.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.

ан̇гуттараника̄йе

тиканипа̄та-т̣ӣка̄

1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. ба̄лавагго

1. бхайасуттаван̣н̣ана̄

1. тиканипа̄тасса пат̣хаме бхайанти бхӣти четасо бйадхоти а̄ха ‘‘читтутра̄со’’ти. упаддавоти антара̄йо. тасса пана виккхепака̄ран̣атта̄ вуттам̣ ‘‘анекаггата̄ка̄ро’’ти. упасагготи упасаджджанам̣, деватопапӣл̣а̄дина̄ аппат̣ика̄равигха̄та̄патти. са̄ пана йасма̄ пат̣ика̄ра̄бха̄вена вихан̃н̃ама̄насса кин̃чи ка̄тум̣ асаматтхасса осӣданака̄ран̣ам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘таттха таттха лаггана̄ка̄ро’’ти. йатха̄вутте дивасе ана̄гаччхантесӯти ван̃четва̄ а̄гантум̣ нийамитадивасе ана̄гаччхантесу. два̄ре аггим̣ датва̄ти бахи аниккхаманаттха̄йа два̄ре аггим̣ датва̄.

нал̣ехи чханнапат̣иччханна̄ти нал̣ехи тин̣аччхаданасан̇кхепена упари чха̄детва̄ техийева да̄рукут̣иканийа̄мена паритопи чха̄дита̄. есева найоти имина̄ тин̣ехи чханнатам̣ сесасамбха̄ра̄нам̣ руккхамайатан̃ча атидисати.

видхавапуттети антабха̄вопалаккхан̣ам̣. те хи ниппитика̄ авинӣта̄ асам̣йата̄ йам̣ кин̃чи ка̄рино. сесаметтха утта̄намева.

бхайасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. лаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄

2. дутийе лаккхӣйати ба̄ло айанти н̃а̄йати етена̄ти лаккхан̣ам̣, каммам̣ лаккхан̣аметасса̄ти каммалаккхан̣оти а̄ха ‘‘ка̄йадва̄ра̄дипаваттам̣ камма’’нтиа̄ди. ападӣйанти доса̄ етена раккхӣйанти, лӯйанти чхиджджанти ва̄ти апада̄нам̣, сатта̄нам̣ самма̄, миччха̄ ва̄ паваттаппайого. тена собхатӣти апада̄насобханӣ. тена̄ха ‘‘пан̃н̃а̄ на̄ма̄’’тиа̄ди. аттано чаритенева̄ти аттано чарийа̄йа ева. сесаметтха утта̄намева.

лаккхан̣асуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-4. чинтӣсутта̄диван̣н̣ана̄

3-4. татийе етехӣти дуччинтитачинтита̄дӣхи. етена лаккхан̣асаддасса саран̣аттхатама̄ха. та̄нева̄ти лаккхан̣а̄ни ева. асса̄ти ба̄ласса. ба̄ло айанти нимӣйати сан̃джа̄нӣйати етехӣти ба̄ланимитта̄ни. апада̄нам̣ вуччати, викхйа̄там̣ каммам̣, дуччинтитачинтита̄дӣни ча ба̄ле викхйа̄та̄ни аса̄дха̄ран̣абха̄вена. тасма̄ ‘‘ба̄ласса апада̄на̄нӣ’’ти. абхиджджха̄дӣхи дут̣т̣хам̣ дӯситам̣ чинтитам̣ дуччинтитам̣, там̣ чинтетӣти дуччинтитачинтӣ. лобха̄дӣхи дут̣т̣хам̣ бха̄ситам̣ муса̄ва̄да̄дим̣ бха̄сатӣти дуббха̄ситабха̄сӣ. тесам̣йева васена каттаббато дуккат̣акаммам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дим̣ каротӣти дуккат̣акаммака̄рӣ. тена̄ха ‘‘чинтайанто’’тиа̄ди. вутта̄нуса̄рена̄ти ‘‘ба̄ло айа’’нтиа̄дина̄ вуттасса аттхавачанасса ‘‘пан̣д̣ито айанти етехи лаккхӣйатӣ’’тиа̄дина̄ ануссаран̣ена. маносучарита̄дӣнам̣ васена̄ти ‘‘чинтайанто анабхиджджха̄бйа̄па̄дасамма̄дассанавасена сучинтитамева чинтетӣ’’тиа̄дина̄ маносучарита̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ сучарита̄нам̣ васена йоджетабба̄ни. чатуттхам̣ вуттанайатта̄ утта̄наттхамева.

чинтӣсутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5-10. айонисосутта̄диван̣н̣ана̄

5-10. пан̃чаме кати ну кхо ануссатит̣т̣ха̄на̄нӣтиа̄ди чхакке а̄ви бхависсатӣти. евам̣ чинтитанти айонисо чинтитам̣. апан̃хамева пан̃ханти катхесӣти апан̃хамева пан̃хо айанти ман̃н̃ама̄но виссаджджеси. дасавидхам̣ бйан̃джанабуддхим̣ апариха̄петва̄ти –

‘‘ситхилам̣ дханитан̃ча дӣгхарассам̣, гарукам̣ лахукан̃ча ниггахӣтам̣;

самбандхам̣ ваваттхитам̣ вимуттам̣, дасадха̄ бйан̃джанабуддхийа̄ пабхедо’’ти. (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.190; ма. ни. ат̣т̣ха. 2.291; пари. ат̣т̣ха. 485; ви. сан̇га. ат̣т̣ха. 252) –

евам̣ вуттам̣ дасавидхам̣ бйан̃джанабуддхим̣ апариха̄петва̄.

таттха т̣ха̄накаран̣а̄ни ситхила̄ни катва̄ учча̄ретаббам̣ аккхарам̣ ситхилам̣, та̄нийева дханита̄ни аситхила̄ни катва̄ учча̄ретаббам̣ аккхарам̣ дханитам̣. двиматтака̄лам̣ дӣгхам̣, екаматтака̄лам̣ рассам̣. гаруканти дӣгхамева, йам̣ ва̄ ‘‘а̄йасмато буддхараккхитаттхерасса̄’’ти сам̣йогапарам̣ катва̄ вуччати, лахуканти рассамева, йам̣ ва̄ ‘‘а̄йасмато буддхараккхитатхерасса̄’’ти евам̣ висам̣йогапарам̣ катва̄ вуччати. ниггахӣтанти йам̣ каран̣а̄ни ниггахетва̄ ависсаджджетва̄ авиват̣ена мукхена са̄нуна̄сикам̣ катва̄ ваттаббам̣. самбандханти йам̣ парападена самбандхитва̄ ‘‘тун̣хасса̄’’ти вуччати. ваваттхитанти йам̣ парападена асамбандхам̣ катва̄ виччхиндитва̄ ‘‘тун̣хӣ асса̄’’ти вуччати. вимуттанти йам̣ каран̣а̄ни аниггахетва̄ виссаджджетва̄ виват̣ена мукхена са̄нуна̄сикам̣ акатва̄ вуччати. дасадха̄ бйан̃джанабуддхийа̄ пабхедоти евам̣ ситхила̄дивасена бйан̃джанабуддхийа̄ аккхаруппа̄дакачиттасса дасаппака̄рена пабхедо. сабба̄ни хи аккхара̄ни читтасамут̣т̣ха̄на̄ни йатха̄дхиппетаттхабйан̃джанато бйан̃джана̄ни ча.

‘‘ат̣т̣ха̄нам̣ кхо етам̣, а̄вусо са̄рипутта̄’’тиа̄ди пан̃чаке а̄ви бхависсати. ‘‘кати ну кхо, а̄нанда, ануссатит̣т̣ха̄на̄нӣ’’тиа̄ди пана чхакке а̄ви бхависсати. чхат̣т̣ха̄дӣсу наттхи ваттаббам̣.

айонисосутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ба̄лаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. ратхака̄равагго

1. н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме н̃а̄тойева пан̃н̃а̄тоти а̄ха ‘‘н̃а̄то пан̃н̃а̄то’’ти. касса анануломикети а̄ха ‘‘са̄санасса̄’’ти, са̄санасса анануломике аппатирӯпети аттхо. ида̄ни анануломикасаддасса ниббачанам̣ дассенто ‘‘на анулометӣти анануломика’’нти а̄ха. са̄санасса̄ти ва̄ са̄сананти аттхо. са̄санам̣ на анулометӣти анануломиканти еваметтха самбандхо дат̣т̣хаббо. сабха̄гависабха̄ганти лин̇гато сабха̄гависабха̄гам̣. ‘‘вийапуггале’’ти а̄ха̄ти лин̇гасабха̄гехи ависесетва̄ а̄ха. умма̄дам̣ па̄пун̣ӣти со кира сӣлам̣ адхит̣т̣ха̄йа пихитадва̄рагаббхе сайанапит̣т̣хе нисӣдитва̄ бхарийам̣ а̄раббха меттам̣ бха̄венто метта̄мукхена уппаннена ра̄гена андхӣкато бхарийа̄йа сантикам̣ гантука̄мо два̄рам̣ асаллаккхетва̄ бхиттим̣ бхиндитва̄пи никкхамитука̄мата̄йа бхиттим̣ пахаранто саббараттим̣ бхиттийуддхамака̄си. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

н̃а̄тасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. са̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе чатупа̄рисуддхисӣлампи паббаджджа̄нисситамева̄ти имина̄ паббаджджӯпагатасаманантарамева чатупа̄рисуддхисӣлампи сама̄диннамева хотӣти дассети. маггасанниссита̄нева хонтӣти магга̄дхигаматтха̄йа пат̣ипаджджитаббатта̄ касин̣апарикамма̄дӣни маггасанниссита̄нева хонти, тасма̄ маггаггахан̣енева тесампи гахан̣ам̣ ведитаббам̣, техи вина̄ магга̄дхигамасса асамбхаватоти адхиппа̄йо.

аггамагга̄дхигамена асаммохаппат̣иведхасса сикха̄паттатта̄ маггадхаммесу вийа пхаладхаммесупи са̄тисайо асаммохоти ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄’’ти вуттам̣, са̄мам̣ джа̄нитва̄ти аттхо. татха̄ джа̄нана̄ панасса саччхикаран̣ам̣ аттапаччаккхакирийа̄ти ‘‘саччхикатва̄’’ти вуттам̣. тена̄ха ‘‘аттана̄ва абхивисит̣т̣ха̄йа пан̃н̃а̄йа паччаккхам̣ катва̄’’ти. татха̄ саччхикирийа̄ часса аттани пат̣ила̄бхоти ‘‘упасампаджджа̄’’ти вуттанти а̄ха ‘‘пат̣илабхитва̄’’ти.

са̄ран̣ӣйасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. а̄сам̣сасуттаван̣н̣ана̄

13. татийе сантоти еттха санта-саддо ‘‘дӣгхам̣ сантасса йоджана’’нтиа̄дӣсу (дха. па. 60) килантабха̄ве а̄гато. ‘‘айан̃ча витакко, айан̃ча вича̄ро санто хонти самита̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 576) нируддхабха̄ве. ‘‘адхигато кхо мйа̄йам̣ дхаммо, гамбхӣро дуддасо дуранубодхо санто пан̣ӣто’’тиа̄дӣсу (дӣ. ни. 2.67; ма. ни. 1.281; сам̣. ни. 1.172; маха̄ва. 7-8) сантан̃а̄н̣агочарата̄йам̣. ‘‘упасантасса сада̄ сатимато’’тиа̄дӣсу (уда̄. 27) килесавӯпасаме. ‘‘санто хаве саббхи паведайантӣ’’тиа̄дӣсу (дха. па. 151) са̄дхӯсу. ‘‘пан̃чиме, бхиккхаве, маха̄чора̄ санто сам̣виджджама̄на̄’’тиа̄дӣсу (па̄ра̄. 195) аттхибха̄ве. идха̄пи аттхибха̄вейева̄ти а̄ха ‘‘сантоти аттхи упалаббхантӣ’’ти. таттха аттхӣти локасан̇кетавасена сам̣виджджанти. аттхибха̄во хеттха пуггаласамбандхена вуттатта̄ локасаман̃н̃а̄васенева ведитаббо, на параматтхавасена. аттхӣти четам̣ нипа̄тападам̣ дат̣т̣хаббам̣ ‘‘аттхи имасмим̣ ка̄йе кеса̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.110) вийа.

сам̣виджджама̄на̄ти упалаббхама̄на̄. йан̃хи сам̣виджджати, там̣ упалаббхати. тена̄ха ‘‘сам̣виджджама̄на̄ти тассева вевачана’’нти. ана̄соти паттхана̄рахито. тена̄ха ‘‘апаттхано’’ти. а̄сам̣сати паттхетӣти а̄сам̣со. вен̣уветта̄дивилӣвехи суппа̄дибха̄джанака̄рака̄ вилӣвака̄рака̄. мигамаччха̄дӣнам̣ ниса̄данато неса̄да̄, ма̄гавикамаччхабандха̄дайо. ратхесу чаммена наханакаран̣ато ратхака̄ра̄, дхаммака̄ра̄. пуити карӣсасса на̄мам̣, там̣ кусенти апанентӣти пуккуса̄, пуппхаччхад̣д̣ака̄.

дуббан̣н̣оти вирӯпо. окот̣имакоти а̄роха̄бха̄вена хет̣т̣химако, рассака̄йоти аттхо. тена̄ха ‘‘лакун̣д̣ако’’ти. лаку вийа гхат̣ика̄ вийа д̣ети паваттатӣти хи лакун̣д̣ако, рассо. кан̣ати нимӣлатӣти ка̄н̣о. там̣ панасса нимӣланам̣ екена аккхина̄ двӣхипи ча̄ти а̄ха ‘‘екаккхика̄н̣о ва̄ убхайаккхика̄н̣о ва̄’’ти. кун̣анам̣ кун̣о, хаттхавекаллам̣. там̣ етасса аттхӣти кун̣ӣ. кхан̃джо вуччати па̄давикало. хет̣т̣химака̄йасан̇кха̄то сарӣрасса паккхо падесо хато асса̄ти паккхахато. тена̄ха ‘‘пӣт̣хасаппӣ’’ти. падӣпе падӣпане етаббам̣ нетаббанти падӣпеййам̣, тела̄диупакаран̣ам̣.

а̄сам̣ на каротӣти раджджа̄бхисеке канит̣т̣хо паттханам̣ на кароти джет̣т̣хе сати канит̣т̣хасса анадхика̄ратта̄. абхисекам̣ арахатӣти абхисека̄рахо, на абхисека̄рахо ка̄н̣акун̣иа̄дидосасаманна̄гато.

сӣласса дут̣т̣ху на̄ма наттхи, тасма̄ абха̄ваттхо идха ду-саддоти а̄ха ‘‘ниссӣло’’ти. ‘‘па̄пам̣ па̄пена сукара’’нтиа̄дӣсу (уда̄. 48; чӯл̣ава. 343) вийа па̄па-саддо нихӣнапарийа̄йоти а̄ха ‘‘ла̄макадхаммо’’ти. сӣлавипаттийа̄ ва̄ дуссӣло. дит̣т̣хивипаттийа̄ па̄падхаммо. ка̄йава̄ча̄сам̣варабхедена ва̄ дуссӣло, маносам̣варабхедена, сатисам̣вара̄дибхедена ва̄ па̄падхаммо. асуддхаппайогата̄йа дуссӣло, асуддха̄сайата̄йа па̄падхаммо. кусаласӣлавирахена дуссӣло, акусаласӣласаманна̄гамена па̄падхаммо. асучӣхӣти апарисуддхехи. сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄роти ‘‘имасса ман̃н̃е идам̣ камма’’нти евам̣ парехи сан̇ка̄йа саритаббасама̄ча̄ро. тена̄ха ‘‘кин̃чидева̄’’тиа̄ди. аттана̄йева ва̄ сан̇ка̄хи саритаббасама̄ча̄роти етенапи каммаса̄дханатам̣йева сан̇кассарасаддасса дассети. аттано сан̇ка̄йа паресам̣ сама̄ча̄ракирийам̣ сарати а̄сан̇кати видха̄ватӣтипи сан̇кассарасама̄ча̄роти еваметтха каттуса̄дханата̄пи дат̣т̣хабба̄. тасса хи две тайо джане катхенте дисва̄ ‘‘мама досам̣ ман̃н̃е катхентӣ’’ти тесам̣ сама̄ча̄рам̣ сан̇ка̄йа сарати дха̄вати.

евам̣пат̣ин̃н̃оти сала̄каггахан̣а̄дӣсу ‘‘киттака̄ виха̄ре саман̣а̄’’ти ган̣ана̄йа а̄раддха̄йа ‘‘ахампи саман̣о, ахампи саман̣о’’ти пат̣ин̃н̃ам̣ датва̄ сала̄каггахан̣а̄дӣни каротӣти саман̣о аханти евам̣саман̣аппат̣ин̃н̃о. сумбхакапаттадхарети маттика̄паттадхаре. пӯтина̄ каммена̄ти сам̣килит̣т̣хакаммена, ниггун̣ата̄йа ва̄ гун̣аса̄равирахитатта̄ антопӯти. касамбукачаваро джа̄то сан̃джа̄то асса̄ти касамбуджа̄тоти а̄ха ‘‘сан̃джа̄тара̄га̄дикачаваро’’ти. атха ва̄ касамбу вуччати тинтакун̣апакасат̣ам̣ удакам̣, имасмин̃ча са̄сане дуссӣло на̄ма джигуччханӣйатта̄ тинтакун̣апаудакасадисо, тасма̄ касамбу вийа джа̄тоти касамбуджа̄то. локуттарадхаммаупаниссайасса наттхита̄йа̄ти йаттха патит̣т̣хитена сакка̄ бхавеййа арахаттам̣ ладдхум̣, тасса̄ патит̣т̣ха̄йа бхиннатта̄ вуттам̣. маха̄сӣласмим̣ парипӯрака̄рита̄йа̄ти йаттха патит̣т̣хитена сакка̄ бхавеййа арахаттам̣ па̄пун̣итум̣, тасмим̣ парипӯрака̄рита̄йа.

а̄сам̣сасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе чатӯхи сан̇гахаваттхӯхӣти да̄напийавачанааттхачарийа̄сама̄наттата̄сан̇кха̄техи чатӯхи сан̇гахака̄ран̣ехи. чаккам̣ ваттетӣти а̄н̣а̄чаккам̣ паваттети. чакканти ва̄ идха ратаначаккам̣ ведитаббам̣. айан̃хи чаккасаддо сампаттийам̣, лаккхан̣е, ратхан̇ге, ирийа̄патхе, да̄не, ратанадхаммакхурачакка̄дӣсу ча диссати. ‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, чакка̄ни, йехи саманна̄гата̄нам̣ деваманусса̄на’’нтиа̄дӣсу (а. ни. 4.31) хи сампаттийам̣ диссати. ‘‘па̄даталесу чакка̄ни джа̄та̄нӣ’’ти (дӣ. ни. 2.35; 3.204) еттха лаккхан̣е. ‘‘чаккам̣ва вахато пада’’нти (дха. па. 1) еттха ратхан̇ге. ‘‘чатучаккам̣ навадва̄ра’’нти (сам̣. ни. 1.29) еттха ирийа̄патхе. ‘‘дадам̣ бхун̃джа ма̄ ча пама̄до, чаккам̣ ваттайа саббапа̄н̣ина’’нти (джа̄. 1.7.149) еттха да̄не. ‘‘диббам̣ чаккаратанам̣ па̄турахосӣ’’ти (дӣ. ни. 2.243) еттха ратаначакке. ‘‘майа̄ паваттитам̣ чакка’’нти (су. ни. 562) еттха дхаммачакке. ‘‘иччха̄хатасса посасса, чаккам̣ бхамати маттхаке’’ти (джа̄. 1.5.103) еттха кхурачакке. ‘‘кхурапарийантена чаккена̄’’ти (дӣ. ни. 1.166) еттха пахаран̣ачакке. ‘‘асанивичакка’’нти (дӣ. ни. 3.61) еттха асаниман̣д̣але. идха пана̄йам̣ ратаначакке дат̣т̣хаббо.

китта̄вата̄ пана̄йам̣ чаккаваттӣ на̄ма хоти? екан̇гуладван̇гуламаттампи чаккаратанам̣ а̄ка̄сам̣ аббхуггантва̄ паваттати. саббачаккаваттӣнан̃хи нисинна̄санато ут̣т̣хахитва̄ чаккаратанасамӣпам̣ гантва̄ хаттхисон̣д̣асадисапана̄л̣им̣ суван̣н̣абхин̇га̄рам̣ уккхипитва̄ удакена аббхуккиритва̄ ‘‘абхивиджина̄ту бхавам̣ чаккаратана’’нти вачанасаманантарамева веха̄сам̣ аббхуггантва̄ чаккаратанам̣ паваттатӣти. йасса паваттисамака̄ламева, со ра̄джа̄ чаккаваттӣ на̄ма хоти.

дхаммоти дасакусалакаммапатхадхаммо, дасавидхам̣ ва̄ чаккаваттиваттам̣. дасавидхе ва̄ кусаладхамме агарахите ва̄ ра̄джадхамме нийуттоти дхаммико. тена ча дхаммена сакалалокам̣ ран̃джетӣти дхаммара̄джа̄. дхаммена ва̄ ладдхараджджатта̄ дхаммара̄джа̄. чаккаваттӣхи дхаммена н̃а̄йена раджджам̣ адхигаччхати, на адхаммена. дасавидхена чаккаваттиваттена̄ти дасаппабхедена чаккаваттӣнам̣ ваттена.

ким̣ пана там̣ дасавидхам̣ чаккаваттиваттанти? вуччате –

‘‘катамам̣ пана там̣, дева, арийам̣ чаккаваттиваттанти? тена хи твам̣, та̄та, дхаммам̣йева нисса̄йа дхаммам̣ саккаронто дхаммам̣ гарум̣ каронто дхаммам̣ ма̄ненто дхаммам̣ пӯдженто дхаммам̣ апача̄йама̄но дхаммаддхаджо дхаммакету дхамма̄дхипатеййо дхаммикам̣ раккха̄варан̣агуттим̣ сам̣видахассу антоджанасмим̣ балака̄йасмим̣ кхаттийесу ануйантесу бра̄хман̣агахапатикесу негамаджа̄нападесу саман̣абра̄хман̣есу мигапаккхӣсу. ма̄ ча те, та̄та, виджите адхаммака̄ро паваттиттха. йе ча те, та̄та, виджите адхана̄ ассу, тесан̃ча дханамануппадеййа̄си. йе ча те, та̄та, виджите саман̣абра̄хман̣а̄ мадаппама̄да̄ пат̣ивирата̄ кхантисорачче нивит̣т̣ха̄ екаматта̄нам̣ даменти, екаматта̄нам̣ саменти, екаматта̄нам̣ паринибба̄пенти. те ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитва̄ парипуччхеййа̄си паригган̣хеййа̄си – ‘ким̣, бханте, кусалам̣ ким̣ акусалам̣, ким̣ са̄ваджджам̣ ким̣ анаваджджам̣, ким̣ севитаббам̣ ким̣ на севитаббам̣, ким̣ ме карийама̄нам̣ дӣгхараттам̣ ахита̄йа дуккха̄йа асса, ким̣ ва̄ пана ме карийама̄нам̣ дӣгхараттам̣ хита̄йа сукха̄йа асса̄’ти. тесам̣ сутва̄ йам̣ акусалам̣, там̣ абхиниваджджеййа̄си, йам̣ кусалам̣, там̣ сама̄да̄йа ваттеййа̄си. идам̣ кхо, та̄та, там̣ арийам̣ чаккаваттиватта’’нти –

евам̣ чаккаваттисутте (дӣ. ни. 3.84) а̄гатанайена антоджанасмим̣ балака̄йе екам̣, кхаттийесу екам̣, ануйантесу екам̣, бра̄хман̣агахапатикесу екам̣, негамаджа̄нападесу екам̣, саман̣абра̄хман̣есу екам̣, мигапаккхӣсу екам̣, адхаммака̄раппат̣иккхепо екам̣, адхана̄нам̣ дхана̄нуппада̄нам̣ екам̣, саман̣абра̄хман̣е упасан̇камитва̄ пан̃хапуччханам̣ еканти евамевам̣ там̣ чаккаваттиваттам̣ дасавидхам̣ хоти. гахапатике пана паккхиджа̄те ча висум̣ катва̄ ган̣хантасса два̄дасавидхам̣ хоти.

ан̃н̃атха̄ ваттитум̣ аденто со дхаммо адхит̣т̣ха̄нам̣ етасса̄ти тададхит̣т̣ха̄нам̣. тена тададхит̣т̣ха̄нена четаса̄. саккаронтоти а̄даракирийа̄васена каронто. тена̄ха ‘‘йатха̄’’тиа̄ди. гарум̣ каронтоти па̄са̄н̣аччхаттам̣ вийа гарукаран̣авасена гарум̣ каронто. тенева̄ха ‘‘тасмим̣ га̄равуппаттийа̄’’ти. дхамма̄дхипатибхӯта̄гатабха̄вена̄ти имина̄ йатха̄вуттадхаммасса джет̣т̣хакабха̄вена пуриматарам̣ аттабха̄весу саккаччам̣ самупачитабха̄вам̣ дассети. дхаммавасенева ча саббакирийа̄нам̣ каран̣ена̄ти етена т̣ха̄нанисаджджа̄дӣсу йатха̄вуттадхамманиннапон̣апаббха̄рабха̄вам̣ дассети. асса̄ти раккха̄варан̣агуттийа̄. парам̣ раккхантоти ан̃н̃ам̣ дит̣т̣хадхаммика̄дианаттхато раккханто. тенева парараккхаса̄дханена кхантиа̄дигун̣ена атта̄нам̣ тато ева раккхати. меттачиттата̄ти меттачиттата̄йа. нива̄санапа̄рупанагеха̄дӣни сӣтун̣ха̄диппат̣иба̄ханена а̄варан̣ам̣.

антоджанасминти аббхантарабхӯте путтада̄ра̄диджане. сӣласам̣варе патит̣т̣ха̄пентоти имина̄ раккхам̣ дассети. ваттхагандхама̄ла̄дӣни часса дадама̄ноти имина̄ а̄варан̣ам̣, итарена гуттим̣. сампада̄ненапӣти пи-саддена сӣласам̣варесу патит̣т̣ха̄пана̄дӣнам̣ сампин̣д̣ети. еса найо паресупи пи-саддаггахан̣е. нигамо нива̄со етесанти негама̄. евам̣ джа̄напада̄ти а̄ха ‘‘татха̄ нигамава̄сино’’тиа̄дина̄.

раккха̄варан̣агуттийа̄ ка̄йакамма̄дӣсу сам̣видаханам̣ т̣хапанам̣ на̄ма тадупадесойева̄ти вуттам̣ ‘‘катхетва̄’’ти. етесӯти па̄л̣ийам̣ вуттесу саман̣а̄дӣсу. пат̣иваттетум̣ на сакка̄ кхӣн̣а̄нам̣ килеса̄нам̣ пуна ануппаджджанато. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

чаккаваттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. сачетанасуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме исайо патанти саннипатанти еттха̄ти исипатананти а̄ха ‘‘буддхапаччекабуддхасан̇кха̄та̄на’’нтиа̄ди. саббӯпакаран̣а̄ни саджджетва̄ти сабба̄ни руккхасса чхеданатаччхана̄диса̄дхана̄ни упакаран̣а̄ни ран̃н̃а̄ а̄н̣аттадивасейева саджджетва̄. на̄на̄ карӣйати етена̄ти на̄на̄каран̣ам̣, на̄на̄бха̄воти а̄ха ‘‘на̄натта’’нти. несанти саралопена̄йам̣ ниддесоти а̄ха ‘‘на еса’’нти. татха̄ аттхесанти еттха̄пӣти а̄ха ‘‘аттхи еса’’нти. паваттанаттхам̣ абхисан̇кхаран̣ам̣ абхисан̇кха̄ро, тасса гати вегаса̄ паватти. там̣ сандха̄йа̄ха ‘‘пайогасса гамана’’нти.

саган̣д̣а̄ти кхудда̄нукхуддакаган̣д̣а̄. тена̄ха ‘‘ун̣н̣атон̣атат̣т̣ха̄найутта̄’’ти. сакаса̄ва̄ти сакасат̣а̄. тена̄ха ‘‘пӯтиса̄рена̄’’тиа̄ди. евам̣ гун̣апатанена патита̄ти йатха̄ там̣ чаккам̣ на̄бхиаранемӣнам̣ садосата̄йа на патит̣т̣ха̄си, евамекачче пуггала̄ ка̄йаван̇ка̄дивасена садосата̄йа гун̣апатанена патита̄ сакат̣т̣ха̄не на тит̣т̣ханти. еттха ча пхарусава̄ча̄дайопи апа̄йагаманӣйа̄ сота̄паттимаггенева пахӣйантӣти дат̣т̣хабба̄.

сачетанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе вираджджханакирийа̄ на̄ма паччха̄ сама̄да̄таббата̄йа апан̣н̣акаппайогасама̄да̄на̄ вийа хоти, авираджджханакирийа̄ пана паччха̄ асама̄да̄таббата̄йа анӯна̄ти там̣саман̇гипуггало апан̣н̣ако, тасса бха̄во апан̣н̣аката̄ти а̄ха ‘‘апан̣н̣акапат̣ипаданти авираддхапат̣ипада’’нтиа̄ди. йасма̄ са̄ адхиппетаттхаса̄дханена екам̣сика̄ ват̣т̣ато ниййа̄на̄ваха̄, таттха ча йуттийутта̄ аса̄ра̄пагата̄ авируддхата̄йа апаччанӣка̄ ануломика̄ анудхаммабхӯта̄ ча, тасма̄ вуттам̣ ‘‘екам̣сапат̣ипада’’нтиа̄ди. на таккагга̄хена ва̄ найагга̄хена ва̄ти таккагга̄хена ва̄ пат̣ипанно на хоти найагга̄хена ва̄ апан̣н̣акапат̣ипадам̣ пат̣ипанно. таттха таккагга̄хена ва̄ти а̄чарийам̣ алабхитва̄ ‘‘евам̣ ме сугати, нибба̄нам̣ ва̄ бхависсатӣ’’ти аттано таккаггахан̣аматтена. найагга̄хена̄ти паччаккхато адисва̄ найато анума̄нато гахан̣ена. евам̣ гахетва̄ пат̣ипанноти таккаматтена, найагга̄хена ва̄ пат̣ипанно. пан̣д̣итасаттхава̄хо вийа сампаттӣхи на париха̄йатӣти йоджана̄.

йам̣ сандха̄йа вуттанти париха̄нан̃ча апариха̄нан̃ча сандха̄йа джа̄таке (джа̄. 1.1.1) вуттам̣. айам̣ панеттха га̄тха̄йа аттхайоджана̄ – апан̣н̣акам̣ т̣ха̄нам̣ авираддхака̄ран̣ам̣ ниййа̄никака̄ран̣ам̣ еке бодхисаттаппамукха̄ пан̣д̣итаманусса̄ ган̣хим̣су. йе пана те ба̄ласаттхава̄хапуттаппамукха̄ таккика̄ а̄ху, те дутийам̣ са̄пара̄дхам̣ анекам̣сикам̣ т̣ха̄нам̣ аниййа̄никам̣ ка̄ран̣ам̣ аггахесум̣, те кан̣хапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄. таттха суккапат̣ипада̄ апариха̄нипат̣ипада̄, кан̣хапат̣ипада̄ париха̄нипат̣ипада̄, тасма̄ йе суккапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄, те апарихӣна̄ соттхибха̄вам̣ патта̄. йе пана кан̣хапат̣ипадам̣ пат̣ипанна̄, те парихӣна̄ анайабйасанам̣ а̄панна̄ти имаматтхам̣ бхагава̄ ана̄тхапин̣д̣икасса гахапатино ватва̄ уттари идама̄ха ‘‘етадан̃н̃а̄йа медха̄вӣ, там̣ ган̣хе йадапан̣н̣ака’’нти.

таттха етадан̃н̃а̄йа медха̄вӣти медха̄ти ладдхана̄ма̄йа висуддха̄йа уттама̄йа пан̃н̃а̄йа саманна̄гато кулапутто етам̣ апан̣н̣акам̣ т̣ха̄нам̣ дутийан̃ча̄ти двӣсу атаккагга̄хатаккагга̄хасан̇кха̄тесу т̣ха̄несу гун̣адосам̣ вуддхиха̄ним̣ аттха̄наттхам̣ н̃атва̄ти аттхо. там̣ ган̣хе йадапан̣н̣аканти йам̣ апан̣н̣акам̣ екам̣сикам̣ суккапат̣ипада̄апариха̄нийапат̣ипада̄сан̇кха̄там̣ ниййа̄никака̄ран̣ам̣, тадева ган̣хеййа. касма̄? екам̣сика̄дибха̄ватойева. итарам̣ пана на ган̣хеййа. касма̄? анекам̣сика̄дибха̄ватойева.

йаванти та̄йа сатта̄ амиссита̄пи сама̄наджа̄тита̄йа миссита̄ вийа хонтӣти йони. са̄ пана аттхато ан̣д̣а̄диуппаттит̣т̣ха̄нависит̣т̣хо кхандха̄нам̣ бха̄гасо паваттивисесоти а̄ха ‘‘кхандхакот̣т̣ха̄со йони на̄ма̄’’ти. ка̄ран̣ам̣ йони на̄ма, йонӣти там̣ там̣ пхалам̣ анупачитан̃а̄н̣асамбха̄рехи дуравага̄дхабхедата̄йа мисситам̣ вийа хотӣти. йато екаттанайена со ева̄йанти ба̄ла̄нам̣ миччха̄га̄хо. пасса̄вамагго йони на̄ма йаванти та̄йа сатта̄ йонисамбандхена миссита̄ хонтӣти. паггахита̄ анут̣т̣ха̄нена, пунаппунам̣ а̄севана̄йа парипун̣н̣а̄.

‘‘чаккхутопӣ’’тиа̄димхи пана чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дивӣтхӣсу таданугатамановин̃н̃а̄н̣авӣтхӣсу ча кин̃ча̄пи кусала̄дӣнам̣ паватти аттхи, ка̄ма̄сава̄дайо ева пана ван̣ато йӯсам̣ вийа паггхаранакаасучибха̄вена санданти, тасма̄ те ева ‘‘а̄сава̄’’ти вуччанти. таттха хи паггхаранакаасучимхи а̄савасаддо нирул̣хоти. дхаммато йа̄ва готрабхӯти тато парам̣ маггапхалесу аппаваттанато вуттам̣. ете хи а̄рамман̣акаран̣авасена дхамме гаччханта̄ тато парам̣ на гаччханти. нану тато парам̣ бхаван̇га̄дӣнипи гаччхантӣти че? на, тесампи пуббе а̄ламбитесу локийадхаммесу са̄савабха̄вена антогадхатта̄ тато парата̄бха̄вато. еттха ча готрабхувачанена готрабхувода̄напхаласама̄паттипуреча̄рикапарикамма̄ни вутта̄нӣти ведитабба̄ни. пат̣хамамаггапуреча̄рикамева ва̄ готрабху авадхинидассанабха̄вена гахитам̣, тато парам̣ пана маггапхаласама̄ната̄йа ан̃н̃есу маггесу маггавӣтхийам̣ сама̄паттивӣтхӣйам̣ ниродха̄нантаран̃ча паваттама̄несу пхалесу нибба̄не ча а̄сава̄нам̣ паватти нива̄рита̄ти ведитаббам̣. савантӣти гаччханти, а̄рамман̣акаран̣авасена паваттантӣти аттхо. авадхиаттхо а̄-ка̄ро, авадхи ча марийа̄да̄бхивидхибхедато дувидхо. таттха марийа̄дам̣ кирийам̣ бахи катва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄па̄т̣алӣпуттам̣ вут̣т̣хо дево’’ти. абхивидхи пана кирийам̣ бйа̄петва̄ паваттати йатха̄ ‘‘а̄бхаваггам̣ бхагавато йасо паваттатӣ’’ти. абхивидхиаттхо ча̄йама̄-ка̄ро идха гахитоти вуттам̣ ‘‘антокаран̣аттхо’’ти.

мадира̄дайоти а̄ди-саддена синдхавака̄дамбарика̄потика̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. чирапа̄рива̄сийат̣т̣хо чирапаривут̣т̣хата̄ пура̄н̣абха̄во. авиджджа̄ на̄хосӣтиа̄дӣти еттха а̄ди-саддена ‘‘пурима̄, бхиккхаве, кот̣и на пан̃н̃а̄йати бхаватан̣ха̄йа̄’’ти (а. ни. 10.62) идам̣ суттам̣ сан̇гахитам̣. авиджджа̄савабхава̄сава̄нам̣ чирапаривут̣т̣хата̄йа дассита̄йа таббха̄вабха̄вино ка̄ма̄савасса чирапаривут̣т̣хата̄ дассита̄ва хоти. ан̃н̃есу ча йатха̄вутте дхамме ока̄сан̃ча а̄рамман̣ам̣ катва̄ паваттама̄несу ма̄на̄дӣсу виджджама̄несу аттаттанийа̄дигга̄хавасена абхибйа̄панам̣ мадакаран̣авасена а̄савасадисата̄ ча етесам̣йева, на ан̃н̃есанти етесвева а̄савасаддо нирул̣хоти дат̣т̣хаббо. а̄йатам̣ ана̄дика̄ликатта̄. пасавантӣти пхаланти. на хи кин̃чи сам̣са̄радуккхам̣ аттхи, йам̣ а̄савехи вина̄ уппаджджеййа. пурима̄ни четтха̄ти етесу чатӯсу аттхавикаппесу пурима̄ни тӣн̣и. йаттха̄ти йесу сутта̄бхидхаммаппадесесу. таттха йуджджанти килесесуйева йатха̄вуттасса аттхаттайасса самбхавато. паччхимам̣ каммепӣти паччхимам̣ ‘‘а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ саванти пасавантӣ’’ти вуттаниббачанам̣ каммепи йуджджати дуккхаппасаванасса килесакаммаса̄дха̄ран̣атта̄.

дит̣т̣хадхамма̄ вуччанти паччаккхабхӯта̄ кхандха̄, дит̣т̣хадхамме бхава̄ дит̣т̣хадхаммика̄. вива̄дамӯлабхӯта̄ти вива̄дасса мӯлака̄ран̣абхӯта̄ кодхӯпана̄хамаккхапала̄саисса̄маччхарийама̄йа̄са̄т̣хеййатхамбхаса̄рамбхама̄на̄тима̄на̄. йена девӯпапатйасса̄ти йена каммакилесаппака̄рена а̄савена девесу упапатти ниббатти асса майханти самбандхо. гандхаббо ва̄ вихан̇гамо а̄ка̄сача̄рӣ ассанти вибхаттим̣ випарин̣а̄метва̄ йоджетаббам̣. еттха ча йаккхагандхаббавинимутта̄ сабба̄ девата̄ деваггахан̣ена гахита̄. нал̣о вуччати мӯлам̣, тасма̄ винал̣ӣката̄ти вигатанал̣а̄ вигатамӯла̄ ката̄ти аттхо. авасеса̄ ча акусала̄ дхамма̄ти акусалакаммато авасеса̄ акусала̄ дхамма̄ а̄сава̄ти а̄гата̄ти самбандхо.

пат̣игха̄та̄йа̄ти пат̣иседхана̄йа. парӯпава̄да…пе… упаддава̄ти идам̣ йади бхагава̄ сиккха̄падам̣ на пан̃н̃а̄пеййа, тато асаддхаммаппат̣исеванаадинна̄да̄напа̄н̣а̄типа̄та̄дихету йе уппаджджеййум̣ парӯпава̄да̄дайо дит̣т̣хадхаммика̄ на̄наппака̄ра̄ анаттха̄, йе ча таннимиттамева нирайа̄дӣсу ниббаттасса пан̃чавидхабандханакаммака̄ран̣а̄дивасена маха̄дуккха̄нубхава̄диппака̄ра̄ анаттха̄, те сандха̄йа вуттам̣.

те панетети ете ка̄мара̄га̄дикилесатебхӯмакакаммапарӯпава̄да̄диуппаддаваппака̄ра̄ а̄сава̄. йаттха̄ти йасмим̣ винайа̄дипа̄л̣иппадесе. йатха̄ти йена дувидха̄диппака̄рена авасесесу ча суттантесу тидха̄ а̄гата̄ти самбандхо. нирайам̣ гаментӣти нирайага̄минийа̄. чхакканипа̄тети чхакканипа̄те а̄хунеййасутте (а. ни. 6.58). таттха хи а̄сава̄ чхадха̄ а̄гата̄.

сарасабхедоти кхан̣иканиродхо. кхӣн̣а̄ка̄роти аччанта̄йа кхӣн̣ата̄. а̄сава̄ кхӣйанти пахӣйанти етена̄ти а̄саваккхайо, магго. а̄сава̄нам̣ кхайанте уппаджджанато а̄саваккхайо, пхалам̣. а̄саваккхайена паттаббато а̄сава̄ кхӣйанти еттха̄ти а̄саваккхайо, нибба̄нам̣. висуддхимагге (висуддхи. 2.557-560) виттха̄рито, тасма̄ таттха, там̣ сам̣ван̣н̣ана̄йа ча вуттанайена ведитаббо.

татха̄ти имина̄ висуддхимагге виттха̄ритатам̣ упасам̣харати. кусалаппаваттим̣ а̄варанти нива̄рентӣти а̄варан̣ӣйа̄. пуримаппаваттивасена̄ти ниддоккаманато пуббе каммат̣т̣ха̄насса паваттивасена. т̣хапетва̄ти хаттхагатам̣ кин̃чи т̣хапенто вийа каммат̣т̣ха̄нам̣ сатисампаджан̃н̃авасена т̣хапетва̄ каммат̣т̣ха̄намева манасикаронто ниддам̣ оккамати, джха̄насама̄панно вийа йатха̄париччхинненева ка̄лена пабуджджхама̄но каммат̣т̣ха̄нам̣ т̣хапитат̣т̣ха̄не ган̣хантойева пабуджджхати на̄ма. тена вуттам̣ ‘‘тасма̄…пе… на̄ма хотӣ’’ти. мӯлакаммат̣т̣ха̄нети а̄дито пат̣т̣ха̄йа парихарийама̄накаммат̣т̣ха̄не. париггахакаммат̣т̣ха̄навасена̄ти сайанам̣ упагаччхантена париггахама̄накаммат̣т̣ха̄наманасика̄равасена. со пана дха̄туманасика̄равасена иччхитабботи дассетум̣ ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣.

апан̣н̣акасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. аттабйа̄ба̄дхасуттаван̣н̣ана̄

17. саттаме бйа̄ба̄дханам̣ дуккха̄пананти а̄ха ‘‘аттабйа̄ба̄дха̄йа̄ти аттадуккха̄йа̄’’ти. маггапхалачиттуппа̄да̄пи ка̄йасучарита̄дисан̇гахо ева̄ти а̄ха ‘‘ава̄рита̄нева̄’’ти.

аттабйа̄ба̄дхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. девалокасуттаван̣н̣ана̄

18. ат̣т̣хаме итӣти падасандхибйан̃джанасилит̣т̣хата̄ти пуримапада̄нам̣ паччхимападехи аттхато сахитата̄йа бйан̃джана̄нам̣ ва̄кйа̄нам̣ силит̣т̣хата̄йа дӣпане нипа̄то.

девалокасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. пат̣хамапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

19. наваме уггха̄т̣етва̄ти а̄санадва̄ран̃чева бхан̣д̣апасиббаке ча виваритва̄. на̄дхит̣т̣ха̄тӣти там̣там̣кайавиккайе аттана̄ войогам̣ на̄паджджати. дива̄ка̄лети маджджханхикасамайе. асса̄мико хоти тӣсупи ка̄лесу ладдхаббала̄бхасса алабханато. апатива̄та̄ба̄дхам̣ раттит̣т̣ха̄нам̣. чха̄йудакасампаннам̣ дива̄т̣т̣ха̄нам̣. випассана̄пи ват̣т̣ати випассана̄каммикойева. тенапи хи навадха̄ индрийа̄нам̣ тиккхаттам̣ а̄па̄дентена сама̄дхинимиттам̣ гахетаббам̣, випассана̄нимиттам̣ сама̄хита̄ка̄расаллаккхан̣а̄йа.

пат̣хамапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. дутийапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄

20. дасаме висит̣т̣хадхуроти висит̣т̣хадхурасампагга̄хо вӣрийасампанно. н̃а̄н̣авӣрийа̄йатта̄ хи аттхасиддхийо. тена̄ха ‘‘уттамадхуро’’тиа̄ди. викка̄йикабхан̣д̣анти виккайетаббабхан̣д̣ам̣. никкхиттадханена̄ти нидахитва̄ т̣хапитадханавасена. вал̣ан̃джанакавасена̄ти дивасе дивасе да̄нӯпабхогавасена вал̣ан̃джитаббадханавасена. упабхогапарибхогабхан̣д̣ена̄ти упабхогапарибхогӯпакаран̣ена. нипатантӣти нипа̄тенти, аттано дханаггахена нипа̄тавуттике каронти. тена̄ха ‘‘нимантентӣ’’ти.

н̃а̄н̣атха̄мена̄ти н̃а̄н̣асса тхирабха̄вена. н̃а̄н̣апараккамена̄ти н̃а̄н̣асахитена вӣрийена. дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикапараматтхабхедан̃хи йена сутена иджджхати, там̣ сутам̣ на̄ма. уккат̣т̣ханиддесена дассенто ‘‘еканика̄йа…пе… бахуссута̄’’ти а̄ха. а̄гатоти суппаваттибха̄вена сва̄гато. тена̄ха ‘‘пагун̣о паваттито’’ти. абхидхамме а̄гата̄ кусала̄диккхандха̄дибхедабхинна̄ дхамма̄ суттантапит̣акепи отарантӣти ‘‘дхаммадхара̄ти суттантапит̣акадхара̄’’иччева вуттам̣. на хи а̄бхидхаммикабха̄вена вина̄ ниппарийа̄йато суттантапит̣акан̃н̃ута̄ самбхавати. двема̄тика̄дхара̄ти бхиккхубхиккхунима̄тика̄васена двема̄тика̄дхара̄ти ваданти, ‘‘винайа̄бхидхаммама̄тика̄дхара̄’’ти йуттам̣. парипуччхатӣти саббабха̄гена пуччхитаббам̣ пуччхати. тена̄ха ‘‘аттха̄наттхам̣ ка̄ран̣а̄ка̄ран̣ам̣ пуччхатӣ’’ти. паригган̣ха̄тӣти вича̄рети.

на евам̣ аттхо дат̣т̣хабботи евам̣ десана̄нуккамена аттхо на гахетаббо. ан̃н̃о хи десана̄ккамо венеййаджджха̄сайавасена паваттанато, ан̃н̃о пат̣ипаттиккамо. хет̣т̣химена ва̄ париччхедоти сӣласама̄дхипан̃н̃а̄сан̇кха̄тесу тӣсу бха̄гесу каттхачи хет̣т̣химанайена десана̄йа париччхедам̣ ведитаббам̣ сӣлена, каттхачи упаримена бха̄гена пан̃н̃а̄йа, каттхачи двӣхипи бха̄гехи сӣлапан̃н̃а̄васена. идха пана сутте упаримена бха̄гена париччхедо ведитабботи ватва̄ там̣ дассенто ‘‘тасма̄’’тиа̄дима̄ха. йасма̄ ва̄ бхагава̄ венеййаджджха̄сайавасена пат̣хамам̣ калйа̄н̣амиттам̣ дассенто арахаттам̣ паведетва̄ ‘‘тайидам̣ арахаттам̣ има̄йа а̄раддхавӣрийата̄йа хотӣ’’ти дассенто вӣрийа̄рамбхам̣ паведетва̄ ‘‘сва̄йам̣ вӣрийа̄рамбхо имина̄ калйа̄н̣амиттасанниссайена бхаватӣ’’ти дассенто ниссайасампаттим̣ паведети хет̣т̣ха̄ дасситанидассана̄нурӯпанти дат̣т̣хаббам̣.

дутийапа̄пан̣икасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

ратхака̄раваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. пуггалавагго

1. самиддхасуттаван̣н̣ана̄

21. татийасса пат̣хаме руччатӣти ка̄йасаккхиа̄дӣсу пуггалесу ативийа сундаратарапан̣ӣтатарабха̄вена те читтасса абхиручиуппа̄дако катамоти пуччхати. саддхиндрийам̣ дхурам̣ ахоси саддха̄дхурам̣ маггавут̣т̣ха̄нанти катва̄, сесиндрийа̄ни пана катханти а̄ха ‘‘сеса̄нӣ’’тиа̄ди. пат̣ивиддхамаггова̄ти тӣхипи тхерехи аттано аттано пат̣ивиддхаарахаттамагго ева катхито, тасма̄ на сукарам̣ екам̣сена бйа̄ка̄тум̣ ‘‘айам̣…пе… пан̣ӣтатаро ча̄’’ти. бхуммантаренева катхеси ‘‘тӣсупи пуггалесу аггамаггат̣т̣хова пан̣ӣтатаро’’ти.

самиддхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. гила̄насуттаван̣н̣ана̄

22. дутийе хита̄нӣти бхабйа̄ни. вуддхикара̄нӣти а̄рогйа̄дивуддхикара̄ни. ануччхавиканти упат̣т̣ха̄накирийа̄йа анурӯпам̣. ва̄та̄пама̄рарогена̄ти ва̄тарогена ча апама̄рарогена ча, ва̄танида̄нена ва̄ апама̄рарогена. нит̣т̣хаппаттагила̄ноти ‘‘имина̄ рогена на чирассева мариссатӣ’’ти нит̣т̣хам̣ патто гила̄но. кхипитакам̣ на̄ма ваматхурого. каччхӯти тхуллакаччхуа̄ба̄дхо. тин̣апуппхакаджаро висамава̄тасампхассаджарого. йесанти йесам̣ рога̄нам̣. пат̣иджагганена̄ти пат̣ика̄раматтена. пха̄суканти бйа̄дхивӯпасаманена сарӣрасса пха̄субха̄во. бйа̄дхинида̄насамут̣т̣ха̄наджа̄нанена пан̣д̣ито, пат̣ика̄ракирийа̄йа йуттака̄рита̄йа даккхо, ут̣т̣ха̄навӣрийасампаттийа̄ аналасо.

падапарамо пуггало катхито самматтанийа̄моккаманасса айоггабха̄вато. алабхантова татха̄гатаппаведитам̣ дхаммавинайам̣ савана̄йа оккамати нийа̄мам̣ кусалесу дхаммесу самматтам̣ паччекабодхим̣. йанти, йато. ова̄дам̣ лабхитва̄ти а̄бхисама̄ча̄рикаваттам̣ ова̄даматтам̣. еттакопи хи тасса хита̄вахоти. таннисситова̄ти випан̃читан̃н̃унисситова хоти. пунаппунам̣ десетаббова самматтанийа̄моккаманасса йоггабха̄вато.

гила̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. сан̇кха̄расуттаван̣н̣ана̄

23. татийе вивидхехи а̄ка̄рехи а̄ба̄дханато бйа̄ба̄дхова бйа̄баджджхам̣, ка̄йикам̣ четасикан̃ча дуккхам̣. саха бйа̄баджджхена ваттатӣти сабйа̄баджджхам̣. тена̄ха ‘‘садуккха’’нти. четана̄ра̄синти пуббачетана̄дира̄сим̣. четанам̣ пунаппунам̣ паваттенто ‘‘ра̄сим̣ кароти пин̣д̣ам̣ каротӣ’’ти ча вутто. садуккханти нирантарадуккхам̣. тена̄ха ‘‘са̄ба̄дхам̣ нирасса̄да’’нти. аттхӣти уджукам̣ дуккхаведана̄ наттхӣти аваттаббатта̄ вуттам̣. анит̣т̣хасабха̄ватта̄ анит̣т̣ха̄рамман̣атта̄ ча дуккхапаккхика̄ва са̄ дат̣т̣хабба̄. на хи акусалавипа̄ка̄ ит̣т̣ха̄ на̄ма аттхӣ, кусалавипа̄ка̄ пана упеккха̄ведана̄ таттха аппа̄васара̄. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана нирайасса дуккхабахулатта̄ дуккхасса ча таттха балавата̄йа са̄ аббоха̄рикат̣т̣ха̄не т̣хита̄ти вуттам̣. упамам̣ катва̄ а̄хат̣о висесо вийа са̄ман̃н̃асса йатха̄ айопин̣д̣ирохино вийа рӯпа̄нанти. пат̣ибха̄гаупама̄ти пат̣ибимбаупама̄.

те аггахетва̄ти хет̣т̣химабрахмалоке аггахетва̄. вомиссакасукхадуккханти вимиссакасукхадуккхам̣ пӣтимиссакабха̄вато. камманти па̄пакаммам̣. каммасӣсена пхалам̣ вадати. ка̄ман̃четтха ‘‘абйа̄баджджхам̣ локам̣ упападжджатӣ’’ти а̄гатам̣, ‘‘абйа̄баджджха̄ пхасса̄ пхусантӣ’’ти пана вачанена локуттарапхасса̄пи сан̇гайхантӣти ‘‘тӣн̣и сучарита̄ни локийалокуттарамиссака̄ни катхита̄нӣ’’ти вуттам̣.

сан̇кха̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. бахука̄расуттаван̣н̣ана̄

24. чатуттхе авассайам̣ гатоти ват̣т̣адуккхапаримуттийа̄ авассайо майханти саран̣агаманаккамена упагато хоти. сатантиканти сапарийаттидхаммам̣. аггахитасаран̣апуббасса̄ти аггахитапуббасаран̣асса. аката̄бхинивесасса васена вуттанти тасмим̣ аттабха̄ве на като саран̣агамана̄бхинивесо йена̄ти аката̄бхинивесо, тасса васена вуттам̣. ка̄мам̣ пуббепи саран̣ада̄йако а̄чарийо вутто, паббаджджа̄да̄йакопи саран̣ада̄йакова. пуббе пана упа̄сакабха̄ва̄па̄дакавасена саран̣ада̄йако адхиппето. идам̣ пана гахитапаббаджджасса саран̣агаманам̣. паббаджа̄ хи сависесам̣ саран̣агамананти паббаджджа̄да̄йако пуна вутто. етети паббаджджа̄да̄йака̄дайо. дувидхена париччхинна̄ти локийадхаммасампа̄пако локуттарадхаммасампа̄пакоти двиппака̄рена париччхинна̄, ката̄бхинивесааката̄бхинивесавасена ва̄. упарӣти пат̣хамамаггато упари. нева саккотӣти а̄чарийена катасса упака̄расса маха̄нубха̄ватта̄ тасса патика̄рам̣ на̄ма ка̄тум̣ на саккоти.

бахука̄расуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. ваджирӯпамасуттаван̣н̣ана̄

25. пан̃чаме аруити пура̄н̣ам̣ дут̣т̣хаван̣ам̣ вуччати. ка-ка̄ро падасандхикароти арукӯпамам̣ читтам̣ етасса̄ти арукӯпамачитто аппаматтакассапи дуккхасса асаханато. сесапададвайепи есева найо. иттарака̄лобха̄сена̄ти париттамева ка̄ло н̃а̄н̣обха̄савирахена. лагатӣти кодха̄сан̇гавасена куппанто пуггало саммукха̄, ‘‘ким̣ вадасӣ’’тиа̄дина̄ параммукха̄ ча упанайханавасена лагати, на тан̣ха̄сан̇гавасена. куппатӣти куджджхати. бйа̄паджджатӣти випанначитто хоти. тхаддхабха̄вам̣ а̄паджджати ӣсакампи мудутта̄бха̄вато. дут̣т̣ха̄рукоти мам̣салохита̄нам̣ дут̣т̣хабха̄вена пакатибха̄вам̣ джахитва̄ т̣хито дут̣т̣хаван̣о. ‘‘дут̣т̣ха̄рута̄’’типи пат̣ханти, таттха̄пи та̄ка̄ро падасандхикаро.

тасса̄ти дут̣т̣ха̄рукасса. савананти асучивисанданам̣. уддхума̄тасса вийа̄ти кодхена уддхам̣ уддхам̣ дхума̄такасса вийа кодхӯпа̄йа̄сасса ависсаджджанато. чан̣д̣икатасса̄ти купитасса. еттха ча кин̃ча̄пи хет̣т̣химамаггаваджджха̄пи килеса̄ техи ануппаттидхамматам̣ а̄па̄дитатта̄ самуччхинна̄, татха̄пи тасмим̣ санта̄не аггамаггасса ануппаннатта̄ таттха аппахӣна̄пи килеса̄ аттхева̄ти катва̄ тесам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ виджджӯпамата̄ вутта̄, на техи маггехи пахӣна̄нам̣ килеса̄нам̣ аттхибха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣.

ваджирӯпамасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. севитаббасуттаван̣н̣ана̄

26. чхат̣т̣хе упасан̇камитабботи ка̄лена ка̄лам̣ упасан̇камитаббо. аллӣйитабботи чха̄йа̄йа вийа вина̄ бха̄вана̄йа ниллӣйитаббо. пунаппунам̣ упа̄ситабботи абхин̣хасо упанисӣдитаббо. ануддайа̄ти метта̄пуббабха̄го. упасан̇камитум̣ ват̣т̣атӣти ‘‘етасса сӣлена абхивуддхи бхависсатӣ’’ти упака̄раттхам̣ упасевана̄ди ват̣т̣ати.

на пат̣ихан̃н̃иссатӣти ‘‘апехи, ким̣ етена̄’’ти пат̣иккхепа̄бха̄вато пийасӣлатта̄ на пат̣ихан̃н̃иссати. пха̄су бхависсатӣти двӣсу хи сӣлавантесу екена сӣласса ван̣н̣е катхите итаро анумодати. тена тесам̣ катха̄ пха̄су чева хоти паваттинӣ ча. екасмим̣ пана дуссӣле сати дуссӣласса сӣлакатха̄ дуккатха̄, нева сӣлакатха̄ хоти, на пха̄су хоти, на паваттинӣ. дуссӣласса хи сӣлакатха̄ апха̄су бхависсати. сӣлакатха̄йа вуттаматтхам̣ сама̄дхипан̃н̃а̄катха̄супи атидисати ‘‘сама̄дхипан̃н̃а̄катха̄супи есева найо’’ти. две хи сама̄дхила̄бхино сама̄дхикатхам̣ саппан̃н̃а̄ ча пан̃н̃а̄катхам̣ катхента̄ раттим̣ ва̄ дивасам̣ ва̄ атиккамантампи на джа̄нанти.

таттха таттха пан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣти тасмим̣ тасмим̣ ануггахетаббе пан̃н̃а̄йа содхетаббе вад̣д̣хетаббе ча адхикасӣлам̣ нисса̄йа уппаннапан̃н̃а̄йа ануггахесса̄мӣти аттхо. тан̃ча анугган̣ханам̣ сӣласса асаппа̄йа̄нупака̄радхамме ваджджетва̄ таппат̣ипаккхасеванена хотӣти а̄ха ‘‘сӣласса асаппа̄йе’’тиа̄ди. сӣласса асаппа̄йа̄нупака̄радхамма̄ на̄ма ана̄ча̄ра̄гочара̄дайо, таппат̣ипаккхато упака̄радхамма̄ ведитабба̄. тасмим̣ тасмим̣ т̣ха̄нети там̣там̣сиккха̄кот̣т̣ха̄сападат̣т̣ха̄не. анугган̣ха̄ти на̄ма̄ти абхиннам̣ асам̣килит̣т̣хам̣ катва̄ анугган̣ха̄ти на̄ма. кха̄рапарисса̄ванети раджака̄нам̣ ӯсакха̄ра̄дикха̄рапарисса̄ванапат̣е. ха̄йатӣти сӣла̄дина̄ париха̄йати. сет̣т̣хам̣ пуггаланти сӣла̄дигун̣ехи сет̣т̣хам̣ уттаритарам̣ уттамам̣ пуггалам̣.

севитаббасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. джигуччхитаббасуттаван̣н̣ана̄

27. саттаме аббхуггаччхатӣти еттха абхи-садда̄пеккха̄йа ‘‘на’’нти са̄миаттхе упайогавачананти а̄ха ‘‘асса̄’’ти ‘‘там̣ кхо пана бхаванта’’нтиа̄дӣсу вийа. па̄пако киттисаддоти ла̄макабха̄вена катхетаббасаддо. гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйанти етена дуссӣласса гӯтхасадисаттамева дассети. вачананти анит̣т̣хавачанам̣. пуриманайенева̄ти ‘‘гӯтхакӯпо вийа дуссӣлйа’’нтиа̄дина̄ пуббе вуттанайена. сучимиттоти сӣла̄ча̄расуддхийа̄ сучимитто. саха айанти паваттантӣти саха̄йа̄ти а̄ха ‘‘сахага̄мино’’ти.

джигуччхитаббасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. гӯтхабха̄н̣ӣсуттаван̣н̣ана̄

28. ат̣т̣хаме гӯтхабха̄н̣ӣти гӯтхасадисавачанатта̄ гӯтхабха̄н̣ӣ. йатха̄ хи гӯтхам̣ на̄ма маха̄джанасса анит̣т̣хам̣ хоти, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ анит̣т̣хам̣ хоти. дуггандхакатханти килеса̄сучисам̣килит̣т̣хата̄йа гӯтхам̣ вийа дуггандхава̄йанакатхам̣. пуппхабха̄н̣ӣти супуппхасадисавачанатта̄ пуппхабха̄н̣ӣ. йатха̄ хи пхулла̄ни вассика̄ни ва̄ адхимуттика̄ни ва̄ маха̄джанасса ит̣т̣ха̄ни канта̄ни хонти, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ ит̣т̣хам̣ хоти кантам̣. пуппха̄ни вийа̄ти чампакасумана̄дисугандхапуппха̄ни вийа. сугандхакатханти сучигандхава̄йанакатхам̣ килесадуггандха̄бха̄вато. мадхубха̄н̣ӣти еттха ‘‘мудубха̄н̣ӣ’’типи пат̣ханти. убхайаттха̄пи хи мадхуравачаноти аттхо. йатха̄ хи чатумадхурам̣ на̄ма мадхурам̣ пан̣ӣтам̣, евамева имасса пуггаласса вачанам̣ деваманусса̄нам̣ мадхурам̣ хоти. мадхуракатханти кан̣н̣асукхата̄йа пеманӣйата̄йа ча саддато аттхато ча мадхурасабха̄вакатхам̣. аттахету ва̄ти аттано ва̄ хаттхапа̄да̄диччхеданахаран̣ахету. парахету ва̄ти еттха̄пи есева найо. тена̄ха ‘‘аттано ва̄’’тиа̄ди.

‘‘нелан̇готи кхо, бханте, сӣла̄наметам̣ адхивачана’’нти сутте (сам̣. ни. 4.347) а̄гататта̄ вуттам̣ ‘‘еттха вуттасӣлам̣ вийа̄’’ти. пӯрети гун̣а̄нам̣ па̄рипӯрийам̣. сукума̄ра̄ти апхарусата̄йа мудука̄ комала̄. пурасса̄ти еттха пура-саддо таннива̄сива̄чако дат̣т̣хаббо ‘‘га̄мо а̄гато’’тиа̄дӣсу вийа. тена̄ха ‘‘нагарава̄сӣна’’нти. манам̣ аппа̄йати вад̣д̣хетӣти мана̄па̄. тена̄ха ‘‘читтавуддхикара̄’’ти.

гӯтхабха̄н̣ӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. андхасуттаван̣н̣ана̄

29. наваме андхотиа̄дӣсу па̄л̣ипадесу пат̣хамо дит̣т̣хадхаммикабхогасам̣харан̣апан̃н̃а̄чаккхуно ча сампара̄йикаттхаса̄дханапан̃н̃а̄чаккхуно ча абха̄ва̄ ‘‘андхо’’ти вуччати дутийопи, татийо пана двиннампи бха̄ва̄ ‘‘двичаккхӯ’’ти вуччати. пан̃н̃а̄чаккхӯти а̄йакосаллабхӯта̄ пан̃н̃а̄чаккху. тена̄ха ‘‘пха̄тим̣ кареййа̄’’ти. адхамуттамети адхаме чева уттаме ча. пат̣ипаккхавасена̄ти пат̣ипаккхасса аттхита̄васена. суккасаппат̣ибха̄га̄ти суккадхаммехи паха̄йакехи саппат̣ибха̄га̄ти джа̄неййа. кан̣хасаппат̣ибха̄га̄ти кан̣хадхаммехи паха̄таббехи саппат̣ибха̄га̄ти джа̄неййа.

татха̄джа̄тика̄ти йа̄дисехи сапуттада̄рапариджанасан̃а̄тимиттабандхаваггам̣ атта̄нам̣ сукхети пӣн̣ети, та̄диса̄ бхога̄пи на санти. пун̃н̃а̄ни ча на каротӣти саман̣абра̄хман̣акапан̣аддхикайа̄чака̄нам̣ сантаппанавасена пун̃н̃а̄ни на кароти. убхайаттха̄ти убхайасмим̣ локе, убхайасмим̣ ва̄ аттхети виггахоти дассенто ‘‘идхалоке’’тиа̄дима̄ха. убхайена̄ти вуттаматтхам̣ йоджетва̄ дассетум̣ ‘‘катха’’нтиа̄ди вуттам̣. йасмим̣ т̣ха̄нети йасмим̣йева т̣ха̄не. на сочатӣти сокахетӯнам̣ таттха абха̄вато на сочати.

андхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. авакуджджасуттаван̣н̣ана̄

30. дасаме авакуджджапан̃н̃оти никкуджджапан̃н̃о. тена̄ха ‘‘адхомукхапан̃н̃о’’ти. пуббапат̣т̣хапана̄ти пат̣хама̄рамбхо. саннит̣т̣ха̄нанти катха̄парийоса̄нам̣. аппана̄ти десана̄йа нит̣т̣ха̄панам̣. анеке ва̄ анусандхийоти йоджетаббам̣. сама̄дхи ва̄тиа̄дӣсу локуттарадхамма̄ параматтхато са̄сананти тадаттхопа̄дакасама̄дхи тасса а̄дӣти вутто, тада̄саннатта̄ випассана̄, тасса мӯлабха̄вена екадесатта̄ магго.

са̄санасса па̄рипӯрисуддхийо на̄ма саттха̄ра̄ деситанийа̄менева сиддха̄, та̄ панеттха катхентасса васена гахетабба̄ти дассетум̣ ‘‘анӯнам̣ катва̄ десентӣ’’ти, ‘‘нигган̣т̣хим̣ катва̄ десентӣ’’ти ча вуттам̣. таттха ниджджат̣анти ниггумбам̣ ана̄кулам̣. нигган̣т̣хинти ган̣т̣хит̣т̣ха̄нарахитам̣ сувин̃н̃еййам̣ катва̄.

а̄кин̣н̣а̄нӣти а̄киритва̄ сам̣киритва̄ т̣хапита̄нӣти аттхо. тена̄ха ‘‘паккхитта̄нӣ’’ти. уччхан̇го вийа уччхан̇гапан̃н̃о пуггало дат̣т̣хабботи уччхан̇гасадисапан̃н̃ата̄йа уччхан̇гапан̃н̃о. евам̣ пан̃н̃а̄ вийа пуггалопи уччхан̇го вийа хоти, тасмим̣ дхамма̄нам̣ ачират̣т̣ха̄натоти адхиппа̄йена вуттам̣. йатха̄ ча уччхан̇гасадиса̄ пан̃н̃а̄, евам̣ никкуджджакумбхасадиса̄ пан̃н̃а̄ ева̄ти дат̣т̣хабба̄.

сам̣видаханапан̃н̃а̄йа̄ти ‘‘евам̣ кате идам̣ на̄ма бхависсатӣ’’ти евам̣ там̣там̣аттхакиччам̣ сам̣видха̄тум̣ саматтхата̄йа вича̄ран̣апан̃н̃а̄йа рахито. сеййоти сет̣т̣хо па̄сам̣со. пуббабха̄гапат̣ипаданти читтависуддхиа̄дикам̣ арийамаггасса адхигама̄йа пуббабха̄гапат̣ипаттим̣.

авакуджджасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

пуггалаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. девадӯтавагго

1. сабрахмакасуттаван̣н̣ана̄

31. чатуттхасса пат̣хаме сабрахмака̄нӣти сасет̣т̣хака̄ни. йесанти йесам̣ кула̄нам̣. путта̄нанти путтехи. пӯджитасаддайогена хи идам̣ каран̣аттхе са̄мивачанам̣. тена̄ти а̄ха̄ра̄дина̄. пат̣иджаггита̄ гопита̄ти йатха̄ка̄лам̣ тасса тасса да̄таббасса да̄нена веййа̄ваччасса ча каран̣ена пат̣иджаггита̄ чева уппанна̄наттхаппахаран̣ена гопита̄ ча хонти. тесанти ма̄та̄питӯнам̣. брахма̄дибха̄васа̄дханаттханти тесам̣ гун̣а̄нам̣ аттхита̄йа локе брахма̄ на̄ма вуччати, а̄чарийо на̄ма вуччати, а̄хунеййо на̄ма вуччати, те ма̄та̄питӯнам̣ путтакам̣ пат̣илабхантӣти дассанавасена несам̣ брахма̄дибха̄васа̄дханаттхам̣ ‘‘бахука̄ра̄’’ти, ватва̄ там̣ тесам̣ бахука̄ратам̣ на̄на̄ка̄рато дассетум̣ ‘‘а̄па̄дака̄’’тиа̄ди вуттам̣. ма̄та̄питаро хи путта̄нам̣ джӣвитасса а̄па̄дака̄, сарӣрасса посака̄, а̄ча̄расама̄ча̄ра̄нам̣ сиккха̄пака̄ сакалассапи имасса локасса дассета̄ро. тена̄ха ‘‘путта̄нам̣ хӣ’’тиа̄ди. ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ та̄ва те дассенту, анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ катханти? тампи дассетаббамева ваджджанӣйабха̄ваджа̄на̄панаттхам̣.

авиджахита̄ хонтӣти та̄сам̣ бха̄вана̄йа брахма̄нам̣ брахмалоке уппаннатта̄ авиджахита̄ хонти бха̄вана̄. лобханӣйавайасмим̣ пат̣хамайоббане ативийа мудубха̄ваппаттадассанаттхам̣ сатавихатаггахан̣ам̣. па̄т̣ийекканти висум̣. имина̄ ка̄ран̣ена̄ти имина̄ йатха̄вуттена путтесу паваттитехи атиккамена метта̄дисамуппаттисан̇кха̄тена ка̄ран̣ена.

тхарусиппанти асисаттикунтакала̄па̄диа̄йудхасиппам̣. мудда̄ган̣ана̄ти ан̇гулисам̣кочана̄дина̄ хаттхамудда̄йа ган̣ана̄. а̄дисаддена па̄н̣а̄дӣнам̣ сан̇гахо. паччха̄чарийа̄ на̄ма ма̄та̄питӯнам̣ сантике уггахитагахат̣т̣хаваттассева пуггаласса йатха̄сакам̣ хаттха̄чарийа̄дӣнам̣ сиппагга̄ха̄пананти катва̄ саббапат̣хамам̣ а̄чарийа̄ на̄ма̄ти йоджетаббам̣. а̄нӣйа хутам̣ а̄хутам̣. пака̄рехи хутам̣ па̄хутам̣. абхисан̇кхатанти тассева вевачанам̣.

намо кареййа̄ти са̄йам̣ па̄там̣ упат̣т̣ха̄нам̣ гантва̄ ‘‘идам̣ майхам̣ уттамапун̃н̃аккхетта’’нти намакка̄рам̣ кареййа. та̄йа нам̣ па̄ричарийа̄йа̄ти еттха нанти нипа̄таматтам̣, йатха̄вуттапаричаран̣ена̄ти аттхо. атха ва̄ па̄ричарийа̄йа̄ти бхаран̣акиччакаран̣акулавам̣саппатит̣т̣ха̄на̄пана̄дина̄ пан̃чавидхаупат̣т̣ха̄нена. вуттан̃хетам̣ –

‘‘пан̃чахи кхо, гахапатипутта, т̣ха̄нехи путтена пураттхима̄ диса̄ ма̄та̄питаро паччупат̣т̣ха̄табба̄ – ‘бхато несам̣ бхарисса̄ми, киччам̣ несам̣ карисса̄ми, кулавам̣сам̣ т̣хапесса̄ми, да̄йаджджам̣ пат̣ипаджджа̄ми, атха ва̄ пана пета̄нам̣ ка̄лаката̄нам̣ даккхин̣ам̣ ануппадасса̄мӣ’ти. имехи кхо, гахапатипутта, пан̃чахи т̣ха̄нехи путтена пураттхима̄ диса̄ ма̄та̄питаро паччупат̣т̣хита̄ пан̃чахи т̣ха̄нехи путтам̣ анукампанти, па̄па̄ нива̄ренти, калйа̄н̣е нивесенти, сиппам̣ сиккха̄пенти, патирӯпена да̄рена сам̣йодженти, самайе да̄йаджджам̣ ниййа̄дентӣ’’ти (дӣ. ни. 3.267).

апича йо ма̄та̄питаро тӣсу ваттхӯсу абхиппасанне катва̄ сӣлесу ва̄ патит̣т̣ха̄петва̄ паббаджджа̄йа ва̄ нийоджетва̄ упат̣т̣хахати, айам̣ ма̄та̄питӯпат̣т̣ха̄ка̄нам̣ агготи ведитаббо. са̄ пана̄йам̣ па̄ричарийа̄ путтасса убхайалокахитасукха̄ваха̄ти там̣ дассетум̣ ‘‘идхева нам̣ пасам̣санти, печча сагге памодатӣ’’ти вуттам̣. пасам̣сантӣти ‘‘айам̣ пуггало маттеййо петтеййо саггасам̣ваттанийам̣ пат̣ипадам̣ пӯретӣ’’ти идхева нам̣ пасам̣санти. а̄модати а̄дито пат̣т̣ха̄йа модаппаттийа̄. памодати на̄наппака̄рамодасампаваттийа̄.

сабрахмакасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. а̄нандасуттаван̣н̣ана̄

32. дутийе татха̄джа̄тикоти татха̄сабха̄во. читтекаггата̄ла̄бхоти читтекаггата̄йа адхигамо. рӯпамева килесуппаттийа̄ ка̄ран̣абха̄вато рӯпанимиттам̣. еса найо сесесупи. сассата̄динимиттанти сассатуччхедабха̄ванимиттам̣. пуггаланимиттанти пуггала̄бхинивесананимиттам̣. дхамманимиттанти дхамма̄рамман̣асан̇кха̄там̣ нимиттам̣. ‘‘сийа̄ ну кхо, бханте’’ти тхерена пут̣т̣хо бхагава̄ ‘‘сийа̄’’ти авоча локуттарасама̄дхиппат̣ила̄бхам̣ сандха̄йа. со хи нибба̄нам̣ сантам̣ пан̣ӣтанти ча пассати. тена̄ха ‘‘идха̄нанда̄’’тиа̄ди.

нибба̄нам̣ сантанти сама̄паттим̣ аппетва̄ти нибба̄нам̣ сантанти а̄бхуджитва̄ пхаласама̄паттим̣ аппетва̄. дивасампӣтиа̄дина̄ асан̇кхата̄йа дха̄туйа̄ аччантасантапан̣ӣта̄дибха̄вам̣ дассети. ат̣т̣хавидхети ‘‘сантам̣ пан̣ӣтам̣ саббасан̇кха̄расаматхо саббӯпадхипат̣иниссагго тан̣ха̄ккхайо вира̄го ниродхо нибба̄на’’нти евам̣ ат̣т̣хавидхе а̄бхогасан̃н̃ите саманна̄ха̄ре. ниддха̄ран̣е четам̣ бхуммам̣. имасмим̣ т̣ха̄не…пе… лаббхантева̄ти ‘‘идха̄нанда, бхиккхуно евам̣ хотӣ’’ти а̄гате имасмим̣ суттаппадесе екопи а̄бхогасаманна̄ха̄ро чепи саббе ат̣т̣хапи а̄бхогасаманна̄ха̄ра̄ лаббхантева саманна̄харатам̣ аттха̄вахатта̄.

н̃а̄н̣ена джа̄нитва̄ти випассана̄н̃а̄н̣асахитена магган̃а̄н̣ена джа̄нитва̄. пара̄ни ча опара̄ни ча чаккха̄дӣни а̄йатана̄ни. сантата̄йа̄ти пат̣иппассаддхита̄йа. ка̄йадуччарита̄дидхӯмавирахитоти ка̄йадуччарита̄ди ева санта̄панат̣т̣хена дхӯмо, тена вирахито. анӣгхоти апа̄по. джа̄тиджара̄гахан̣енева бйа̄дхимаран̣ампи гахитамева̄ти таббха̄вабха̄ватоти вуттам̣.

а̄нандасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄

33. татийе, ‘‘са̄рипутта, майа̄ сам̣кхиттена деситам̣ дхаммам̣ та̄дисенапи на сукарам̣ вин̃н̃а̄ту’’нти имина̄ адхиппа̄йенева ваданто тхерасса н̃а̄н̣ам̣ саббаматиккамам̣. ан̃н̃а̄та̄ро ча дуллабха̄ти хи имина̄ са̄ман̃н̃авачанена са̄рипуттаттхерампи антогадхам̣ катва̄ дассенто тенапи аттано десана̄йа дуппат̣ивиддхабха̄вам̣ дассети.

самма̄ти хетуна̄ ка̄ран̣ена. тена̄ха ‘‘упа̄йена̄’’тиа̄ди. ма̄на̄бхисамайа̄ти ма̄насса дассана̄бхисамайа̄. паха̄на̄бхисамайоти ча дассана̄бхисамайоти ча парин̃н̃а̄бхисамайо вутто. арахаттамагго хи парин̃н̃а̄киччасиддхийа̄ киччавасена ма̄нам̣ пассати, асаммохаппат̣иведхавасена̄ти вуттам̣ хоти, айамасса дассана̄бхисамайо. тена дит̣т̣хо пана паха̄на̄бхисамайо ча. дассана̄бхисамайена хи парин̃н̃а̄бхисамайамева пахӣйати. дит̣т̣хависена дит̣т̣хасатта̄нам̣ джӣвитам̣ вийа айамасса паха̄на̄бхисамайо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана паха̄на̄бхисамайасса дассана̄бхисамайана̄нантарийакатта̄ ‘‘паха̄на̄бхисамайена’’иччева вуттам̣. паха̄на̄бхисамайе хи гахите дассана̄бхисамайо гахитова хоти.

антамака̄си дуккхасса̄ти арахаттамаггена ма̄насса пахӣнатта̄ йе име ‘‘ка̄йабандханасса анто джӣрати (чӯл̣ава. 278), харитантам̣ ва̄’’ти (ма. ни. 1.304) евам̣ вуттаантимамарийа̄данто ча ‘‘антамидам̣, бхиккхаве, джӣвика̄на’’нти (сам̣. ни. 3.80; итиву. 91) евам̣ вуттала̄маканто ча ‘‘сакка̄йо еко анто’’ти (сам̣. ни. 3.103) евам̣ вуттакот̣т̣ха̄санто ча ‘‘есеванто дуккхасса сапаччайасан̇кхайа̄’’ти евам̣ вуттакот̣т̣ха̄санто ча̄ти чатта̄ро анта̄, тесу саббассева ват̣т̣адуккхасса адум̣ чатуттхакот̣исан̇кха̄там̣ антамака̄си, париччхедам̣ париват̣умам̣ ака̄си, антимасамудайаматта̄васесам̣ дуккхамака̄сӣти вуттам̣ хоти. тена̄ха ‘‘ват̣т̣адуккхасса антамака̄сӣ’’ти.

нану ча ‘‘паха̄на’’нти имасса ниддесе нибба̄нам̣ а̄гатам̣? идха пат̣иппассаддхиппаха̄насан̇кха̄там̣ арахаттапхалам̣ вуттам̣, тасма̄ ниддесена̄йам̣ ван̣н̣ана̄ вируджджхатӣти а̄ха ‘‘ниддесе пана̄’’тиа̄ди. таттха та̄ни пада̄ни а̄гата̄нӣти тасмим̣ ниддесе ‘‘паха̄нам̣ вӯпасамам̣ пат̣иниссагга’’нтиа̄дӣни (чӯл̣ани. 75 удайама̄н̣авапуччха̄ниддесо) пада̄ни а̄гата̄ни.

дхамматаккапуреджаванти имина̄ тасмим̣ чатуттхаджджха̄навимоккхе т̣хатва̄ джха̄нан̇га̄ни випасситва̄ адхигатам̣ арахаттавимоккхам̣ вадати. арахаттавимоккхасса хи маггасампайуттасамма̄сан̇каппасан̇кха̄то дхамматакко пуреджаво хоти.

са̄рипуттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. нида̄насуттаван̣н̣ана̄

34. чатуттхе пин̣д̣акаран̣аттха̄йа̄ти а̄йӯханавасена ра̄сикаран̣аттха̄йа. абхинна̄нӣти екадесенапи акхан̣д̣ита̄ни. бхиннака̄лато пат̣т̣ха̄йа хи бӣджам̣ бӣджакичча̄йа на упакаппати. апӯтӣнӣти удакатеманена пӯтибха̄вам̣ на упагата̄ни. пӯтибӣджан̃хи бӣджаттха̄йа на упакаппати. тена̄ха ‘‘пӯтибха̄вена абӣджаттам̣ аппатта̄нӣ’’ти. на ва̄тена на ча а̄тапена хата̄нӣти ва̄тена ча а̄тапена ча на хата̄ни, нироджатам̣ на па̄пита̄ни. нироджан̃хи касат̣абӣджам̣ бӣджаттха̄йа на упакаппати. са̄ра̄да̄нӣти тан̣д̣уласа̄расса а̄да̄нато са̄ра̄да̄ни. нисса̄ран̃хи бӣджам̣ бӣджаттха̄йа на упакаппати. тена̄ха ‘‘гахитаса̄ра̄нӣ’’ти, патит̣т̣хитаса̄ра̄нӣти аттхо. санничайабха̄вена сукхам̣ сайита̄нӣти чатта̄ро ма̄се кот̣т̣хапаккхиттанийа̄менева сукхасайита̄ни.

каммавибхаттӣти каммавибха̄го. дит̣т̣хадхаммо вуччати паччаккхабхӯто паччуппанно аттабха̄во, таттха ведитаббапхалам̣ каммам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. паччупаннабхавато анантарам̣ ведитаббапхалам̣ каммам̣ упападжджаведанӣйам̣. апарапарийа̄йаведанӣйанти дит̣т̣хадхамма̄нантарабхавато ан̃н̃асмим̣ аттабха̄вапарийа̄йе аттабха̄вапариватте ведитаббапхалам̣ каммам̣. пат̣ипаккхехи анабхибхӯтата̄йа паччайависесена пат̣иладдхависесата̄йа ча балавабха̄ваппатта̄ та̄дисасса пубба̄бхисан̇кха̄расса васена са̄тисайа̄ хутва̄ паватта̄ пат̣хамаджаваначетана̄ тасмим̣йева аттабха̄ве пхалада̄йинӣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйакаммам̣ на̄ма. са̄ хи вутта̄ка̄рена балаватӣ джаванасанта̄не гун̣ависесайуттесу упака̄ра̄нупака̄равасаппаваттийа̄ а̄севана̄ла̄бхена аппавипа̄ката̄йа ча пат̣хамаджаваначетана̄ итарадвайам̣ вийа паваттасанта̄нупарама̄пеккхам̣ ока̄сала̄бха̄пеккхан̃ча каммам̣ на хотӣти идхева пуппхаматтам̣ вийа паваттивипа̄каматтам̣ пхалам̣ дети. татха̄ асакконтанти каммасса випа̄када̄нам̣ на̄ма упадхиппайога̄дипаччайантарасамава̄йенева хотӣти тадабха̄вато тасмим̣йева аттабха̄ве випа̄кам̣ да̄тум̣ асакконтам̣. ахосикамманти ахоси ева каммам̣, на тасса випа̄ко ахоси аттхи бхависсати ча̄ти евам̣ ведитаббам̣ каммам̣.