пан̃чавидхавивеканисситампӣти еке’’ти ватва̄ таттха йатха̄вуттавивекаттайато ан̃н̃ам̣ вивекадвайам̣ уддхаритва̄ дассетум̣ ‘‘те хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха джха̄наккхан̣е та̄ва киччато виккхамбханавивеканисситам̣, випассана̄ккхан̣е аджджха̄сайато пат̣иппассаддхививеканисситам̣ бха̄ветӣти ваттаббам̣ ‘‘ева̄хам̣ ануттарам̣ вимоккхам̣ упасампаджджа вихарисса̄мӣ’’ти таттха ниннаджджха̄сайата̄йа. тена̄ха ‘‘тасма̄ тесам̣ матена̄’’тиа̄ди. хет̣т̣ха̄ касин̣аджджха̄наггахан̣ена а̄руппа̄нампи гахан̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣, тасма̄ ‘‘етесам̣ джха̄на̄на’’нти имина̄пи тесам̣ сан̇гахо ведитаббо. йасма̄ паха̄навинайо вийа вира̄ганиродха̄пи идха̄дхиппетавивекена аттхато ниббисит̣т̣ха̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘еса найо вира̄ганисситантиа̄дӣсӯ’’ти. тена̄ха ‘‘вивекаттха̄ ева хи вира̄га̄дайо’’ти.
воссагга-саддо паричча̄гаттхо паккханданаттхо ча̄ти воссаггасса дувидхата̄ вутта̄. воссаджджанан̃хи паха̄нам̣ виссат̣т̣хабха̄вена ниродханапаккханданампи ча. тасма̄ випассана̄ккхан̣е тадан̇гавасена маггаккхан̣е самуччхедавасена пат̣ипаккхасса паха̄нам̣ воссагго, татха̄ випассана̄ккхан̣е танниннабха̄вена, маггаккхан̣е а̄рамман̣акаран̣ена виссат̣т̣хасабха̄вата̄ воссагготи ведитаббам̣. тенева̄ха ‘‘таттха паричча̄гавоссагго’’тиа̄ди. айам̣ сатисамбоджджхан̇готи айам̣ миссакавасена вутто сатисамбоджджхан̇го. йатха̄вуттена пака̄рена̄ти тадан̇гаппаха̄насамуччхедаппаха̄наппака̄рена танниннатада̄рамман̣аппака̄рена ча. пуббе воссаггавачанассева аттхасса вуттатта̄ а̄ха ‘‘сакалена вачанена̄’’ти. парин̣амантанти випассана̄ккхан̣е тадан̇гатанниннаппака̄рена парин̣амантам̣. парин̣атанти маггаккхан̣е самуччхедатада̄рамман̣аппака̄рена парин̣атам̣. парин̣а̄мо на̄ма идха парипа̄коти а̄ха ‘‘парипаччантам̣ парипаккан̃ча̄’’ти. парипа̄ко ча а̄севанала̄бхена ладдхаса̄маттхийасса килесе париччаджитум̣ нибба̄нам̣ паккхандитум̣ тиккхависадабха̄во. тена̄ха ‘‘айан̃хӣ’’тиа̄ди. еса найоти йва̄йам̣ найо ‘‘вивеканиссита’’нтиа̄дина̄ сатисамбоджджхан̇ге вутто, сесесу дхаммавичайасамбоджджхан̇га̄дӣсупи есева найо, евам̣ таттха нетаббанти аттхо.
‘‘вивеканиссита’’нтиа̄дӣсу лаббхама̄наматтхам̣ са̄ман̃н̃ато дассетва̄ ида̄ни идха̄дхиппетаматтхам̣ дассенто ‘‘идха пана̄’’тиа̄дима̄ха. таттха саббасан̇кхатехӣти саббехи паччайасамуппаннадхаммехи. саббесанти сан̇кхатадхамма̄нам̣. вивекам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄ти нибба̄насан̇кха̄там̣ вивекам̣ а̄рамман̣ам̣ катва̄. тан̃ча кхоти тадева сатисамбоджджхан̇гам̣.
13. татийе читтекаггаттха̄йа̄ти читтасама̄дха̄наттха̄йа, дит̣т̣хадхамме сукхавиха̄ра̄йа̄ти аттхо. читтекаггата̄сӣсена хи дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ро вутто. суккхавипассакакхӣн̣а̄сава̄нам̣ васена хетам̣ вуттам̣. те хи сама̄паджджитва̄ ‘‘екаггачитта̄ сукхам̣ дивасам̣ вихарисса̄ма̄’’ти иччева касин̣апарикаммам̣ катва̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттенти. випассана̄па̄дакаттха̄йа̄тиа̄дӣсу пана секкхапутхуджджана̄ ‘‘сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа сама̄хитена читтена випасса̄ма̄’’ти ниббаттента̄ випассана̄па̄дакаттха̄йа бха̄венти.
йе пана ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттетва̄ абхин̃н̃а̄па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ сама̄паттито вут̣т̣ха̄йа ‘‘екопи хутва̄ бахудха̄ хотӣ’’ти (дӣ. ни. 1.238; ма. ни. 1.147; сам̣. ни. 2.70; 5.834, 842) вуттанайа̄ абхин̃н̃а̄йо паттхента̄ ниббаттенти, те абхин̃н̃а̄па̄дакаттха̄йа бха̄венти. йе ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттетва̄ ниродхасама̄паттим̣ сама̄паджджитва̄ ‘‘сатта̄хам̣ ачитта̄ хутва̄ дит̣т̣хева дхамме ниродхам̣ нибба̄нам̣ патва̄ сукхам̣ вихарисса̄ма̄’’ти ниббаттенти, те ниродхапа̄дакаттха̄йа бха̄венти. йе пана ат̣т̣ха сама̄паттийо ниббаттетва̄ ‘‘апарихӣнаджджха̄на̄ брахмалоке уппаджджисса̄ма̄’’ти ниббаттенти, те бхавависесаттха̄йа бха̄венти.
йуттам̣ та̄ва читтекаггата̄йа бхавависесаттхата̄ вийа випассана̄па̄дакаттхата̄пи чатуккаджджха̄наса̄дха̄ран̣а̄ти тесам̣ васена ‘‘чатта̄ри джха̄на̄нӣ’’ти вачанам̣, абхин̃н̃а̄па̄дакаттхата̄ пана ниродхапа̄дакаттхата̄ ча чатуттхассева джха̄насса а̄вен̣ика̄, са̄ катхам̣ чатуккаджджха̄наса̄дха̄ран̣а̄ вутта̄ти? парампара̄дхит̣т̣ха̄набха̄вато. падат̣т̣ха̄нападат̣т̣ха̄нампи хи падат̣т̣ха̄нанти вуччати ка̄ран̣ака̄ран̣анти йатха̄ ‘‘тин̣ехи бхаттам̣ сиддха’’нти.
14. чатуттхе сасакасса уппатанам̣ вийа хотӣти патхавиджигуччханасасакасса уппатанам̣ вийа хоти. таттха̄йам̣ аттхасалла̄пика̄ упама̄ – патхавӣ кира сасакам̣ а̄ха – ‘‘хе сасака̄’’ти. сасако а̄ха – ‘‘ко есо’’ти. касма̄ мамева упари саббаирийа̄патхе каппенто учча̄рапасса̄вам̣ каронто мам̣ на джа̄на̄сӣти? сут̣т̣ху тайа̄ ахам̣ дит̣т̣хо, майа̄ аккантат̣т̣ха̄нан̃хи ан̇гулаггехи пхут̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣ вийа хоти, виссат̣т̣хаудакам̣ аппаматтакам̣, карӣсам̣ кат̣акапхаламаттам̣, хаттхиасса̄дӣхи пана аккантат̣т̣ха̄нампи махантам̣, пасса̄вопи несам̣ гхат̣аматто, учча̄ропи паччхиматто хоти, алам̣ майхам̣ тайа̄ти уппатитва̄ ан̃н̃асмим̣ т̣ха̄не патито. тато нам̣ патхавӣ а̄ха – ‘‘ахо дӯрам̣ гатопи нану майхам̣йева упари патитосӣ’’ти? со пуна там̣ джигуччханто уппатитва̄ ан̃н̃аттха патито. евам̣ вассасахассампи уппатитва̄ уппатитва̄ патама̄но сасако нева патхавийа̄ антам̣ па̄пун̣итум̣ саккоти. на кот̣инти на пуббакот̣им̣. итаресанти випан̃читан̃н̃унеййападапарама̄нам̣.
15. пан̃чаме саматхехи адхикарӣйати вӯпасамматӣти адхикаран̣ам̣, ат̣т̣ха̄раса бхедакараваттхӯни нисса̄йа уппанно вива̄дойева вива̄да̄дхикаран̣ам̣. ‘‘идха бхиккхӯ бхиккхум̣ ануваданти сӣлавипаттийа̄ ва̄’’тиа̄дина̄ (чӯл̣ава. 215) чатассо випаттийо нисса̄йа уппанно анува̄дойева анува̄да̄дхикаран̣ам̣. пан̃чапи а̄паттиккхандха̄ а̄патта̄дхикаран̣ам̣. ‘‘саттапи а̄паттиккхандха̄ а̄патта̄дхикаран̣а’’нти (чӯл̣ава. 215) вачанато а̄паттийева а̄патта̄дхикаран̣ам̣. ‘‘йа̄ сан̇гхасса киччайата̄ каран̣ӣйата̄ апалоканакаммам̣ н̃аттикаммам̣ н̃аттидутийакаммам̣ н̃аттичатуттхакамма’’нти (чӯл̣ава. 215) евама̄гатам̣ чатуббидхам̣ сан̇гхакиччам̣ кичча̄дхикаран̣анти ведитаббам̣. сесаметтха утта̄намева.
16. чхат̣т̣хе апа̄кат̣ана̄моти ‘‘село, кӯт̣аданто’’тиа̄дина̄ анабхин̃н̃а̄то. йена ва̄ ка̄ран̣ена̄ти хетумхи идам̣ каран̣авачанам̣. хетуаттхо хи кирийа̄ка̄ран̣ам̣, на каран̣ам̣ вийа кирийаттхо, тасма̄ на̄наппака̄рагун̣ависеса̄дхигаматтха̄ идха упасан̇каманакирийа̄ти ‘‘аннена васати, аджджхенена васатӣ’’тиа̄дӣсу вийа хетуаттхамеветам̣ каран̣авачанам̣ йуттам̣, на каран̣аттхам̣ тасса айуджджама̄натта̄ти вуттам̣ ‘‘йена ва̄ ка̄ран̣ена̄’’ти. авибха̄гато сататам̣ паваттитаниратисайаса̄дувипула̄матарасасаддхаммапхалата̄йа са̄дупхаланиччапхалитамаха̄руккхена бхагава̄ упамито. са̄дупхалӯпабхога̄дхиппа̄йаггахан̣енева хи руккхасса са̄дупхалата̄ гахита̄ти. упасан̇камӣти упасан̇канто. сампаттака̄мата̄йа хи кин̃чи т̣ха̄нам̣ гаччханто там̣там̣падеса̄тиккаманена упасан̇ками, упасан̇кантоти ча ваттаббатам̣ лабхати. тена̄ха ‘‘гатоти вуттам̣ хотӣ’’ти, упагатоти аттхо. упасан̇камитва̄ти пуббака̄лакирийа̄ниддесоти а̄ха ‘‘упасан̇каманапарийоса̄надӣпана’’нти. татоти йам̣ т̣ха̄нам̣ патто ‘‘упасан̇камӣ’’ти вутто, тато упагатат̣т̣ха̄нато.
йатха̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччхантоти йатха̄ бхагава̄ ‘‘каччи те, бра̄хман̣а, кхаманӣйам̣, каччи йа̄панӣйа’’нтиа̄дина̄ кхаманӣйа̄дӣни пуччханто тена бра̄хман̣ена саддхим̣ самаппаваттамодо ахоси пуббабха̄сита̄йа, евам̣ сопи бра̄хман̣о таданукаран̣ена бхагавата̄ саддхим̣ самаппаваттамодо ахосӣти йоджана̄. там̣ пана самаппаваттамодатам̣ упама̄йа дассетум̣ ‘‘сӣтодакам̣ вийа̄’’тиа̄ди вуттам̣. таттха саммодитанти сам̣сандитам̣. екӣбха̄ванти саммоданакирийа̄йа сама̄натам̣. кхаманӣйанти ‘‘идам̣ чатучаккам̣ навадва̄рам̣ сарӣрайантам̣ дуккхабахулата̄йа сабха̄вато дуссахам̣, каччи кхамитум̣ саккун̣еййа’’нти пуччхати. йа̄панӣйанти а̄ха̄ра̄диппат̣ибаддхавуттикам̣ чираппабандхасан̇кха̄та̄йа йа̄пана̄йа каччи йа̄петум̣ саккун̣еййам̣. сӣсарога̄диа̄ба̄дха̄бха̄вена каччи аппа̄ба̄дхам̣. дуккхаджӣвика̄бха̄вена каччи аппа̄тан̇кам̣. там̣там̣киччакаран̣е ут̣т̣ха̄насукхата̄йа каччи лахут̣т̣ха̄нам̣. таданурӯпабалайогато каччи балам̣. сукхавиха̄расамбхавена каччи пха̄сувиха̄ро аттхӣти саббаттха каччи-саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо.
балаппатта̄ пӣти пӣтийева. тарун̣апӣти па̄моджджам̣. саммодам̣ джанети каротӣти саммоданӣкам̣, тадева саммоданӣйам̣. саммодитаббато саммоданӣйанти имам̣ пана аттхам̣ дассетум̣ ‘‘саммодитум̣ йуттабха̄вато’’ти а̄ха. саритаббабха̄ватоти ануссаритаббабха̄вато. ‘‘саран̣ӣйа’’нти ваттаббе дӣгхам̣ катва̄ ‘‘са̄ран̣ӣйа’’нти вуттам̣. суййама̄насукхатоти а̄па̄тхагатамадхуратам̣ а̄ха, ануссарийама̄насукхатоти вимаддараман̣ӣйатам̣. бйан̃джанапарисуддхата̄йа̄ти сабха̄ванируттибха̄вена тасса̄ катха̄йа вачанача̄турийама̄ха. аттхапарисуддхата̄йа̄ти аттхасса нирупаккилесатам̣. анекехи парийа̄йехӣти анекехи ка̄ран̣ехи.
атидӯраачча̄саннаппат̣иккхепена на̄тидӯрам̣ начча̄саннам̣ на̄ма гахитам̣, там̣ пана авакам̣сато убхиннам̣ паса̄ритахаттха̄сан̇гхат̣т̣анена дат̣т̣хаббам̣. гӣвам̣ паса̄ретва̄ти гӣвам̣ париват̣т̣анавасена паса̄ретва̄.
етадавоча̄ти етам̣ ‘‘ко ну кхо, бханте, хетӯ’’тиа̄дипуччха̄вачанам̣ авоча. тенева ‘‘етадавоча̄’’ти падам̣ уддхаритва̄ дувидха̄ хи пуччха̄тиа̄дина̄ пуччха̄вибха̄гам̣ дассети. таттха ага̄ре нийутто ага̄рико, тасса пуччха̄ ага̄рикапуччха̄. ага̄рикато ан̃н̃о анага̄рико паббаджджӯпагато, тасса пуччха̄ анага̄рикапуччха̄. кин̃ча̄пи ан̃н̃аттха ‘‘джанако хету, пагга̄хако паччайо. аса̄дха̄ран̣о хету, са̄дха̄ран̣о паччайо. сабха̄го хету, асабха̄го паччайо. пуббака̄лико хету, сахапаватто паччайо’’тиа̄дина̄ хетупаччайа̄ вибхаджджа вуччанти. идха пана ‘‘чатта̄ро кхо, бхиккхаве, маха̄бхӯта̄ хету чатта̄ро маха̄бхӯта̄ паччайо рӯпаккхандхасса пан̃н̃а̄пана̄йа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 3.86) вийа хетупаччайасадда̄ сама̄наттха̄ти дассенто ‘‘убхайампетам̣ ка̄ран̣авевачанамева̄’’ти а̄ха. висамачарийа̄ти бха̄ванапум̣саканиддесо.
абхикканта̄ти атикканта̄, вигата̄ти аттхоти а̄ха ‘‘кхайе диссатӣ’’ти. татха̄ хи ‘‘никкханто пат̣хамо йа̄мо’’ти упари вуттам̣. абхиккантатароти ативийа кантатаро манорамо, та̄дисо ча сундаро бхаддако на̄ма хотӣти а̄ха ‘‘сундаре диссатӣ’’ти. коти девана̄гайаккхагандхабба̄дӣсу ко катамо? мети мама. па̄да̄нӣти па̄де. иддхийа̄ти има̄йа еварӯпа̄йа девиддхийа̄. йасаса̄ти имина̄ едисена парива̄рена париччхедена ча. джаланти виджджотама̄но. абхиккантена̄ти ативийа кантена каманӣйена абхирӯпена. ван̣н̣ена̄ти чхавиван̣н̣ена сарӣраван̣н̣анибха̄йа. сабба̄ обха̄сайам̣ диса̄ти даса диса̄ пабха̄сенто, чандо вийа сӯрийо вийа ча екобха̄сам̣ ека̄локам̣ каронтоти га̄тха̄йа аттхо. абхирӯпети ул̣а̄рарӯпе сампаннарӯпе.
‘‘чоро, чоро; саппо, саппо’’тиа̄дӣсу бхайе а̄мед̣итам̣. ‘‘виджджха, виджджха; пахара, пахара̄’’тиа̄дӣсу кодхе. ‘‘са̄дху, са̄дхӯ’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 327.сам̣. ни. 2.127; 3.35; 5.1085) пасам̣са̄йам̣. ‘‘гаччха, гаччха; луна̄хи, луна̄хӣ’’тиа̄дӣсу турите. ‘‘а̄гаччха, а̄гаччха̄’’тиа̄дӣсу котӯхале. ‘‘буддхо, буддхоти чинтенто’’тиа̄дӣсу (бу. вам̣. 2.44) аччхаре. ‘‘абхиккаматха̄йасманто, абхиккаматха̄йасманто’’тиа̄дӣсу ха̄се. ‘‘кахам̣ екапуттака, кахам̣ екапуттака̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 2.353; сам̣. ни. 2.63) соке. ‘‘ахо сукхам̣, ахо сукха’’нтиа̄дӣсу (уда̄. 20; дӣ. ни. 3.305; чӯл̣ава. 332) паса̄де. ча-саддо авуттасамуччайатто. тена гараха̄асамма̄на̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. таттха ‘‘па̄по, па̄по’’тиа̄дӣсу гараха̄йам̣. ‘‘абхирӯпака, абхирӯпака̄’’тиа̄дӣсу асамма̄не дат̣т̣хаббам̣.
найидам̣ а̄мед̣итавасена двиккхаттум̣ вуттам̣, атха кхо аттхадвайавасена̄ти дассенто ‘‘атха ва̄’’тиа̄дима̄ха. ‘‘абхикканта’’нти вачанам̣ апеккхитва̄ напум̣сакавасена вуттам̣, там̣ пана бхагавато вачанам̣ дхаммасса десана̄ти катва̄ татха̄ вуттам̣ ‘‘бхото готамасса дхаммадесана̄’’ти. дутийападепи есева найо. досана̄санатоти ра̄га̄дикилесавидхаманато. гун̣а̄дхигаманатоти сӣла̄дигун̣а̄нам̣ сампа̄панато. йе гун̣е десана̄ адхигамети, тесу падха̄набхӯте та̄ва дассетум̣ ‘‘саддха̄джананато пан̃н̃а̄джананато’’ти вуттам̣. саддха̄памукха̄ хи локийа̄ гун̣а̄, пан̃н̃а̄памукха̄ локуттара̄.
сӣла̄диаттхасампаттийа̄ са̄ттхато, сабха̄ванируттисампаттийа̄ сабйан̃джанато. сувин̃н̃еййасаддаппайогата̄йа утта̄нападато, сан̣хасукхумабха̄вена дувин̃н̃еййаттхата̄йа гамбхӣраттхато. синиддхамудумадхурасаддаппайогата̄йа кан̣н̣асукхато, випулависуддхапеманӣйаттхата̄йа хадайан̇гамато. ма̄на̄тима̄навидхаманена анаттуккам̣санато, тхамбхаса̄рамбханиммадданена апаравамбханато. хита̄дхиппа̄йаппаваттийа̄ паресам̣ ра̄гапарил̣а̄ха̄дивӯпасаманена карун̣а̄сӣталато, килесандхака̄равидхаманена пан̃н̃а̄вада̄тато. каравӣкарутаман̃джута̄йа а̄па̄тхараман̣ӣйато, пубба̄пара̄вируддхасувисуддхаттхата̄йа вимаддаккхамато. а̄па̄тхараман̣ӣйата̄йа евам̣ суййама̄насукхато, вимаддаккхамата̄йа хитаджджха̄сайаппаваттитата̄йа ча вӣмам̣сийама̄нахитато. евама̄дӣхӣти а̄ди-саддена сам̣са̄рачакканиваттанато, саддхаммачаккаппаваттанато, миччха̄ва̄давигаманато, самма̄ва̄дапатит̣т̣ха̄панато, акусаламӯласамуддхаран̣ато, кусаламӯласам̣ропанато, апа̄йадва̄рапидха̄нато, саггамоккхадва̄равиваран̣ато, парийут̣т̣ха̄навӯпасаманато, анусайасамуггха̄танатоти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
адхомукхат̣т̣хапитанти кеначи адхомукхам̣ т̣хапитам̣. хет̣т̣ха̄мукхаджа̄танти сабха̄венева хет̣т̣ха̄мукхаджа̄там̣. упаримукханти уддхам̣мукхам̣. уггха̄т̣еййа̄ти виват̣ам̣ кареййа. хаттхе гахетва̄ти ‘‘пураттха̄бхимукхо уттара̄бхимукхо ва̄ гаччха̄’’тиа̄дӣни аватва̄ хаттхе гахетва̄ ‘‘ниссандехам̣ еса магго, евам̣ гаччхеййа̄’’ти вадеййа. ка̄л̣апаккхача̄туддасӣти ка̄л̣апаккхе ча̄туддасӣ.
никкуджджитам̣ а̄дхеййасса ана̄дха̄рабхӯтам̣ бха̄джанам̣ а̄дха̄рабха̄ва̄па̄данавасена уккуджджеййа. хет̣т̣ха̄мукхаджа̄тата̄йа саддхаммавимукхам̣, адхомукхат̣хапитата̄йа асаддхамме патитанти евам̣ пададвайам̣ йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣, на йатха̄сан̇кхйам̣. ка̄мам̣ ка̄маччханда̄дайопи пат̣иччха̄дака̄ нӣваран̣абха̄вато, миччха̄дит̣т̣хи пана сависесам̣ пат̣иччха̄дика̄ сатте миччха̄бхинивесанавасена̄ти а̄ха ‘‘миччха̄дит̣т̣хигаханапат̣иччханна’’нти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘миччха̄дит̣т̣хипарама̄хам̣, бхиккхаве, ваджджам̣ вада̄мӣ’’ти (а. ни. 1.310). саббо апа̄йага̄мимагго куммагго ‘‘куччхито магго’’ти катва̄. самма̄дит̣т̣хиа̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхата̄йа миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо ат̣т̣ха миччхаттадхамма̄ миччха̄магго. тенева хи тадубхайаппат̣ипаккхатам̣ сандха̄йа ‘‘саггамоккхамаггам̣ а̄викаронтена̄’’ти вуттам̣. саппиа̄дисанниссайо падӣпо на татха̄ уджджало, йатха̄ теласанниссайоти телападжджотаггахан̣ам̣.етехи парийа̄йехӣти етехи никкуджджитуккуджджанаппат̣иччханнавиваран̣а̄диупамопамитабба̄ка̄рехи.
пасаннака̄ранти пасаннехи ка̄таббам̣ сакка̄рам̣. саран̣анти пат̣исаран̣ам̣. тена̄ха ‘‘пара̄йан̣а’’нти. пара̄йан̣абха̄во ча анаттханиседханена аттхасампат̣ипа̄данена ча хотӣти а̄ха ‘‘агхасса, та̄та̄, хитасса ча видха̄та̄’’ти. агхасса̄ти дуккхатоти ваданти, па̄патоти пана аттхо йутто. ниссакке четам̣ са̄мивачанам̣. еттха ча на̄йам̣ гами-саддо нӣ-садда̄дайо вийа двикаммако, тасма̄ йатха̄ ‘‘аджам̣ га̄мам̣ нетӣ’’ти вуччати, евам̣ ‘‘бхагавантам̣ саран̣ам̣ гаччха̄мӣ’’ти ваттум̣ на сакка̄. ‘‘саран̣анти гаччха̄мӣ’’ти пана ваттаббам̣. ити-саддо четтха луттаниддит̣т̣хо. тасса ча̄йаматтхо – гаманан̃ча тададхиппа̄йена бхаджанам̣ джа̄нанам̣ ва̄ти дассенто ‘‘ити имина̄ адхиппа̄йена̄’’тиа̄дима̄ха. таттха бхаджа̄мӣтиа̄дӣсу пуримасса пуримасса паччхимам̣ паччхимам̣ аттхавачанам̣. бхаджанам̣ ва̄ саран̣а̄дхиппа̄йена упасан̇каманам̣. севанам̣ сантика̄вачарата̄. пайирупа̄санам̣ ваттаппат̣иваттакаран̣ена упат̣т̣ха̄нанти евам̣ саббатха̄пи анан̃н̃асаран̣атам̣йева дӣпети. ‘‘гаччха̄мӣ’’ти падасса буджджха̄мӣти айаматтхо катхам̣ лаббхатӣти а̄ха ‘‘йесам̣ хӣ’’тиа̄ди.
адхигатамагге саччхикатаниродхети пададвайенапи пхалат̣т̣ха̄ ева дассита̄, на маггат̣т̣ха̄ти те дассенто ‘‘йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджама̄не ча̄’’ти а̄ха. нану ча калйа̄н̣апутхуджджанопи йатха̄нусит̣т̣хам̣ пат̣ипаджджатӣти вуччатӣти? кин̃ча̄пи вуччати, ниппарийа̄йена пана маггат̣т̣ха̄ ева татха̄ ваттабба̄, на итаре самматтанийа̄моккамана̄бха̄вато. татха̄ хи те ева вутта̄ ‘‘апа̄йесу апатама̄не дха̄ретӣ’’ти. самматтанийа̄моккаманена хи апа̄йавинимуттисамбхаво. аккха̄йатӣти еттха ити-саддо а̄дйаттхо, пака̄раттхо ва̄. тена ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, дхамма̄ сан̇кхата̄ ва̄ асан̇кхата̄ ва̄, вира̄го тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’ти (итиву. 90; а. ни. 4.34) суттападам̣ сан̇ган̣ха̄ти, ‘‘виттха̄ро’’ти ва̄ имина̄. еттха ча арийамагго ниййа̄никата̄йа, нибба̄нам̣ тасса тадаттхасиддхихетута̄йа̄ти убхайамева ниппарийа̄йена дхаммоти вутто. нибба̄нан̃хи а̄рамман̣апаччайабхӯтам̣ лабхитва̄ арийамагго тадаттхасиддхийа̄ сам̣ваттати, татха̄пи йасма̄ арийапхала̄нам̣ ‘‘та̄йа саддха̄йа авӯпасанта̄йа̄’’тиа̄дивачанато маггена самуччхинна̄нам̣ килеса̄нам̣ пат̣иппассаддхиппаха̄накиччата̄йа ниййа̄на̄нугун̣ата̄йа ниййа̄напарийоса̄ната̄йа ча. парийаттидхаммасса пана ниййа̄никадхаммасамадхигамахетута̄йа̄ти имина̄ парийа̄йена вуттанайена дхаммабха̄во лаббхати ева. сва̄йаматтхо па̄т̣ха̄рул̣хо ева̄ти дассенто ‘‘на кевала’’нтиа̄дима̄ха.
ка̄мара̄го бхавара̄готи евама̄дибхедо саббопи ра̄го вираджджати пахӣйати етена̄ти ра̄гавира̄готи магго катхито. еджа̄сан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа антониджджха̄налаккхан̣асса сокасса ча тадуппаттийам̣ саббасо париккхӣн̣атта̄ анеджамасоканти пхалам̣ катхитам̣. аппат̣икӯланти авиродхадӣпанато кеначи авируддхам̣, ит̣т̣хам̣ пан̣ӣтанти ва̄ аттхо. пагун̣арӯпена паваттитатта̄, пакат̣т̣хагун̣авибха̄ванато ва̄ пагун̣ам̣. саббадхаммаккхандха̄ катхита̄ти йоджана̄.
дит̣т̣хисӣласан̇гха̄тена̄ти ‘‘йа̄йам̣ дит̣т̣хи арийа̄ ниййа̄ника̄ ниййа̄ти таккарасса самма̄ дуккхаккхайа̄йа, татха̄рӯпа̄йа дит̣т̣хийа̄ дит̣т̣хиса̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324, 357; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.12; пари. 274) евам̣ вутта̄йа дит̣т̣хийа̄, ‘‘йа̄ни та̄ни сӣла̄ни акхан̣д̣а̄ни аччхидда̄ни асабала̄ни акамма̄са̄ни бхуджисса̄ни вин̃н̃уппасаттха̄ни апара̄мат̣т̣ха̄ни сама̄дхисам̣ваттаника̄ни, татха̄рӯпехи сӣлехи сӣласа̄ман̃н̃агато вихаратӣ’’ти (дӣ. ни. 3.324; ма. ни. 1.492; 3.54; а. ни. 6.12; пари. 274) ча евам̣ вутта̄нам̣ сӣла̄нан̃ча сам̣хатабха̄вена, дит̣т̣хисӣласа̄ман̃н̃ена̄ти аттхо. сам̣хатоти гхат̣ито, саметоти аттхо. арийапуггала̄ хи йаттха каттхачи дӯре т̣хита̄пи аттано гун̣аса̄маггийа̄ сам̣хата̄ ева. ат̣т̣ха ча пуггала дхаммадаса̄ тети те пурисайугавасена чатта̄ропи пуггалавасена ат̣т̣хева арийадхаммасса паччаккхадасса̄вита̄йа дхаммадаса̄. тӣн̣и ваттхӯни саран̣анти гаманена тиккхаттум̣ гаманена ча тӣн̣и саран̣агамана̄ни. пат̣иведесӣти аттано хадайагатам̣ ва̄ча̄йа паведеси.
саран̣агаманасса висайаппабхедапхаласам̣килесабхеда̄нам̣ вийа каттувибха̄вана̄ таттха косалла̄йа хотӣти саран̣агаманесу аттхакосаллаттхам̣ ‘‘саран̣ам̣, саран̣агаманам̣, йо ча саран̣ам̣ гаччхати, саран̣агаманаппабхедо, саран̣агаманапхалам̣, сам̣килесо, бхедоти айам̣ видхи ведитаббо’’ти вуттам̣ тена вина̄ саран̣агаманассева асамбхавато. касма̄ панеттха вода̄нам̣ на гахитам̣, нану вода̄навибха̄вана̄пи таттха косалла̄йа хотӣти? саччаметам̣, там̣ пана сам̣килесаггахан̣ена аттхато дӣпитам̣ хотӣти на гахитам̣. йа̄ни хи несам̣ сам̣килесака̄ран̣а̄ни ан̃н̃а̄н̣а̄дӣни, тесам̣ саббена саббам̣ ануппанна̄нам̣ ануппа̄данена, уппанна̄нан̃ча паха̄нена вода̄нам̣ хотӣти.
хим̣саттхасса дха̄тусаддасса васенетам̣ падам̣ дат̣т̣хаббанти ‘‘хим̣сатӣти саран̣а’’нти ватва̄ там̣ пана хим̣санам̣ кесам̣, катхам̣, касса ва̄ти чоданам̣ содхенто ‘‘саран̣агата̄на’’нтиа̄дима̄ха. таттха бхайанти ват̣т̣абхайам̣. санта̄санти читтутра̄сам̣. тенева четасикадуккхасса гахитатта̄ дуккханти ка̄йикам̣ дуккхам̣. дуггатипарикилесанти дуггатипарийа̄паннам̣ саббампи дуккхам̣. тайидам̣ саббам̣ парато пхалакатха̄йа а̄ви бхависсати. етанти саран̣анти падам̣. евам̣ ависесато саран̣асаддасса падаттхам̣ дассетва̄ ида̄ни висесато дассетум̣ ‘‘атха ва̄’’тиа̄ди вуттам̣. хите паваттанена̄ти ‘‘сампаннасӣла̄, бхиккхаве, вихаратха̄’’тиа̄дина̄ (ма. ни. 1.64, 69) аттхе нийоджанена. ахита̄ ниваттанена̄ти ‘‘па̄н̣а̄типа̄тасса кхо па̄пако випа̄ко абхисампара̄йа’’нтиа̄дина̄ а̄дӣнавадассана̄димукхена анаттхато ниваттанена. бхайам̣ хим̣сатӣти хита̄хитесу аппаваттиппаваттихетукам̣ бйасанам̣ аппаваттикаран̣ена вина̄сети буддхо. бхаваканта̄ра̄ утта̄ран̣ена маггасан̇кха̄то дхаммо. итаро асса̄сада̄нена сатта̄нам̣ бхайам̣ хим̣сатӣти йоджана̄. ка̄ра̄нанти да̄навасена пӯджа̄васена ча упанӣта̄нам̣ сакка̄ра̄нам̣. випулапхалаппат̣ила̄бхакаран̣ена сатта̄нам̣ бхайам̣ хим̣сати сан̇гхо ануттарадаккхин̣еййабха̄ватоти адхиппа̄йо. имина̄пи парийа̄йена̄ти имина̄пи вибхаджитва̄ вуттена ка̄ран̣ена.
‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄, сва̄ккха̄то дхаммо, суппат̣ипанно сан̇гхо’’ти евам̣ паватто таттха ратанаттайе паса̄до таппаса̄до, тадева раттанаттайам̣ гару етасса̄ти таггару, таббха̄во таггарута̄, таппаса̄до ча таггарута̄ ча таппаса̄датаггарута̄. та̄хи таппаса̄датаггарута̄хи. видхутадит̣т̣хивичикиччха̄саммохаассаддхийа̄дита̄йа вихатакилесо. тадева ратанаттайам̣ пара̄йан̣ам̣ гати та̄н̣ам̣ лен̣анти евам̣ паваттийа̄ таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто читтуппа̄до саран̣агаманам̣ саран̣анти гаччхати етена̄ти. там̣саман̇гӣти тена йатха̄вуттачиттуппа̄дена саманна̄гато. евам̣ упетӣти евам̣ бхаджати севати пайирупа̄сати, евам̣ ва̄ джа̄на̄ти буджджхатӣти еваматтхо ведитаббо.
еттха ча паса̄даггахан̣ена локийасаран̣агаманама̄ха. тан̃хи паса̄даппадха̄нам̣. гарута̄гахан̣ена локуттарам̣. арийа̄ хи ратанаттайагун̣а̄бхин̃н̃ата̄йа па̄са̄н̣аччхаттам̣ пийа гарум̣ катва̄ пассанти, тасма̄ таппаса̄дена виккхамбханавасена вихатакилесо, таггарута̄йа самуччхедавасена̄ти йоджетаббам̣ ага̄равакаран̣ахетӯнам̣ самуччхинданато. таппара̄йан̣ата̄ панеттха таггатиката̄ти та̄йа чатуббидхампи ваккхама̄нам̣ саран̣агаманам̣ гахитанти дат̣т̣хаббам̣. ависесена ва̄ паса̄дагарута̄ джотита̄ти паса̄даггахан̣ена авеччаппаса̄дасса итарасса ча гахан̣ам̣, татха̄ гарута̄гахан̣ена̄ти убхайенапи убхайам̣ саран̣агаманам̣ йоджетаббам̣.
маггаккхан̣е иджджхатӣти йоджана̄. нибба̄на̄рамман̣ам̣ хутва̄ти етена аттхато чатусачча̄дхигамо ева локуттарасаран̣агамананти дассети. таттха хи нибба̄надхаммо саччхикирийа̄бхисамайавасена, маггадхаммо бха̄вана̄бхисамайавасена пат̣ивиджджхийама̄нойева саран̣агаманаттам̣ са̄дхети, буддхагун̣а̄ пана са̄вакагочарабхӯта̄ парин̃н̃а̄бхисамайавасена, татха̄ арийасан̇гхагун̣а̄. тена̄ха ‘‘киччато сакалепи ратанаттайе иджджхатӣ’’ти. иджджхантан̃ча сахева иджджхати, на локийам̣ вийа пат̣ипа̄т̣ийа̄ асаммохаппат̣иведхена пат̣ивиддхатта̄ти адхиппа̄йо. йе пана ваданти ‘‘на саран̣агаманам̣ нибба̄на̄рамман̣ам̣ хутва̄ паваттати, маггасса адхигататта̄ пана адхигатамева хоти екачча̄нам̣ тевиджджа̄дӣнам̣ локийавиджджа̄дайо вийа̄’’ти, тесам̣ локийамева саран̣агаманам̣ сийа̄, на локуттарам̣, тан̃ча айуттам̣ дувидхассапи иччхитаббатта̄.
танти локийасаран̣агаманам̣. саддха̄пат̣ила̄бхо ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄’’тиа̄дина̄. саддха̄мӯлика̄ти йатха̄вуттасаддха̄пуббан̇гама̄. самма̄дит̣т̣хи буддхасубуддхатам̣, дхаммасудхамматам̣, сан̇гхасуппат̣ипаттин̃ча локийа̄вабодхавасенева самма̄ н̃а̄йена дассанато. саддха̄мӯлика̄ ча самма̄дит̣т̣хӣти етена саддхӯпаниссайа̄ йатха̄вутталаккхан̣а̄ пан̃н̃а̄ локийасаран̣агамананти дассети. тена̄ха ‘‘дит̣т̣хиджукамманти вуччатӣ’’ти. дит̣т̣хийева аттано паччайехи уджу карӣйатӣти катва̄, дит̣т̣хи ва̄ уджу карӣйати етена̄ти дит̣т̣хиджукаммам̣, татха̄паватто читтуппа̄до. еван̃ча катва̄ ‘‘таппара̄йан̣ата̄ка̄раппаватто читтуппа̄до’’ти идан̃ча вачанам̣ саматтхитам̣ хоти, саддха̄пуббан̇гамасамма̄дит̣т̣хиггахан̣ам̣ пана читтуппа̄дасса таппадха̄ната̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣. саддха̄пат̣ила̄бхоти имина̄ ма̄та̄дӣхи усса̄хитада̄рака̄дӣнам̣ вийа н̃а̄н̣авиппайуттам̣ саран̣агаманам̣ дассети, самма̄дит̣т̣хӣти имина̄ н̃а̄н̣асампайуттам̣ саран̣агаманам̣.
тайидам̣ локийам̣ саран̣агаманам̣. атта̄ санниййа̄тӣйати аппӣйати париччаджӣйати етена̄ти аттасанниййа̄танам̣, йатха̄вуттам̣ дит̣т̣хиджукаммам̣. там̣ ратанаттайам̣ пара̄йан̣ам̣ пат̣исаран̣ам̣ етасса̄ти таппара̄йан̣о, пуггало читтуппа̄до ва̄, тасса бха̄во таппара̄йан̣ата̄, йатха̄вуттам̣ дит̣т̣хиджукаммамева. саран̣анти адхиппа̄йена сиссабха̄вам̣ антева̄сикабха̄вам̣ упагаччхати етена̄ти сиссабха̄вӯпагаманам̣. саран̣агамана̄дхиппа̄йенева пан̣ипатати етена̄ти пан̣ипа̄то. саббаттха йатха̄вуттадит̣т̣хиджукаммавасенева аттхо ведитаббо. аттапариччаджананти сам̣са̄радуккханиссаран̣аттхам̣ аттано аттхабха̄васса париччаджанам̣. еса найо сесесупи. буддха̄дӣнам̣йева̄ти авадха̄ран̣ам̣ аттасанниййа̄тана̄дӣсупи таттха таттха ваттаббам̣. еван̃хи тадан̃н̃аниваттанам̣ катам̣ хоти.
евам̣ аттасанниййа̄тана̄дӣни екена пака̄рена дассетва̄ ида̄ни апарехипи пака̄рехи дассетум̣ ‘‘апича̄’’тиа̄ди а̄раддхам̣. тена парийа̄йантарехипи аттасанниййа̄танам̣ катамева хоти аттхасса абхиннатта̄ти дассети. а̄л̣авака̄дӣнанти а̄ди-саддена са̄та̄гирихемавата̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. нану чете а̄л̣авака̄дайо маггенева а̄гатасаран̣агамана̄, катхам̣ тесам̣ таппара̄йан̣ата̄саран̣агаманам̣ вуттанти? маггена̄гатасаран̣агаманехипи ‘‘со ахам̣ вичарисса̄ми…пе… судхамматам̣ (сам̣. ни. 1.246; су. ни. 194). те майам̣ вичарисса̄ма, га̄ма̄ га̄мам̣ нага̄ нагам̣…пе… судхаммата’’нти (су. ни. 182) ча техи таппара̄йан̣ата̄ка̄расса паведитатта̄ татха̄ вуттам̣.
со панеса н̃а̄ти…пе… васена̄ти еттха н̃а̄тивасена, бхайавасена, а̄чарийавасена, даккхин̣еййавасена̄ти паччекам̣ ‘‘васена̄’’ти падам̣ йоджетаббам̣. таттха н̃а̄тивасена̄ти н̃а̄тибха̄вавасена. евам̣ сесесупи. даккхин̣еййапан̣ипа̄тена̄ти даккхин̣еййата̄хетукена пан̣ипатанена̄ти аттхо. итарехӣти н̃а̄тибха̄ва̄дивасаппаваттехи тӣхи пан̣ипа̄техи. итарехӣтиа̄дина̄ сан̇кхепато вуттаматтхам̣ виттха̄рато дассетум̣ ‘‘тасма̄’’тиа̄ди вуттам̣. вандатӣти пан̣ипа̄тасса лаккхан̣авачанам̣. еварӯпанти дит̣т̣хадхаммикам̣ сандха̄йа вадати. сампара̄йикан̃хи ниййа̄никам̣ ва̄ аниййа̄никам̣ ва̄ ануса̄саним̣ пачча̄сӣсанто даккхин̣еййапан̣ипа̄тамева каротӣти адхиппа̄йо. саран̣агаманаппабхедоти саран̣агаманавибха̄го.
арийамагго ева локуттарам̣ саран̣агамананти а̄ха ‘‘чатта̄ри са̄ман̃н̃апхала̄ни випа̄капхала’’нти. саббадуккхаккхайоти сакаласса ват̣т̣адуккхасса ануппа̄даниродхо. етанти ‘‘чатта̄ри арийасачча̄ни, саммаппан̃н̃а̄йа пассатӣ’’ти (дха. па. 190) евам̣ вуттам̣ арийасачча̄нам̣ дассанам̣.
ниччато анупагамана̄дивасена̄ти ниччанти аггахан̣а̄дивасена. ат̣т̣ха̄нанти хетуппат̣иккхепо. анавака̄соти паччайаппат̣иккхепо. убхайенапи ка̄ран̣амева пат̣иккхипати. йанти йена ка̄ран̣ена. дит̣т̣хисампанноти маггадит̣т̣хийа̄ саманна̄гато сота̄панно. кан̃чи сан̇кха̄ранти чатубхӯмакесу сан̇кхатасан̇кха̄ресу екасан̇кха̄рампи. ниччато упагаччхеййа̄ти ниччоти ган̣хеййа. сукхато упагаччхеййа̄ти ‘‘екантасукхӣ атта̄ хоти арого парам̣ маран̣а̄’’ти (дӣ. ни. 1.76, 79) евам̣ аттадит̣т̣хивасена сукхато га̄хам̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. дит̣т̣хивиппайуттачиттена пана арийаса̄вако парил̣а̄хавӯпасаманаттхам̣ маттахаттхипарита̄сито вийа чоккхабра̄хман̣о укка̄рабхӯмим̣ кан̃чи сан̇кха̄рам̣ сукхато упагаччхати. аттава̄ре касин̣а̄дипан̃н̃аттисан̇гахаттхам̣ ‘‘сан̇кха̄ра’’нти аватва̄ ‘‘кан̃чи дхамма’’нти вуттам̣. имесупи т̣ха̄несу чатубхӯмакавасенева париччхедо ведитаббо тебхӯмакавасенева ва̄. йам̣ йан̃хи путхуджджано га̄хавасена ган̣ха̄ти, тато тато арийаса̄вако га̄хам̣ винивет̣хети.
ма̄тарантиа̄дӣсу джаника̄ ма̄та̄, джанако пита̄, мануссабхӯто кхӣн̣а̄саво араха̄ти адхиппето. ким̣ пана арийаса̄вако ан̃н̃ам̣ джӣвита̄ воропеййа̄ти? етампи ат̣т̣ха̄нам̣, путхуджджанабха̄васса пана маха̄са̄ваджджабха̄вадассанаттхам̣ арийабха̄васса ча пхаладассанаттхам̣ евам̣ вуттам̣. падут̣т̣хачиттоти вадхакачиттена падут̣т̣хачитто. лохитам̣ уппа̄деййа̄ти джӣвама̄накасарӣре кхуддакамаккхика̄йа пиванаматтампи лохитам̣ уппа̄деййа. сан̇гхам̣ бхиндеййа̄ти сама̄насам̣ва̄сакам̣ сама̄насӣма̄йам̣ т̣хитам̣ сан̇гхам̣ ‘‘каммена уддесена вохаранто анусса̄ванена сала̄кагга̄хена̄’’ти (пари. 458) евам̣ вуттехи пан̃чахи ка̄ран̣ехи бхиндеййа. ан̃н̃ам̣ саттха̄ранти ан̃н̃ам̣ титтхакарам̣ ‘‘айам̣ ме саттха̄’’ти евам̣ ган̣хеййа̄ти нетам̣ т̣ха̄нам̣ виджджатӣти аттхо.
на те гамиссанти апа̄йанти те буддхам̣ саран̣ам̣ гата̄ таннимиттам̣ апа̄йам̣ на гамиссанти, девака̄йам̣ пана парипӯрессантӣти аттхо. дасахи т̣ха̄нехӣти дасахи ка̄ран̣ехи. адхиган̣хантӣти адхибхаванти.
вела̄масутта̄дивасена̄ти еттха ‘‘карӣсасса чатуттхабха̄гаппама̄н̣а̄нам̣ чатура̄сӣтисахассасан̇кха̄нам̣ суван̣н̣апа̄тирӯпийапа̄тикам̣сапа̄тӣнам̣ йатха̄ккамам̣ рӯпийасуван̣н̣ахиран̃н̃апӯра̄нам̣ сабба̄лан̇ка̄раппат̣иман̣д̣ита̄нам̣ чатура̄сӣтийа̄ хаттхисахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ ассасахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ ратхасахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ дхенусахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ кан̃н̃а̄сахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ паллан̇касахасса̄нам̣, чатура̄сӣтийа̄ ваттхакот̣исахасса̄нам̣, апарима̄н̣асса ча кхаджджабходжджа̄дибхедасса а̄ха̄расса париччаджанавасена саттама̄са̄дхика̄ни сатта сам̣ваччхара̄ни нирантарам̣ паваттавела̄мамаха̄да̄нато екасса сота̄паннасса диннада̄нам̣ махаппхалатарам̣. тато сатам̣ сота̄панна̄нам̣ диннада̄нато екасса сакада̄га̄мино, тато екасса ана̄га̄мино, тато екасса арахато, тато екасса паччекабуддхасса, тато самма̄самбуддхасса, тато буддхаппамукхасса сан̇гхасса диннада̄нам̣ махаппхалатарам̣, тато ча̄туддисам̣ сан̇гхам̣ уддисса виха̄ракаран̣ам̣, тато саран̣агаманам̣ махаппхалатара’’нти имаматтхам̣ пака̄сентасса вела̄масуттасса (а. ни. 9.20) васена. вуттан̃хетам̣ ‘‘йам̣, гахапати, вела̄мо бра̄хман̣о да̄нам̣ ада̄си маха̄да̄нам̣, йо екам̣ дит̣т̣хисампаннам̣ бходжеййа, идам̣ тато махаппхалатара’’нтиа̄ди (а. ни. 9.20). вела̄масутта̄дӣти а̄ди-саддена аггаппаса̄дасутта̄дӣнам̣ (а. ни. 4.34; итиву. 90) сан̇гахо дат̣т̣хаббо.
ан̃н̃а̄н̣ам̣ ваттхуттайасса гун̣а̄нам̣ аджа̄нанам̣ таттха саммохо, ‘‘буддхо ну кхо, на ну кхо’’тиа̄дина̄ вичикиччха̄ сам̣сайо. миччха̄н̃а̄н̣ам̣ тасса гун̣а̄нам̣ агун̣абха̄вапарикаппанена випарӣтагга̄хо. а̄ди-саддена ана̄дара̄га̄рава̄дӣнам̣ сан̇гахо. на маха̄джутиканти на уджджалам̣, апарисуддхам̣ апарийода̄танти аттхо. на маха̄виппха̄ранти анул̣а̄рам̣. са̄ваджджоти дит̣т̣хитан̣ха̄дивасена садосо. локийам̣ саран̣агаманам̣ сиккха̄сама̄да̄нам̣ вийа аггахитака̄лапариччхедам̣ джӣвитапарийантамева хоти, тасма̄ тасса кхандхабхедена бхедоти а̄ха ‘‘анаваджджо ка̄лакирийа̄йа̄’’ти. соти анаваджджо саран̣агаманабхедо. сатипи анаваджджатте ит̣т̣хапхалопи на хотӣти а̄ха ‘‘апхало’’ти. касма̄? авипа̄катта̄. на хи там̣ акусаланти.
ко упа̄сакоти сарӯпапуччха̄, тасма̄ ‘‘ким̣лаккхан̣о упа̄сако’’ти вуттам̣ хоти. касма̄ти хетупуччха̄. тена кена паваттинимиттена упа̄сакасаддо тасмим̣ пуггале нирул̣хоти дассети. тена̄ха ‘‘касма̄ упа̄сакоти вуччатӣ’’ти. саддасса абхидхеййо паваттинимиттам̣ тадаттхасса таббха̄вака̄ран̣ам̣. кимасса сӣланти кӣдисам̣ асса упа̄сакасса сӣлам̣, киттакена сӣлена̄йам̣ сӣласампанно на̄ма хотӣти аттхо. ко а̄джӣвоти ко асса самма̄а̄джӣво? со пана миччха̄джӣвасса париваджджанена хотӣти сопи вибхаджӣйатӣти. ка̄ випаттӣти ка̄ сӣласса, а̄джӣвасса ва̄ випатти. анантарасса хи видхи ва̄ пат̣иседхо ва̄ти. ка̄ сампатӣти еттха̄пи есева найо.
йо кочӣти кхаттийа̄дӣсу йо кочи. тена саран̣агаманамеветтха ка̄ран̣ам̣, на джа̄тиа̄дивисесоти дассети. упа̄санатоти тенева саран̣агаманена таттха ча саккаччакирийа̄йа а̄дарага̄равабахума̄на̄дийогена пайирупа̄санато. вераман̣ийоти верам̣ вуччати па̄н̣а̄типа̄та̄дидуссӣлйам̣, тасса ман̣анато хананато вина̄санато вераман̣ийо, пан̃ча виратийо виратиппадха̄натта̄ тасса сӣласса. тенева̄ха ‘‘пат̣ивирато хотӣ’’ти.
миччха̄ван̣иджджа̄ти на самма̄ван̣иджджа̄ айуттаван̣иджджа̄ аса̄руппаван̣иджджа̄. паха̄йа̄ти акаран̣енева паджахитва̄. дхаммена̄ти дхаммато анапетена. тена ан̃н̃ампи адхаммикам̣ джӣвикам̣ пат̣иккхипати. самена̄ти ависамена. тена ка̄йависама̄дидуччаритам̣ ваджджетва̄ ка̄йасама̄дина̄ сучаритена а̄джӣвам̣ дассети. саттхаван̣иджджа̄ти а̄йудхабхан̣д̣ам̣ катва̄ ва̄ ка̄ретва̄ ва̄ йатха̄катам̣ ва̄ пат̣илабхитва̄ тасса виккайо. саттаван̣иджджа̄ти мануссавиккайо. мам̣саван̣иджджа̄ти сӯнака̄ра̄дайо вийа мигасӯкара̄дике посетва̄ мам̣сам̣ сампа̄детва̄ виккайо. маджджаван̣иджджа̄ти йам̣ кин̃чи маджджам̣ йоджетва̄ тасса виккайо. висаван̣иджджа̄ти висам̣ йоджетва̄ висам̣ гахетва̄ ва̄ тасса виккайо. таттха саттхаван̣иджджа̄ паропародханимиттата̄йа акаран̣ӣйа̄ вутта̄. саттаван̣иджджа̄ абхуджиссабха̄вакаран̣ато, мам̣сависаван̣иджджа̄ вадхахетуто, маджджаван̣иджджа̄ пама̄дат̣т̣ха̄нато.
тассева̄ти пан̃чавераман̣илаккхан̣асса сӣласса чева пан̃чамиччха̄ван̣иджджа̄лаккхан̣асса а̄джӣвасса ча. випаттӣти бхедо пакопо ча. йа̄йа̄ти йа̄йа пат̣ипаттийа̄. чан̣д̣а̄лоти упа̄сакачан̣д̣а̄ло. маланти упа̄сакамалам̣. пат̣икут̣т̣хоти упа̄саканихӣно. буддха̄дӣсу каммакаммапхалесу ча саддха̄випарийа̄йо ассаддхийам̣ миччха̄дхимоккхо, йатха̄вуттена ассаддхийена саманна̄гато ассаддхо. йатха̄вуттасӣлавипаттиа̄джӣвавипаттивасена дуссӣло. ‘‘имина̄ дит̣т̣ха̄дина̄ идам̣ на̄ма ман̇галам̣ хотӣ’’ти – евам̣ ба̄ладжанапарикаппитакотӯхаласан̇кха̄тена дит̣т̣хасутамутаман̇галена саманна̄гато котӯхаламан̇галико. ман̇галам̣ паччетӣти дит̣т̣хаман̇гала̄дибхедам̣ ман̇галамева паттийа̄йати. но камманти каммассакатам̣ но паттийа̄йати. ито бахиддха̄ти ито саббан̃н̃убуддхаса̄санато бахиддха̄ ба̄хиракасамайе. даккхин̣еййам̣ парийесатӣти дуппат̣ипаннам̣ даккхин̣а̄рахасан̃н̃ӣ гавесати. пуббака̄рам̣ каротӣти да̄нама̄нана̄дикам̣ кусалакирийам̣ пат̣хаматарам̣ кароти. еттха ча даккхин̣еййапарийесанапуббака̄ре екам̣ катва̄ пан̃ча дхамма̄ ведитабба̄.
випаттийам̣ вуттавипарийа̄йена сампатти ведитабба̄. айам̣ пана висесо – чатуннампи париса̄нам̣ ратиджананат̣т̣хена упа̄сакова ратанам̣ упа̄сакаратанам̣. гун̣асобха̄киттисаддасугандхата̄хи упа̄сакова падумам̣ упа̄сакападумам̣. татха̄ упа̄сакапун̣д̣арӣко.
а̄димхӣти а̄диаттхе. кот̣ийанти парийантакот̣ийам̣. виха̄раггена̄ти оваракакот̣т̣ха̄сена, ‘‘имасмим̣ габбхе васанта̄нам̣ идам̣ на̄ма пхалам̣ па̄пун̣а̄тӣ’’тиа̄дӣна̄ там̣ там̣ васанат̣т̣ха̄накот̣т̣ха̄сена̄ти аттхо. аджджатанти аджджа иччева аттхо.
па̄н̣ехи упетанти имина̄ тасса саран̣агаманасса а̄па̄н̣акот̣икатам̣ дассенто ‘‘йа̄ва ме джӣвитам̣ паваттатӣ’’тиа̄дӣни ватва̄ пуна джӣвитенапи там̣ ваттхуттайам̣ пат̣ипӯдженто саран̣агаманам̣ раккха̄мӣти уппаннам̣ тасса бра̄хман̣асса адхиппа̄йам̣ вибха̄венто ‘‘ахан̃хӣ’’тиа̄дима̄ха. па̄н̣ехи упетанти хи йа̄ва ме па̄н̣а̄ дхаранти, та̄ва саран̣ам̣ упетам̣. упенто ча на ва̄ча̄маттена на екава̄рам̣ читтуппа̄даматтена, атха кхо па̄н̣а̄нам̣ париччаджанавасенапи йа̄ваджӣвам̣ упетанти еваметтха аттхо ведитаббо.
17-19. саттаме джа̄н̣уссон̣ӣти нетам̣ тасса ма̄та̄питӯхи катам̣ на̄мам̣, апича кхо т̣ха̄нантараппат̣ила̄бхаладдханти дассенто а̄ха ‘‘джа̄н̣уссон̣ӣти т̣ха̄нантарам̣ кира̄’’тиа̄ди. екам̣ т̣ха̄нантаранти екам̣ пурохитат̣т̣ха̄нам̣. ун̣хӣсаа̄дикакудхабхан̣д̣ехи саддхим̣ ладдхам̣ татха̄ часса ран̃н̃а̄ диннанти ваданти. тена̄ха ‘‘ран̃н̃о сантике ча ладдхаджа̄н̣уссон̣исакка̄ратта̄’’ти. сесаметтха утта̄намева. ат̣т̣хаманавамесу наттхи ваттаббам̣.
20-21. дасаме дунниккхиттанти дут̣т̣ху никкхиттам̣ падапачча̄бхат̣т̣хам̣ катва̄ манаси т̣хапитам̣. паджджати н̃а̄йати аттхо етена̄ти падам̣, аттхам̣ бйан̃джайати пака̄сетӣти бйан̃джанам̣, падамева. тенева̄ха ‘‘уппат̣ипа̄т̣ийа̄…пе… бйан̃джананти вуччатӣ’’ти. падасамуда̄йабйатирекена висум̣ па̄л̣и на̄ма наттхӣти а̄ха ‘‘убхайаметам̣ па̄л̣ийа̄ва на̄ма’’нти. пакат̣т̣ха̄нан̃хи вачанаппабандха̄нам̣ а̄л̣ийева па̄л̣ӣти вуччати. сесаметтха ека̄дасаман̃ча утта̄наттхамева.
адхикаран̣аваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. ба̄лаваггаван̣н̣ана̄
22-24. татийасса пат̣хамадутийататийа̄ни утта̄наттха̄нева.
25. чатуттхе нетабботи ан̃н̃ато а̄харитва̄ бодхетаббо, н̃а̄петабботи аттхо.
27. чхат̣т̣хе но чепи пат̣иччха̄детва̄ каронтӣти па̄н̣а̄типа̄та̄дӣни каронто сачепи аппат̣иччха̄детва̄ каронти. пат̣иччханнамева̄ти вин̃н̃ӯхи гарахитаббабха̄вато пат̣иччха̄дана̄рахатта̄ пат̣иччханнамева̄ти вуччати. авӣчиа̄дайо падесависеса̄ таттхӯпапанна̄ сатта̄ ча нирайаггахан̣ена гахита̄ти а̄ха ‘‘нирайоти сахока̄сака̄ кхандха̄’’ти. тираччха̄найони на̄ма висум̣ падесависесо наттхӣти а̄ха ‘‘тираччха̄найонийам̣ кхандха̄ва лаббхантӣ’’ти.
31. дасаме аттхо пхалам̣ тададхӣнавуттита̄йа васо етасса̄ти аттхавасо, хетӯти а̄ха ‘‘аттхавасети ка̄ран̣а̄нӣ’’ти. аран̃н̃аванапаттха̄нӣти аран̃н̃алаккхан̣аппатта̄ни ванапаттха̄ни. ванапаттха-саддо хи сан̣д̣абхӯте руккхасамӯхепи ваттатӣти аран̃н̃аггахан̣ам̣. ванӣйати вивекака̄мехи бхаджӣйати, вануте ва̄ те аттасампаттийа̄ васанаттха̄йа йа̄чанто вийа хотӣти ванам̣, патит̣т̣хаханти еттха вивекака̄ма̄ йатха̄дхиппетависеса̄дхигамена̄ти паттхам̣, ванесу паттхам̣ гаханат̣т̣ха̄не сена̄санам̣ ванапаттхам̣. кин̃ча̄пӣти ануджа̄нанасамбха̄ванаттхе нипа̄то. ким̣ ануджа̄на̄ти? ниппарийа̄йато аран̃н̃абха̄вам̣ га̄мато бахи аран̃н̃анти. тена̄ха ‘‘ниппарийа̄йена̄’’тиа̄ди. ким̣ самбха̄вети? а̄ран̃н̃акан̇ганиппха̄дакаттам̣. йан̃хи а̄ран̃н̃акан̇ганиппха̄дакам̣, там̣ висесато аран̃н̃анти ваттаббанти. тена̄ха ‘‘йам̣ там̣ пан̃чадханусатика’’нтиа̄ди. никкхамитва̄ бахи индакхӣла̄ти индакхӣлато бахи никкхамитва̄, тато бахи пат̣т̣ха̄йа̄ти аттхо. бахи индакхӣла̄ти ва̄ йаттха две тӣн̣и индакхӣла̄ни, таттха бахиддха̄ индакхӣлато пат̣т̣ха̄йа. йаттха там̣ наттхи, тадарахат̣т̣ха̄нато пат̣т̣ха̄йа̄ти ваданти. га̄мантанти га̄масамӣпам̣. анупача̄рат̣т̣ха̄нанти ниччакиччавасена на упачаритаббат̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха ‘‘йаттха на касӣйати на вапӣйатӣ’’ти.
аттано ча дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ранти етена саттха̄ аттано вивека̄бхиратим̣ пака̄сети. таттха дит̣т̣хадхаммо на̄ма айам̣ паччаккхо аттабха̄во, сукхавиха̄ро на̄ма чатуннам̣ ирийа̄патхавиха̄ра̄нам̣ пха̄сута̄. екакасса хи аран̃н̃е антамасо учча̄равасса̄вакиччам̣ упа̄да̄йа саббе ирийа̄патха̄ пха̄сука̄ хонти, тасма̄ дит̣т̣хадхамме сукхавиха̄рам̣ дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄ранти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо.
паччхиман̃ча джанатам̣ анукампама̄ноти катхам̣ аран̃н̃ава̄сена паччхима̄ джаната̄ анукампита̄ хоти? саддха̄паббаджита̄ хи кулапутта̄ бхагавато аран̃н̃ава̄сам̣ дисва̄ ‘‘бхагава̄пи на̄ма аран̃н̃асена̄сана̄ни на мун̃чати, йасса неваттхи парин̃н̃а̄таббам̣ на паха̄таббам̣ на бха̄ветаббам̣ на саччхика̄таббам̣, киман̇гам̣ пана майа’’нти чинтетва̄ таттха васитаббамева ман̃н̃иссанти, евам̣ кхиппамева дуккхассантакара̄ бхависсанти. евам̣ паччхима̄ джаната̄ анукампита̄ хоти. етаматтхам̣ дассенто а̄ха ‘‘паччхиме мама са̄ваке анукампанто’’ти.
32. ека̄дасаме виджджам̣ бхаджантӣти виджджа̄бха̄гийа̄, виджджа̄бха̄ге виджджа̄кот̣т̣ха̄се ваттантӣтипи виджджа̄бха̄гийа̄. падам̣ паччхиндатӣти маггачиттасса патит̣т̣хам̣ упаччхиндати, маггачиттам̣ патит̣т̣ха̄петум̣ на детӣти аттхо. уббат̣т̣етва̄ти самуччхедавасена самӯлам̣ уддхаритва̄. ат̣т̣хасу т̣ха̄несӯти буддха̄дӣсу ат̣т̣хасу т̣ха̄несу. ра̄гасса кхайавира̄гена̄ти ра̄гасса кхайасан̇кха̄тена вира̄гена, ра̄гасса ануппаттидхаммата̄па̄данена̄ти вуттам̣ хоти.
ба̄лаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. самачиттаваггаван̣н̣ана̄
33. чатуттхасса пат̣хаме бхаванти еттха патит̣т̣хахантӣти бхӯми, асаппуриса̄нам̣ бхӯми асаппурисабхӯми. саппурисабхӯмийампи есева найо. катам̣ на джа̄на̄тӣти акатан̃н̃ӯ, асаматтхасама̄сойам̣ гамакатта̄ ‘‘асӯрийапасса̄’’тиа̄дӣсу вийа. тена̄ха ‘‘катам̣ на джа̄на̄тӣ’’ти. акатаведӣти еттха̄пи есева найо. па̄кат̣ам̣ катва̄ на джа̄на̄тӣти ‘‘идан̃чидан̃ча майхам̣ имина̄ ката’’нти сан̇гхамаджджхаган̣амаджджха̄дӣсу па̄кат̣ам̣ катва̄ на джа̄на̄ти, на пака̄сетӣти вуттам̣ хоти. упан̃н̃а̄танти тхомана̄васена упагантва̄ н̃а̄там̣. тена̄ха ‘‘ван̣н̣ита’’нтиа̄ди.
34. дутийе вассасатапарима̄н̣ама̄йу асса̄ти вассасата̄йуко, вассасата̄йукатан̃ча вассасата̄йукака̄ле джа̄тассева хоти, на̄н̃н̃асса̄ти а̄ха ‘‘вассасата̄йукака̄ле джа̄то’’ти. вассасатам̣ джӣвати сӣлена̄ти вассасатаджӣвӣ. вассасатанти ча аччантасам̣йоге упайогавачанам̣. тена̄ха ‘‘сакалам̣ вассасатам̣ джӣванто’’ти. ма̄та̄питӯнам̣ ма̄та̄ва бахӯпака̄ратара̄ти тасса̄йева падха̄набха̄вена пат̣ика̄таббатта̄ даккхин̣ам̣ ам̣сакӯт̣ам̣ ваданти. хадайалохитам̣ па̄йетва̄ти кхӣрам̣ сандха̄йа вадати. лохитан̃хи кхӣрабха̄вена парин̣а̄мам̣ гаччхати. тйа̄сса̄ти те асса. сесаметтха утта̄намева.
35. татийе тенупасан̇камӣти еттха йена̄дхиппа̄йена со бра̄хман̣о бхагавантам̣ упасан̇ками, там̣ па̄кат̣ам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘со хи бра̄хман̣о’’тиа̄дима̄ха. вираджджханапан̃ханти йам̣ пан̃хам̣ пут̣т̣хо вираджджхитва̄ катхеси, авипарӣтам̣ катва̄ сампа̄детум̣ на саккоти, та̄дисам̣ пан̃ханти аттхо. убхатокот̣икам̣ пан̃ханти убхохи кот̣ӣхи йуттам̣ пан̃хам̣. ‘‘ким̣ва̄дӣ бхавам̣ готамо’’ти хи пут̣т̣хо ‘‘кирийава̄димхӣ’’ти ва̄ вадеййа ‘‘акирийава̄димхӣ’’ти ва̄, тасма̄ имасса пан̃хасса виссаджджане ‘‘кирийава̄димхӣ’’ти ека̄ кот̣и, ‘‘акирийава̄димхӣ’’ти дутийа̄ти кот̣идвайайутто айам̣ пан̃хо. уггилитунти две кот̣ийо мочетва̄ катхетум̣ асакконто бахи нӣхаритум̣ аттхато апанетум̣ на саккхиссати. две кот̣ийо моченто хи там̣ бахи нӣхарати на̄ма. ниггилитунти пуччха̄йа досам̣ датва̄ ха̄ретум̣ асакконто павесетум̣ на саккхиссати. таттха досам̣ датва̄ ха̄ренто хи гилитва̄ вийа адассанам̣ гаменто павесети на̄ма. ким̣ладдхикоти ким̣ддит̣т̣хико. ваданти етена̄ти ва̄до, дит̣т̣хи. ко ва̄до етасса̄ти ким̣ва̄дӣ. кимаккха̄йӣти кимабхидха̄йӣ, кӣдисӣ дхаммакатха̄. тена̄ха ‘‘ким̣ на̄ма…пе… пуччхатӣ’’ти. сесаметтха утта̄намева.
36. чатуттхе даккхин̣ам̣ арахантӣти даккхин̣еййа̄. а̄хунам̣ вуччати да̄нам̣, там̣ арахантӣти а̄хунеййа̄.
37. пан̃чаме катхамайам̣ мига̄рама̄та̄ на̄ма джа̄та̄ти а̄ха ‘‘са̄ хӣ’’тиа̄ди. саббаджет̣т̣хакасса путтасса̄ти аттано путтесу саббапат̣хамам̣ джа̄тасса путтасса. аййакасет̣т̣хинова сама̄нана̄макатта̄ти мига̄расет̣т̣хина̄ ева садисана̄макатта̄. тасса̄ кира саббаджет̣т̣хасса путтасса на̄маггахан̣адивасе аййакасса мига̄расет̣т̣хиссева на̄мам̣ акам̣су. анибаддхава̄со хутва̄ти екасмим̣йева виха̄ре нибаддхава̄со ахутва̄. дхувапарибхога̄нӣти нийатапарибхога̄ни. нану бхагава̄ када̄чи ча̄рикампи паккамати, катхам̣ та̄ни сена̄сана̄ни дхувапарибхогена парибхун̃джӣти а̄ха ‘‘утувассам̣ ча̄рикам̣ чаритва̄пӣ’’тиа̄ди. таттха утувассанти хемантагимхе сандха̄йа вадати. маггам̣ т̣хапетва̄ти тхерасса а̄гаманамаггам̣ т̣хапетва̄. ун̣хавала̄хака̄ти ун̣хаутуно паччайабхӯтамегхама̄ла̄самут̣т̣ха̄пака̄ девапутта̄. тесам̣ кира татха̄читтуппа̄дасамака̄ламева йатхиччхитам̣ т̣ха̄нам̣ ун̣хам̣ пхарама̄на̄, вала̄хакама̄ла̄ на̄тибахала̄ ито чито набхам̣ чха̄дентӣ видха̄вати. еса найо сӣтавала̄хакавассавала̄хака̄су. аббхавала̄хака̄ пана девата̄ сӣтун̣хавассехи вина̄ кевалам̣ аббхапат̣алассева самут̣т̣ха̄пака̄ ведитабба̄. кевалам̣ ва̄ ва̄тассева, тенева девата̄ ва̄тавала̄хака̄.
еттха ча йам̣ васса̄не ча сисире ча аббхам̣ уппаджджати, там̣ утусамут̣т̣ха̄нам̣ па̄катикамева. йам̣ пана аббхамхийева атиаббхам̣ сатта̄хампи чандасӯрийе чха̄детва̄ екандхака̄рам̣ кароти, йан̃ча читтавеса̄кхама̄сесу аббхам̣, там̣ девата̄нубха̄вена уппаннам̣ аббханти ведитаббам̣. йо ча тасмим̣ тасмим̣ утумхи уттарадаккхин̣а̄дипакатива̄то хоти, айам̣ утусамут̣т̣ха̄но. ва̄тепи ванаруккхаккхандха̄диппада̄лано атива̄то на̄ма аттхи. айан̃чева, йо ча ан̃н̃опи ака̄лава̄то, айан̃ча девата̄нубха̄вена ниббатто. йам̣ гимха̄не ун̣хам̣, там̣ утусамут̣т̣ха̄никам̣ па̄катимева. йам̣ пана ун̣хепи атиун̣хам̣ сӣтака̄ле ча уппаннам̣ ун̣хам̣, там̣ девата̄нубха̄вена ниббаттам̣. йам̣ васса̄не ча хеманте ча сӣтам̣ хоти, там̣ утусамут̣т̣ха̄намева. йам̣ пана сӣтепи атисӣтам̣, гимхе ча уппаннам̣ сӣтам̣, там̣ девата̄нубха̄вена ниббаттам̣. йам̣ вассике чатта̄ро ма̄се вассам̣, там̣ утусамут̣т̣ха̄намева, йам̣ пана вассейева ативассам̣, йан̃ча читтавеса̄кхама̄сесу вассам̣, там̣ девата̄нубха̄вена ниббаттам̣.
татридам̣ ваттху – еко кира вассавала̄хакадевапутто тагаракӯт̣ава̄сикхӣн̣а̄саваттхерасса сантикам̣ гантва̄ вандитва̄ ат̣т̣ха̄си. тхеро – ‘‘коси тва’’нти пуччхи. ахам̣, бханте, вассавала̄хако девапуттоти. тумха̄кам̣ кира читтена дево вассатӣти? а̄ма, бхантети. пасситука̄ма̄ майанти. темиссатха, бхантети. мегхасӣсам̣ ва̄ гаджджитам̣ ва̄ на пан̃н̃а̄йати, катхам̣ темисса̄ма̄ти? бханте, амха̄кам̣ читтена дево вассати, тумхе пан̣н̣аса̄лам̣ пависатха̄ти. са̄дху девапутта̄ти па̄де дховитва̄ пан̣н̣аса̄лам̣ па̄виси. девапутто тасмим̣ пависантейева екам̣ гӣтам̣ га̄йитва̄ хаттхам̣ уккхипи, саманта̄ тийоджанат̣т̣ха̄нам̣ екамегхам̣ ахоси. тхеро ад̣д̣хатинто пан̣н̣аса̄лам̣ павит̣т̣хоти.
ка̄мам̣ хет̣т̣ха̄ вутта̄пи девата̄ ча̄тумаха̄ра̄джика̄ва, та̄ пана тена тена висесена ватва̄ ида̄ни тадан̃н̃е пат̣хамабхӯмике ка̄ма̄вачарадеве са̄ман̃н̃ато ган̣ханто ‘‘ча̄тумаха̄ра̄джика̄’’ти а̄ха. дхатарат̣т̣хавирӯл̣хакавирӯпаккхакуверасан̇кха̄та̄ чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но етесанти ча̄тумаха̄ра̄джика̄, те синерусса паббатасса вемаджджхе хонти. тесу паббатат̣т̣хака̄пи аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄пи. тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄. кхид̣д̣а̄падосика̄ манопадосика̄ чандима̄ девапутто сӯрийо девапуттоти ете саббепи ча̄тумаха̄ра̄джикадевалокат̣т̣ха̄ ева.
та̄ватим̣са̄ти та̄ватим̣са̄нам̣ дева̄нам̣ на̄мам̣, тепи аттхи паббатат̣т̣хака̄, аттхи а̄ка̄сат̣т̣хака̄, тесам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ патта̄. татха̄ йа̄ма̄дӣнам̣. екадевалокепи хи дева̄нам̣ парампара̄ чаккава̄л̣апаббатам̣ аппатта̄ на̄ма наттхи. таттха магхена ма̄н̣авена саддхим̣ мачалага̄ме ка̄лам̣ катва̄ теттим̣са сахапун̃н̃ака̄рино еттха ниббатта̄ти там̣ сахача̄ритам̣ т̣ха̄нам̣ теттим̣сам̣, тадева та̄ватим̣сам̣, там̣ нива̄со етесанти та̄ватим̣са̄ти ваданти. йасма̄ пана сесачаккава̄л̣есупи чхака̄ма̄вачарадевалока̄ аттхи. вуттампи четам̣ ‘‘сахассам̣ ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ сахассам̣ та̄ватим̣са̄на’’нти (а. ни. 3.81). тасма̄ на̄мапан̣н̣аттийевеса̄ тасса девалокасса̄ти ведитабба̄. дуккхато йа̄та̄ апайа̄та̄ти йа̄ма̄. аттано сирисампаттийа̄ тусам̣ ита̄ гата̄ти тусита̄. нимма̄не рати етесанти нимма̄наратино. васаваттӣ девата̄ти параниммитавасаваттино дева̄. параниммитесу бхогесу васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттино.
брӯхито паривуддхо техи техи джха̄на̄дӣхи висит̣т̣хехи гун̣ехӣти брахма̄. ван̣н̣авантата̄йа чева дӣгха̄йуката̄йа ча брахмапа̄рисаджджа̄дӣхи маханто брахма̄ти маха̄брахма̄. тасса париса̄йам̣ бхава̄ парича̄рика̄ти брахмапа̄рисаджджа̄. тассева пурохитат̣т̣ха̄не т̣хита̄ти брахмапурохита̄. а̄бхассарехи паритта̄ а̄бха̄ етесанти паритта̄бха̄. аппама̄н̣а̄ а̄бха̄ етесанти аппама̄н̣а̄бха̄. дӣпика̄йа аччи вийа етесам̣ сарӣрато а̄бха̄ чхиджджитва̄ чхиджджитва̄ патантӣ вийа сарати виссаратӣти а̄бхассара̄, йатха̄вуттаппабха̄йа а̄бха̄санасӣла̄ ва̄ а̄бхассара̄. субха̄ти собхана̄ пабха̄. субха̄ти хи екаггхана̄ ниччала̄ сарӣра̄бха̄ вуччати, са̄ паритта̄ субха̄ етесанти париттасубха̄. аппама̄н̣а̄ субха̄ етесанти аппама̄н̣асубха̄. субхена окин̣н̣а̄ викин̣н̣а̄, субхена сарӣраппабха̄ван̣н̣ена екаггхана̄ суван̣н̣аман̃джӯса̄йа т̣хапитасампаджджалитакан̃чанапин̣д̣асассирика̄ти субхакин̣н̣а̄. таттха собхана̄йа пабха̄йа кин̣н̣а̄ субха̄кин̣н̣а̄ти ваттаббе бха̄-саддасса рассаттам̣ антима н̣а-ка̄расса ха-ка̄ран̃ча катва̄ ‘‘субхакин̣ха̄’’ти вуттам̣. випулапхала̄ вехаппхала̄. випулапхала̄ти ча випуласантасукхаван̣н̣а̄дипхала̄. аппакена ка̄лена аттано т̣ха̄нам̣ на виджахантӣти авиха̄. кеначи на тапанӣйа̄ти атаппа̄. акиччхена сукхена пасситабба̄ манун̃н̃арӯпата̄йа̄ти судасса̄. супарисуддхадассаната̄йа самма̄ пассанти сӣлена̄ти судассӣ. уккат̣т̣хасампаттӣхи йогато наттхи етесам̣ канит̣т̣ха̄ сампаттӣти аканит̣т̣ха̄.
ка̄йасаккхӣхӣти на̄мака̄йена десана̄йа сампат̣иччханавасена саккхибхӯтехи. хала̄халанти кола̄халам̣. махаггатачиттена̄ти чатуттхаджджха̄напа̄дакена абхин̃н̃а̄читтена.
нану ча ‘‘аджджхаттанти ка̄мабхаво, бахиддха̄ти рӯпа̄рӯпабхаво’’ти ча айуттаметам̣? йасмин̃хи бхаве сатта̄ бахутарам̣ ка̄лам̣ васанти, со несам̣ аджджхаттам̣. йасмин̃ча аппатарам̣ ка̄лам̣ васанти, со несам̣ бахиддха̄ти ваттум̣ йуттам̣. рӯпа̄рӯпабхаве ча сатта̄ чиратарам̣ васанти, аппатарам̣ ка̄мабхаве, тасма̄ ‘‘аджджхаттанти ка̄мабхаво, бахиддха̄ти рӯпа̄рӯпабхаво’’ти касма̄ вуттанти а̄ха ‘‘кин̃ча̄пӣ’’тиа̄ди. чатуттхамева кот̣т̣ха̄санти виват̣т̣ат̣т̣ха̄йисан̇кха̄там̣ чатуттхам̣ асан̇кхйеййакаппам̣. итаресӯти сам̣ват̣т̣асам̣ват̣т̣ат̣т̣ха̄йививат̣т̣асан̇кха̄тесу тӣсу асан̇кхйеййакаппесу. а̄лайоти сан̇го. паттхана̄ти ‘‘катхам̣ на̄ма татрӯпапанна̄ бхависса̄ма̄’’ти абхипаттхана̄. абхила̄соти татрӯпападжджитука̄мата̄. тасма̄тиа̄дина̄ йатха̄вуттаматтхам̣ нигамети.
еттха̄йам̣ адхиппа̄йо – кассачипи килесасса авиккхамбхитатта̄ кеначипи пака̄рена виккхамбханаматтенапи авимутто ка̄мабхаво аджджхаттаггахан̣асса атта̄нам̣ адхикичча уддисса паваттагга̄хасса висесапаччайоти аджджхаттам̣ на̄ма. таттха бандханам̣ аджджхаттасам̣йоджанам̣, тена сам̣йутто аджджхаттасам̣йоджано. таббипарийа̄йато бахиддха̄сам̣йоджаноти.
чхандара̄гавасенева аджджхаттасам̣йоджанам̣ бахиддха̄сам̣йоджанан̃ча пуггалам̣ дассетва̄ ида̄ни орамбха̄гийауддхамбха̄гийасам̣йоджанавасенапи дассетум̣ ‘‘орамбха̄гийа̄ни ва̄’’тиа̄дима̄ха. орам̣ вуччати ка̄мадха̄ту, пат̣исандхийа̄ паччайабха̄вена там̣ орам̣ бхаджантӣти орамбха̄гийа̄ни. таттха ча каммуна̄ випа̄кам̣ саттена ча дуккхам̣ сам̣йоджентӣти сам̣йоджана̄ни, сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄сака̄мара̄гапат̣игха̄. уддхам̣ вуччати рӯпа̄рӯпадха̄ту, вуттанайенетам̣ уддхам̣ бхаджантӣти уддхамбха̄гийа̄ни, сам̣йоджана̄ни. рӯпара̄га̄рӯпара̄гама̄нуддхачча̄виджджа̄. атха ва̄ орамбха̄го вуччати ка̄мадха̄ту рӯпа̄рӯпабхавато хет̣т̣ха̄бхӯтатта̄, татрӯпапаттийа̄ паччайабха̄вато орамбха̄гасса хита̄нӣти орамбха̄гийа̄ни йатха̄ ‘‘ваччха̄його духако’’ти. уддхамбха̄го на̄ма махаггатабха̄во, тасса хита̄ни уддхамбха̄гийа̄ни. па̄десу баддхапа̄са̄н̣о вийа пан̃чорамбха̄гийасам̣йоджана̄ни хет̣т̣ха̄ а̄кад̣д̣хама̄на̄ка̄ра̄ни хонти. хаттхехи гахитаруккхаса̄кха̄ вийа пан̃чуддхамбха̄гийасам̣йоджана̄ни упари а̄кад̣д̣хама̄на̄ка̄ра̄ни. йесан̃хи сакка̄йадит̣т̣хиа̄дӣни аппахӣна̄ни, те бхаваггепи ниббатте ета̄ни а̄кад̣д̣хитва̄ ка̄мабхавейева па̄тенти, тасма̄ ета̄ни пан̃ча гаччхантам̣ ва̄ренти, гатам̣ пуна а̄ненти. рӯпара̄га̄дӣни пан̃ча гаччхантам̣ на ва̄ренти, а̄гантум̣ пана на денти.
асамуччхиннесу орамбха̄гийасам̣йоджанесу ладдхапаччайесу уддхамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни аган̣анӯпага̄ни хонтӣти лаббхама̄на̄нампи путхуджджана̄нам̣ васена авибхаджитва̄ арийа̄нам̣ йогавасена вибхаджитука̄мо ‘‘убхайампи чета’’нтиа̄дима̄ха. таттха ват̣т̣анисситамаха̄джанасса̄ти путхуджджане сандха̄йа вадати. дведха̄ париччхинноти ка̄масугатирӯпа̄рӯпабхававасена двӣхи пака̄рехи париччхинно.
ваччхакаса̄лопамам̣ утта̄наттхамева. опаммасам̣сандане пана кассачи килесасса авиккхамбхитатта̄, катхан̃чипи авимутто ка̄мабхаво аджджхаттаггахан̣асса висесапаччайатта̄, имесам̣ сатта̄нам̣ аббхантарат̣т̣хена анто на̄ма. рӯпа̄рӯпабхаво таббипарийа̄йато бахи на̄ма. татха̄ хи йасса орамбха̄гийа̄ни сам̣йоджана̄ни аппахӣна̄ни, со аджджхаттасам̣йоджано вутто. йасса та̄ни пахӣна̄ни, со бахиддха̄сам̣йоджано. тасма̄ анто асамуччхиннабандханата̄йа бахи ча паваттама̄набхаван̇гасанта̄ната̄йа антобаддхо бахисайито на̄ма. нирантараппаваттабхаван̇гасанта̄навасена хи сайитавоха̄ро. ка̄мам̣ несам̣ бахибандханампи асамуччхиннам̣, антобандханасса пана мӯлата̄йа евам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘сам̣йоджанам̣ пана тесам̣ ка̄ма̄вачарӯпанибаддхамева̄’’ти. имина̄ найена сесаттайепи аттхо ведитаббо.
етта̄вата̄ ча кира̄ти кира-саддо аручисам̣сӯчанаттхо. тенеттха а̄чарийава̄дасса аттано аруччанабха̄вам̣ дӣпети. ‘‘сӣлава̄’’ти ана̄мат̣т̣хависесаса̄ман̃н̃ато сӣласан̇кхепена гахитам̣, тан̃ча чатуббидханти а̄чарийаттхеро ‘‘чатупа̄рисуддхисӣлам̣ уддиситва̄’’ти а̄ха. таттха̄ти чатупа̄рисуддхисӣлесу. джет̣т̣хакасӣланти падха̄насӣлам̣. убхайаттха̄ти уддесаниддесесу, ниддесе вийа уддесепи па̄тимоккхасам̣варова тхерена вутто ‘‘сӣлава̄’’ти вуттатта̄ти адхиппа̄йо. сӣлаггахан̣ан̃хи па̄л̣ийам̣ па̄тимоккхасам̣варавасенева а̄гатам̣. тена̄ха ‘‘па̄тимоккхасам̣варойева̄’’тиа̄ди. таттха авадха̄ран̣ена итаресам̣ тин̣н̣ам̣ екадесена па̄тимоккхантогадхабха̄вам̣ дӣпети. татха̄ хи анолокийолокане а̄джӣвахету ча сиккха̄падавӣтиккаме гила̄напаччайасса апаччавеккхитапарибхоге ча а̄патти вихита̄ти. тӣн̣ӣти индрийасам̣варасӣла̄дӣни. сӣланти вуттат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма аттхӣти сӣлапарийа̄йена тесам̣ каттхачи сутте гахитат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма ким̣ аттхи йатха̄ ‘‘па̄тимоккхасам̣варо’’ти? а̄чарийасса саммукхата̄йа аппат̣иккхипанто упача̄рена пуччханто вийа вадати. тена̄ха ‘‘анануджа̄нанто’’ти. чхадва̄рараккха̄маттакамева̄ти тасса саллахукабха̄вама̄ха читта̄дхит̣т̣ха̄набха̄ваматтена пат̣ипа̄катикабха̄ва̄паттито. итарадвайепи есева найо. паччайуппаттиматтаканти пхалена хетум̣ дассети. уппа̄данахетука̄ хи паччайа̄нам̣ уппатти. идаматтханти идам̣ пайоджанам̣ имасса паччайасса парибхун̃джанети адхиппа̄йо. ниппарийа̄йена̄ти имина̄ индрийасам̣вара̄дӣни тӣн̣и падха̄насса сӣласса парипа̄ланавасена паваттийа̄ парийа̄йасӣла̄ни на̄ма̄ти дассети. ида̄ни па̄тимоккхасам̣варассева падха̄набха̄вам̣ бйатирекато анвайато ча упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йасса̄’’тиа̄дима̄ха. таттха со па̄тимоккхасам̣варо. сеса̄ни индрийасам̣вара̄дӣни.
па̄тимоккхасам̣варасам̣вутоти йо хи нам̣ па̄ти раккхати, там̣ моккхети мочети а̄па̄йика̄дӣхи дуккхехӣти па̄тимоккханти ладдхана̄мена сиккха̄падасӣлена пихитака̄йавачӣдва̄ро. со пана йасма̄ евам̣бхӯто тена саманна̄гато на̄ма хоти, тасма̄ вуттам̣ ‘‘па̄тӣмоккхасам̣варена саманна̄гато’’ти.
апаро найо – килеса̄нам̣ балавабха̄вато, па̄пакирийа̄йа ча сукарабха̄вато, пун̃н̃акирийа̄йа ча дуккарабха̄вато бахуккхаттум̣ апа̄йесу патанасӣлоти па̄тӣ, путхуджджано. аниччата̄йа ва̄ бхава̄дӣсу каммавегаккхитто гхат̣ийантам̣ вийа анават̣т̣ха̄нена париббхаманато гаманато гаманасӣлоти па̄тӣ, маран̣авасена тамхи тамхи саттаника̄йе аттабха̄васса па̄танасӣло ва̄ па̄тӣ, саттасанта̄но, читтамева ва̄. там̣ па̄тим̣ сам̣са̄радуккхато моккхетӣти па̄тимоккхам̣. читтасса хи вимоккхена сатто вимуттоти вуччати. вуттан̃хи ‘‘читтавода̄на̄ висуджджхантӣ’’ти, ‘‘анупа̄да̄йа а̄савехи читтам̣ вимутта’’нти (маха̄ва. 28) ча.
атха ва̄ авиджджа̄дина̄ хетуна̄ сам̣са̄ре патати гаччхати паваттатӣти па̄ти, ‘‘авиджджа̄нӣваран̣а̄нам̣ сатта̄нам̣ тан̣ха̄сам̣йоджана̄нам̣ сандха̄ватам̣ сам̣сарата’’нти (сам̣. ни. 2.124) хи вуттам̣, тасса па̄тино саттасса тан̣ха̄дисам̣килесаттайато моккхо етена̄ти па̄тимоккхо. ‘‘кан̣т̣хека̄л̣о’’тиа̄дӣнам̣ вийасса сама̄сасиддхи ведитабба̄.
атха ва̄ па̄тети винипа̄тети дуккхети па̄ти, читтам̣. вуттан̃хи –
‘‘читтена нӣйате локо, читтена парикассатӣ’’ти; (сам̣. ни. 1.62);
тасса па̄тино моккхо етена̄ти па̄тимоккхо. патати ва̄ етена апа̄йадуккхе сам̣са̄радуккхе ча̄ти па̄ти, тан̣ха̄дисам̣килесо. вуттан̃хи –
‘‘тан̣ха̄ джанехи пурисам̣, (сам̣. ни. 1.56-57) тан̣ха̄дутийо пурисо’’ти (итиву. 15, 105; а. ни. 4.9) ча а̄ди;
тато па̄тито моккхоти па̄тимоккхо.
атха ва̄ патати еттха̄ти па̄ти, чха аджджхаттикаба̄хира̄ни а̄йатана̄ни. вуттан̃хи –
‘‘чхасу локо самуппанно, чхасу куббати сантхава’’нти (сам̣. ни. 1.70; су. ни. 171);
тато чхааджджхаттикаба̄хира̄йатанасан̇кха̄тато па̄тито моккхоти па̄тимоккхо.
атха ва̄ па̄то винипа̄то асса аттхӣти па̄тӣ, сам̣са̄ро. тато моккхоти па̄тимоккхо.
атха ва̄ саббалока̄дхипатибха̄вато дхаммиссаро бхагава̄ ‘‘патӣ’’ти вуччати, муччати етена̄ти моккхо, патино моккхо патимоккхо тена пан̃н̃аттатта̄ти, патимоккхо ева па̄тимоккхо. саббагун̣а̄нам̣ ва̄ мӯлабха̄вато уттамат̣т̣хена пати ча со йатха̄вуттат̣т̣хена моккхо ча̄ти патимоккхо, патимоккхо ева па̄тимоккхо. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘па̄тимоккханти а̄диметам̣ мукхаметам̣ памукхамета’’нти (маха̄ва. 135) виттха̄ро.
атха ва̄ па-ити пака̄ре, атӣти аччантаттхе нипа̄то, тасма̄ пака̄рехи аччантам̣ моккхетӣти па̄тимоккхо. идан̃хи сӣлам̣ сайам̣ тадан̇гавасена, сама̄дхисахитам̣ пан̃н̃а̄сахитан̃ча виккхамбханавасена, самуччхедавасена ча аччантам̣ моккхети мочетӣти па̄тимоккхо. пати пати моккхоти ва̄ патимоккхо, тамха̄ тамха̄ вӣтиккамадосато паччекам̣ моккхоти аттхо. патимоккхо ева па̄тимоккхо. моккхо ва̄ нибба̄нам̣, тасса моккхасса патибимбабхӯтоти патимоккхо. сӣласам̣варо хи сӯрийасса арун̣уггаманам̣ вийа нибба̄насса удайабхӯто таппат̣ибха̄го вийа йатха̄рахам̣ килесанибба̄панато патимоккхам̣, патимоккхам̣йева па̄тимоккхам̣.
атха ва̄ моккхам̣ пати ваттати, моккха̄бхимукханти ва̄ патимоккхам̣, патимоккхамева па̄тимоккханти еваметтха па̄тимоккхасаддасса аттхо ведитаббо.
а̄ча̄рагочарасампанноти ка̄йикава̄часикаавӣтиккамасан̇кха̄тена а̄ча̄рена, навесийа̄дигочарата̄дисан̇кха̄тена гочарена сампанно, сампаннаа̄ча̄рагочароти аттхо. аппаматтакесӯти париттакесу ана̄паттигаманӣйесу. ‘‘дуккат̣адуббха̄ситаматтесӯ’’ти апаре. ваджджесӯти га̄райхесу. те пана екантато акусаласабха̄ва̄ хонтӣти а̄ха ‘‘акусаладхаммесӯ’’ти. бхайадассӣти бхайато дассанасӣло, парама̄н̣уматтампи ваджджам̣ синеруппама̄н̣ам̣ вийа катва̄ бха̄йанасӣло. самма̄ а̄дийитва̄ти саммадева саккаччам̣ саббасова а̄дийитва̄. сиккха̄падесӯти ниддха̄ран̣е бхумманти самуда̄йато авайаваниддха̄ран̣ам̣ дассенто ‘‘сиккха̄падесу там̣ там̣ сиккха̄падам̣ сама̄дийитва̄ сиккхатӣ’’ти аттхама̄ха, сиккха̄падамева хи сама̄да̄таббам̣ сиккхитаббан̃ча̄ти адхиппа̄йо. йам̣ кин̃чи сиккха̄падесӯти сиккха̄кот̣т̣ха̄сесу мӯлапан̃н̃аттианупан̃н̃аттисаббаттхапан̃н̃аттипадесапан̃н̃аттиа̄дибхедам̣ йам̣ кин̃чи сиккхитаббам̣. йам̣ пат̣ипаджджитаббам̣ пӯретаббам̣ сӣлам̣, там̣ пана два̄равасена дувидхамева̄ти а̄ха ‘‘ка̄йикам̣ ва̄ ва̄часикам̣ ва̄’’ти. имасмим̣ аттхавикаппе сиккха̄падесӯти а̄дха̄ре бхуммам̣ сиккха̄бха̄гесу кассачи висум̣ аггахан̣ато. тена̄ха ‘‘там̣ сабба’’нти.
ан̃н̃атарам̣ девагхат̣анти ан̃н̃атарам̣ деваника̄йам̣. а̄га̄мӣ хотӣти пат̣исандхивасена а̄гаманасӣло хоти. а̄ганта̄ти еттха̄пи есева найо. имина̄ ан̇гена̄ти имина̄ ка̄ран̣ена.
суккхавипассако йебхуййена чатудха̄туваваттха̄намукхена каммат̣т̣ха̄на̄бхинивесӣ хотӣти а̄ха ‘‘суккхавипассакасса дха̄тукаммат̣т̣ха̄никабхиккхуно’’ти. вуттамеваттхам̣ сампин̣д̣етва̄ нигаменто ‘‘пат̣хамена ан̇гена̄’’тиа̄дима̄ха.
читтасса сукхумабха̄во идха сукхаматтабха̄вама̄паннена дат̣т̣хабботи а̄ха ‘‘сабба̄пи хи та̄’’тиа̄ди. тантивасена̄ти кевалам̣ тантит̣т̣хапанавасена, на пана тхерасса кассачи маггасса ва̄ пхаласса ва̄ уппа̄данаттха̄йа, на̄пи самма̄пат̣ипаттийам̣ йоджанаттха̄йа̄ти адхиппа̄йо.
38. чхат̣т̣хе маха̄качча̄ноти гихика̄ле уджджениран̃н̃о пурохитапутто абхирӯпо дассанӣйо па̄са̄дико суван̣н̣аван̣н̣о ча. варан̣а̄ на̄ма руккхо, тасса авидӯре бхаватта̄ нагарампи варан̣асаддена вуччатӣти а̄ха ‘‘варан̣а̄ на̄ма екам̣ нагара’’нти. двандападасса паччекам̣ абхисамбандхо хотӣти хетусаддам̣ паччекам̣ йоджетва̄ дассенто ‘‘ка̄мара̄га̄бхинивесахетӯ’’тиа̄дима̄ха. хетусаддена самбандхе сати йо аттхо самбхавати, там̣ дассетум̣ ‘‘идам̣ вуттам̣ хотӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха ка̄мара̄гена абхинивит̣т̣хатта̄ти етена ка̄мара̄га̄бхинивесахетӯти имасса аттхам̣ дӣпети, татха̄ винибаддхатта̄тиа̄дӣхи ка̄мара̄гавинибаддхахетӯтиа̄дӣнам̣. тато мукхоти тадабхимукхо. ма̄нанти а̄л̣хака̄дима̄набхан̣д̣ам̣. сесаметтха утта̄намева.
39. саттаме мадхура̄йанти уттарамадхура̄йам̣. гунда̄ванети кан̣хагунда̄ване, ка̄л̣апиппаливанети аттхо. джара̄джин̣н̣ети джара̄йа джин̣н̣е, на бйа̄дхиа̄дӣнам̣ васена джин̣н̣асадисе на̄пи ака̄ликена джара̄йа абхибхӯте. вайовуддхети джин̣н̣атта̄ ева часса вайовуддхиппаттийа̄ вуддхена сӣла̄дивуддхийа̄. джа̄тимахаллакети джа̄тийа̄ махантата̄йа чирараттата̄йа махаллаке, на бхогапарива̄ра̄дӣхӣти аттхо. аддхагатети еттха аддха-саддо дӣгхака̄лава̄чӣти а̄ха ‘‘дӣгхака̄ладдха̄нам̣ атикканте’’ти. вайоти пуримападалопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘паччхимавайа’’нти, вассасатасса татийакот̣т̣ха̄сасан̇кха̄там̣ паччхимавайам̣ ануппаттети аттхо.
бхавати еттха пхалам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти бхӯми, ка̄ран̣анти а̄ха ‘‘йена ка̄ран̣ена̄’’тиа̄ди. парипаккоти парин̣ато, вуддхибха̄вам̣ паттоти аттхо. могхаджин̣н̣оти анто тхиракаран̣а̄нам̣ дхамма̄нам̣ абха̄вена туччхаджин̣н̣о на̄ма. ба̄лада̄ракопи дахароти вуччатӣти тато висесанаттхам̣ ‘‘йува̄’’ти вуттам̣. атиккантапат̣хамавайа̄ ева сатта̄ сабха̄вена палитасира̄ хонтӣти пат̣хамавайе т̣хитабха̄вам̣ дассетум̣ ‘‘сусука̄л̣акесо’’ти вуттам̣. бхадрена̄ти ладдхакена. екаччо хи дахаропи сама̄но ка̄н̣о ва̄ хоти кун̣иа̄дӣнам̣ ва̄ ан̃н̃атаро, со на бхадрена йоббанена саманна̄гато на̄ма хоти. йо пана абхирӯпо хоти дассанӣйо па̄са̄дико саббасампаттисампанно йам̣ йадева алан̇ка̄рапариха̄рам̣ иччхати, тена тена алан̇като девапутто вийа чарати, айам̣ бхадрена йоббанена саманна̄гато на̄ма хоти. тенева̄ха ‘‘йена йоббанена саманна̄гато’’тиа̄ди.
йамхи саччан̃ча дхаммо ча̄ти йамхи пуггале сол̣асаха̄ка̄рехи пат̣ивиддхатта̄ чатуббидхам̣ саччам̣, н̃а̄н̣ена саччхикататта̄ нававидхалокуттарадхаммо ча аттхи. ахим̣са̄ти десана̄маттаметам̣, йамхи пана чатуббидха̄пи аппаман̃н̃а̄бха̄вана̄ аттхӣти аттхо. сам̣йамо дамоти сӣлан̃чева индрийасам̣варо ча. вантамалоти магган̃а̄н̣ена нӣхат̣амало. дхӣроти дхитисампанно. тхероти со имехи тхирабха̄вака̄ран̣ехи саманна̄гататта̄ тхероти павуччатӣти аттхо.
40. ат̣т̣хаме ‘‘чора̄ балаванто хонтӣ’’ти падам̣ уддхаритва̄ йехи ка̄ран̣ехи те балаванто хонти, тесам̣ саббха̄вам̣ дассенто ‘‘паккхасампанна̄’’тиа̄дима̄ха. таттха нива̄сат̣т̣ха̄насампанната̄ гиридугга̄дисаббха̄вато. атийа̄тунти анто йа̄тум̣, гантум̣ пависитунти аттхо. там̣ пана антопависанам̣ кеначи ка̄ран̣ена бахигатасса хотӣти а̄ха ‘‘бахиддха̄ джанападача̄рикам̣ чаритва̄’’тиа̄ди. ниййа̄тунти бахи никкхамитум̣. тан̃ча бахиниккхаманам̣ бахиддха̄каран̣ӣйе сати самбхаватӣти а̄ха ‘‘чора̄ джанападам̣ вилумпантӣ’’тиа̄ди. анусан̃н̃а̄тунти анусан̃чаритум̣. сесаметтха утта̄намева.
41. наваме миччха̄пат̣ипатта̄дхикаран̣ахетӯти еттха адхи-саддо анаттхакоти а̄ха ‘‘миччха̄пат̣ипаттийа̄ каран̣ахетӯ’’ти. на а̄ра̄дхакоти на сампа̄дако на парипӯрако. н̃а̄йати пат̣ивиджджханавасена нибба̄нам̣ гаччхатӣти н̃а̄йо, со ева там̣саман̇гинам̣ ват̣т̣адуккхапа̄тато дха̄ран̣ат̣т̣хена дхаммоти н̃а̄йо дхаммо, арийамагго. со панеттха саха випассана̄йа адхиппетоти а̄ха ‘‘сахавипассанакам̣ магга’’нти. а̄ра̄дханам̣ на̄ма сам̣сиддхи, са̄ пана йасма̄ сампа̄данена парипӯран̣ена иччхита̄, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сампа̄детум̣ пӯрету’’нти.
42. дасаме дуггахитехӣти аттхато бйан̃джанато ча дут̣т̣ху гахитехи, ӯна̄дхикавипарӣтападапачча̄бхат̣т̣ха̄дивасена вилометва̄ гахитехӣти аттхо. уппат̣ипа̄т̣ийа̄ гахитехӣти идам̣ пана нидассанаматтам̣ дуггахасса ӯна̄дхика̄дивасенапи самбхавато. тенева̄ха ‘‘аттано дуггахитасуттанта̄нам̣йева аттхан̃ча па̄л̣ин̃ча уттаритарам̣ катва̄ дассентӣ’’ти.