.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.

ан̇гуттараника̄йе

чатукканипа̄та-т̣ӣка̄

1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣

1. бхан̣д̣ага̄мавагго

1-2. анубуддхасутта̄диван̣н̣ана̄

1-2. чатукканипа̄тасса пат̣хаме анубодхо пуббабха̄гийам̣ н̃а̄н̣ам̣, пат̣иведхо анубодхена абхисамайо. таттха йасма̄ анубодхапуббако пат̣иведхо анубодхена вина̄ на хоти. анубодхо хи екаччо пат̣иведхасамбаддхо, тадубхайа̄бха̄вахетукан̃ча ват̣т̣е сам̣саран̣ам̣, тасма̄ вуттам̣ па̄л̣ийам̣ ‘‘ананубодха̄…пе… тумха̄кан̃ча̄’’ти. пат̣исандхиггахан̣авасена бхавато бхавантарӯпагаманам̣ сандха̄ванам̣, апара̄парам̣ чаванӯпападжджанавасена сан̃чаран̣ам̣ сам̣саран̣анти а̄ха ‘‘бхавато’’тиа̄ди. сандха̄витасам̣саритапада̄нам̣ каммаса̄дханатам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘майа̄ ча тумхехи ча̄’’ти пат̣хамавикаппе. дутийавикаппе пана бха̄васа̄дханатам̣ хадайе катва̄ ‘‘маман̃чева тумха̄кан̃ча̄’’ти йатха̄рутавасенева вуттам̣. дӣгхараджджуна̄ баддхасакун̣ам̣ вийа раджджухаттхо пурисо десантарам̣ тан̣ха̄раджджуна̄ баддхам̣ саттасанта̄нам̣ абхисан̇кха̄ро бхавантарам̣ нети ета̄йа̄ти бхаванетти. тена̄ха ‘‘бхавараджджӯ’’тиа̄дӣ.

ват̣т̣адуккхасса антакароти сакалават̣т̣адуккхасса сакасанта̄не парасанта̄не ча вина̄сакаро абха̄вакаро. буддхачаккхудхаммачаккхудиббачаккхумам̣сачаккхусамантачаккхусан̇кха̄техи пан̃чахи чаккхӯхи чаккхума̄. сава̄сана̄нам̣ килеса̄нам̣ самуччхиннатта̄ са̄тисайам̣ килесапаринибба̄нена париниббуто. дутийам̣ утта̄намева.

анубуддхасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3-4. пат̣хамакхатасутта̄диван̣н̣ана̄

3-4. татийе калинти апара̄дхам̣. вичина̄тӣти а̄чиноти пасавати. тена ча калина̄ сукхам̣ на пат̣илабхатӣти тена апара̄дхена сукхам̣ на виндати. ниндийаппасам̣са̄йа хи пасам̣сийанинда̄йа ча самакова випа̄ко. пасам̣сийанинда̄ти ча сампаннагун̣апаридхам̣санавасена паваттийа̄ маха̄са̄ваджджата̄йа кат̣укатаравипа̄ка̄. ниндийаппасам̣са̄ пана катхам̣ та̄йа самавипа̄ка̄ти че? тасмим̣ авиджджама̄нагун̣асама̄ропанена аттано паресан̃ча миччха̄пат̣ипаттихетубха̄вато пасам̣сийена тасса саббха̄вакаран̣ато ча. локепи хи асӯрам̣ сӯрена самам̣ каронто га̄райхо хоти, пагева дуппат̣ипаннам̣ суппат̣ипаннена самам̣ каронтоти. сакена дханена̄ти аттано са̄патеййена. аппаматтакова калӣти дит̣т̣хадхаммикатта̄ саппат̣ика̄ратта̄ ча аппаматтако апара̄дхо. айам̣…пе… махантатаро кали катӯпачитатта̄ сампара̄йикатта̄ аппат̣ика̄ратта̄ ча.

нираббудоти ган̣ана̄висесо есоти а̄ха ‘‘нираббудаган̣ана̄йа̄’’ти, сатасахассам̣ нираббуда̄ти аттхо. нираббудапарима̄н̣ам̣ пана вассаган̣ана̄йа евам̣ ведитаббам̣. йатхева хи сатам̣ сатасахасса̄нам̣ кот̣и хоти, евам̣ сатам̣ сатасахасса̄нам̣ кот̣ийо пакот̣и на̄ма хоти, сатам̣ сатасахасса̄нам̣ пакот̣ийо кот̣ипакот̣и, сатам̣ сатасахассакот̣ипакот̣ийо нахутам̣, сатам̣ сатасахассанахута̄ни ниннахутам̣, сатам̣ сатасахассаниннахута̄ни екам̣ аббудам̣, тато вӣсатигун̣итам̣ нираббудам̣. йам̣ арийе гараханто нирайам̣ упападжджатӣти арийе гараханто йам̣ нираббудасан̇кха̄там̣ нирайам̣ упападжджати, нираббудоти ча па̄т̣ийекко нирайо наттхи, авӣчимхийева пана нираббудаган̣ана̄йа паччитаббат̣т̣ха̄нассетам̣ на̄мам̣. чатуттхам̣ утта̄намева.

пат̣хамакхатасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. анусотасуттаван̣н̣ана̄

5. пан̃чаме анусотам̣ гаччхатӣти сам̣са̄расотасса анукӯлабха̄вена гаччхати. паччанӣкапат̣ипаттийа̄ти сам̣са̄расотасса пат̣икӯлавасена паваттаниббида̄нупассана̄дипат̣ипаттийа̄. т̣хитасабха̄воти ачалаппаса̄да̄дисаманна̄гамена т̣хитасабха̄во. ана̄га̄мӣ хи ассаддхийехи ка̄мара̄габйа̄па̄дехи акампанийачиттата̄йа тамха̄ лока̄ ана̄ваттидхаммата̄йа ча т̣хитасабха̄во на̄ма. огхам̣ таритва̄ти ка̄могха̄дичатуббидхам̣ огхам̣ атиккамитва̄. паратӣрам̣ гатоти нибба̄напа̄рам̣ гато. бра̄хман̣оти ба̄хитапа̄пата̄йа бра̄хман̣оти сан̇кхам̣ гато кхӣн̣а̄саво. тена̄ха ‘‘сет̣т̣хо ниддосо’’ти. пан̃чаверакамманти па̄н̣а̄типа̄та̄дипан̃чадуччаритам̣. саха̄пи дуккхена саха̄пи доманассена̄ти килесапарийут̣т̣ха̄не сати уппаннена дуккхадоманассена саддхимпи. парипун̣н̣анти тиссаннам̣ сиккха̄нам̣ ека̄йапи анӯнам̣. парисуддханти нирупаккилесам̣. брахмачарийанти сет̣т̣хачарийам̣. имина̄ ва̄рена сота̄паннасакада̄га̄мино катхита̄. ким̣ пана те руданта̄ брахмачарийам̣ чарантӣти? а̄ма, килесароданена роданта̄ чаранти на̄ма, сӣласампанно путхуджджанабхиккху еттхева сан̇гахито.

четовимуттинти пхаласама̄дхим̣. пан̃н̃а̄вимуттинти пхалан̃а̄н̣ам̣. чхаха̄ка̄рехи па̄рагатоти абхин̃н̃а̄па̄рагӯ, парин̃н̃а̄па̄рагӯ, бха̄вана̄па̄рагӯ, паха̄напа̄рагӯ, саччхикирийа̄па̄рагӯ, сама̄паттипа̄рагӯти евам̣ чхахи а̄ка̄рехи саббадхамма̄нам̣ па̄рам̣ парийоса̄нам̣ гато. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

анусотасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. аппассутасуттаван̣н̣ана̄

6. чхат̣т̣хе аппакам̣ сутам̣ хотӣти наван̇гасаттхуса̄сане кин̃чидева сутам̣ хоти. тадева наван̇гасаттхуса̄санам̣ дассетум̣ ‘‘суттам̣ геййа’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха сутта̄дӣни вибхаджитва̄ дассенто ‘‘убхатовибхан̇ганиддесаккхандхакапарива̄ра̄’’тиа̄дима̄ха. катхам̣ пана̄йам̣ вибха̄го йуджджеййа. сага̄тхакан̃хи суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣ам̣. тадубхайавинимуттан̃ча суттам̣ уда̄на̄дивисесасан̃н̃а̄рахитам̣ наттхи, йам̣ суттан̇гам̣ сийа̄. ман̇галасутта̄дӣнан̃ча (кху. па̄. 5.1 а̄дайо; су. ни. 261 а̄дайо) суттан̇гасан̇гахо на сийа̄ га̄тха̄бха̄вато дхаммапада̄дӣнам̣ вийа. геййан̇гасан̇гахо ва̄ сийа̄ сага̄тхакатта̄ сага̄тха̄ваггасса вийа. татха̄ убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нанти? вуччате –

‘‘суттанти са̄ман̃н̃авидхи, висесавидхайо паре;

санимитта̄ нирул̣хатта̄, сахата̄н̃н̃ена на̄н̃н̃ато’’. (нетти. ат̣т̣ха. сан̇гахава̄раван̣н̣ана̄; дӣ. ни. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄; са̄раттха. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄)

саббассапи хи буддхавачанасса суттанти айам̣ са̄ман̃н̃авидхи. тенева̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄но неттийам̣ (нетти. сан̇гахава̄ро) ‘‘нававидхасуттантапарийет̣т̣хӣ’’ти. еттакам̣ тасса бхагавато сутта̄гатам̣ суттапарийа̄паннам̣ (па̄чи. 655, 1242) сакава̄де пан̃ча суттасата̄нӣти (дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; катха̄. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄) евама̄ди ча етасса аттхасса са̄дхакам̣. висесавидхайо паре санимитта̄ тадекадесесу геййа̄дайо висесавидхайо тена тена нимиттена патит̣т̣хита̄. татха̄ хи геййасса сага̄тхакаттам̣ таббха̄ванимиттам̣. локепи хи сасилокам̣ сага̄тхакам̣ ва̄ чун̣н̣ийагантхам̣ ‘‘геййа’’нти ваданти. га̄тха̄вирахе пана сати пуччхам̣ катва̄ виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса таббха̄ванимиттам̣. пуччха̄виссаджджанан̃хи ‘‘бйа̄каран̣а’’нти вуччати. бйа̄каран̣амева веййа̄каран̣ам̣. евам̣ санте сага̄тхака̄дӣнампи пуччхам̣ катва̄ виссаджджанавасена паватта̄нам̣ веййа̄каран̣абха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати геййа̄дисан̃н̃а̄нам̣ анока̄сабха̄вато, ‘‘га̄тха̄вирахе сатӣ’’ти висеситатта̄ ча. татха̄ хи дхаммапада̄дӣсу кевалам̣ га̄тха̄бандхесу сага̄тхакаттепи соманассан̃а̄н̣амайикага̄тха̄йуттесу ‘‘вуттам̣ хета’’нтиа̄дӣвачанасамбандхесу аббхутадхаммаппат̣исам̣йуттесу ча суттависесесу йатха̄ккамам̣ га̄тха̄уда̄наитивуттакааббхутадхаммасан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄, татха̄ сатипи га̄тха̄бандхабха̄ве бхагавато атӣта̄су джа̄тӣсу чарийа̄нубха̄ваппака̄сакесу джа̄такасан̃н̃а̄, сатипи пан̃хависсаджджанабха̄ве сага̄тхакатте ча кесучи суттантесу ведасса лабха̄панато ведалласан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти евам̣ тена тена сага̄тхакатта̄дина̄ нимиттена тесу тесу суттависесесу геййа̄дисан̃н̃а̄ патит̣т̣хита̄ти висесавидхайо суттан̇гато паре геййа̄дайо. йам̣ панеттха геййан̇га̄динимиттарахитам̣, там̣ суттан̇гам̣ висесасан̃н̃а̄париха̄рена са̄ман̃н̃асан̃н̃а̄йа паваттанато. нану ча сага̄тхакам̣ суттам̣ геййам̣, нигга̄тхакам̣ суттам̣ веййа̄каран̣анти суттан̇гам̣ на самбхаватӣти чодана̄ тадаваттха̄ва̄ти? на тадаваттха̄ содхитатта̄. содхитан̃хи пуббе ‘‘га̄тха̄вирахе сати пуччха̄виссаджджанабха̄во веййа̄каран̣асса таббха̄ванимитта’’нти.

йан̃ча вуттам̣ – ‘‘га̄тха̄бха̄вато ман̇галасутта̄дӣнам̣ суттан̇гасан̇гахо на сийа̄’’ти, там̣ на, нирул̣хатта̄. нирул̣хо хи ман̇галасутта̄дӣнам̣ суттабха̄во. на хи та̄ни дхаммападабуддхавам̣са̄дайо вийа га̄тха̄бха̄вена пан̃н̃а̄та̄ни, атха кхо суттабха̄венева, тенева хи ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘суттана̄мака’’нти на̄маггахан̣ам̣ катам̣. йам̣ пана вуттам̣ ‘‘сага̄тхакатта̄ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти, тадапи наттхи, йасма̄ сахата̄н̃н̃ена. саха га̄тха̄хӣти хи сага̄тхакам̣. сахабха̄во на̄ма аттхато ан̃н̃ена хоти, на ча ман̇галасутта̄дӣсу га̄тха̄винимутто кочи суттаппадесо аттхи, йо ‘‘саха га̄тха̄хӣ’’ти вуччеййа, на ча самуда̄йо на̄ма кочи аттхи. йадапи вуттам̣ – ‘‘убхатовибхан̇га̄дӣсу сага̄тхакаппадеса̄нам̣ геййан̇гасан̇гахо сийа̄’’ти, тадапи на, ан̃н̃ато. ан̃н̃а̄ ева хи та̄ га̄тха̄ джа̄така̄дипарийа̄паннатта̄. ато на та̄хи убхатовибхан̇га̄дӣнам̣ геййан̇габха̄воти. евам̣ сутта̄дӣнам̣ ан̇га̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сан̇кара̄бха̄во ведитаббо. айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана самантапа̄са̄дика̄йа винайасам̣ван̣н̣ана̄йа са̄раттхадӣпанийа̄ (са̄раттха. т̣ӣ. 1.пат̣хамамаха̄сан̇гӣтикатха̄ван̣н̣ана̄) амхехи пака̄сито, иччхантехи татойева гахетаббо.

на аттхаман̃н̃а̄йа дхаммаман̃н̃а̄йа дхамма̄нудхаммаппат̣ипанно хотӣти ат̣т̣хакатха̄н̃ча па̄л̣ин̃ча джа̄нитва̄ локуттарадхаммасса анурӯпадхаммам̣ пуббабха̄гаппат̣ипадам̣ пат̣ипанно на хотӣти еваметтха самбандхо ведитаббо. тенева̄ха ‘‘на аттхаман̃н̃а̄йа дхаммаман̃н̃а̄йа̄ти ат̣т̣хакатхан̃ча па̄л̣ин̃ча джа̄нитва̄…пе… на пат̣ипанно хотӣ’’ти.

аппассутасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7. собханасуттаван̣н̣ана̄

7. саттаме пан̃н̃а̄веййаттийена̄ти саччасампат̣иведха̄дипан̃н̃а̄веййаттийена. винайам̣ упета̄ти тадан̇га̄дивасена килеса̄нам̣ винайам̣ упета̄. веса̄раджджена̄ти са̄раджджакара̄нам̣ дит̣т̣хивичикиччха̄дипа̄падхамма̄нам̣ вигаманато веса̄раджджена, са̄раджджарахитена̄ти аттхо. тепит̣акавасена баху сутам̣ етесанти бахуссута̄. тамева парийаттидхаммам̣ дха̄ренти суван̣н̣абха̄джане паккхиттасӣхавасам̣ вийа винассантам̣ акатва̄ суппагун̣асуппаваттибха̄вена хадайе т̣хапентӣти дхаммадхара̄. едиса̄ ча аттана̄ сутасса дхаммасса а̄дха̄рабхӯта̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘сутадхамма̄нам̣ а̄дха̄рабхӯта̄’’ти.

собханасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

8. веса̄раджджасуттаван̣н̣ана̄

8. ат̣т̣хаме бйа̄мохавасена саран̣апарийесанам̣ са̄раджджанам̣ са̄радо, бйа̄мохабхайам̣. вигато са̄радо етасса̄ти виса̄радо, тасса бха̄во веса̄раджджам̣. там̣ пана н̃а̄н̣асампадам̣, паха̄насампадам̣, десана̄висесасампадам̣ кхеман̃ча нисса̄йа паваттам̣ чатуббидхапаччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. тена̄ха ‘‘чатӯсу т̣ха̄несӯ’’тиа̄ди. усабхасса иданти а̄сабхам̣, сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣. саббан̃н̃утапат̣иджа̄нанавасена абхимукхам̣ гаччханти, ат̣т̣ха ва̄ париса̄ упасан̇камантӣти а̄сабха̄, пуббабуддха̄. идам̣ пана̄ти буддха̄нам̣ т̣ха̄нам̣ саббан̃н̃утамева вадати. тит̣т̣хама̄нова̄ти авадантопи тит̣т̣хама̄нова пат̣иджа̄на̄ти на̄ма̄ти аттхо. упагаччхатӣти ануджа̄на̄ти.

ат̣т̣хасу париса̄сӯти ‘‘абхиджа̄на̄ми кхо пана̄хам̣, са̄рипутта, анекасатам̣ кхаттийапарисам̣ упасан̇камита̄…пе… бра̄хман̣апарисам̣ гахапатипарисам̣, саман̣апарисам̣, ча̄тумаха̄ра̄джикапарисам̣, та̄ватим̣сапарисам̣, ма̄рапарисам̣, брахмапарисам̣ упасан̇камита̄, татрапи майа̄ саннисиннапуббан̃чева саллапитапуббан̃ча са̄каччха̄ ча сама̄паджджитапубба̄. татра вата мам̣ ‘бхайам̣ ва̄ са̄раджджам̣ ва̄ оккамиссатӣ’ти нимиттаметам̣, са̄рипутта, на саманупасса̄мӣ’’ти (ма. ни. 1.151) евам̣ вуттапариса̄су. абхӣтана̄дам̣ надатӣти парато дасситан̃а̄н̣айогена виса̄радо аханти абхӣтана̄дам̣ надати. сӣхана̄дасуттена̄ти кхандхавагге а̄гатена сӣхана̄дасуттена.

‘‘деваманусса̄нам̣ чатучаккам̣ ваттатӣ’’ти (а. ни. 4.31) суттасесена саппурисӯпаниссайа̄дипхаласампаттипаватти вутта̄, пуримасаппурисӯпаниссайа̄диупаниссайа̄ паччхимасаппурисӯпаниссайа̄дисампаттипаватти ва̄ вутта̄. а̄ди-саддена таттха ча чаккасаддасса гахан̣ам̣ ведитаббам̣. вичаккасан̣т̣ха̄на̄ асани ева асанивичаккам̣. урачакка̄дӣсӯти а̄ди-саддена а̄н̣а̄самӯха̄дӣсупи чаккасаддасса паватти ведитабба̄. ‘‘сан̇гхабхедам̣ карисса̄ма чаккабхеда’’нтиа̄дӣсу (па̄ра̄. 409; чӯл̣ава. 343) хи а̄н̣а̄ ‘‘чакка’’нти вутта̄. ‘‘девачаккам̣ асурачакка’’нтиа̄дӣсу самӯхоти.

пат̣иведханит̣т̣хатта̄ арахаттамагган̃а̄н̣ам̣ пат̣иведхоти ‘‘пхалаккхан̣е уппаннам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тена пат̣иладдхассапи десана̄н̃а̄н̣асса киччаниппхатти парасса буджджханаматтена хотӣти ‘‘ан̃н̃а̄сикон̣д̣ан̃н̃асса сота̄патти…пе… пхалаккхан̣е паваттам̣ на̄ма̄’’ти вуттам̣. тато парам̣ пана йа̄ва паринибба̄на̄ десана̄н̃а̄н̣аппаватти тассева паваттитасса дхаммачаккасса т̣ха̄нанти ведитаббам̣.

дасситадхаммесӯти вуттадхаммесу. вачанаматтамева хи тесам̣, на пана дассанам̣ та̄дисассева дхаммасса абха̄вато. бхагавато ева ва̄ ‘‘име дхамма̄ анабхисамбуддхо’’ти парасса вачанавасена дасситадхаммесу. ‘‘дхаммапат̣исамбхида̄’’тиа̄дӣсу (вибха. 718-721) вийа дхамма-саддо хетупарийа̄йоти а̄ха ‘‘сахадхаммена̄ти сахетуна̄’’ти. хетӯти ча упапаттиса̄дханахету ведитаббо, на ка̄рако, сампа̄пако ва̄. нимиттанти чодана̄йа ка̄ран̣ам̣. таттха чодако чоданам̣ каротӣти ка̄ран̣ам̣, дхаммо чоданам̣ кароти етена̄ти ка̄ран̣ам̣. тена̄ха ‘‘пуггалопӣ’’тиа̄ди. кхеманти кеначи аппат̣иба̄хийабха̄вена анупаддутам̣.

антара̄йо етесам̣ аттхи, антара̄йе ва̄ нийутта̄ти антара̄йика̄. евам̣бхӯта̄ пана те йасма̄ антара̄йакара̄ на̄ма хонти, тасма̄ а̄ха ‘‘антара̄йам̣ каронтӣти антара̄йика̄’’ти. асан̃чичча вӣтиккаме на̄тиса̄ваджджа̄ти катва̄ вуттам̣ ‘‘сан̃чичча вӣтикканта̄’’ти. сатта а̄паттиккхандха̄тиа̄ди нидассанаматтам̣ итаресампи чатуннам̣ ‘‘антара̄йика̄’’ти вуттадхамма̄нам̣ таббха̄ве бйабхича̄ра̄бха̄вато. идха пана метхунадхаммо адхиппетоти идам̣ ат̣т̣хуппаттивасена вуттам̣ арит̣т̣хасиккха̄падам̣ (па̄чи. 417) вийа. йасма̄ там̣кхан̣ампи ка̄ма̄нам̣ а̄дӣнавам̣ дисва̄ вирато хоти че, висесам̣ адхигаччхати, на ка̄месу а̄сатто, тасма̄ вуттам̣ ‘‘метхуна…пе…антара̄йо хотӣ’’ти. таттха йасса кассачӣти на кевалам̣ паббаджитассева, атха кхо йасса кассачи. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘метхунамануйуттасса, муссатева̄пи са̄сана’’нти (су. ни. 820).

тасмим̣ аниййа̄никадхаммети тасмим̣ парехи парикаппитааниййа̄никадхамманимиттам̣. нимиттаттхе хи идам̣ каммасам̣йоге бхуммам̣.

упанибаддха̄ти вирачита̄. тена̄ха ‘‘абхисан̇кхата̄’’ти. путхубха̄ванти бахубха̄вам̣. путхӯхи ва̄ сита̄ти бахӯхи саман̣абра̄хман̣ехи сита̄ упанибаддха̄.

веса̄раджджасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

9. тан̣хуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄

9. наваме бхавати етена а̄рогйанти бхаво, гила̄напаччайо. паривуддхо бхаво абхаво. вуддхиаттхо хи айамака̄ро йатха̄ ‘‘сам̣вара̄сам̣варо, пхала̄пхала’’нти ча. саппинаванӣта̄дӣнӣти а̄ди-саддена теламадхупха̄н̣ита̄дӣнам̣ гахан̣ам̣. саппинаванӣта̄диггахан̣ан̃четтха нидассанаматтам̣, саббассапи гила̄напаччайасса сан̇гахо дат̣т̣хаббо. бхава̄бхавоти ва̄ кхуддако чева маханто ча упапаттибхаво ведитаббо. тенева̄ха ‘‘сампаттибхавесӯ’’тиа̄ди. бхавоти ва̄ сампатти, абхавоти випатти. бхавоти вуддхи, абхавоти ха̄ни. там̣нимиттан̃ча тан̣ха̄ уппаджджатӣти вуттам̣ ‘‘бхава̄бхавахету ва̄’’ти.

тан̣ха̄дутийоти тан̣ха̄саха̄йо. тан̣ха̄ хи нирудакаканта̄ре марӣчика̄йа удакасан̃н̃а̄ вийа пипа̄са̄бхибхӯтам̣ таситам̣ саттам̣ асса̄садассанавасена саха̄йакиччам̣ каронтӣ бхава̄дӣсу аниббиннам̣ катва̄ париббхама̄пети. татха̄ хи там̣ папа̄такам̣ ачинтетва̄ мадхугган̣ханакалуддака̄ вийа анека̄дӣнава̄кулесу бхавесу а̄нисам̣самева дассентӣ анаттхаджа̄ле са̄ париббхама̄пети, тасма̄ тан̣ха̄ ‘‘пурисасса дутийа̄’’ти вутта̄. нану ча ан̃н̃епи килеса̄дайо бхаваниббаттипаччайа̄ти? саччаметам̣, на пана татха̄ висесапаччайо, йатха̄ тан̣ха̄. татха̄ хи са̄ кусалехи вина̄ акусалехи, ка̄ма̄вачара̄дикусалехи ча вина̄ рӯпа̄вачара̄дикусалехи бхаваниббаттийа̄ висесапаччайо. йато самудайасаччанти вуччатӣти. иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄ванти иттхабха̄во ча ан̃н̃атха̄бха̄во ча иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄во, со етасса аттхӣти иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄во, сам̣са̄ро, там̣ иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄вам̣. таттха иттхабха̄во мануссаттам̣, ан̃н̃атха̄бха̄во тато авасит̣т̣хасатта̄ва̄са̄. иттхабха̄во ва̄ тесам̣ тесам̣ сатта̄нам̣ паччуппанно аттабха̄во, ан̃н̃атха̄бха̄во ана̄гататтабха̄во. еварӯпо ва̄ ан̃н̃опи аттабха̄во иттхабха̄во, на еварӯпо ан̃н̃атха̄бха̄во. тенева̄ха ‘‘иттхабха̄ван̃н̃атха̄бха̄ванти еттха иттхабха̄во на̄ма айам̣ аттабха̄во’’тиа̄ди. сам̣саран̣ам̣ сам̣са̄ро.

‘‘кхандха̄нан̃ча пат̣ипа̄т̣и, дха̄туа̄йатана̄на ча;

аббоччхиннам̣ ваттама̄на̄, сам̣са̄роти павуччати’’. (висуддхи. 2.619; дӣ. ни. ат̣т̣ха. 2.95 апаса̄дана̄ван̣н̣ана̄; сам̣. ни. ат̣т̣ха. 2.2.60; а. ни. ат̣т̣ха. 2.4.199; дха. са. ат̣т̣ха. нида̄накатха̄; вибха. ат̣т̣ха. 226 сан̇кха̄рападаниддесо; су. ни. ат̣т̣ха. 2.523; уда̄. ат̣т̣ха. 39; итиву. ат̣т̣ха. 14);

тена̄ха ‘‘кхандхадха̄туа̄йатана̄нам̣ пат̣ипа̄т̣и’’нти, кхандхадха̄туа̄йатана̄нам̣ хетупхалабха̄вена апара̄параппаваттинти аттхо.

евама̄дӣнавам̣ н̃атва̄ти еттха етама̄дӣнавам̣ н̃атва̄типи пат̣ханти, етам̣ сакалават̣т̣адуккхасса самбхавам̣ самудайам̣ тан̣хам̣ а̄дӣнавам̣ н̃атва̄ти аттхо. атха ва̄ евама̄дӣнавам̣ н̃атва̄ти етам̣ йатха̄вуттам̣ сам̣са̄ра̄нативаттанаа̄дӣнавам̣ досам̣ н̃атва̄. ниггахан̣оти чатурӯпа̄да̄насан̇кха̄тасса саббасса гахан̣асса пат̣иниссаджджанена ниггахан̣о, кхандхапаринибба̄нена сан̇кха̄раппаваттито апагаччхеййа̄ти евам̣ ва̄ еттха аттхо дат̣т̣хаббо.

тан̣хуппа̄дасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

10. йогасуттаван̣н̣ана̄

10. дасаме йоджентӣти каммам̣ випа̄кена бхава̄дим̣, бхавантара̄дӣхи дуккхена саттам̣ йодженти гхат̣ентӣти йога̄. ка̄манат̣т̣хена ка̄мо ча со йатха̄вуттенаттхена його ча̄ти ка̄майого. бхавайого на̄ма бхавара̄готи дассетум̣ ‘‘рӯпа̄рӯпабхавесӯ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха пат̣хамо упапаттибхавесу ра̄го, дутийо каммабхавесу, татийо бхавадит̣т̣хисахагато йатха̄ раджджанат̣т̣хена ра̄го, евам̣ йуджджанат̣т̣хена йоготи вутто. чатӯсу саччесу ан̃н̃а̄н̣анти идам̣ суттантанайам̣ нисса̄йа вуттам̣. суттантасам̣ван̣н̣ана̄ хеса̄ти, тадантогадхатта̄ ва̄ пуббанта̄дӣнам̣.

самудайанти две самудайа̄ кхан̣икасамудайо паччайасамудайо ча. уппа̄даккхан̣о кхан̣икасамудайо, паччайова паччайасамудайо. самудайате самудайанам̣ самудайо, самудети етасма̄ти самудайоти евам̣ убхиннам̣ самудайа̄нам̣ саддаттхатопи бхедо ведитаббо. паччайасамудайам̣ паджа̄нантопи бхиккху кхан̣икасамудайам̣ паджа̄на̄ти, кхан̣икасамудайам̣ паджа̄нантопи паччайасамудайам̣ паджа̄на̄ти. паччайато хи сан̇кха̄ра̄нам̣ удайам̣ пассато кхан̣ато ча несам̣ удайадассанам̣ сукхам̣ хоти, кхан̣ато ча несам̣ удайам̣ пассато пагева паччайа̄нам̣ суггахитатта̄ паччайато дассанам̣ сукхена иджджхати. идха пана кхан̣икасамудайам̣ дассенто а̄ха ‘‘самудайанти уппатти’’нти.

аттхан̇гамопи дувидхо аччантаттхан̇гамо, бхедаттхан̇гамоти. аччантаттхан̇гамо аппаваттиниродхо, нибба̄нанти кечи. бхедаттхан̇гамо кхан̣иканиродхо. тадубхайам̣ пуббабха̄ге уггахапарипуччха̄дивасена пассато ан̃н̃атарадассанена итарадассанампи сиддхамева хоти. пуббабха̄гейева а̄рамман̣авасена кхайато вайато саммасана̄дика̄ле бхедаттхан̇гамам̣ пассанто бйатирекавасена ануссава̄дито аччантаттхан̇гамам̣ пассати, маггаккхан̣е пана а̄рамман̣ато аччантаттхан̇гамам̣ пассанто асаммохато итарампи пассати. идха пана бхедаттхан̇гамам̣ дассенто а̄ха ‘‘аттхан̇гаманти бхеда’’нти. ка̄ма̄нам̣ уппаттибхедаггахан̣енева четтха йатха̄ ка̄ма̄нам̣ пат̣иччасамуппанната̄ вибха̄вита̄, евам̣ ка̄маваттхунопӣти убхайесампи аниччата̄ дуккхата̄ анаттата̄ ча вибха̄вита̄ти дат̣т̣хаббам̣. мадхурабха̄ванти имина̄ ка̄масаннисситам̣ сукхам̣ соманассам̣ дассети. ‘‘йам̣ кхо, бхиккхаве, име пан̃ча ка̄магун̣е пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ ка̄ма̄нам̣ асса̄до’’ти (ма. ни. 1.166) хи вуттам̣. амадхурабха̄ванти имина̄ пана ка̄махетукам̣ дуккхам̣ доманассам̣ дассети.

пхасса̄йатана̄нанти чхадва̄рикасса пхассасса ка̄ран̣абхӯта̄нам̣ чаккха̄диа̄йатана̄нам̣. тена̄ха ‘‘чаккха̄дӣнам̣ чаккхусампхасса̄дика̄ран̣а̄на’’нти. пунаббхавакаран̣ам̣ пунобхаво уттарападалопена, мано-саддасса вийа ча пуримападасса ока̄рантата̄ дат̣т̣хабба̄. пунобхаво сӣламетесанти понобхавика̄. атха ва̄ сӣлаттхена икасаддена гамитаттхатта̄ кирийа̄ва̄чакасаддасса адассанам̣ дат̣т̣хаббам̣ йатха̄ апӯпабхаккханасӣло а̄пӯпико. атха ва̄ пунаббхавам̣ денти, пунаббхава̄йа сам̣ваттанти, пунаппунаббхаве ниббаттентӣти понобхавика̄. ‘‘таддхита̄’’ти хи бахувачананиддеса̄ вичиттатта̄ ва̄ таддхита̄нам̣ абхидха̄налаккхан̣атта̄ ва̄ ‘‘пунаббхавам̣ дентӣ’’тиа̄дӣсупи аттхесу понобхавикасаддасиддхи дат̣т̣хабба̄.

висам̣йодженти пат̣ипаннам̣ пуггалам̣ ка̄майога̄дито вийоджентӣти висам̣йога̄, асубхаджджха̄на̄дӣни висам̣йоджанака̄ран̣а̄ни. тена̄ха ‘‘висам̣йога̄ти висам̣йоджанака̄ран̣а̄нӣ’’тиа̄ди.

йогасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

бхан̣д̣ага̄маваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. чаравагго

1. чарасуттаван̣н̣ана̄

11. дутийасса пат̣хаме чаратоти гаччхантасса, чан̇камантасса ва̄. уппаджджати ка̄мавитакко ва̄ти ваттхука̄месу авӣтара̄гата̄йа та̄дисе паччайе ка̄мапат̣исам̣йутто ва̄ витакко уппаджджати че, йади уппаджджати. бйа̄па̄давитакко ва̄ вихим̣са̄витакко ва̄ти а̄гха̄тавинайе висесена читтасса адамитатта̄ а̄гха̄танимитте бйа̄па̄дапат̣исам̣йутто ва̄ витакко, лед̣д̣удан̣д̣а̄дӣти парахим̣санавасена вихим̣са̄пат̣исам̣йутто ва̄ витакко уппаджджати чети самбандхо. там̣ че бхиккху адхива̄сетӣти там̣ йатха̄вуттам̣ ка̄мавитакка̄дим̣ йатха̄паччайам̣ аттано читте уппаннам̣ ‘‘итипа̄йам̣ витакко па̄пако, итипи акусало, итипи са̄ваджджо, со ча кхо аттабйа̄ба̄дха̄йа сам̣ваттатӣ’’тиа̄дина̄ найена паччавеккхан̣а̄йа абха̄вато адхива̄сети аттано читтам̣ а̄ропетва̄ ва̄сети. адхива̄сентойева ча наппаджахати тадан̇га̄диппаха̄навасена на пат̣иниссаджджати. тато ева ча на винодети аттано читтасанта̄нато на нудати на нӣхарати. татха̄ авиноданато на бйантӣкароти на вигатантам̣ кароти. а̄та̄пӣ пахитатто йатха̄ тесам̣ антопи на̄васиссати антамасо бхан̇гаматтампи, евам̣ кароти, айам̣ пана татха̄ на каротӣти аттхо. татха̄бхӯто пана на анабха̄вам̣ гамети ану ану абха̄вам̣ на гамети. на паджахати че, на винодети чети итиа̄дина̄ че-саддам̣ йоджетва̄ аттхо ведитаббо.

евам̣бхӯтоти евам̣ ка̄мавитакка̄дӣхи па̄павитаккехи саман̇гибхӯто. ана̄та̄пӣти килеса̄нам̣ а̄та̄пайикасса вӣрийасса абха̄вена ана̄та̄пӣ. па̄путра̄салаккхан̣асса оттаппасса абха̄вена анотта̄пӣ. сататам̣ самитам̣ саббака̄лам̣ нирантарам̣. кусӣто хӣнавӣрийоти кусалехи дхаммехи париха̄пайитва̄ акусалапаккхе куччхитам̣ сӣданато косаджджасаманна̄гамена ча кусӣто, саммаппадха̄навӣрийа̄бха̄вена хӣнавӣрийо вӣрийавирахитоти вуччати катхӣйати. т̣хитасса̄ти гаманам̣ упаччхиндитва̄ тит̣т̣хато. сайанаирийа̄патхасса висесато косаджджапаккхикатта̄ йатха̄ там̣саман̇гино бха̄витатта̄ самбхаванти, там̣ дассетум̣ ‘‘джа̄гарасса̄’’ти вуттам̣.

суккапаккхе тан̃че бхиккху на̄дхива̄сетӣти а̄раддхавӣрийассапи вихарато ана̄димати сам̣са̄ре чирака̄лабха̄витатта̄ татха̄рӯпапаччайасама̄йоге сатисаммосена ва̄ ка̄мавитакка̄ди уппаджджати че, там̣ бхиккху аттано читтам̣ а̄ропетва̄ на ва̄сети, аббхантаре на ва̄сетӣти аттхо. анадхива̄сенто ким̣ кароти? паджахати чхад̣д̣ети. ким̣ качаварам̣ вийа пит̣акена̄ти? на, апича кхо там̣ винодети нудати нӣхарати. ким̣ балибаддам̣ вийа патодена̄ти? на, атха кхо бйантӣкароти вигатантам̣ кароти, йатха̄ тесам̣ антопи на̄васиссати антамасо бхан̇гаматтампи, татха̄ те кароти. катхам̣ пана те татха̄ кароти? анабха̄вам̣ гамети ану ану абха̄вам̣ гамети, виккхамбханаппаха̄нена йатха̄ сувиккхамбхита̄ хонти, татха̄ не каротӣти вуттам̣ хоти.

евам̣бхӯтотиа̄дӣсу евам̣ ка̄мавитакка̄дӣнам̣ анадхива̄сена сувисуддха̄сайо сама̄но та̄йа ча а̄сайасампаттийа̄ таннимитта̄йа ча пайогасампаттийа̄ парисуддхасӣло индрийесу гуттадва̄ро бходжане маттан̃н̃ӯ сатисампаджан̃н̃ена саманна̄гато джа̄гарийам̣ ануйутто тадан̇га̄дивасена килеса̄нам̣ а̄та̄паналаккхан̣ена вӣрийена саманна̄гататта̄ а̄та̄пӣ. саббасо па̄путра̄сена саманна̄гататта̄ отта̄пӣ сататам̣ раттиндивам̣. самитам̣ нирантарам̣ саматхавипассана̄нуйогавасена чатуббидхасаммаппадха̄насиддхийа̄ а̄раддхавӣрийо пахитатто. нибба̄нам̣ пати песитачиттоти вуччати катхӣйатӣти аттхо.

га̄тха̄су геханисситанти еттха гехава̄сӣхи апариччаттатта̄ гехава̄сисабха̄ватта̄ гехадхамматта̄ ва̄ гехам̣ вуччати ваттхука̄мо. атха ва̄ гехаппат̣ибаддхабха̄вато, килесака̄ма̄нам̣ нива̄сат̣т̣ха̄набха̄вато ва̄ геха̄ти вуччанти, там̣ваттхукатта̄ ка̄мавитакка̄ди геханисситам̣ на̄ма. куммаггапат̣ипанноти йасма̄ арийамаггасса уппатхабха̄вато абхиджджха̄дайо тадекат̣т̣хадхамма̄ ча куммагго, тасма̄ ка̄мавитакка̄дибахуло куммаггапат̣ипанно. моханеййесу муччхитоти мохасам̣ваттанийесу рӯпа̄дӣсу муччхито самматто аджджхопанно. самбодхинти арийамагган̃а̄н̣ам̣. пхут̣т̣ханти пхуситум̣ паттум̣ па̄по со та̄дисо миччха̄сан̇каппагочаро пуггало абхаббо, на када̄чи там̣ па̄пун̣а̄тӣти аттхо.

витаккам̣ самайитва̄на̄ти йатха̄вуттам̣ миччха̄витаккам̣ пат̣исан̇кха̄набха̄вана̄балена вӯпасаметва̄. витаккӯпасаме ратоти наваннампи маха̄витакка̄нам̣ аччантӯпасамабхӯте арахатте, нибба̄не ева ва̄ аджджха̄сайена рато абхирато. бхаббо соти со йатха̄вутто самма̄пат̣ипаджджама̄но пуггало пуббабха̄ге саматхавипассана̄балена саббавитакке йатха̄рахам̣ тадан̇га̄дивасена вӯпасаметва̄ т̣хито випассанам̣ уссукка̄петва̄ маггапат̣ипа̄т̣ийа̄ арахаттамагган̃а̄н̣асан̇кха̄там̣ нибба̄насан̇кха̄тан̃ча ануттарам̣ самбодхим̣ пхут̣т̣хум̣ адхигантум̣ бхаббо араха̄. еваметтха па̄л̣иван̣н̣ана̄ ведитабба̄.

чарасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2. сӣласуттаван̣н̣ана̄

12. дутийе сампаннасӣла̄ти еттха тивидхам̣ сампаннам̣ парипун̣н̣асаман̇гимадхуравасена. таттха –

‘‘сампаннам̣ са̄ликеда̄рам̣, сува̄ бхун̃джанти косийа;

пат̣иведеми те брахме, на не ва̄ретумуссахе’’ти. (джа̄. 1.14.1) –

идам̣ парипун̣н̣асампаннам̣ на̄ма. ‘‘имина̄ па̄тимоккхасам̣варена упето хоти самупето упа̄гато самупа̄гато упапанно сампанно саманна̄гато’’ти (вибха. 511) идам̣ саман̇гисампаннам̣ на̄ма. ‘‘имисса̄, бханте, маха̄патхавийа̄ хет̣т̣химаталам̣ сампаннам̣, сеййатха̄пи кхуддамадхум̣ анӣлакам̣, евамасса̄да’’нти (па̄ра̄. 17) идам̣ мадхурасампаннам̣ на̄ма. идха парипун̣н̣асампаннавасена аттхам̣ дассенто ‘‘сампаннасӣла̄ти парипун̣н̣асӣла̄’’ти а̄ха. саман̇гисампаннавасенапи аттхо йуджджатийева, тасма̄ сампаннасӣла̄ти парипун̣н̣асӣла̄ хутва̄типи сӣласаман̇гино хутва̄типи еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. таттха сӣласса анавасесасама̄да̄нена акхан̣д̣а̄дибха̄ваппаттийа̄ парипун̣н̣асӣла̄, сама̄да̄нато пат̣т̣ха̄йа авиччхинданато сӣласаман̇гино. сама̄да̄навато хи аччантавиродхидхамма̄нуппаттийа̄ сӣласаман̇гита̄ ведитабба̄, четана̄дӣнам̣ пана сӣланалаккхан̣а̄нам̣ дхамма̄нам̣ паваттилаккхан̣ена ваттаббамева наттхи.

таттха ‘‘парипун̣н̣асӣла̄’’ти имина̄ аттхена кхеттадосавигамена кхеттапа̄рипӯрӣ вийа сӣладосавигамена сӣлапа̄рипӯрӣ вутта̄ хоти. йатха̄ хи кхеттам̣ бӣджакхан̣д̣ам̣, ваппакхан̣д̣ам̣, удакакхан̣д̣ам̣, ӯсакхан̣д̣анти чатудосасаманна̄гатам̣ апарипӯрам̣ хоти. таттха бӣджакхан̣д̣ам̣ на̄ма йаттха антарантара̄ бӣджа̄ни кхан̣д̣а̄ни ва̄ пӯтӣни ва̄ хонти, та̄ни йаттха патанти, таттха сассам̣ на ут̣т̣хети, кхеттам̣ кхан̣д̣ам̣ хоти, апарипӯрам̣ хотӣти аттхо. ваппакхан̣д̣ам̣ на̄ма йаттха акусало бӣджа̄ни вапанто антарантара̄ нипа̄тети. еван̃хи саббаттха сассам̣ на ут̣т̣хети, кхеттам̣ кхан̣д̣ам̣ хоти. удакакхан̣д̣ам̣ на̄ма йаттха каттхачи удакам̣ атибахум̣ ва̄ хоти, на ва̄ хоти. татра̄пи хи сасса̄ни на ут̣т̣хенти, кхеттам̣ кхан̣д̣ам̣ хоти. ӯсакхан̣д̣ам̣ на̄ма йаттха кассако кисмин̃чи падесе нан̇галена бхӯмим̣ чатта̄ро пан̃ча ва̄ре касанто атигамбхӣрам̣ кароти, тато ӯсам̣ уппаджджати. татра̄пи хи сассам̣ на ут̣т̣хети, кхеттам̣ кхан̣д̣ам̣ хоти, та̄дисан̃ча кхеттам̣ на махаппхалам̣ хоти на маха̄нисам̣сам̣. татра̄пи бахумпи вапитва̄ аппам̣ лабхати. имесам̣ пана чатуннам̣ доса̄нам̣ вигама̄ кхеттам̣ парипун̣н̣ам̣ хоти, та̄дисан̃ча кхеттам̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣. евамева кхан̣д̣ам̣, чхиддам̣, сабалам̣, камма̄санти чатудосасаманна̄гатам̣ сӣлам̣ апарипӯрам̣ хоти, та̄дисан̃ча сӣлам̣ на махаппхалам̣ хоти на маха̄нисам̣сам̣. имесам̣ пана чатуннам̣ доса̄нам̣ вигама̄ сӣлам̣ парипун̣н̣ам̣ хоти, та̄дисан̃ча сӣлам̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣.

‘‘сӣласаман̇гино’’ти имина̄ панаттхена сӣлена саман̇гибхӯта̄ самодха̄нагата̄ саманна̄гата̄ хутва̄ вихаратха̄ти идамева вуттам̣ хоти. таттха двӣхи ка̄ран̣ехи сампаннасӣлата̄ хоти сӣлавипаттийа̄ а̄дӣнавадассанена, сӣласампаттийа̄ ча а̄нисам̣садассанена. тадубхайампи висуддхимагге (висуддхи. 1.14) виттха̄ритам̣. таттха ‘‘сампаннасӣла̄ти етта̄вата̄ ча кира бхагава̄ чатупа̄рисуддхисӣлам̣ уддиситва̄ ‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вута̄’ти имина̄ таттха джет̣т̣хакасӣлам̣ виттха̄ретва̄ дассетӣ’’ти дива̄виха̄рава̄сӣ суматтхеро а̄ха. антева̄сико панасса тепит̣акачӯл̣ана̄гаттхеро а̄ха – ‘‘убхайаттха̄пи па̄тимоккхасам̣варо бхагавата̄ вутто, па̄тимоккхасам̣варойева хи сӣлам̣, итара̄ни пана тӣн̣и сӣланти вуттат̣т̣ха̄нам̣ на̄ма аттхӣ’’ти ватва̄ там̣ анануджа̄нанто а̄ха – ‘‘индрийасам̣варо на̄ма чхадва̄рараккха̄маттакамева, а̄джӣвапа̄рисуддхи дхаммена самена паччайуппаттиматтакам̣, паччайанисситам̣ пат̣иладдхапаччайе идаматтханти паччавеккхитва̄ парибхун̃джанаматтакам̣. ниппарийа̄йена па̄тимоккхасам̣варова сӣлам̣. йасса со бхинно, айам̣ чхиннасӣсо вийа пурисо хаттхапа̄де, сеса̄ни раккхиссатӣти на ваттаббо. йасса пана со арого, айам̣ аччхиннасӣсо вийа пурисо джӣвитам̣, сеса̄ни пуна па̄катика̄ни катва̄ раккхитум̣ саккоти. тасма̄ ‘сампаннасӣла̄’ти имина̄ па̄тимоккхасам̣варам̣ уддиситва̄ ‘сампаннапа̄тимоккха̄’ти тассева вевачанам̣ ватва̄ там̣ виттха̄ретва̄ дассенто ‘па̄тимоккхасам̣варасам̣вута̄’тиа̄дима̄ха̄’’ти.

па̄тимоккхасам̣варасӣлена сам̣вута̄ти йо нам̣ па̄ти раккхати, там̣ моккхети мочети а̄па̄йика̄дӣхи дуккхехӣти па̄тимоккханти ладдхана̄мена сиккха̄падасӣлена пихитака̄йавачӣдва̄ра̄. евам̣бхӯта̄ ча тена упета̄ саманна̄гата̄ на̄ма хонтӣти а̄ха ‘‘упета̄ хутва̄’’ти. а̄ча̄рена ча гочарена ча сампанна̄ти ка̄йикава̄часикаавӣтиккамасан̇кха̄тена а̄ча̄рена, на-весийагочарата̄дисан̇кха̄тена гочарена ча сампанна̄, сампаннаа̄ча̄рагочара̄ти аттхо. ан̣уппама̄н̣есӯти атипариттакесу ана̄паттигаманӣйесу. дуккат̣адуббха̄ситаматтесӯти апаре. досесӯти га̄райхесу акусаладхаммесу. бхайато дассанасӣла̄ти парама̄н̣уматтампи ваджджам̣ синеруппама̄н̣ам̣ вийа катва̄ бха̄йанасӣла̄. саббасиккха̄кот̣т̣ха̄сесӯти мӯлапан̃н̃аттианупан̃н̃аттисаббаттхапан̃н̃аттипадесапан̃н̃аттиа̄дибхедесу. там̣ там̣ сама̄да̄таббам̣ сама̄да̄йа̄ти йам̣ кин̃чи сиккха̄кот̣т̣ха̄сесу мӯлапан̃н̃аттиа̄дибхедесу сиккхитаббам̣ пат̣ипаджджитаббам̣ пӯритаббам̣ ка̄йикам̣ ва̄часикам̣ ва̄ сӣлам̣, там̣ саббам̣ самма̄ а̄да̄йа, саммадева саккаччам̣ саббасо ча а̄дийитва̄ти аттхо.

удайам̣ пассанто пан̃чавӣсати лаккхан̣а̄ни пассатӣти ‘‘авиджджа̄самудайа̄ рӯпасамудайоти паччайасамудайат̣т̣хена рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати. тан̣ха̄самудайа̄…пе… каммасамудайа̄…пе… а̄ха̄расамудайа̄ рӯпасамудайоти паччайасамудайат̣т̣хена рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати. ниббаттилаккхан̣ам̣ пассантопи рӯпаккхандхасса удайам̣ пассати. рӯпаккхандхасса удайам̣ пассанто има̄ни пан̃ча лаккхан̣а̄ни пассати. татха̄ авиджджа̄самудайа̄ ведана̄самудайоти паччайасамудайат̣т̣хена ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассати. тан̣ха̄самудайа̄…пе… каммасамудайа̄…пе… пхассасамудайа̄ ведана̄самудайоти паччайасамудайат̣т̣хена ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассати. ниббаттилаккхан̣ам̣ пассантопи ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассати. ведана̄ккхандхасса удайам̣ пассанто има̄ни пан̃ча лаккхан̣а̄ни пассатӣ’’тиа̄дина̄ найена екекасмим̣ кхандхе пан̃ча пан̃ча катва̄ вутта̄ни пан̃чавӣсати удайалаккхан̣а̄ни пассати.

вайам̣ пассанто пан̃чавӣсати лаккхан̣а̄ни пассатӣти ‘‘авиджджа̄ниродха̄ рӯпаниродхоти паччайаниродхат̣т̣хена рӯпаккхандхасса вайам̣ пассати. тан̣ха̄ниродха̄…пе… камманиродха̄…пе… а̄ха̄раниродха̄ рӯпаниродхоти паччайаниродхат̣т̣хена рӯпаккхандхасса вайам̣ пассати. випарин̣а̄малаккхан̣ам̣ пассантопи рӯпаккхандхасса вайам̣ пассати. рӯпаккхандхасса вайам̣ пассанто има̄ни пан̃ча лаккхан̣а̄ни пассати. авиджджа̄ниродха̄…пе… тан̣ха̄ниродха̄…пе… пхассаниродха̄ ведана̄ниродхоти паччайаниродхат̣т̣хена ведана̄ккхандхасса вайам̣ пассати. випарин̣а̄малаккхан̣ам̣ пассантопи ведана̄ккхандхасса вайам̣ пассатӣ. ведана̄ккхандхасса вайам̣ пассанто има̄ни пан̃ча лаккхан̣а̄ни пассати’’тиа̄дина̄ найена екекасмим̣ кхандхе пан̃ча пан̃ча катва̄ вутта̄ни пан̃чавӣсати вайалаккхан̣а̄ни пассати. песитаттоти нибба̄нам̣ пати песитачитто. катхайантӣти татха̄видхам̣ бхиккхум̣ буддха̄дайо арийа̄ а̄чиккханти.

йатам̣ чарети ва̄йамама̄но чареййа, чан̇камана̄дивасена гаманам̣ каппентопи ‘‘ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа чхандам̣ джанети ва̄йаматӣ’’тиа̄дина̄ (вибха. 432) найена вуттаппадха̄навӣрийам̣ каронто гхат̣енто ва̄йаманто йатха̄ акусаладхамма̄ пахӣйанти, кусаладхамма̄ бха̄вана̄па̄рипӯрим̣ гаччханти, евам̣ гаманам̣ каппеййа̄ти аттхо. еса найо сесесупи. йатаменам̣ паса̄райети етам̣ паса̄ретаббам̣ хаттхапа̄да̄дим̣ йатам̣ йатама̄но йатха̄вуттавӣрийасаман̇гӣ хутва̄ паса̄реййа, саббаттха падха̄нам̣ на джахеййа̄ти адхиппа̄йо.

ида̄ни йатха̄ пат̣ипаджджанто йатам̣ йатанто на̄ма хоти, там̣ пат̣ипадам̣ дассетум̣ ‘‘уддха’’нтиа̄ди вуттам̣. таттха уддханти упари. тирийанти парито, пураттхимадиса̄дивасена самантато диса̄бха̄гесӯти аттхо. апа̄чӣнанти хет̣т̣ха̄. йа̄вата̄ джагато гатӣти йаттака̄ саттасан̇кха̄рабхедасса локасса паватти, таттха саббаттха̄ти аттхо. етта̄вата̄ анавасесата̄ саммасанан̃а̄н̣асса висайам̣ сан̇гахетва̄ дассети. самавеккхита̄ти сама̄ хетуна̄ н̃а̄йена авеккхита̄, аничча̄дивасена випассита̄ти вуттам̣ хоти. дхамма̄нанти саттасун̃н̃а̄нам̣. кхандха̄нанти рӯпа̄дӣнам̣ пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣. удайаббайанти удайан̃ча вайан̃ча. идам̣ вуттам̣ хоти – упари тирийам̣ адхоти тидха̄ сан̇гахите саббасмим̣ локе атӣта̄дибхедабхинна̄нам̣ пан̃чупа̄да̄наккхандхасан̇кха̄та̄нам̣ саббесам̣ рӯпа̄рӯпадхамма̄нам̣ аничча̄дисаммасана̄дхигатена удайаббайан̃а̄н̣ена пан̃чавӣсатийа̄ а̄ка̄рехи удайам̣, пан̃чавӣсатийа̄ а̄ка̄рехи вайам̣ самавеккхита̄ саманупассита̄ бхавеййа̄ти.

четосаматхаса̄мӣчинти читтасам̣килеса̄нам̣ аччантавӯпасаманато четосаматхасан̇кха̄тасса арийамаггасса ануччхавикам̣ пат̣ипада̄н̃а̄н̣адассанависуддхим̣. сиккхама̄нанти пат̣ипаджджама̄нам̣ бха̄вентам̣ н̃а̄н̣апарампара̄ ниббаттентам̣. сада̄ти саббака̄лам̣ раттин̃чева дива̄ ча. сатанти чатусампаджан̃н̃асаманна̄гата̄йа сатийа̄ сатока̄рӣ. евампеттха га̄тха̄ван̣н̣ана̄ дат̣т̣хабба̄. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.

сӣласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. падха̄насуттаван̣н̣ана̄

13. татийе уттамавӣрийа̄нӣти сет̣т̣хавӣрийа̄ни висит̣т̣хасса аттхасса са̄дханато. ма̄ро дхиййати еттха̄ти ма̄радхеййам̣, килесама̄расса паваттит̣т̣ха̄набхӯтам̣, там̣ тебхӯмакават̣т̣анти а̄ха ‘‘тебхӯмакават̣т̣асан̇кха̄там̣ ма̄радхеййа’’нти. джа̄тимаран̣ато джа̄там̣ бхайам̣ джа̄тимаран̣абхайам̣, джа̄тимаран̣амева ва̄ бхайахетуто бхайанти джа̄тимаран̣абхайам̣. тена̄ха ‘‘джа̄тин̃ча маран̣ан̃ча…пе… бхайасса̄’’ти сесам̣ утта̄намева.

падха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. сам̣варасуттаван̣н̣ана̄

14. чатуттхе сам̣вара̄дӣнам̣ са̄дханавасена падахати етехӣти падха̄на̄ни. сам̣варантасса уппаннавӣрийанти йатха̄ абхиджджха̄дайо на уппаджджанти, евам̣ сатийа̄ упат̣т̣ха̄не чаккха̄дӣнам̣ пидахане аналасасса уппаннавӣрийам̣. паджахантасса̄ти винодентасса. уппаннавӣрийанти тассева паха̄насса са̄дханавасена паваттавӣрийам̣. бха̄вентасса уппаннавӣрийанти еттха̄пи есева найо. сама̄дхинимиттанти сама̄дхи ева. пуримуппаннасама̄дхи хи парато уппаджджанакасама̄дхисса ка̄ран̣ам̣ хотӣти ‘‘сама̄дхинимитта’’нти вуттам̣.

упадхививекатта̄ти кхандхӯпадхиа̄диупадхӣхи вивиттатта̄ виниссат̣атта̄. там̣ а̄гамма̄ти там̣ нибба̄нам̣ маггена адхигамахету. ра̄га̄дайо вираджджанти еттха, етена̄ти вира̄го. евам̣ ниродхопи дат̣т̣хаббо. йасма̄ идха боджджхан̇гамиссакавасена иччхита̄, тасма̄ ‘‘а̄рамман̣авасена ва̄ адхигантаббавасена ва̄’’ти вуттам̣. таттха адхигантаббавасена̄ти таннинната̄васена. воссаггапарин̣а̄минти воссаггавасена парин̣а̄митам̣ париччаджанавасена чева паккханданавасена ча парин̣а̄манасӣлам̣. тена̄ха ‘‘две воссагга̄’’тиа̄ди. кхандха̄нам̣ париччаджанам̣ на̄ма таппат̣ибаддхакилесаппаха̄навасена̄ти йена̄ка̄рена випассана̄ килесе паджахати, тенева̄ка̄рена таннимиттаккхандхе ча паджахатӣти ваттаббатам̣ арахатӣти а̄ха ‘‘випассана̄…пе… париччаджатӣ’’ти. йасма̄ випассана̄ вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄вам̣ па̄пун̣антӣ ниннапон̣апаббха̄рабха̄вена екам̣сато нибба̄нам̣ паккхандатӣти ваттаббатам̣ лабхати, магго ча самуччхедавасена килесе кхандхе ча ра̄гам̣ париччаджати, тасма̄ йатха̄ккамам̣ випассана̄магга̄нам̣ васена паккханданапаричча̄гавоссагга̄ ведитабба̄. восаггаттха̄йа̄ти паричча̄гавоссаггаттха̄йа чева паккханданавоссаггаттха̄йа ча. парин̣аматӣти париччаджати. там̣ пана парин̣а̄манам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минибха̄ваппаттийа̄ чева арийамаггабха̄ваппаттийа̄ ча иччхитанти а̄ха ‘‘випассана̄бха̄ван̃ча маггабха̄ван̃ча па̄пун̣а̄тӣ’’ти. сесападесӯти ‘‘дхаммавичайасамбоджджхан̇гам̣ бха̄ветӣ’’тиа̄дӣсу сесасамбоджджхан̇гакот̣т̣ха̄сесу.

бхаддаканти абхаддака̄нам̣ нӣваран̣а̄дипа̄падхамма̄нам̣ виккхамбханена ра̄гавигаманена екантахитатта̄ дуллабхатта̄ ча бхаддакам̣ сундарам̣. на хи ан̃н̃ам̣ сама̄дхинимиттам̣ евам̣ дуллабхам̣ ра̄гасса уджувипаччанӣкабхӯтам̣ аттхи. анураккхатӣти еттха анураккхана̄ на̄ма адхигатасама̄дхито йатха̄ париха̄ни на хоти, евам̣ пат̣ипаттиса̄сана-таппат̣ипаккхавигаманена̄ти а̄ха ‘‘сама̄дхӣ’’тиа̄ди. ат̣т̣хикасан̃н̃а̄дика̄ти ат̣т̣хикаджджха̄на̄дика̄. сан̃н̃а̄сӣсена хи джха̄нам̣ вадати. сесаметтха утта̄намева.

сам̣варасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

5. пан̃н̃аттисуттаван̣н̣ана̄

15. пан̃чаме аттабха̄во етесам̣ аттхӣти аттабха̄вино, тесам̣ аттабха̄вӣнам̣. тена̄ха ‘‘аттабха̄ваванта̄на’’нти. йа̄ва чхаттим̣са̄йа инда̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, та̄ва пан̣ӣте ка̄ме парибхун̃джӣти мандха̄тура̄джа̄ кира екадивасам̣ аттано парин̣а̄йакаратанам̣ пуччхи – ‘‘аттхи ну кхо мануссалокато раман̣ӣйатарам̣ т̣ха̄на’’нти. касма̄ дева евам̣ бхан̣аси, ким̣ на пассаси чандимасӯрийа̄нам̣ а̄нубха̄вам̣, нану етесам̣ т̣ха̄нам̣ ито раман̣ӣйатаранти? ра̄джа̄ чаккаратанам̣ пураккхатва̄ таттха агама̄си.

чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но ‘‘мандха̄тумаха̄ра̄джа̄ а̄гато’’ти сутва̄ ‘‘та̄вамахиддхико маха̄ра̄джа̄ на сакка̄ йуддхена пат̣иба̄хиту’’нти сакараджджам̣ ниййа̄тесум̣. со там̣ гахетва̄ пуна пуччхи – ‘‘аттхи ну кхо ито раман̣ӣйатарам̣ т̣ха̄на’’нти. атхасса та̄ватим̣сабхаванам̣ катхайим̣су. ‘‘та̄ватим̣сабхаванам̣, дева, раман̣ӣйам̣, таттха саккасса деваран̃н̃о име чатта̄ро маха̄ра̄джа̄но па̄рича̄рика̄ дова̄рикабхӯмийам̣ тит̣т̣ханти. сакко девара̄джа̄ махиддхико маха̄нубха̄во. тассима̄ни упабхогат̣т̣ха̄на̄ни – йоджанасахассуббедхо веджайантапа̄са̄до, пан̃чайоджанасатуббедха̄ судхаммадевасабха̄, дийад̣д̣хайоджанасатико веджайантаратхо, татха̄ ера̄ван̣о хаттхӣ, диббаруккхасахассаппат̣иман̣д̣итам̣ нанданаванам̣, читталата̄ванам̣, пха̄русакаванам̣, йоджанасатуббедхо па̄риччхаттако ковил̣а̄ро, тасса хет̣т̣ха̄ сат̣т̣хийоджана̄йа̄ма̄ пан̃н̃а̄сайоджанавиттха̄ра̄ пан̃чадасайоджануббедха̄ джайасуманапуппхаван̣н̣а̄ пан̣д̣укамбаласила̄, йасса̄ мудута̄йа саккасса нисӣдато упад̣д̣хака̄йо ануппависатӣ’’ти.

там̣ сутва̄ ра̄джа̄ таттха гантука̄мо чаккаратанам̣ аббхуккири. там̣ а̄ка̄се ут̣т̣хахи саддхим̣ чатуран̇гинийа̄ сена̄йа. атха двиннам̣ девалока̄нам̣ вемаджджхато чаккаратанам̣ отаритва̄ патхавийа̄ а̄санне т̣ха̄не ат̣т̣ха̄си саддхим̣ парин̣а̄йакаратанаппамукха̄йа чатуран̇гинийа̄ сена̄йа. ра̄джа̄ екакова аттано а̄нубха̄вена та̄ватим̣сабхаванам̣ агама̄си. сакко ‘‘мандха̄та̄ а̄гато’’ти сутва̄ тасса паччуггаманам̣ катва̄ ‘‘сва̄гатам̣, маха̄ра̄джа, сакам̣, те маха̄ра̄джа, ануса̄са маха̄ра̄джа̄’’ти ватва̄ саддхим̣ на̄т̣акехи раджджам̣ две бха̄ге катва̄ екам̣ бха̄гамада̄си. ран̃н̃о та̄ватим̣сабхаване патит̣т̣хитаматтассева мануссагандхасарӣраниссанда̄димануссабха̄во вигаччхи, девалоке паваттивипа̄када̄йино апарапарийа̄йаведанӣйасса каммасса катока̄сатта̄ саббада̄ сол̣асавассуддесиката̄ма̄ла̄мила̄йана̄дидевабха̄во па̄турахоси. тасса саккена саддхим̣ пан̣д̣укамбаласила̄йа нисиннасса аккхинимисанаматтена на̄наттам̣ пан̃н̃а̄йати. там̣ асаллаккхента̄ дева̄ саккасса ча тасса ча на̄натте муйханти. со таттха диббасампаттим̣ анубхавама̄но тада̄ манусса̄нам̣ асан̇кхйеййа̄йуката̄йа йа̄ва чхаттим̣са сакка̄ упападжджитва̄ чута̄, та̄ва саккараджджам̣ ка̄ретва̄ ‘‘ким̣ ме имина̄ упад̣д̣хараджджена̄’’ти атитто ка̄мехи тато чавитва̄ аттано уййа̄не патито мануссалоке утукаккхал̣ата̄йа ва̄та̄тапена пхуситагатто ка̄ламака̄си. тена вуттам̣ ‘‘девалоке пана йа̄ва чхаттим̣са̄йа инда̄нам̣ а̄йуппама̄н̣ам̣, та̄ва пан̣ӣте ка̄ме парибхун̃джӣ’’ти.

пан̃н̃аттисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

6. сокхуммасуттаван̣н̣ана̄

16. чхат̣т̣хе сукхумалаккхан̣аппат̣ивиджджханака̄нӣти аничча̄дисукхумалаккхан̣а̄нам̣ пат̣ивиджджханака̄ни. сукхумалаккхан̣апаригга̄хакан̃а̄н̣ена̄ти сукхумалаккхан̣апаригга̄хакена н̃а̄н̣ена. парато джа̄нитва̄ти авасаваттанена ан̃н̃ато джа̄нитва̄. сан̇кха̄ра̄ хи ‘‘ма̄ бхиджджим̣сӯ’’ти иччхита̄пи бхиджджантева, тасма̄ те авасаваттита̄йа паре на̄ма. са̄ ча несам̣ парата̄ аниччадассане па̄кат̣а̄ хотӣти вуттам̣ ‘‘имина̄ хи падена аничча̄нупассана̄ катхита̄’’ти. сесам̣ утта̄намева.

сокхуммасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

7-10. пат̣хамаагатисутта̄диван̣н̣ана̄

17-20. саттаме чханда̄гатинти еттха сандхивасена саралопоти дассенто а̄ха ‘‘чхандена агати’’нти. чханда̄ти хетумхи ниссаккавачананти а̄ха ‘‘чхандена̄’’ти, пемена̄ти аттхо. чхандасаддо хеттха тан̣ха̄парийа̄йо, акусалаччхандапарийа̄йо ва̄. сесесӯти ‘‘доса̄гатим̣ гаччхатӣ’’тиа̄дӣсу.

еттха ча йо ‘‘айам̣ ме миттоти ва̄, сандит̣т̣хоти ва̄, н̃а̄такоти ва̄, лан̃чам̣ ва̄ пана ме детӣ’’ти чхандавасена асса̄микам̣ са̄микам̣ кароти, айам̣ чхандена акаттаббам̣ кароти на̄ма. йо ‘‘айам̣ ме верӣ’’ти чирака̄ла̄нубаддхаверавасена ва̄, тан̇кхан̣уппаннакодхавасена ва̄ са̄микам̣ асса̄микам̣ кароти, айам̣ досена акаттаббам̣ кароти на̄ма. йо пана мандатта̄ момӯхатта̄ йам̣ ва̄ там̣ ва̄ айуттам̣ ака̄ран̣ам̣ ватва̄ асса̄микам̣ са̄микам̣ кароти, айам̣ мохена акаттаббам̣ кароти на̄ма. йо пана ‘‘айам̣ ра̄джаваллабхоти ва̄ висаме чора̄дике висама̄ни ва̄ ка̄йадуччарита̄дӣни сама̄да̄йа ваттанена висаманиссито ва̄, анаттхампи ме кареййа̄’’ти бхӣто асса̄микам̣ са̄микам̣ кароти, айам̣ бхайена акаттаббам̣ кароти на̄ма.

йо пана кин̃чи бха̄дженто ‘‘айам̣ ме сандит̣т̣хо ва̄ самбхатто ва̄’’ти пемавасена атирекам̣ дети, ‘‘айам̣ ме верӣ’’ти досавасена ӯнакам̣ дети, йо муйханто динна̄диннам̣ аджа̄нама̄но кассачи ӯнам̣, кассачи адхикам̣ дети, ‘‘айам̣ имасмим̣ адӣйама̄не майхам̣ анаттхампи кареййа̄’’ти сӣто кассачи атирекам̣ дети, со чатуббидхопи йатха̄нуккамена чханда̄гатиа̄дӣни гаччханто акаттаббам̣ кароти на̄ма.

нихӣйати тасса йасоти тасса агатига̄мино киттийасопи парива̄райасопи нихӣйати париха̄йати. йассати тена киттӣйатӣти хи йасо, китти тхутигхосо. йассати тена пуречара̄нучарабха̄вена парива̄райатӣти йасо, парива̄ро. ат̣т̣хаманавамадасама̄ни утта̄наттха̄нева.

чаравагго дутийо.

3. урувелавагго

1. пат̣хамаурувеласуттаван̣н̣ана̄

21. татийасса пат̣хаме маха̄вела̄ вийа маха̄вела̄, випулава̄ликапун̃джата̄йа маханто вела̄тат̣о вийа̄ти аттхо. тена̄ха ‘‘маха̄ва̄ликара̄сӣти аттхо’’ти. уру, мару, сиката̄, ва̄лука̄, ван̣н̣у, ва̄лика̄ти име садда̄ сама̄наттха̄, бйан̃джанамева на̄нам̣. тена̄ха ‘‘урӯти ва̄лика̄ вуччатӣ’’ти.

наджджа̄ти надати садда̄йатӣти надӣ, тасса̄ наджджа̄, надийа̄ ниннага̄йа̄ти аттхо. неран̃джара̄йа̄ти ‘‘нелан̃джала̄йа̄’’ти ваттаббе ла-ка̄расса ра-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘неран̃джара̄йа̄’’ти вуттам̣, каддамасева̄лапан̣ака̄дидосарахитасалила̄йа̄ти аттхо. кечи ‘‘нӣлам̣-джала̄йа̄ти ваттаббе неран̃джара̄йа̄’’ти ваданти. на̄мамева ва̄ етам̣ тасса̄ надийа̄ти ведитаббам̣. тасса̄ надийа̄ тӣре йаттха бхагава̄ виха̄си, там̣ дассетум̣ ‘‘аджапа̄ланигродхе’’ти вуттам̣. касма̄ пана̄йам̣ аджапа̄ланигродхо на̄ма джа̄тоти а̄ха ‘‘тасса̄’’тиа̄ди. кечи пана ‘‘йасма̄ таттха веде саджджха̄йитум̣ асаматтха̄ махаллакабра̄хман̣а̄ па̄ка̄рапариккхепайутта̄ни нивесана̄ни катва̄ саббе васим̣су, тасма̄сса аджапа̄ланигродхоти на̄мам̣ джа̄та’’нти ваданти. татра̄йам̣ вачанаттхо – на джапантӣти аджапа̄, манта̄нам̣ анаджджха̄йака̄ти аттхо. аджапа̄ланти а̄дийанти нива̄сам̣ еттха̄ти аджапа̄лоти. апаре пана ваданти ‘‘йасма̄ маджджханхикасамайе антопавит̣т̣хе адже аттано чха̄йа̄йа па̄лети раккхати, тасма̄ ‘аджапа̄ло’тисса на̄мам̣ рул̣ха’’нти. саббаттха̄пи на̄маметам̣ тасса руккхасса.

пат̣хама̄бхисамбуддхоти пат̣хамам̣ абхисамбуддхо, ануна̄сикалопена̄йам̣ ниддесо. тенева̄ха ‘‘самбуддхо хутва̄ пат̣хамамева̄’’ти. пат̣хаманти ча бха̄ванапум̣саканиддесо, тасма̄ абхисамбуддхо хутва̄ пат̣хамам̣ аджапа̄ланигродхе вихара̄мӣти еваметтха самбандхо ведитаббо. айам̣ витаккоти айам̣ ‘‘кинну кхва̄хам̣…пе… вихареййа’’нти евам̣ паваттавитакко. хаттхӣ ча ва̄наро ча титтиро ча хаттхива̄наратиттира̄.

йе вуддхамапача̄йантӣти джа̄тивуддхо, вайовуддхо, гун̣авуддхоти тайо вуддха̄. тесу джа̄тисампанно джа̄тивуддхо на̄ма, вайе т̣хито вайовуддхо на̄ма, гун̣асампанно гун̣авуддхо на̄ма. тесу гун̣асампанно вайовуддхо имасмим̣ т̣ха̄не вуддхоти адхиппето. апача̄йантӣти джет̣т̣ха̄пача̄йика̄каммена пӯдженти. дхаммасса ковида̄ти джет̣т̣ха̄пача̄йанадхаммасса ковида̄ кусала̄. дит̣т̣хева дхаммети имасмим̣йева аттабха̄ве. па̄сам̣са̄ти пасам̣са̄раха̄. сампара̄йе ча суггатӣти сампаретаббе имам̣ локам̣ хитва̄ гантаббе паралокепи тесам̣ сугатийева. айам̣ панеттха пин̣д̣аттхо – кхаттийа̄ ва̄ хонту бра̄хман̣а̄ ва̄ весса̄ ва̄ судда̄ ва̄ гахат̣т̣ха̄ ва̄ паббаджита̄ ва̄ тираччха̄нагата̄ ва̄, йе кечи сатта̄ джет̣т̣ха̄пачитикаммена сӣла̄дигун̣асампанна̄нам̣ вайовуддха̄нам̣ апачитим̣ каронти, те имасмин̃ча аттабха̄ве джет̣т̣ха̄пачитика̄рака̄ти пасам̣сам̣ ван̣н̣анам̣ тхоманам̣ лабханти, ка̄йасса ча бхеда̄ сагге ниббаттантӣти.

ан̃н̃асминти парасмим̣. атта̄ на хотӣти ан̃н̃о, паро. со панеттха на йо кочи адхиппето, атха кхо гарут̣т̣ха̄нийо. тена̄ха ‘‘кан̃чи гарут̣т̣ха̄не ат̣т̣хапетва̄’’ти. патиссати гаруно а̄н̣ам̣ сампат̣иччхатӣти патиссо, на патиссо аппатиссо, патиссайарахито, гарупассайарахитоти аттхо.

садевакети авайавена виггахо самуда̄йо сама̄саттхо. садевакаггахан̣ена пан̃чака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ па̄рисесан̃а̄йена итаресам̣ падантарехи сан̇гахитатта̄. сама̄ракаггахан̣ена чхат̣т̣хака̄ма̄вачарадеваггахан̣ам̣ пачча̄саттин̃а̄йена. таттха хи ма̄ро джа̄то таннива̄сӣ ча хоти. сабрахмакавачанена брахмака̄йика̄дибрахмаггахан̣ам̣ пачча̄саттин̃а̄йенева. сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа̄ти са̄санасса паччаттхикасаман̣абра̄хман̣аггахан̣ам̣. нидассанаматтан̃четам̣ апаччаттхика̄нам̣ асамита̄ба̄хитапа̄па̄нан̃ча саман̣абра̄хман̣а̄нам̣ тенева вачанена гахитатта̄. ка̄мам̣ ‘‘садеваке’’тиа̄дивисесана̄нам̣ васена саттависайо локасаддоти вин̃н̃а̄йати тулйайогависайатта̄ тесам̣, ‘‘саломако сапаккхако’’тиа̄дӣсу пана атулйайоге айам̣ сама̄со лаббхатӣти бйабхича̄радассанато паджа̄гахан̣анти паджа̄вачанена сатталокаггахан̣ам̣.

девабха̄васа̄ман̃н̃ена ма̄рабрахмесу гахитесупи итарехи тесам̣ лаббхама̄нависесадассанаттхам̣ висум̣ гахан̣анти дассенто ‘‘ма̄ро на̄ма̄’’тиа̄дима̄ха. ма̄ро брахма̄нампи вичаккхукамма̄йа пахотӣти а̄ха ‘‘саббеса’’нти. упарӣти упарибха̄ге. брахма̄ти дасасахассибрахма̄нам̣ сандха̄йа̄ха. татха̄ ча̄ха ‘‘дасахи ан̇гулӣхӣ’’тиа̄ди. идха дӣгханика̄йа̄дайо вийа ба̄хирака̄нампи гантханика̄йо лаббхатӣти а̄ха ‘‘еканика̄йа̄дивасена̄’’ти. ваттхувиджджа̄дӣти а̄ди-саддена виджджа̄т̣т̣ха̄на̄ни сан̇гайханти. йатха̄сакам̣ каммакилесехи паджа̄татта̄ ниббаттатта̄ паджа̄, саттаника̄йо, тасса̄ паджа̄йа. садеваманусса̄йа̄ти ва̄ имина̄ саммутидеваггахан̣ам̣ тадавасит̣т̣хамануссалокаггахан̣ан̃ча дат̣т̣хаббам̣.

евам̣ бха̄гасо локам̣ гахетва̄ йоджанам̣ дассетва̄ ида̄ни абха̄гасо локам̣ гахетва̄ йоджанам̣ дассетум̣ ‘‘апичеттха̄’’тиа̄ди вуттам̣. локавасена вутта̄ни ‘‘локӣйанти еттха каммам̣ каммапхала̄нӣ’’ти катва̄. паджа̄васена ‘‘хетупаччайехи паджа̄та̄’’ти катва̄. сӣласампаннатаранти еттха парипун̣н̣асампанната̄ адхиппета̄ ‘‘сампаннам̣ са̄ликеда̄ра’’нтиа̄дӣсу (джа̄. 1.14.1) вийа. тена̄ха ‘‘адхикатаранти аттхо’’ти. парипун̣н̣ан̃хи адхикатаранти ваттум̣ арахати. ка̄ран̣анти йуттим̣. аттханти авипарӣтаттхам̣. вад̣д̣хинти ативад̣д̣хинимиттам̣.

имина̄ вачанена̄ти имасмим̣ сутте анантарам̣ вуттавачанена. на кевалам̣ имина̄ва, суттантарампи а̄нетва̄ пат̣иба̄хитабботи дассенто ‘‘на ме а̄чарийо аттхӣ’’тиа̄дима̄ха. таттха на ме а̄чарийо аттхӣти локуттарадхамме майхам̣ а̄чарийо на̄ма наттхи. кин̃ча̄пи локийадхамма̄нампи йа̄дисо локана̄тхасса адхигамо, на та̄дисо адхигамо парӯпадесо аттхи. локуттарадхамме панасса лесопи наттхи. наттхи ме пат̣ипуггалоти майхам̣ сӣла̄дӣхи гун̣ехи пат̣инидхибхӯто пуггало на̄ма наттхи. саранти каран̣е етам̣ паччаттавачананти а̄ха ‘‘сарантена̄’’ти, саранти ва̄ саран̣ахету ча̄ти аттхо.

йатоти бхумматтхе тосаддоти а̄ха ‘‘йасмим̣ ка̄ле’’ти. раттийо джа̄нантӣти раттан̃н̃ӯ, аттано паббаджитадивасато пат̣т̣ха̄йа бахӯ раттийо джа̄нанти, чирапаббаджита̄ти вуттам̣ хоти. раттан̃н̃ӯнам̣ махантабха̄во раттан̃н̃умахантам̣. бха̄ваппадха̄но еса ниддесо. ‘‘раттан̃н̃умахатта’’нти ва̄ па̄т̣хо. еса найо сесесупи. тхеранавамаджджхима̄нам̣ васена випулабха̄во вепулламахантам̣. сиккхаттайасан̇гахитасса са̄санабрахмачарийасса джха̄на̄бхин̃н̃а̄дивасена випулабха̄во брахмачарийамахантам̣. висит̣т̣хасса паччайала̄бхасса випулабха̄во ла̄бхаггамахантам̣. чатуббидхена махантена̄ти чатуббидхена махантабха̄вена. маха̄паджа̄патийа̄ дуссайугада̄нака̄лети бхагавато сан̇гхе га̄равасса па̄кат̣ака̄ладассанаматтам̣. на хи бхагава̄ тато пуббе сан̇гхе га̄раварахито виха̄си.

пат̣хамаурувеласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

2.дутийаурувеласуттаван̣н̣ана̄

22. дутийе хухун̇каджа̄тикена̄ти со кира дит̣т̣хаман̇галико ма̄навасена кодхавасена ча ‘‘хуху’’нти каронто вичарати, тасма̄ хухун̇каджа̄тикоти вуччати. ‘‘хухуккаджа̄тико’’типи пат̣ханти, тена саддхим̣ а̄гата̄ти аттхо. джара̄джин̣н̣а̄ти джара̄йа кхан̣д̣адантапалитакеса̄дибха̄вам̣ а̄па̄дита̄. вайовуддха̄ти ан̇гапаччан̇га̄нам̣ вуддхимарийа̄даппатта̄. джа̄тимахаллака̄ти упапаттийа̄ махаллакабха̄вена саманна̄гата̄. махаттам̣ ланти ган̣хантӣти махаллака̄, джа̄тийа̄ махаллака̄, на вибхава̄дина̄ти джа̄тимахаллака̄. вайоануппатта̄ти паччхимавайам̣ сампатта̄, паччхимавайо на̄ма вассасатасса паччхимо татийо бха̄го. джин̣н̣а̄ти ва̄ пора̄н̣а̄, чирака̄лаппаваттакуланвайа̄ти вуттам̣ хоти. вуддха̄ти сӣла̄ча̄ра̄дигун̣авуддхийутта̄. махаллака̄ти вибхавамахантата̄йа саманна̄гата̄. махаддхана̄ти маха̄бхога̄. аддхагата̄ти маггаппат̣ипанна̄ бра̄хман̣а̄нам̣ ватачарийа̄димарийа̄дам̣ авӣтиккамма чарама̄на̄. вайоануппатта̄ти джа̄тивуддхабха̄вам̣ антимавайам̣ ануппатта̄. сутам̣ нетанти еттха сутам̣ но етанти падаччхедо. ноти ча каран̣аттхе са̄мивачанам̣. тена̄ха ‘‘амхехи сута’’нти.

ака̄лети айуттака̄ле. асабха̄вам̣ вадатӣти йам̣ наттхи, там̣ вадати. анаттхам̣ вадатӣти ака̄ран̣анисситам̣ вадати. ака̄ран̣анисситанти ча ниппхаланти аттхо. пхалан̃хи ка̄ран̣анисситам̣. ака̄ран̣анисситата̄ ча тадавина̄бха̄вато ака̄ран̣е нисситам̣, ниппхалам̣ сампханти вуттам̣ хоти. авинайам̣ вадатӣти на сам̣варавинайаппат̣исам̣йуттам̣ вадати, аттано сун̣антасса ча на сам̣варавинайа̄вахам̣ вадатӣти вуттам̣ хоти. на хадайе нидхетаббайуттаканти ахитасам̣хитатта̄ читтам̣ ануппавесетва̄ нидхетум̣ айуттам̣. катхетум̣ айуттака̄лена̄ти дхаммам̣ катхентена йо аттхо йасмим̣ ка̄ле ваттаббо, тато пуббе паччха̄ ча тасса ака̄ло, тасмим̣ айуттака̄ле ватта̄. ападесарахитанти сутта̄падесарахитам̣. са̄падесам̣ сака̄ран̣ам̣ катва̄ на катхетӣти ‘‘бхагавата̄ асуке сутте евам̣ вутта’’нти евам̣ са̄падесам̣ ка̄ран̣асахитам̣ катва̄ на катхети.

парийантарахитанти париччхедарахитам̣, суттам̣ ва̄ джа̄такам̣ ва̄ никкхипитва̄ тасса ануйогам̣ упамам̣ ва̄ ваттхум̣ ва̄ а̄харитва̄ йам̣ суттам̣ джа̄такам̣ ва̄ никкхипитам̣, тасса сарӣрабхӯтам̣ катхам̣ ана̄маситва̄ ба̄хиракатхам̣йева катхети, никкхиттам̣ никкхиттаматтамева хоти, ‘‘суттам̣ ну кхо катхети джа̄такам̣ ну кхо, на̄сса антам̣ ва̄ кот̣им̣ ва̄ пасса̄ма̄’’ти ваттаббатам̣ а̄паджджати. йатха̄ ват̣аруккхаса̄кха̄нам̣ гатагатат̣т̣ха̄не па̄роха̄ отаранти, отин̣н̣о-тин̣н̣ат̣т̣ха̄не вирул̣хим̣ а̄паджджитва̄ пуна вад̣д̣хантийева, евам̣ ад̣д̣хайоджанампи йоджанампи гаччхатийева. гаччханте гаччханте пана мӯларуккхо винассати, ануджа̄тапа̄рохамӯла̄нийева тит̣т̣ханти, евам̣ айампи нигродхадхаммакатхико на̄ма хоти. никкхиттам̣ никкхиттамева катва̄ пассенева парихаранто гаччхати. йо пана бахумпи бхан̣анто ‘‘етадаттхамидам̣ вутта’’нти никкхиттасуттато ан̃н̃ампи ануйогӯпама̄ваттхувасена тадупайогӣнам̣ а̄харитва̄ а̄харитва̄ джа̄на̄петум̣ саккоти, татха̄рӯпасса дхаммакатхикасса бахумпи катхетум̣ ват̣т̣ати. на локийалокуттарааттханисситанти аттано паресан̃ча на локийалокуттарахита̄вахам̣.

пакат̣т̣ха̄нам̣ уккат̣т̣ха̄нам̣ сӣла̄диаттха̄нам̣ бодханато сабха̄ванируттивасена ча буддха̄дӣхи бха̄ситатта̄ пакат̣т̣ха̄нам̣ вачанаппабандха̄нам̣ а̄л̣ӣти па̄л̣и, парийаттидхаммо. пуримасса аттхасса паччхимена аттхена анусандха̄нам̣ анусандхи, аттхамукхена пана па̄л̣иппадеса̄нампи анусандхи хотийева. сва̄йам̣ анусандхи пуччха̄нусандхиаджджха̄сайа̄нусандхийатха̄нусандхиа̄дивасена чатуббидхо, там̣там̣десана̄нам̣ пана пубба̄парапа̄л̣ивасена анусандхивасена пубба̄паравасена̄ти паччекам̣ йоджетаббам̣. уггахитанти бйан̃джанасо аттхасо ча уддхам̣ уддхам̣ гахитам̣, парийа̄пун̣анавасена чева парипуччха̄васена ча хадайена гахитанти аттхо. ват̣т̣адуккханиссаран̣аттхикехи сотаббато сутам̣, парийаттидхаммо. там̣ дха̄ретӣти сутадхаро. йо хи сутадхаро, сутам̣ тасмим̣ патит̣т̣хитам̣ хоти суппатит̣т̣хитам̣ арогикам̣, тасма̄ вуттам̣ ‘‘сутасса а̄дха̄рабхӯто’’ти. тена̄ха ‘‘йасса хӣ’’тиа̄ди. екам̣ падам̣ екаккхарампи авинат̣т̣хам̣ хутва̄ санничӣйатӣти санничайо, сутам̣ санничайо етасминти сутасанничайо. аджджхоса̄йа̄ти ануппависитва̄. тит̣т̣хатӣти на саммуссати.

пагун̣а̄ти ва̄чуггата̄. ниччаликанти авипариваттам̣. сам̣сандитва̄ти ан̃н̃ехи сам̣сандитва̄. саманугга̄хитва̄ти парипуччха̄васена аттхам̣ ога̄хитва̄. пабандхасса виччхеда̄бха̄вато ган̇га̄сотасадисам̣. ‘‘бхаван̇гасотасадиса’’нти ва̄ па̄т̣хо, акиттимам̣ сукхаппаваттӣти аттхо. суттекадесасса суттаматтасса ча вачаса̄ паричайо идха на̄дхиппето, вагга̄дивасена пана адхиппетоти а̄ха ‘‘суттадасака…пе… саджджха̄йита̄’’ти, ‘‘дасасутта̄ни гата̄ни, дасавагга̄ни гата̄нӣ’’тиа̄дина̄ саллаккхетва̄ ва̄ча̄йа саджджха̄йита̄ти аттхо. манаса̄ ану ану пеккхита̄ бха̄гасо ниджджха̄йита̄ чинтита̄ манаса̄нупеккхита̄. рӯпагатам̣ вийа пан̃н̃а̄йатӣти рӯпагатам̣ вийа чаккхусса вибхӯтам̣ хутва̄ пан̃н̃а̄йати. суппат̣ивиддха̄ти ниджджат̣ам̣ ниггумбам̣ катва̄ сут̣т̣ху йа̄тха̄вато пат̣ивиддха̄.

адхикам̣ четоти абхичето, упача̄раджджха̄начиттам̣. тасса пана адхиката̄ па̄катикака̄ма̄вачарачиттехи сундарата̄йа, са̄ пат̣ипаккхато суддхийа̄ти а̄ха ‘‘абхиккантам̣ висуддхам̣ читта’’нти. адхичиттанти сама̄дхима̄ха. сопи упача̄расама̄дхи дат̣т̣хаббо. вивекаджам̣ пӣтисукхам̣, сама̄дхиджам̣ пӣтисукхам̣, апӣтиджам̣ ка̄йасукхам̣, сатипа̄рисуддхиджам̣ н̃а̄н̣асукханти чатуббидхампи джха̄насукхам̣ пат̣ипаккхато никкхантатам̣ упа̄да̄йа неккхаммасукханти вуччатӣти а̄ха ‘‘неккхаммасукхам̣ виндатӣ’’ти. иччхитиччхитаккхан̣е сама̄паджджитум̣ саматтхоти имина̄ тесу джха̄несу сама̄паджджанавасӣбха̄вама̄ха. ника̄мала̄бхӣти пана вачанато а̄ваджджана̄дхит̣т̣ха̄напаччавеккхан̣авасийопи вутта̄ ева̄ти ведитабба̄. сукхенева паччанӣкадхамме виккхамбхетва̄ти етена тесам̣ джха̄на̄нам̣ сукхаппат̣ипадатам̣ кхиппа̄бхин̃н̃атан̃ча дассети.

випула̄нанти вепуллам̣ па̄пита̄нам̣ джха̄на̄нам̣. випулата̄ на̄ма субха̄витабха̄вена чиратараппаваттийа̄, са̄ ча париччхеда̄нурӯпа̄ва иччхитабба̄ти ‘‘випула̄на’’нти ватва̄ ‘‘йатха̄париччхедена вут̣т̣ха̄тум̣ саматтхоти вуттам̣ хотӣ’’ти а̄ха. париччхедака̄лан̃хи аппатва̄ва вут̣т̣хаханто акасирала̄бхӣ на хоти йа̄вадиччхитам̣ паваттетум̣ асаматтхатта̄. ида̄ни йатха̄вутте сама̄паджджана̄дивасӣбха̄ве бйатирекавасена вибха̄ветум̣ ‘‘екаччо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. таттха ла̄бхӣйева хотӣти идам̣ пат̣иладдхаматтасса джха̄насса васена вуттам̣. татха̄ти иччхитиччхитаккхан̣е. па̄рипантхикети васӣбха̄васса паччанӣкадхамме. джха̄на̄дхигамасса пана паччанӣкадхамма̄ пагева виккхамбхита̄, ан̃н̃атха̄ джха̄на̄дхигамо ева на сийа̄. киччхена виккхамбхетӣти киччхена висодхети. ка̄ма̄дӣнавапаччавеккхан̣а̄дӣхи ка̄маччханда̄дӣнам̣ вийа ан̃н̃есампи сама̄дхипа̄рипантхика̄нам̣ дӯрасамусса̄ран̣ам̣ идха виккхамбханам̣ висодханан̃ча̄ти ведитаббам̣. на̄л̣икайантанти ка̄лама̄нана̄л̣икайантама̄ха.

ат̣т̣хапитасан̇каппоти на самма̄пан̣ихитасан̇каппо. абхин̃н̃а̄па̄рагӯти саббесам̣ локийалокуттарадхамма̄нам̣ абхин̃н̃а̄йа па̄рам̣ гато, саббадхамме абхивисит̣т̣ха̄йа аггамаггапан̃н̃а̄йа джа̄нитва̄ т̣хитоти аттхо. парин̃н̃а̄па̄рагӯти пан̃чаннам̣ кхандха̄нам̣ парин̃н̃а̄йа па̄рам̣ гато, пан̃чаккхандхе париджа̄нитва̄ т̣хитоти аттхо. бха̄вана̄па̄рагӯти чатуннам̣ магга̄нам̣ бха̄вана̄йа па̄рам̣ гато, чатта̄ро магге бха̄ветва̄ т̣хитоти аттхо. паха̄напа̄рагӯти саббакилеса̄нам̣ паха̄нена па̄рам̣ гато, саббакилесе паджахитва̄ т̣хитоти аттхо. саччхикирийа̄па̄рагӯти ниродхасаччхикирийа̄йа па̄рам̣ гато, ниродхам̣ саччхикатва̄ т̣хитоти аттхо. сама̄паттипа̄рагӯти саббасама̄паттӣнам̣ сама̄паджджанена па̄рам̣ гато, сабба̄ сама̄паттийо сама̄паджджитва̄ т̣хитоти аттхо. брахмачарийасса кевалӣти йам̣ брахмачарийасса кевалам̣ сакалабха̄во, тена саманна̄гато, сакалачатумаггабрахмачарийава̄соти аттхо. тена̄ха ‘‘сакалабрахмачарийо’’ти, парипун̣н̣амаггабрахмачарийоти аттхо. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.

дутийаурувеласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

3. локасуттаван̣н̣ана̄

23. татийе локоти луджджанапалуджджанат̣т̣хена локо. аттхато пуримасмим̣ арийасаччадвайам̣, идха пана дуккхам̣ арийасаччам̣ ведитаббам̣. тена̄ха ‘‘локоти дуккхасачча’’нти. висам̣йуттоти висам̣сат̣т̣хо на пат̣ибаддхо, саббесам̣ сам̣йоджана̄нам̣ саммадева самуччхиннатта̄ тато виппамуттоти аттхо. локасамудайоти суттантанайена тан̣ха̄, абхидхамманайена пана абхисан̇кха̄рехи саддхим̣ дийад̣д̣хакилесасахассам̣. локаниродхоти нибба̄нам̣. саччхикатоти аттапаччаккхо като. локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти сӣла̄диккхандхаттайасан̇гахо арийо ат̣т̣хан̇гико магго. со хи локаниродхам̣ нибба̄нам̣ гаччхати адхигаччхати, тадаттхам̣ арийехи пат̣ипаджджӣйати ча̄ти локаниродхага̄минӣ пат̣ипада̄ти вуччати.

етта̄вата̄ татха̄ни абхисамбуддхо йа̄тха̄вато гатоти татха̄гатоти айаматтхо дассито хоти. чатта̄ри хи арийасачча̄ни татха̄ни на̄ма. йатха̄ха –

‘‘чатта̄рима̄ни, бхиккхаве, татха̄ни авитатха̄ни анан̃н̃атха̄ни. катама̄ни чатта̄ри? идам̣ дуккханти, бхиккхаве, татхаметам̣ авитатхаметам̣ анан̃н̃атхамета’’нти (сам̣. ни. 5.1090; пат̣и. ма. 2.8) виттха̄ро.

апича татха̄йа гатоти татха̄гато, гатоти ча авагато атӣто патто пат̣ипанноти аттхо. идам̣ вуттам̣ хоти – йасма̄ бхагава̄ сакалалокам̣ тӣран̣апарин̃н̃а̄йа татха̄йа авипарӣта̄йа гато авагато, тасма̄ локо татха̄гатена абхисамбуддхоти татха̄гато. локасамудайам̣ паха̄напарин̃н̃а̄йа татха̄йа гато атӣтоти татха̄гато. локаниродхам̣ саччхикирийа̄йа татха̄йа гато паттоти татха̄гато. локаниродхага̄миним̣ пат̣ипадам̣ татхам̣ авипарӣтам̣ гато пат̣ипанноти татха̄гатоти. евам̣ имисса̄ па̄л̣ийа̄ татха̄гатабха̄вадӣпанавасена аттхо ведитаббо.

ити бхагава̄ чатусачча̄бхисамбодхавасена аттано татха̄гатабха̄вам̣ пака̄сетва̄ ида̄ни таттха дит̣т̣ха̄диабхисамбодхавасенапи там̣ дассетум̣ ‘‘йам̣, бхиккхаве’’тиа̄дима̄ха. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ‘‘чатӯхи саччехи аттано буддхабха̄вам̣ катхетва̄’’ти вуттам̣, там̣ татха̄гатасаддабуддхасадда̄нам̣ аттхато нинна̄на̄каран̣атам̣ дассетум̣ вуттам̣. татха̄ чева хи па̄л̣и паватта̄ти. дит̣т̣ханти рӯпа̄йатанам̣ дат̣т̣хаббато. тена йам̣ дит̣т̣хам̣ йам̣ диссати, йам̣ даккхати, йам̣ самава̄йе пассеййа, там̣ саббам̣ дит̣т̣хантева гахитам̣ ка̄лависесасса ана̄мат̣т̣хабха̄вато йатха̄ ‘‘дуддха’’нти дассети. сутантиа̄дӣсупи есева найо. сутанти садда̄йатанам̣ сотаббато. мутанти саниссайе индрийе ниссайам̣ мун̃читва̄ па̄пун̣итва̄ гахетаббам̣. тена̄ха ‘‘патва̄ гахетаббато’’ти. вин̃н̃а̄танти виджа̄нитаббам̣. там̣ пана дит̣т̣ха̄дивинимуттам̣ вин̃н̃еййанти а̄ха ‘‘сукхадуккха̄ди дхамма̄рамман̣а’’нти. паттанти йатха̄ татха̄ патва̄ хаттхагатам̣, адхигатанти аттхо. тена̄ха ‘‘парийеситва̄ ва̄ апарийеситва̄ ва̄’’ти. парийеситанти паттийа̄ аттхам̣ парийит̣т̣хам̣. там̣ пана паттам̣ ва̄ сийа̄ аппаттам̣ ва̄, убхайатха̄пи парийеситамева̄ти а̄ха ‘‘паттам̣ ва̄ аппаттам̣ ва̄’’ти. двайенапи двиппака̄рампи паттам̣ двиппака̄рампи парийеситам̣ тена тена пака̄рена татха̄гатена абхисамбуддханти дассети. читтена анусан̃чаританти те пана апа̄петва̄ читтенева ану ану сан̃чаритам̣, випаритаккитанти аттхо.

пӣтакантиа̄дӣти а̄дисаддена лохитаода̄та̄дисаббам̣ рӯпа̄рамман̣абха̄гам̣ сан̇ган̣ха̄ти. суманоти ра̄гавасена лобхавасена саддха̄дивасена ва̄ сумано. думманоти бйа̄па̄давитаккавасена ва̄ вихим̣са̄витаккавасена ва̄ думмано. маджджхаттоти ан̃н̃а̄н̣авасена, н̃а̄н̣авасена ва̄ маджджхатто. еса найо саббаттха. таттха а̄дисаддена сан̇кхасаддо, пан̣авасаддо, паттагандхо, пуппхагандхо, пуппхарасо, пхаларасо, упа̄диннам̣, анупа̄диннам̣, маджджхаттаведана̄ кусалакаммам̣ акусалакамманти евама̄дӣнам̣ сан̇гахо дат̣т̣хаббо. аппаттанти н̃а̄н̣ена асампаттам̣, авидитанти аттхо. тена̄ха ‘‘н̃а̄н̣ена асаччхиката’’нти. локена гатанти локена н̃а̄там̣. татхева гататта̄ти татхева н̃а̄татта̄ абхисамбуддхатта̄, гатасаддена екаттам̣ буддхиаттханти аттхо. гатиаттхо хи дха̄таво буддхиаттха̄ бхавантӣти аккхарачинтака̄.

йан̃ча, бхиккхаве, ратим̣ татха̄гато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ абхисамбуджджхатӣти йассан̃ча виса̄кхапун̣н̣ама̄йа раттийам̣ татха̄а̄гататта̄диаттхена татха̄гато бхагава̄ бодхиман̣д̣е апара̄джитапаллан̇ке нисинно тин̣н̣ам̣ ма̄ра̄нам̣ маттхакам̣ маддитва̄ уттаритара̄бха̄вато ануттарам̣ самма̄самбодхим̣ а̄саваккхайан̃а̄н̣ена саддхим̣ саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ адхигаччхати. йан̃ча раттим̣ анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йатӣти йассан̃ча виса̄кхапун̣н̣ама̄йа раттийам̣йева кусина̄ра̄йам̣ упаваттане малла̄нам̣ са̄лаване йамакаса̄ла̄намантаре анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ паринибба̄йати. йам̣ етасмим̣ антарети има̄сам̣ двиннам̣ саупа̄дисесаанупа̄дисесанибба̄надха̄тӯнам̣ маджджхе пан̃чачатта̄лӣсавассапарима̄н̣ака̄ле пат̣хамабодхийампи маджджхимабодхийампи паччхимабодхийампи йам̣ суттагеййа̄диппабхедам̣ дхаммам̣ бха̄сати нидассанавасена, лапати уддисанавасена, ниддисати париниддисанавасена. саббам̣ там̣ татхева хотӣти там̣ еттхантаре деситам̣ саббам̣ суттагеййа̄динаван̇гам̣ буддхавачанам̣ аттхато бйан̃джанато ча анӯнам̣ анадхикам̣ сабба̄ка̄рапарипун̣н̣ам̣ ра̄гамаданиммаданам̣ досамаданиммаданам̣ мохамаданиммаданам̣, наттхи таттха ва̄лаггаматтампи аваккхалитам̣, екамуддика̄йа лан̃чхитам̣ вийа ека̄йа на̄л̣ийа̄ митам̣ вийа екатула̄йа тулитам̣ вийа ча там̣ татхева хоти йассаттха̄йа бха̄ситам̣, екантенева тасса са̄дханато, но ан̃н̃атха̄, тасма̄ татхам̣ авитатхам̣ анан̃н̃атхам̣. етена татха̄ва̄дита̄йа татха̄гатоти дассети. гадааттхо айам̣ гатасаддо да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄, тасма̄ татхам̣ гадатӣти татха̄гатоти аттхо. атха ва̄ а̄гаданам̣ а̄гадо, вачананти аттхо. тато авипарӣто а̄гадо асса̄ти да-ка̄расса та-ка̄рам̣ катва̄ татха̄гатоти еваметтха падасиддхи ведитабба̄.

йатха̄ва̄дӣти йе дхамме бхагава̄ ‘‘име дхамма̄ акусала̄ са̄ваджджа̄ вин̃н̃угарахита̄ саматта̄ сама̄динна̄ ахита̄йа дуккха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти паресам̣ дхаммам̣ десенто вадати, те дхамме екантенева сайам̣ паха̄си. йе пана дхамме бхагава̄ – ‘‘име дхамма̄ кусала̄ анаваджджа̄ вин̃н̃уппасаттха̄ саматта̄ сама̄динна̄ хита̄йа сукха̄йа сам̣ваттантӣ’’ти вадати, те дхамме екантенева сайам̣ упасампаджджа вихарати, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ бхагава̄ татха̄ка̄рӣти ведитаббо. татха̄ саммадева сӣла̄дипарипӯран̣авасена самма̄пат̣ипада̄йам̣ йатха̄ка̄рӣ бхагава̄, татхева дхаммадесана̄йа паресам̣ таттха патит̣т̣ха̄панавасена татха̄ва̄дӣ. бхагавато хи ва̄ча̄йа ка̄йо ануломети, ка̄йассапи ва̄ча̄, тасма̄ йатха̄ва̄дӣ татха̄ка̄рӣ, йатха̄ка̄рӣ татха̄ва̄дӣ ча хоти. евам̣бхӯтасса ча йатха̄ ва̄ча̄, ка̄йопи татха̄ гато паватто. йатха̄ ча ка̄йо, ва̄ча̄пи татха̄ гата̄ паватта̄ти аттхо.

абхибхӯ анабхибхӯтоти упари бхаваггам̣, хет̣т̣ха̄ авӣчинирайам̣ парийантам̣ катва̄ тирийам̣ апарима̄н̣а̄су локадха̄тӯсу бхагава̄ саббасатте абхибхавати сӣленапи сама̄дхина̄пи пан̃н̃а̄йапи вимуттийа̄пи, на тасса тула̄ ва̄ пама̄н̣ам̣ ва̄ аттхи. асамо асамасамо аппат̣имо аппат̣ибха̄го аппат̣ипуггало атуло аппамеййо ануттаро дхаммара̄джа̄ девадево сакка̄нам̣ атисакко брахма̄нам̣ атибрахма̄, тато ева айам̣ на кеначи абхибхӯто. даккхатӣти саббам̣ пассати. висесавачаниччха̄йапи абха̄вато анавасесависайо дасасаддо. тена йам̣ кин̃чи неййам̣ на̄ма, саббам̣ там̣ хаттхатале а̄малакам̣ вийа пассатӣти дӣпети. авипарӣтам̣ а̄сайа̄диавабодхена хитӯпасам̣ха̄ра̄дина̄ ча сатте, бха̄ван̃н̃аттхаттӯпанайавасена сан̇кха̄ре, сабба̄ка̄рена сучин̣н̣авасита̄йа сама̄паттийо, читтан̃ча васе ваттетӣти васаваттӣти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо.

висам̣йуттоти чатӯхи йогехи висам̣йутто. тена̄ха ‘‘чатуннам̣ йога̄нам̣ паха̄нена висам̣йутто’’ти. тан̣ха̄дит̣т̣хиупайехи вирахитоти саббасмимпи локе тан̣ха̄дит̣т̣хисан̇кха̄техи упайехи вирахито.

абхибхавитва̄ т̣хитоти таббисайакилесаппаха̄нена абхибхуййа атиккамитва̄ т̣хито. чатта̄ропи гантхе мочетва̄ т̣хитоти саббе абхиджджха̄ка̄йагантха̄дике сакасанта̄нато мочетва̄ т̣хито. венеййасанта̄не ва̄ аттано десана̄вила̄сена тесам̣ памочаноти саббагантхаппамочано. пхут̣т̣хасса парама̄ сантӣти асса анена кхӣн̣а̄савена буддхена парама̄ санти н̃а̄н̣апхусанена пхут̣т̣ха̄ти еваметтха самбандхо ведитаббо. тена̄ха ‘‘пхут̣т̣хасса̄’’тиа̄ди. нибба̄не куточи бхайам̣ наттхӣти куточи бхайака̄ран̣ато нибба̄не бхайам̣ наттхи асан̇кхатабха̄вена саббасо кхематта̄. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘кхеман̃ча во, бхиккхаве, дхаммам̣ десесса̄ми кхемага̄минин̃ча пат̣ипада’’нтиа̄ди (сам̣. ни. 4.379-408). нибба̄наппаттасса ва̄ куточи бхайам̣ наттхӣти нибба̄нам̣ акутобхайанти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо, на куточи бхайам̣ еттха етасмим̣ адхигатети акутобхайам̣, нибба̄нанти еваметтха ниббачанан̃ча дат̣т̣хаббам̣.

анӣгхо ниддуккхо. саббакаммаккхайам̣ паттоти саббесам̣ камма̄нам̣ кхайам̣ парийоса̄нам̣ аччантабха̄вам̣ патто. упадхӣ саммадева кхӣйанти еттха̄ти упадхисан̇кхайо, нибба̄нанти а̄ха ‘‘упадхисан̇кхайасан̇кха̄те нибба̄не’’ти. чакканти дхаммачаккам̣. паваттайӣти тепариват̣т̣ам̣ два̄даса̄ка̄рам̣ паваттеси. махантехи сӣла̄дигун̣ехи саманна̄гататта̄ махантам̣. вӣтаса̄раданти чатувеса̄раджджайогена вӣтаса̄радам̣. сесам̣ утта̄намева.

локасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.

4. ка̄л̣ака̄ра̄масуттаван̣н̣ана̄

24. чатуттхе ба̄л̣хам̣ кхо не пасам̣сасӣти не саман̣е ба̄л̣хам̣ катва̄ пасам̣саси ван̣н̣айаси. кӣдисам̣ сӣлам̣ етесанти ким̣сӣла̄. ко сама̄ча̄ро етесанти ким̣сама̄ча̄ра̄. гун̣амаггасан̣т̣хита̄ти гун̣аггасан̣т̣хита̄. ма-ка̄ро падасандхикаро, аггагун̣е патит̣т̣хита̄ти вуттам̣ хоти. сантиндрийа̄ сантама̄наса̄, ‘‘сантам̣ тесам̣ гатам̣ т̣хита’’нтипи пат̣ханти. екакийа̄ти екака̄, чатӯсу ирийа̄патхесу екака̄ хутва̄ вихарантӣти адхиппа̄йо. тенева̄ха ‘‘адутийа̄’’ти. та̄диса̄ саман̣а̄ мама̄тӣти еттха ити-саддо а̄диаттхо. тена –

‘‘ка̄йакаммам̣ сучи несам̣, ва̄ча̄каммам̣ ана̄вилам̣;

манокаммам̣ сувисуддхам̣, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘вимала̄ сан̇кхамутта̄бха̄, суддха̄ антараба̄хира̄;

пун̣н̣а̄ суддхехи дхаммехи, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘ла̄бхена уннато локо, ала̄бхена ча онато;

ла̄бха̄ла̄бхена екат̣т̣ха̄, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘йасена уннато локо, айасена ча онато;

йаса̄йасена екат̣т̣ха̄, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘пасам̣са̄йуннато локо, нинда̄йапи ча онато;

сама̄ нинда̄пасам̣са̄су, та̄диса̄ саман̣а̄ мама.

‘‘сукхена уннато локо, дуккхенапи ча онато;

акампа̄ сукхадуккхесу, та̄диса̄ саман̣а̄ мама̄’’ти. (дха. па. ат̣т̣ха. 2.303 чӯл̣асубхадда̄ваттху) –