.намо тасса бхагавато арахато самма̄самбуддхасса.
ан̇гуттараника̄йе
пан̃чаканипа̄та-т̣ӣка̄
1. пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣
1. секхабалавагго
1. сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄
1. пан̃чаканипа̄тасса пат̣хаме ка̄мам̣ сампайуттадхаммесу тхирабха̄вопи балат̣т̣хо ева, пат̣ипаккхехи пана акампанӣйаттам̣ са̄тисайам̣ балат̣т̣хоти вуттам̣ – ‘‘ассаддхийе на кампатӣ’’ти.
сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2-6. виттхатасутта̄диван̣н̣ана̄
2-6. дутийе хирӣйатӣти ладжджати вираджджати. йасма̄ хирӣ па̄паджигуччханалаккхан̣а̄, тасма̄ ‘‘джигуччхатӣти аттхо’’ти вуттам̣. оттаппатӣти утрасати. па̄путра̄салаккхан̣ан̃хи оттаппам̣.
паггахитавӣрийоти сан̇кочам̣ ана̄паннавӣрийо. тена̄ха ‘‘аносаккитама̄насо’’ти. паха̄наттха̄йа̄ти самуччхиннаттха̄йа. кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ упасампада̄ на̄ма самадхигамо ева̄ти а̄ха ‘‘пат̣ила̄бхаттха̄йа̄’’ти.
гатиаттха̄ дха̄тусадда̄ буддхиаттха̄ хонтӣти а̄ха ‘‘удайан̃ча вайан̃ча пат̣ивиджджхитум̣ саматтха̄йа̄’’ти. миссаканайена̄йам̣ десана̄ гата̄ти а̄ха ‘‘виккхамбханавасена ча самуччхедавасена ча̄’’ти. тена̄ха ‘‘випассана̄пан̃н̃а̄йа чева маггапан̃н̃а̄йа ча̄’’ти. випассана̄пан̃н̃а̄йа виккхамбханакирийато са̄ ча кхо падесика̄ти ниппадесикам̣ катва̄ дассетум̣ ‘‘маггапан̃н̃а̄йа пат̣ила̄бхасам̣ваттанато’’ти вуттам̣. дуккхаккхайага̄минибха̄вепи есева найо. самма̄ти йа̄тха̄вато. акуппадхаммата̄йа хи маггапан̃н̃а̄йа кхепитам̣ кхепитамева, на̄сса пуна кхепанакиччам̣ аттхӣти упа̄йена н̃а̄йена са̄ паваттатӣти а̄ха ‘‘хетуна̄ найена̄’’ти. татийа̄дӣсу наттхи ваттаббам̣.
виттхатасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. ка̄масуттаван̣н̣ана̄
7. саттаме асанти лӯнанти тена̄ти аситам̣, да̄ттам̣. вивидха̄ а̄бхан̃джанти бха̄рам̣ оламбенти тена̄ти бйа̄бхан̇гӣ, видхам̣. кулапуттоти еттха дувидхо кулапутто джа̄тикулапутто, а̄ча̄ракулапутто ча. таттха ‘‘тена кхо пана самайена рат̣т̣хапа̄ло на̄ма кулапутто тасмим̣йева тхуллакот̣т̣хике аггакуликасса путто’’ти (ма. ни. 2.294) евам̣ а̄гато уччакулаппасуто джа̄тикулапутто на̄ма. ‘‘йе те кулапутта̄ саддха̄ ага̄расма̄ анага̄рийам̣ паббаджита̄’’ти (ма. ни. 1.34) евам̣ а̄гата̄ пана йаттха каттхачи куле пасута̄пи а̄ча̄расампанна̄ а̄ча̄ракулапутто на̄ма. идха пана а̄ча̄ракулапутто адхиппето. тена̄ха ‘‘кулапуттоти а̄ча̄ракулапутто’’ти. йуттанти ануччхавикам̣, евам̣ ваттаббатам̣ арахатӣти аттхо. сесаметтха утта̄намева.
ка̄масуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. чаванасуттаван̣н̣ана̄
8. ат̣т̣хаме саддха̄йа̄ти имина̄ адхигамасаддха̄ дассита̄. чатуббидха̄ хи саддха̄ – а̄гаманӣйасаддха̄, адхигамасаддха̄, паса̄дасаддха̄, окаппанасаддха̄ти. таттха а̄гаманӣйасаддха̄ саббан̃н̃убодхисатта̄нам̣ паватта̄ хоти. а̄гаманӣйаппат̣ипада̄йа а̄гата̄ хи саддха̄ са̄тисайа̄ маха̄бодхисатта̄нам̣ паропадесена вина̄ саддхеййаваттхум̣ авипарӣтато гахетва̄ адхимуччанато. саччаппат̣иведхато а̄гатасаддха̄ адхигамасаддха̄ суппабуддха̄дӣнам̣ вийа. ‘‘самма̄самбуддхо бхагава̄’’тиа̄дина̄ буддха̄дӣсу уппаджджанакаппаса̄до паса̄дасаддха̄ маха̄каппинара̄джа̄дӣнам̣ вийа. ‘‘евамета’’нти оккандитва̄ паккхандитва̄ саддаханавасена каппанам̣ окаппанам̣, тадева саддха̄ти окаппанасаддха̄. таттха паса̄дасаддха̄ паранеййарӯпа̄ хоти, саванаматтенапи пасӣданато. окаппанасаддха̄ саддхеййам̣ ваттхум̣ ога̄хитва̄ анупависитва̄ ‘‘евамета’’нти паччаккхам̣ каронтӣ вийа паваттати.
чаванасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. пат̣хамаага̄равасуттаван̣н̣ана̄
9. наваме аппатиссайоти аппатиссаво ва-ка̄расса йа-ка̄рам̣ катва̄ ниддесо. гаруна̄ кисмин̃чи вутто га̄рававасена патиссаванам̣, патиссаво, патиссавабхӯтам̣, там̣сабха̄ван̃ча йам̣ кин̃чи га̄равам̣. наттхи етасмим̣ патиссавоти аппатиссаво, га̄рававирахито. тена̄ха ‘‘аджет̣т̣хако анӣчавуттӣ’’ти.
пат̣хамаага̄равасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. дутийаага̄равасуттаван̣н̣ана̄
10. дасаме вуддхинтиа̄дӣсу сӣлена вуддхим̣, маггена вирул̣хим̣, нибба̄нена вепуллам̣. сӣласама̄дхӣхи ва̄ вуддхим̣, випассана̄маггехи вирул̣хим̣, пхаланибба̄нехи вепуллам̣. еттха ча йасса чатуббидхам̣ сӣлам̣ акхан̣д̣а̄дибха̄ваппаваттийа̄ супарисуддхам̣ висесабха̄гийатта̄ аппакасиренева маггапхала̄вахам̣ сан̇гхараккхитаттхерасса вийа, со та̄дисена сӣлена имасмим̣ дхаммавинайе вуддхим̣ а̄паджджиссати. тена вуттам̣ – ‘‘сӣлена вуддхи’’нти. йасса пана арийамагго уппанно, со вирӯл̣хамӯло вийа па̄дапо суппатит̣т̣хитатта̄ са̄сане вирӯл̣хим̣ а̄панно на̄ма хоти. тена вуттам̣ – ‘‘маггена вирӯл̣хи’’нти. йо саббакилесанибба̄наппатто, со араха̄ сӣла̄дидхаммаккхандхапа̄рипӯрийа̄ сати вепуллаппатто хоти. тена вуттам̣ ‘‘нибба̄нена вепулла’’нти. дутийавикаппе аттхо вуттанайа̄нуса̄рена ведитаббо.
дутийаага̄равасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
секхабалаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. балавагго
1. анануссутасуттаван̣н̣ана̄
11. дутийасса пат̣хаме абхиджа̄нитва̄ти абхивисит̣т̣хена н̃а̄н̣ена джа̄нитва̄. ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи татха̄гатасса̄ти ‘‘татха̄ а̄гатоти татха̄гато. татха̄ гатоти татха̄гато. татхалаккхан̣ам̣ а̄гатоти татха̄гато. татхадхамме йа̄тха̄вато абхисамбуддхоти татха̄гато. татхадассита̄йа татха̄гато. татха̄ва̄дита̄йа татха̄гато. татха̄ка̄рита̄йа татха̄гато. абхибхаванат̣т̣хена татха̄гато’’ти евам̣ вуттехи ат̣т̣хахи ка̄ран̣ехи. усабхасса иданти а̄сабхам̣, сет̣т̣хат̣т̣ха̄нам̣. тена̄ха ‘‘а̄сабхам̣ т̣ха̄нанти сет̣т̣хат̣т̣ха̄на’’нти. парато дасситабалайогена ‘‘дасабалоха’’нти абхӣтана̄дам̣ надати. брахмачакканти еттха сет̣т̣хапарийа̄йо. брахмасаддоти а̄ха ‘‘сет̣т̣хачакка’’нти. чаккан̃четам̣ дхаммачаккам̣ адхиппетам̣.
анануссутасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄
13. татийе ка̄мам̣ сампайуттадхаммесу тхирабха̄вопи балат̣т̣хо ева, пат̣ипаккхехи пана акампанӣйаттам̣ са̄тисайам̣ балат̣т̣хоти вуттам̣ ‘‘мут̣т̣хассачче на кампатӣ’’ти.
сам̣кхиттасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. виттхатасуттаван̣н̣ана̄
14. чатуттхе сатинепаккена̄ти сатийа̄ непаккена, тиккхависадасӯрабха̄вена̄ти аттхо. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана непаккам̣ на̄ма пан̃н̃а̄ти адхиппа̄йена ‘‘непаккам̣ вуччати пан̃н̃а̄’’ти вуттам̣. евам̣ сати ан̃н̃о ниддит̣т̣хо на̄ма хоти. сатима̄ти ча имина̄ сависеса̄ сати гахита̄ти паратопи ‘‘чиракатампи чирабха̄ситампи сарита̄ ануссарита̄’’ти сатикиччамева ниддит̣т̣хам̣, на пан̃н̃а̄киччам̣, тасма̄ сатинепаккена̄ти сатийа̄ непаккабха̄вена̄ти сакка̄ вин̃н̃а̄тум̣ лаббхатева. паччайависесавасена ан̃н̃адхамманирапеккхо сатийа̄ балавабха̄во. татха̄ хи н̃а̄н̣авиппайуттачиттенапи саджджха̄йанасаммасана̄ни самбхаванти.
чиракатампӣти аттана̄ ва̄ парена ва̄ ка̄йена чиракатам̣ четийан̇ган̣аватта̄димаха̄ваттаппат̣ипаттипӯран̣ам̣. чирабха̄ситампӣти аттана̄ ва̄ парена ва̄ ва̄ча̄йа чирабха̄ситам̣ саккаччам̣ уддисанауддиса̄панадхамма̄са̄ран̣адхаммадесана̄упанисиннакапарикатха̄анумоданӣйа̄дивасена паваттитам̣ вачӣкаммам̣. сарита̄ ануссарита̄ти тасмим̣ ка̄йена чиракате ка̄йо на̄ма ка̄йавин̃н̃атти, чирабха̄сите ва̄ча̄ на̄ма вачӣвин̃н̃атти, тадубхайампи рӯпам̣, там̣самут̣т̣ха̄пака̄ читтачетасика̄ арӯпам̣. ити име рӯпа̄рӯпадхамма̄ евам̣ уппаджджитва̄ евам̣ нируддха̄ти сарати чева ануссарати ча, сатисамбоджджхан̇гам̣ самут̣т̣ха̄петӣти аттхо. боджджхан̇гасамут̣т̣ха̄пика̄ хи сати идха адхиппета̄. та̄йа сатийа̄ еса саким̣ саран̣ена сарита̄, пунаппунам̣ саран̣ена ануссарита̄ти ведитабба̄.
виттхатасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5-10. дат̣т̣хаббасутта̄диван̣н̣ана̄
15-20. пан̃чаме сависайасмим̣йева̄ти аттано аттано висайе ева. локийалокуттарадхамме катхетунти локийадхамме локуттарадхамме ча тена тена паваттивисесена катхетум̣. чатӯсу сота̄паттийан̇гесӯти саппурисасам̣сево саддхаммассаванам̣ йонисоманасика̄ро дхамма̄нудхаммаппат̣ипаттӣти имесу чатӯсу сота̄паттимаггака̄ран̣есу. ка̄ман̃ча тесу сатиа̄дайопи дхамма̄ иччхитабба̄ва техи вина̄ тесам̣ асамбхавато, татха̄пи четтха саддха̄ висесато киччака̄рӣти ведитабба̄. саддхо ева хи саппурисе пайирупа̄сати, саддхаммам̣ сун̣а̄ти, йонисо ча аничча̄дито манаси кароти, арийамаггасса ча анудхаммам̣ пат̣ипаджджати, тасма̄ вуттам̣ ‘‘еттха саддха̄балам̣ дат̣т̣хабба’’нти. имина̄ найена сесабалесупи аттхо дат̣т̣хаббо.
чатӯсу саммаппадха̄несӯти чатуббидхасаммаппадха̄набха̄вана̄йа. чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несӯтиа̄дӣсупи есева найо. еттха ча сота̄паттиан̇гесу саддха̄ вийа, саммаппадха̄набха̄вана̄йа вӣрийам̣ вийа ча сатипат̣т̣ха̄набха̄вана̄йа йасма̄ ‘‘винеййа локе абхиджджха̄доманасса’’нти (дӣ. ни. 2.373; ма. ни. 1.106) вачанато пуббабха̄ге киччато сати адхика̄ иччхитабба̄, евам̣ сама̄дхикаммикасса сама̄дхи, ‘‘арийасаччабха̄вана̄ пан̃н̃а̄бха̄вана̄’’ти катва̄ таттха пан̃н̃а̄ пуббабха̄ге адхика̄ иччхитабба̄ти па̄кат̣ойаматтхо. адхигамаккхан̣е пана сама̄дхипан̃н̃а̄нам̣ вийа саббесампи бала̄нам̣ саддха̄дӣнам̣ самата̄ва иччхитабба̄. татха̄ хи ‘‘еттха саддха̄бала’’нтиа̄дина̄ таттха таттха еттхаггахан̣ам̣ катам̣.
ида̄ни саддха̄дӣнам̣ таттха таттха атирекакиччатам̣ упама̄йа вибха̄ветум̣ ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. татридам̣ упама̄ сам̣санданам̣ – ра̄джапан̃чамасаха̄йа̄ вийа вимуттипарипа̄чака̄ни пан̃ча бала̄ни. несам̣ кӣл̣анаттхам̣ екаджджхам̣ вӣтхиотаран̣ам̣ вийа бала̄нам̣ екаджджхам̣ випассана̄вӣтхиотаран̣ам̣, саха̄йесу пат̣хама̄дӣнам̣ йатха̄сакам̣ гехева вича̄ран̣а̄ вийа саддха̄дӣнам̣ сота̄паттиан̇га̄дӣни патва̄ пуббан̇гамата̄. саха̄йесу итаресам̣ таттха таттха тун̣хӣбха̄во вийа сесабала̄нам̣ таттха таттха таданвайата̄, тасса пуббан̇гамасса баласса кичча̄нугата̄. на хи тада̄ тесам̣ сасамбха̄рапатхавӣа̄дӣсу а̄па̄дӣнам̣ вийа киччам̣ па̄кат̣ам̣ хоти, саддха̄дӣнам̣йева пана киччам̣ вибхӯтам̣ хутва̄ тит̣т̣хати пуретарам̣ татха̄паччайехи читтасанта̄насса абхисан̇кхататта̄. еттха ча випассана̄каммикасса бха̄вана̄ висесато пан̃н̃уттара̄ти дассанаттхам̣ ра̄джа̄нам̣ нидассанам̣ катва̄ пан̃н̃индрийам̣ вуттам̣. чхат̣т̣ха̄дӣни сувин̃н̃еййа̄ни.
дат̣т̣хаббасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
балаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. пан̃чан̇гикавагго
1-2. пат̣хамаага̄равасутта̄диван̣н̣ана̄
21-22. татийасса пат̣хаме а̄бхисама̄ча̄риканти абхисама̄ча̄ре уттамасама̄ча̄ре бхавам̣. ким̣ пана танти а̄ха ‘‘ваттавасена пан̃н̃аттасӣла’’нти. сесам̣ сувин̃н̃еййамева. дутийе наттхи ваттаббам̣.
пат̣хамаага̄равасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3-4. упаккилесасутта̄диван̣н̣ана̄
23-24. татийе на ча пабха̄вантанти на ча пабха̄сампаннам̣. пабхиджджанасабха̄ванти та̄петва̄ та̄л̣акаджджанапабхан̇гурам̣. авасесам̣ лоханти вутта̄васесам̣ саджа̄тилохам̣, виджа̄тилохам̣, писа̄чалохам̣, киттималоханти евам̣пабхедам̣ саббампи лохам̣. уппаджджитум̣ аппада̄нена̄ти еттха нану локийакусалачиттассапи сувисуддхассапи уппаджджитум̣ аппада̄ненева упаккилесата̄ти? саччаметам̣, йасмим̣ пана санта̄не нӣваран̣а̄ни ладдхаппатит̣т̣ха̄ни, таттха махаггатакусалассапи асамбхаво, пагева локуттаракусаласса. париттакусалам̣ пана йатха̄паччайам̣ уппаджджама̄нам̣ нӣваран̣ехи упахате санта̄не уппаттийа̄ апарисуддхам̣ хонтам̣ упаккилит̣т̣хам̣ на̄ма хоти апарисуддхадӣпакапалликават̣т̣итела̄дисанниссайо падӣпо вийа. апича ниппарийа̄йато уппаджджитум̣ аппада̄ненева тесам̣ упаккилесата̄ти дассенто ‘‘йадаггена хӣ’’тиа̄дима̄ха. а̄рамман̣е виккхиттаппаваттивасена чун̣н̣авичун̣н̣ата̄ ведитабба̄. чатуттхе наттхи ваттаббам̣.
упаккилесасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ануггахитасуттаван̣н̣ана̄
25. пан̃чаме самма̄дит̣т̣хӣти випассана̄самма̄дит̣т̣хӣтиа̄дина̄ ан̇гуттарабха̄н̣ака̄нам̣ матена айам̣ аттхаван̣н̣ана̄ а̄раддха̄, маджджхимабха̄н̣ака̄ панеттха ан̃н̃атха̄ аттхам̣ ваданти. вуттан̃хетам̣ маджджхимат̣т̣хакатха̄йам̣ (ма. ни. ат̣т̣ха. 1.452) –
‘‘ануггахита̄’’ти ладдхӯпака̄ра̄. самма̄дит̣т̣хӣти арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи. пхалаккхан̣е ниббатта̄ четовимутти пхалам̣ асса̄ти четовимуттипхала̄. тадева четовимуттисан̇кха̄там̣ пхалам̣ а̄нисам̣со асса̄ти четовимуттипхала̄нисам̣са̄. дутийападепи есева найо. еттха чатуттхапхалапан̃н̃а̄ пан̃н̃а̄вимутти на̄ма, авасеса̄ дхамма̄ четовимуттӣти ведитабба̄. ‘‘сӣла̄нуггахита̄’’тиа̄дӣсу сӣланти чатупа̄рисуддхисӣлам̣. сутанти саппа̄йадхаммассаванам̣. са̄каччха̄ти каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланаччхеданакатха̄. саматхоти випассана̄па̄дика̄ ат̣т̣ха сама̄паттийо. випассана̄ти саттавидха̄ анупассана̄. чатупа̄рисуддхисӣлан̃хи пӯрентасса, саппа̄йадхаммассаванам̣ сун̣антасса, каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланам̣ чхиндантасса випассана̄па̄дика̄су ат̣т̣хасу сама̄паттӣсу каммам̣ каронтасса, саттавидхам̣ анупассанам̣ бха̄вентасса арахаттамагго уппаджджитва̄ пхалам̣ дети.
‘‘йатха̄ хи мадхурам̣ амбапаккам̣ парибхун̃джитука̄мо амбапотакасса саманта̄ удакакот̣т̣хакам̣ тхирам̣ катва̄ бандхати, гхат̣ам̣ гахетва̄ ка̄лена ка̄лам̣ удакам̣ а̄син̃чати, удакасса аниккхаманаттхам̣ марийа̄дам̣ тхирам̣ кароти. йа̄ хоти самӣпе валли ва̄ суккхадан̣д̣ако ва̄ кипилликапут̣о ва̄ маккат̣акаджа̄лам̣ ва̄, там̣ апанети, кхан̣иттим̣ гахетва̄ ка̄лена ка̄лам̣ мӯла̄ни парикхан̣ати, евамасса аппаматтасса има̄ни пан̃ча ка̄ран̣а̄ни карото со амбо вад̣д̣хитва̄ пхалам̣ дети, евам̣ сампадамидам̣ ведитаббам̣. руккхасса самантато кот̣т̣хакабандханам̣ вийа хи сӣлам̣ дат̣т̣хаббам̣, ка̄лена ка̄лам̣ удакасин̃чанам̣ вийа дхаммассаванам̣, марийа̄да̄йа тхирабха̄вакаран̣ам̣ вийа саматхо, самӣпе валлиа̄дӣнам̣ харан̣ам̣ вийа каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланаччхеданам̣, ка̄лена ка̄лам̣ кхан̣иттим̣ гахетва̄ мӯлакхан̣анам̣ вийа саттаннам̣ анупассана̄нам̣ бха̄вана̄, техи пан̃чахи ка̄ран̣ехи ануггахитасса амбаруккхасса мадхурапхалада̄нака̄ло вийа имасса бхиккхуно имехи пан̃чахи дхаммехи ануггахита̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ арахаттапхалада̄нам̣ ведитабба’’нти.
еттха ча ладдхӯпака̄ра̄ти йатха̄рахам̣ ниссайа̄дивасена ладдхапаччайа̄. випассана̄самма̄дит̣т̣хийа̄ ануггахитабха̄вена гахитатта̄ маггасамма̄дит̣т̣хӣсу ча арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи. анантарасса хи видхи пат̣иседхо ва̄, аггапхаласама̄дхимхи таппариккха̄радхаммесуйева ча кевало четопарийа̄йо нирул̣хоти самма̄дит̣т̣хӣти арахаттамаггасамма̄дит̣т̣хи. пхалаккхан̣ети анантарам̣ ка̄лантаре ча̄ти дувидхепи пхалаккхан̣е. пат̣иппассаддхивасена саббасам̣килесехи четовимуччати ета̄йа̄ти четовимутти, аггапхалапан̃н̃ам̣ т̣хапетва̄ авасеса̄ пхаладхамма̄. тена̄ха ‘‘четовимутти пхалам̣ асса̄ти, четовимуттисан̇кха̄там̣ пхалам̣ а̄нисам̣со’’ти. саббакилесехи четасо вимуччанасан̇кха̄там̣ пат̣иппассамбханасан̃н̃итам̣ паха̄нам̣ пхалам̣ а̄нисам̣со ча̄ти йоджана̄. идха четовимуттисаддена паха̄наматтам̣ гахитам̣, пуббе паха̄йакадхамма̄. ан̃н̃атха̄ пхаладхамма̄ ева а̄нисам̣соти гайхама̄не пунавачанам̣ нираттхакам̣ сийа̄. пан̃н̃а̄вимуттипхала̄нисам̣са̄ти еттха̄пи евамева аттхо ведитаббо. самма̄ва̄ча̄камманта̄джӣва̄ сӣласабха̄ватта̄ висесато сама̄дхисса упака̄ра̄, татха̄ самма̄сан̇каппо джха̄насабха̄ватта̄. татха̄ хи со ‘‘аппана̄’’ти ниддит̣т̣хо. самма̄сатисамма̄ва̄йа̄ма̄ пана сама̄дхипаккхийа̄ ева̄ти а̄ха ‘‘авасеса̄ дхамма̄ четовимуттӣти ведитабба̄’’ти.
чатупа̄рисуддхисӣланти арийамагга̄дхигамасса падат̣т̣ха̄набхӯтам̣ чатупа̄рисуддхисӣлам̣. сута̄дӣсупи есева найо. аттано читтаппаваттиа̄рочанавасена саха катханам̣ сам̣катха̄, сам̣катха̄ва са̄каччха̄. идха пана каммат̣т̣ха̄наппат̣ибаддха̄ти а̄ха ‘‘каммат̣т̣ха̄не…пе… катха̄’’ти. тасса каммат̣т̣ха̄насса екава̄рам̣ видхийа̄ аппат̣ипаджджанам̣ кхаланам̣, анекава̄рам̣ паккхаланам̣, тадубхайасса виччхеданӣ апанайанӣ катха̄ кхаланапаккхаланаччхеданакатха̄. пӯрентасса̄ти виват̣т̣асаннисситам̣ катва̄ па̄лентасса брӯхентасса ча. сун̣антасса̄ти ‘‘йатха̄уггахитакаммат̣т̣ха̄нам̣ пха̄тим̣ гамиссатӣ’’ти евам̣ сун̣антасса. тенева хи ‘‘саппа̄йадхаммассавана’’нти вуттам̣. каммам̣ каронтасса̄ти бха̄вана̄нуйогакаммам̣ каронтасса. пан̃часупи т̣ха̄несу анта-саддо хетуаттхаджотано дат̣т̣хаббо. еван̃хи ‘‘йатха̄ хӣ’’тиа̄дина̄ вуччама̄на̄ амбӯпама̄ йуджджеййа.
удакакот̣т̣хаканти джала̄ва̄т̣ам̣. тхирам̣ катва̄ бандхатӣти аситхилам̣ дал̣хам̣ на̄тимахантам̣ на̄тикхуддакам̣ катва̄ йоджети. тхирам̣ каротӣти удакасин̃чанака̄ле тато тато паваттитва̄ удакасса аниккхаманаттхам̣ джала̄ва̄т̣апа̄л̣им̣ тхиратарам̣ кароти. суккхадан̣д̣акоти тассева амбагаччхасса суккхако са̄кха̄сӣсако. кипилликапут̣оти тамбакипилликапут̣о. кхан̣иттинти куда̄лам̣. кот̣т̣хакабандханам̣ вийа сӣлам̣ самма̄дит̣т̣хийа̄ вад̣д̣ханӯпа̄йасса мӯлабха̄вато. удакасин̃чанам̣ вийа дхаммассаванам̣ бха̄вана̄йа парибрӯханато. марийа̄да̄йа тхирабха̄вакаран̣ам̣ вийа саматхо йатха̄вутта̄йа бха̄вана̄дхит̣т̣ха̄на̄йа сӣламарийа̄да̄йа дал̣хӣбха̄ва̄па̄данато. сама̄хитасса хи сӣлам̣ тхиратарам̣ хоти. самӣпе валлиа̄дӣнам̣ харан̣ам̣ вийа каммат̣т̣ха̄не кхаланапаккхаланаччхеданам̣ иччхитаббабха̄вана̄йа вибандхана̄панайанато. мӯлакхан̣анам̣ вийа саттаннам̣ анупассана̄нам̣ бха̄вана̄ тасса̄ вибандхасса мӯлабхӯта̄нам̣ тан̣ха̄ма̄надит̣т̣хӣнам̣ паликхан̣анато. еттха ча йасма̄ супарисуддхасӣласса каммат̣т̣ха̄нам̣ ануйун̃джантасса саппа̄йадхаммассаванам̣ иччхитаббам̣, тато йатха̄суте аттхе са̄каччха̄сама̄паджджанам̣, тато каммат̣т̣ха̄нависодханена саматханиббатти, тато сама̄хитасса а̄раддхавипассакасса випассана̄па̄рипӯри, парипун̣н̣а̄ випассана̄ маггасамма̄дит̣т̣хим̣ брӯхетӣти еваметесам̣ ан̇га̄нам̣ парампара̄йа саммукха̄ анугган̣ханато айама̄нупуббӣ катхита̄ти ведитаббам̣.
ануггахитасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. вимутта̄йатанасуттаван̣н̣ана̄
26. чхат̣т̣хе вимуттийа̄ ват̣т̣адуккхато вимуччанасса а̄йатана̄ни ка̄ран̣а̄ни вимутта̄йатана̄нӣти а̄ха – ‘‘вимуччанака̄ран̣а̄нӣ’’ти. па̄л̣иаттхам̣ джа̄нантасса̄ти ‘‘идха сӣлам̣ а̄гатам̣, идха сама̄дхи, идха пан̃н̃а̄’’тиа̄дина̄ там̣там̣па̄л̣иаттхам̣ йа̄тха̄вато джа̄нантасса. па̄л̣им̣ джа̄нантасса̄ти тадаттхабодхиним̣ па̄л̣им̣ йа̄тха̄вато упадха̄рентасса. тарун̣апӣтӣти сан̃джа̄таматта̄ мудука̄ пӣти джа̄йати. катхам̣ джа̄йати? йатха̄деситам̣ дхаммам̣ упадха̄рентасса тадануччхавикамева аттано ка̄йава̄ча̄маносама̄ча̄рам̣ паригган̣хантасса соманассам̣ паттасса памодалаккхан̣ам̣ па̄моджджам̣ джа̄йати. тут̣т̣ха̄ка̄рабхӯта̄ балавапӣтӣти пуримуппанна̄йа пӣтийа̄ васена ладдха̄севанатта̄ ативийа тут̣т̣ха̄ка̄рабхӯта̄ ка̄йачиттадаратхасса пассамбханасаматтхата̄йа пассаддхийа̄ паччайо бхавитум̣ саматтха̄ балаппатта̄ пӣти джа̄йати. йасма̄ на̄мака̄йе пассаддхе рӯпака̄йопи пассаддхо ева хоти, тасма̄ ‘‘на̄мака̄йо пассамбхати’’ччева вуттам̣.
сукхам̣ пат̣илабхатӣти ваккхама̄насса читтасама̄дха̄насса паччайо бхавитум̣ саматтхам̣ четасикам̣ нира̄мисасукхам̣ пат̣илабхати виндати. сама̄дхийатӣти еттха пана на йо кочи сама̄дхи адхиппето, атха кхо ануттарасама̄дхӣти дассенто ‘‘арахатта…пе… сама̄дхийатӣ’’ти а̄ха. ‘‘айам̣ хӣ’’тиа̄ди тассам̣ десана̄йам̣ та̄дисасса пуггаласса йатха̄вуттасама̄дхипат̣ила̄бхасса ка̄ран̣абха̄вавибха̄ванам̣, йам̣ татха̄ вимутта̄йатанабха̄во. осаккитунти дасситум̣. сама̄дхийева сама̄дхинимиттанти каммат̣т̣ха̄напа̄л̣ийа̄ а̄рул̣хо сама̄дхи ева парато уппаджджанакабха̄вана̄сама̄дхисса ка̄ран̣абха̄вато сама̄дхинимиттам̣. тена̄ха ‘‘а̄чарийасса сантике’’тиа̄ди.
вимутта̄йатанасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. сама̄дхисуттаван̣н̣ана̄
27. саттаме саббасо килесадуккхадаратхапарил̣а̄ха̄нам̣ вигататта̄ са̄тисайаметтха сукханти вуттам̣ ‘‘аппитаппитаккхан̣е сукхатта̄ паччуппаннасукхо’’ти. пуримасса пуримасса васена паччхимам̣ паччхимам̣ ладдха̄севаната̄йа сантапан̣ӣтатарабха̄ваппаттам̣ хотӣти а̄ха ‘‘пуримо…пе… сукхавипа̄ко’’ти. килесаппат̣иппассаддхийа̄ти килеса̄нам̣ пат̣иппассамбханена ладдхатта̄. ‘‘килесаппат̣иппассаддхибха̄ванти килеса̄нам̣ пат̣иппассамбханабха̄вам̣. ладдхатта̄ паттатта̄ таббха̄вам̣ упагататта̄. локийасама̄дхисса паччанӣка̄ни нӣваран̣апат̣хамаджджха̄наникантиа̄дӣни ниггахетабба̄ни, ан̃н̃е килеса̄ ва̄ретабба̄. имасса пана арахаттасама̄дхисса пат̣иппассаддхасаббакилесатта̄ на ниггахетаббам̣ ва̄ретаббан̃ча аттхӣти магга̄нантарам̣ сама̄паттиккхан̣е ча аппайогена адхигататта̄ аппитатта̄ ча апариха̄нивасена ва̄ аппитатта̄ на сасан̇кха̄раниггайхава̄ритагато. сативепуллаппаттатта̄ти етена аппаваттама̄на̄йапи сатийа̄ сатибахулата̄йа сато ева на̄ма̄ти дассети. йатха̄париччхиннака̄лавасена̄ти етена париччхиннассатийа̄ сатоти дассети. сесесӯти н̃а̄н̣есу.
сама̄дхисуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8-9. пан̃чан̇гикасутта̄диван̣н̣ана̄
28-29. ат̣т̣хаме каро вуччати пуппхасамбхавам̣ ‘‘габбха̄сайе кирӣйатӣ’’ти катва̄. карато джа̄то ка̄йо караджака̄йо, тадупаниссайо чатусантатирӯпасамуда̄йо. ка̄мам̣ на̄мака̄йопи вивекаджена пӣтисукхена татха̄ладдхӯпака̄ро, ‘‘абхисандетӣ’’тиа̄дивачанато пана рӯпака̄йо идха адхиппетоти а̄ха ‘‘имам̣ караджака̄йа’’нти. абхисандетӣти абхисанданам̣ кароти. там̣ пана абхисанданам̣ джха̄намайена пӣтисукхена караджака̄йасса тинтабха̄ва̄па̄данам̣ саббаттхакамева лӯкхабха̄ва̄панайананти а̄ха ‘‘теметӣ’’тиа̄ди. тайидам̣ абхисанданам̣ аттхато йатха̄вуттапӣтисукхасамут̣т̣ха̄нехи пан̣ӣтарӯпехи ка̄йасса париппхаран̣ам̣ дат̣т̣хаббам̣. парисандетӣтиа̄дӣсупи есева найо. саббам̣ етасса аттхӣти сабба̄ва̄, тасса сабба̄вато. авайава̄вайависамбандхе авайавини са̄мивачананти авайавависайо сабба-саддо, тасма̄ вуттам̣ ‘‘саббакот̣т̣ха̄савато’’ти. апхут̣ам̣ на̄ма на хоти йаттха йаттха каммаджарӯпам̣, таттха таттха читтаджарӯпасса абхибйа̄панато. тена̄ха ‘‘упа̄диннакасантатӣ’’тиа̄ди.
чхекоти кусало. там̣ панасса косаллам̣ наха̄нӣйачун̣н̣а̄нам̣ каран̣е пин̣д̣икаран̣е ча саматтхата̄васена ведитаббанти а̄ха ‘‘пат̣ибало’’тиа̄ди. кам̣са-саддо ‘‘махатийа̄ кам̣сапа̄тийа̄’’тиа̄дӣсу (ма. ни. 1.61) суван̣н̣е а̄гато.‘‘кам̣со упахато йатха̄’’тиа̄дӣсу (дха. па. 134) киттималохе. каттхачи пан̣н̣аттиматте ‘‘упакам̣со на̄ма ра̄джа̄си, маха̄кам̣сасса атраджо’’тиа̄ди (джа̄. ат̣т̣ха. 4.10.164 гхат̣апан̣д̣итаджа̄такаван̣н̣ана̄). идха пана йаттха каттхачи лохети а̄ха ‘‘йена кеначи лохена катабха̄джане’’ти. снеха̄нугата̄ти удакасинехена ануппависанавасена гата̄ упагата̄. снехапарета̄ти удакасинехена парито гата̄ самантато пхут̣а̄. тато ева сантараба̄хира̄ пхут̣а̄ снехена. етена саббасо удакена темитабха̄вама̄ха. на ча паггхарин̣ӣти етена тинтассапи тасса гханатхаддхабха̄вам̣ вадати. тена̄ха ‘‘на биндубиндӯ’’тиа̄ди.
та̄хи та̄хи удакасира̄хи уббхиджджатӣти уббхидам̣, уббхидам̣ удакам̣ етасса̄ти уббхидодако. уббхиннаудакоти надӣтӣре кхатакӯпако вийа уббхиджджанакаудако. уггаччханаудакоти дха̄ра̄васена ут̣т̣хаханаудако. касма̄ панеттха уббхидодакова рахадо гахито, на итароти а̄ха ‘‘хет̣т̣ха̄ уггаччханаудакан̃хӣ’’тиа̄ди. дха̄ра̄нипа̄табуббул̣акехӣти дха̄ра̄нипа̄техи ча удакабуббул̣ехи ча. ‘‘пхен̣апат̣алехи ча̄’’ти ваттаббам̣, саннисиннамева апариккхобхата̄йа ниччаламева, суппасаннамева̄ти адхиппа̄йо. сесанти ‘‘абхисандетӣ’’тиа̄дикам̣.
уппала̄нӣти уппалагаччха̄ни. сетараттанӣлесӯти уппалесу, сетуппалараттуппаланӣлуппалесӯти аттхо. йам̣ кин̃чи уппалам̣ уппаламева са̄ман̃н̃аггахан̣ато. сатапаттанти еттха сата-саддо бахупарийа̄йо ‘‘сатаггхӣ’’тиа̄дӣсу вийа. тена анекасатапаттассапи сан̇гахо сиддхо хоти. локе пана раттам̣ падумам̣, сетам̣ пун̣д̣арӣканти вуччати. йа̄ва агга̄ йа̄ва ча мӯла̄ удакена абхисандана̄дисамбхавадассанаттхам̣ удака̄нуггатаггахан̣ам̣. идха уппала̄дӣни вийа караджака̄йо, удакам̣ вийа татийаджджха̄насукхам̣.
йасма̄ парисуддхена четаса̄ти чатуттхаджджха̄начиттама̄ха, тан̃ча ра̄га̄диупаккилесамала̄пагамато нирупаккилесам̣ ниммалам̣, тасма̄ а̄ха ‘‘нирупаккилесат̣т̣хена парисуддха’’нти. йасма̄ пана па̄рисуддхийа̄ ева паччайависесена паваттивисесо парийода̄тата̄ судхантасуван̣н̣асса нигхам̣санена пабхассарата̄ вийа, тасма̄ а̄ха ‘‘пабхассарат̣т̣хена парийода̄там̣ ведитабба’’нти. иданти ода̄тавачанам̣. утупхаран̣аттханти утуно пхаран̣адассанаттхам̣. утупхаран̣ам̣ на хоти сесанти адхиппа̄йо. тена̄ха ‘‘тан̇кхан̣а …пе… балавам̣ хотӣ’’ти. ваттхам̣ вийа караджака̄йоти йогино караджака̄йо ваттхам̣ вийа дат̣т̣хаббо утупхаран̣асадисена чатуттхаджджха̄насукхена пхаритаббатта̄. пурисасса сарӣрам̣ вийа чатуттхаджджха̄нам̣ дат̣т̣хаббам̣ утупхаран̣ат̣т̣ха̄нийасса сукхасса ниссайабха̄вато. тена̄ха ‘‘тасма̄’’тиа̄ди. таттха ча ‘‘парисуддхена четаса̄’’ти четогахан̣ена джха̄насукхам̣ вуттанти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ха ‘‘утупхаран̣ам̣ вийа чатуттхаджджха̄насукха’’нти. нану ча чатуттхаджджха̄не сукхамева наттхӣти? саччам̣ наттхи, са̄талаккхан̣асантасабха̄ватта̄ панеттха упеккха̄ ‘‘сукха’’нти адхиппета̄. тена вуттам̣ саммохавиноданийам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 232) ‘‘упеккха̄ пана сантатта̄, сукхамиччева бха̄сита̄’’ти.
тасса тасса сама̄дхисса сарӯпадассанасса паччайатта̄ паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣ паччавеккхан̣анимиттам̣. самабхаритоти самапун̣н̣о.
ман̣д̣абхӯмӣти папа̄ван̣н̣абхӯми. йаттха салиласин̃чанена вина̄ва сасса̄ни т̣хита̄ни сампаджджанти. йуге йоджетабба̄ни йогга̄ни, тесам̣ а̄чарийо йогга̄чарийо. тесам̣ сиккха̄панато хаттхиа̄дайопи ‘‘йогга̄’’ти вуччантӣти а̄ха па̄л̣ийам̣ ‘‘ассадаммаса̄ратхӣ’’ти. йена йена̄ти чатӯсу маггесу йена йена маггена. йам̣ йам̣ гатинти джавасамаджава̄дибхеда̄су гатӣсу йам̣ йам̣ гатим̣. наваме наттхи ваттаббам̣.
пан̃чан̇гикасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. на̄гитасуттаван̣н̣ана̄
30. дасаме учча̄саддамаха̄садда̄ти уддхам̣ уггататта̄ уччо паттхат̣о маханто виниббхиджджитва̄ гахетум̣ асаккун̣еййо саддо етесанти учча̄саддамаха̄садда̄. вачӣгхосопи хи бахӯхи екаджджхам̣ паваттито аттхато саддато ча дуравабодхо кевалам̣ маха̄ниггхосо ева хутва̄ сотапатхама̄гаччхати. маччхавилопети маччха̄нам̣ вилумпитва̄ вийа гахан̣е, маччха̄нам̣ ва̄ вилумпане. кеват̣т̣а̄нан̃хи маччхапаччхит̣хапитат̣т̣ха̄не маха̄джано саннипатитва̄ ‘‘идха ан̃н̃ам̣ екам̣ маччхам̣ дехи, екам̣ маччхапха̄лам̣ дехӣ’’ти, ‘‘етасса те маха̄ динно, майхам̣ кхуддако’’ти евам̣ учча̄саддам̣ маха̄саддам̣ каронти. маччхаггахан̣аттхам̣ джа̄ле паккхиттепи тасмим̣ т̣ха̄не кеват̣т̣а̄ чева ан̃н̃е ча ‘‘павит̣т̣хо гахито’’ти маха̄саддам̣ каронти. там̣ сандха̄йетам̣ вуттам̣. асучисукханти ка̄йа̄сучисаннисситатта̄ килеса̄сучисаннисситатта̄ ча асучисаннисситасукхам̣. неккхаммасукхасса̄ти ка̄мато никкхамантасса сукхасса. павивекасукхасса̄ти ган̣асан̇ган̣икато килесасан̇ган̣икато ча вигатасса сукхасса. упасамасукхасса̄ти ра̄га̄дивӯпасама̄вахасса сукхасса. самбодхасукханти маггасан̇кха̄тасса самбодхасса нит̣т̣хаппаттаттха̄йа сукхам̣. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
на̄гитасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пан̃чан̇гикаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. суманавагго
1. суманасуттаван̣н̣ана̄
31. чатуттхасса пат̣хаме сатаккакӯти сатасикхаро, анекакӯт̣оти аттхо. идам̣ тасса маха̄мегхабха̄вадассанам̣. со хи маха̄вассам̣ вассати. тенева̄ха – ‘‘ито чито ча ут̣т̣хитена вала̄хакакӯт̣асатена саманна̄гатоти аттхо’’ти. дассанасампанноти еттха дассанам̣ на̄ма сота̄паттимагго. со хи пат̣хамам̣ нибба̄надассанато ‘‘дассана’’нти вуччати. йадипи там̣ готрабху пат̣хаматарам̣ пассати, дисва̄ пана каттаббакиччасса килесаппаха̄насса акаран̣ато на там̣ ‘‘дассана’’нти вуччати. а̄ваджджанат̣т̣ха̄нийан̃хи там̣ н̃а̄н̣ам̣. маггасса нибба̄на̄рамман̣ата̄са̄ман̃н̃ена четам̣ вуттам̣, на нибба̄наппат̣ивиджджханена, тасма̄ дхаммачаккхум̣ пунаппунам̣ ниббаттанена бха̄ванам̣ аппаттам̣ дассанам̣, дхаммачаккхун̃ча парин̃н̃а̄дикиччакаран̣ена чатусаччадхаммадассанам̣ тадабхисамайоти наттхеттха готрабхусса дассанабха̄ва̄патти. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
суманасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. чундӣсуттаван̣н̣ана̄
32. дутийе ‘‘арийакантехи сӣлехи саманна̄гато’’тиа̄дӣсу (а. ни. 5.179) арийаканта̄нӣти пан̃часӣла̄ни а̄гата̄ни. арийаканта̄ни хи пан̃часӣла̄ни арийа̄нам̣ канта̄ни пийа̄ни, бхавантарагата̄пи арийа̄ та̄ни на виджаханти. идха пана ‘‘йа̄вата̄, чунда, сӣла̄ни арийаканта̄ни сӣла̄ни, тесам̣ аггамаккха̄йати…пе… агге те парипӯрака̄рино’’ти вуттатта̄ маггапхала̄ни сӣла̄ни адхиппета̄нӣти а̄ха ‘‘арийаканта̄ни сӣла̄нӣти маггапхаласампайутта̄ни сӣла̄нӣ’’ти.
чундӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. уггахасуттаван̣н̣ана̄
33. татийе саббапат̣хамам̣ ут̣т̣ха̄насӣла̄ти раттийа̄ вибха̄йанавела̄йа са̄мике париджане сеййа̄йа авут̣т̣хите саббапат̣хамам̣ ут̣т̣ха̄насӣла̄. са̄микам̣ дисва̄ нисинна̄санато аггидад̣д̣ха̄ вийа пат̣хамамева вут̣т̣хахантӣти ва̄ пуббут̣т̣ха̄йинийо. ким̣ка̄ранти ким̣каран̣ӣйам̣, ким̣каран̣абха̄вена пуччхитва̄ ка̄таббавеййа̄ваччанти аттхо. там̣ пат̣иссун̣анта̄ вичарантӣти ким̣ка̄раппат̣исса̄винийо. мана̄пам̣йева кирийам̣ каронти сӣлена̄ти мана̄пача̄ринийо. пийамева ваданти сӣлена̄ти пийава̄динийо.
татрупа̄йа̄йа̄ти татра камме са̄дхетаббаупа̄йабхӯта̄йа вӣмам̣са̄йа. тена̄ха ‘‘тасмим̣ ун̣н̣а̄каппа̄сасам̣видха̄не’’тиа̄ди. алам̣ ка̄тунти ка̄тум̣ саматтха̄. алам̣ сам̣видха̄тунти вича̄ретум̣ саматтха̄. тена̄ха ‘‘алам̣ ка̄тум̣ алам̣ сам̣видха̄тунти аттана̄ ка̄тумпи парехи ка̄ра̄петумпӣ’’тиа̄ди. сесаметтха сувин̃н̃еййамева.
уггахасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4-5. сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄
34-35. чатуттхе сандит̣т̣хиканти асампара̄йиката̄йа са̄мам̣ дат̣т̣хаббам̣. сайам̣ анубхавитаббам̣ аттапаччаккхам̣ дит̣т̣хадхаммиканти аттхо. на саддха̄маттакенева тит̣т̣хатӣти ‘‘да̄нам̣ на̄ма са̄дху сундарам̣, буддха̄дӣхи пан̣д̣итехи пасаттха’’нти евам̣ саддха̄маттакенева на тит̣т̣хати. йам̣ да̄нам̣ детӣти йам̣ деййадхаммам̣ парасса дети. тасса пати хутва̄ти таббисайам̣ лобхам̣ сут̣т̣ху абхибхаванто тасса адхипати хутва̄ дети. тена анадхибхаванӣйатта̄ на да̄со на саха̄йоти. таттха тадубхайам̣ анвайато бйатирекато ча дассетум̣ ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. да̄со хутва̄ дети тан̣ха̄да̄сабйасса упагататта̄. саха̄йо хутва̄ дети тасса пийабха̄ва̄виссаджджанато. са̄мӣ хутва̄ дети таттха тан̣ха̄да̄сабйато атта̄нам̣ мочетва̄ абхибхуййа паваттанато. атха ва̄ йо да̄насӣлата̄йа да̄йако пуггало, со да̄не паваттибхедена да̄нада̄со, да̄насаха̄йо, да̄напатӣти типпака̄ро хоти. тадасса типпака̄ратам̣ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘йо хӣ’’тиа̄ди вуттам̣. да̄таббат̣т̣хена да̄нам̣, аннапа̄на̄ди.
таттха йам̣ аттана̄ парибхун̃джати, тан̣ха̄дхипанната̄йа тасса васена ваттанато да̄со вийа хоти. йам̣ паресам̣ дӣйати, таттха̄пи аннапа̄наса̄ман̃н̃ена идам̣ вуттам̣ ‘‘да̄насан̇кха̄тасса деййадхаммасса да̄со хутва̄’’ти. саха̄йо хутва̄ дети аттана̄ парибхун̃джитаббасса паресам̣ да̄таббасса ча самасамам̣ т̣хапанато. пати хутва̄ дети сайам̣ деййадхаммасса васе аваттитва̄ тасса аттано васе ватта̄панато. апаро найо – йо аттана̄ пан̣ӣтам̣ парибхун̃джитва̄ паресам̣ нихӣнам̣ дети, со да̄нада̄со на̄ма таннимиттанихӣнабха̄ва̄паттито. йо йа̄дисам̣ аттана̄ парибхун̃джати, та̄дисамева паресам̣ дети, со да̄насаха̄йо на̄ма таннимиттахӣна̄дхикабха̄вавиваджджанена садисабха̄ва̄паттито. йо аттана̄ нихӣнам̣ парибхун̃джитва̄ паресам̣ пан̣ӣтам̣ дети, со да̄напати на̄ма таннимиттасет̣т̣хабха̄ва̄паттито.
ниттеджабхӯто теджаха̄ниппаттийа̄. саха бйати гаччхатӣти сахабйо, сахапаваттанако, тасса бха̄во сахабйата̄, сахапаваттӣти а̄ха ‘‘сахабха̄вам̣ екӣбха̄вам̣ гата̄’’ти. аситасса̄ти ва̄ абандхасса, тан̣ха̄бандханена абандхасса̄ти аттхо. пан̃чамам̣ утта̄намева.
сӣхасена̄патисутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6-7. ка̄лада̄насутта̄диван̣н̣ана̄
36-37. чхат̣т̣хе а̄ра̄матоти пхала̄ра̄мато. пат̣хамуппанна̄нӣти саббапат̣хамам̣ суджа̄та̄ни. бха̄ситан̃н̃ӯти бхиккхӯ гхарадва̄ре т̣хита̄ кин̃ча̄пи тун̣хӣ хонти, аттхато пана ‘‘бхиккхам̣ детха̄’’ти ваданти на̄ма арийа̄йа йа̄чана̄йа. вуттан̃хетам̣ ‘‘уддхисса арийа̄ тит̣т̣ханти, еса̄ арийа̄нам̣ йа̄чана̄’’ти. татра йе ‘‘майам̣ пача̄ма, име на пачанти, пачама̄не патва̄ алабханта̄ кухим̣ лабхиссантӣ’’ти деййадхаммам̣ сам̣вибхаджанти, те бха̄ситан̃н̃ӯ на̄ма н̃атва̄ каттаббасса каран̣ато. йуттаппаттака̄лети да̄тум̣ йуттаппаттака̄ле. аппат̣ива̄начиттоти аниваттаначитто. саттамам̣ утта̄намева.
ка̄лада̄насутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
8. саддхасуттаван̣н̣ана̄
38. ат̣т̣хаме анукампантӣти ‘‘саббе сатта̄ сукхӣ хонту авера̄ абйа̄паджджа̄’’ти евам̣ хитапхаран̣ена анугган̣ханти. апича упат̣т̣ха̄ка̄нам̣ гехам̣ ан̃н̃е сӣлаванте сабрахмача̄рино гахетва̄ пависанта̄пи анугган̣ханти на̄ма. нӣчавуттинти пан̣ипа̄тасӣлам̣. кодхама̄натхаддхата̄йа рахитанти кодхама̄навасена уппанно йо тхаддхабха̄во читтасса уддхума̄талаккхан̣о, тена вирахитанти аттхо. сораччена̄ти ‘‘таттха катамам̣ сораччам̣? йо ка̄йико авӣтиккамо, ва̄часико авӣтиккамо, ка̄йикава̄часико авӣтиккамо, идам̣ вуччати сораччам̣. саббопи сӣласам̣варо сорачча’’нти евама̄гатена сӣласам̣варасан̇кха̄тена соратабха̄вена. сакхиланти ‘‘таттха катамам̣ са̄кхалйам̣? йа̄ са̄ ва̄ча̄ тхаддхака̄ каккаса̄ пхаруса̄ кат̣ука̄ абхисаджджанӣ кодхаса̄манта̄ асама̄дхисам̣ваттаника̄, татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ паха̄йа йа̄ са̄ ва̄ча̄ нела̄ кан̣н̣асукха̄ пеманӣйа̄ хадайан̇гама̄ порӣ бахуджанаканта̄ бахуджанамана̄па̄, татха̄рӯпим̣ ва̄чам̣ бха̄сита̄ хоти. йа̄ таттха сан̣хава̄чата̄ сакхилава̄чата̄ апхарусава̄чата̄, идам̣ вуччати са̄кхалйа’’нти (дха. са. 1350) евам̣ вуттена саммодакамудубха̄вена саманна̄гатам̣. тена̄ха ‘‘сакхиланти саммодака’’нти.
саддхасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9-10. путтасутта̄диван̣н̣ана̄
39-40. наваме бхатоти посито. там̣ пана бхаран̣ам̣ джа̄така̄лато пат̣т̣ха̄йа сукхапаччайӯпахаран̣ена дуккхапаччайа̄пахаран̣ена ча паваттитанти дассетум̣ ‘‘амхехӣ’’тиа̄ди вуттам̣. хаттхапа̄давад̣д̣хана̄дӣхӣти а̄ди-саддена мукхена син̇гха̄ника̄панайананаха̄панаман̣д̣ана̄дин̃ча сан̇ган̣ха̄ти. ма̄та̄питӯнам̣ сантакам̣ кхетта̄дим̣ авина̄сетва̄ раккхитам̣ тесам̣ парампара̄йа т̣хитийа̄ ка̄ран̣ам̣ хотӣти а̄ха ‘‘амха̄кам̣ сантакам̣…пе… кулавам̣со чирам̣ т̣хассатӣ’’ти. сала̄кабхатта̄дӣни анупаччхиндитва̄ти сала̄кабхатта̄дӣни авиччхиндитва̄. йасма̄ да̄йаджджаппат̣ила̄бхасса йогйабха̄вена ваттама̄нойева да̄йасса пат̣ипаджджиссати, на итароти а̄ха ‘‘кулавам̣са̄нурӯпа̄йа пат̣ипаттийа̄’’тиа̄ди. аттана̄ да̄йаджджа̄рахам̣ каронтоти атта̄нам̣ да̄йаджджа̄рахам̣ каронто. ма̄та̄питаро хи аттано ова̄де аваттама̄не миччха̄пат̣ипанне да̄раке виниччхайам̣ гантва̄ апутте каронти, те да̄йаджджа̄раха̄ на хонти. ова̄де ваттама̄не пана куласантакасса са̄мике каронти. татийадивасато пат̣т̣ха̄йа̄ти матадивасато татийадивасато пат̣т̣ха̄йа. сесам̣ сувин̃н̃еййамева. дасамам̣ утта̄намева.
путтасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
суманаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. мун̣д̣ара̄джавагго
1-2. а̄дийасутта̄диван̣н̣ана̄
41-42. пан̃чамасса пат̣хаме ут̣т̣ха̄навӣрийа̄дхигатехӣти ва̄ ут̣т̣ха̄нена ча вӣрийена ча адхигатехи. таттха ут̣т̣ха̄нанти ка̄йикам̣ вӣрийам̣. вӣрийанти четасиканти ваданти. ут̣т̣ха̄нанти ва̄ бхогуппа̄дане йуттаппайуттата̄. вӣрийам̣ таджджо усса̄хо. пӣн̣итанти дха̄там̣ сутиттам̣. татха̄бхӯто пана йасма̄ тхӯласарӣро хоти, тасма̄ ‘‘тхӯлам̣ каротӣ’’ти вуттам̣. дутийам̣ утта̄намева.
а̄дийасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3. ит̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄
43. татийе аппама̄дам̣ пасам̣сантӣти ‘‘ета̄ни а̄йуа̄дӣни паттхайантена аппама̄до ка̄таббо’’ти аппама̄дамева пасам̣санти пан̣д̣ита̄. йасма̄ ва̄ пун̃н̃акирийа̄су пан̣д̣ита̄ аппама̄дам̣ пасам̣санти, тасма̄ а̄йуа̄дӣни паттхайантена аппама̄дова ка̄табботи аттхо. пуримасмим̣ аттхавикаппе ‘‘пун̃н̃акирийа̄сӯ’’ти падасса ‘‘аппаматто’’ти имина̄ самбандхо. йасма̄ пан̣д̣ита̄ аппама̄дам̣ пасам̣санти, йасма̄ ча пун̃н̃акирийа̄су аппаматто убхо аттхе адхигато хоти, тасма̄ а̄йуа̄дӣни паттхайантена аппама̄дова ка̄таббо. дутийасмим̣ аттхавикаппе пан̣д̣ита̄ аппама̄дам̣ пасам̣санти. каттха̄ти? пун̃н̃акирийа̄су. касма̄ти че? йасма̄ аппаматто убхо аттхе адхигган̣ха̄ти пан̣д̣ито, тасма̄ти аттхо. аттхаппат̣ила̄бхена̄ти дит̣т̣хадхаммика̄дихитаппат̣ила̄бхена.
ит̣т̣хасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
4. мана̄пада̄йӣсуттаван̣н̣ана̄
44. чатуттхе джха̄наманена ниббаттам̣ маномайанти а̄ха ‘‘суддха̄ва̄сесу екам̣ джха̄наманена ниббаттам̣ девака̄йа’’нти. сатипи хи саббасатта̄нам̣ абхисан̇кха̄раманаса̄ ниббаттабха̄ве ба̄хирапаччайехи вина̄ манаса̄ва ниббаттатта̄ ‘‘маномайа̄’’ти вуччанти рӯпа̄вачарасатта̄. йади евам̣ ка̄мабхаве опапа̄тикасатта̄нампи маномайабха̄во а̄паджджатӣти че? на, таттха ба̄хирапаччайехи ниббаттетаббата̄сан̇ка̄йа ева абха̄вато ‘‘манаса̄ва ниббатта̄’’ти авадха̄ран̣а̄самбхавато. нирул̣хо ва̄йам̣ локе маномайавоха̄ро рӯпа̄вачарасаттесу. татха̄ хи ‘‘аннамайо, па̄н̣амайо, маномайо, а̄нандамайо, вин̃н̃а̄н̣амайо’’ти пан̃чадха̄ атта̄нам̣ ведава̄динопи ваданти. уччхедава̄динопи ваданти ‘‘диббо рӯпӣ маномайо’’ти (дӣ. ни. 1.87). тӣсу ва̄ куласампаттӣсӯти бра̄хман̣акхаттийавессасан̇кха̄тесу сампаннакулесу. чхасу ва̄ ка̄масаггесӯти чхасу ка̄ма̄вачарадевесу.
мана̄пада̄йӣсуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5-6. пун̃н̃а̄бхисандасутта̄диван̣н̣ана̄
45-46. пан̃чаме асан̇кхеййоти а̄л̣хакаган̣ана̄йа асан̇кхеййо. йоджанавасена панасса сан̇кха̄ аттхи хет̣т̣ха̄ маха̄патхавийа̄ упари а̄ка̄сена парисамантато чаккава̄л̣апаббатена маджджхе таттха таттха т̣хитакехи дӣпапаббатапарийантехи париччхиннатта̄ джа̄нантена йоджанато сан̇кха̄тум̣ сакка̄ти катва̄. маха̄сарӣрамаччхакумбхӣлайаккхараккхасамаха̄на̄гада̄нава̄дӣнам̣ савин̃н̃а̄н̣ака̄нам̣ балава̄мукхапа̄та̄ла̄дӣнам̣ авин̃н̃а̄н̣ака̄нам̣ бхерава̄рамман̣а̄нам̣ васена бахубхеравам̣. путхӯти бахӯ. савантӣти сандама̄на̄. упайантӣти упагаччханти. чхат̣т̣хам̣ утта̄намева.
пун̃н̃а̄бхисандасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7-8. дханасутта̄диван̣н̣ана̄
47-48. саттаме саддха̄ти маггена̄гата̄ саддха̄. сӣлан̃ча йасса калйа̄н̣анти калйа̄н̣асӣлам̣ на̄ма арийаса̄вакасса арийакантам̣ сӣлам̣ вуччати. таттха кин̃ча̄пи арийаса̄вакасса екасӣлампи акантам̣ на̄ма наттхи, имасмим̣ панаттхе бхавантарепи аппахӣнам̣ пан̃часӣлам̣ адхиппетам̣. ат̣т̣хамам̣ утта̄намева.
дханасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
9. косаласуттаван̣н̣ана̄
49. наваме патитаккхандхоти саммукха̄ кин̃чи олокетум̣ асаматтхата̄йа адхомукхо. ниппат̣ибха̄ноти сахадхаммикам̣ кин̃чи ваттум̣ ависаханато ниппат̣ибха̄но пат̣ибха̄нарахито.
косаласуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
10. на̄радасуттаван̣н̣ана̄
50. дасаме аджджхомуччхитоти адхиматта̄йа тан̣ха̄муччха̄йа муччхито, муччхам̣ мохам̣ пама̄дам̣ а̄панно. тена̄ха ‘‘гилитва̄…пе… атирекамуччха̄йа тан̣ха̄йа саманна̄гато’’ти. махачча̄ти махатийа̄. лин̇гавипалла̄сена четам̣ вуттам̣. тена̄ха ‘‘махата̄ ра̄джа̄нубха̄вена̄’’ти.
на̄радасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
мун̣д̣ара̄джаваггаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣хамапан̣н̣а̄сакам̣ нит̣т̣хитам̣.
2. дутийапан̣н̣а̄сакам̣
(6) 1. нӣваран̣авагго
1-2. а̄варан̣асутта̄диван̣н̣ана̄
51-52. дутийасса пат̣хаме а̄варантӣти а̄варан̣а̄, нӣва̄райантӣти нӣваран̣а̄. еттха ча а̄варантӣти кусаладхаммуппаттим̣ а̄дито парива̄ренти. нӣва̄райантӣти ниравасесато ва̄райантӣти аттхо, тасма̄ а̄варан̣авасена̄ти а̄дито кусалуппаттива̄ран̣авасена. нӣваран̣авасена̄ти ниравасесато ва̄ран̣авасена̄ти еваметтха аттхо дат̣т̣хаббо. йасма̄ пан̃ча нӣваран̣а̄ уппаджджама̄на̄ ануппанна̄йа локийалокуттара̄йа пан̃н̃а̄йа уппаджджитум̣ на денти, уппанна̄пи ат̣т̣ха сама̄паттийо пан̃ча ва̄ абхин̃н̃а̄ упаччхиндитва̄ па̄тенти, тасма̄ ‘‘пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄’’ти вуччанти. упаччхинданам̣ па̄танан̃четтха та̄сам̣ пан̃н̃а̄нам̣ ануппанна̄нам̣ уппаджджитум̣ аппада̄намева. ити махаггата̄нуттарапан̃н̃а̄нам̣ екачча̄йа ча париттапан̃н̃а̄йа ануппаттихетубхӯта̄ нӣваран̣адхамма̄ итара̄сам̣ саматтхатам̣ виханантийева̄ти пан̃н̃а̄йа дуббалӣкаран̣а̄ вутта̄. бха̄вана̄манасика̄рена вина̄ пакатийа̄ мануссехи ниббаттетаббо дхаммоти мануссадхаммо, мануссаттабха̄ва̄вахо ва̄ дхаммо мануссадхаммо, анул̣а̄рам̣ париттакусалам̣. йам̣ асатипи буддхуппа̄де ваттати, йан̃ча сандха̄йа̄ха ‘‘хӣнена брахмачарийена, кхаттийе упападжджатӣ’’ти (джа̄. 1.8.75). алам̣ арийа̄йа арийабха̄ва̄йа̄ти аламарийо, арийабха̄ва̄йа саматтхоти вуттам̣ хоти. н̃а̄н̣адассанамева н̃а̄н̣адассанависесо, аламарийо ча со н̃а̄н̣адассанависесо ча̄ти аламарийан̃а̄н̣адассанависесо.
н̃а̄н̣адассананти ча диббачаккхупи випассана̄пи маггопи пхалампи паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ампи саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ампи вуччати. ‘‘аппаматто сама̄но н̃а̄н̣адассанам̣ а̄ра̄дхетӣ’’ти (ма. ни. 1.311) хи еттха диббачаккху н̃а̄н̣адассанам̣ на̄ма. ‘‘н̃а̄н̣адассана̄йа читтам̣ абхинӣхарати абхининна̄метӣ’’ти (дӣ. ни. 1.234) еттха випассана̄н̃а̄н̣ам̣. ‘‘абхабба̄ те н̃а̄н̣а̄йа дассана̄йа ануттара̄йа самбодха̄йа̄’’ти (а. ни. 4.196) еттха магго. ‘‘айаман̃н̃о уттаримануссадхамма̄ аламарийан̃а̄н̣адассанависесо адхигато пха̄сувиха̄ро’’ти (ма. ни. 1.328) еттха пхалам̣. ‘‘н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди, акуппа̄ ме вимутти, айамантима̄ джа̄ти, наттхи да̄ни пунаббхаво’’ти (сам̣. ни. 5.1081; маха̄ва. 16; пат̣и. ма. 2.30) еттха паччавеккхан̣ан̃а̄н̣ам̣. ‘‘н̃а̄н̣ан̃ча пана ме дассанам̣ удапа̄ди ‘сатта̄хака̄лакато а̄л̣а̄ро ка̄ла̄мо’’’ти (ма. ни. 1.284; 2.340) еттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣. идха пана локуттарадхаммо адхиппето. еттха ча рӯпа̄йатанам̣ джа̄на̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣ вийа пассати ча̄ти н̃а̄н̣адассанам̣, диббачаккху. саммасанӯпача̄ре ча дхаммалаккхан̣аттайан̃ча татха̄ джа̄на̄ти пассати ча̄ти н̃а̄н̣адассанам̣, випассана̄. нибба̄нам̣ чатта̄ри ва̄ сачча̄ни асаммохаппат̣иведхато джа̄на̄ти пассати ча̄ти н̃а̄н̣адассанам̣, магго. пхалам̣ пана нибба̄навасенева йоджетаббам̣. паччавеккхан̣а̄ магга̄дхигатасса аттхасса саббасо джотанат̣т̣хена н̃а̄н̣адассанам̣. саббан̃н̃ута̄ ана̄варан̣ата̄йа самантачаккхута̄йа ча н̃а̄н̣адассанам̣. бйа̄дин̣н̣ака̄лоти парийа̄диннака̄ло. дутийам̣ утта̄намева.
а̄варан̣асутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
3-4. падха̄нийан̇гасутта̄диван̣н̣ана̄
53-54. татийе падахатӣти падахано, бха̄ванамануйутто йогӣ, тасса бха̄во бха̄вана̄нуйого падаханабха̄во. падха̄намасса аттхӣти падха̄нико, ка-ка̄расса йа-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘падха̄нийо’’ти вуттам̣. ‘‘абхинӣха̄рато пат̣т̣ха̄йа а̄гататта̄’’ти вуттатта̄ паччекабодхисаттаса̄вакабодхисатта̄нампи пан̣идха̄нато пабхути а̄гатасаддха̄ а̄гаманасадда̄ ева, уккат̣т̣ханиддесена пана ‘‘саббан̃н̃убодхисатта̄на’’нти вуттам̣. адхигамато самуда̄гататта̄ аггамаггапхаласампайутта̄ ча̄пи адхигамасаддха̄ на̄ма, йа̄ сота̄паннасса ан̇габха̄вена вутта̄. ачалабха̄вена̄ти пат̣ипаккхена анадхибхаванӣйатта̄ ниччалабха̄вена. окаппананти оккандитва̄ адхимуччанам̣, паса̄дуппаттийа̄ паса̄данӣйаваттхусмим̣ пасӣданамева. суппат̣ивиддханти сут̣т̣ху пат̣ивиддхам̣. йатха̄ тена пат̣ивиддхена саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ам̣ хаттхагатам̣ ахоси, татха̄ пат̣ивиддхам̣. йасса буддхасубуддхата̄йа саддха̄ ачала̄ асампаведхи, тасса дхаммасудхаммата̄йа сан̇гхасуппат̣ипанната̄йа тена пат̣иведхена саддха̄ на татха̄ти ат̣т̣ха̄наметам̣ анавака̄со. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘йо, бхиккхаве, буддхе пасанно дхамме пасанно сан̇гхе пасанно’’тиа̄ди. падха̄навӣрийам̣ иджджхати ‘‘аддха̄ има̄йа пат̣ипада̄йа джара̄маран̣ато муччисса̄мӣ’’ти саккаччам̣ падаханато.
аппа-саддо абха̄ваттхо ‘‘аппасаддасса…пе… кхо пана̄’’тиа̄дӣсу вийа̄ти а̄ха ‘‘арого’’ти. самавепа̄кинийа̄ти йатха̄бхуттама̄ха̄рам̣ сама̄ка̄ренева пачанасӣла̄йа. дал̣хам̣ катва̄ пачантӣ хи гахан̣ӣ гхорабха̄вена питтавика̄ра̄дивасена рогам̣ джанети, ситхилам̣ катва̄ пачантӣ мандабха̄вена ва̄тавика̄ра̄дивасена тена̄ха ‘‘на̄тисӣта̄йа на̄ччун̣ха̄йа̄’’ти. гахан̣итеджасса мандапат̣ута̄васена сатта̄нам̣ йатха̄ккамам̣ сӣтун̣хасахата̄ти а̄ха ‘‘атисӣталаггахан̣ико’’тиа̄ди. йа̄тха̄вато аччайадесана̄ аттано а̄викаран̣ам̣ на̄ма̄ти а̄ха ‘‘йатха̄бхӯтам̣ аттано агун̣ам̣ пака̄сета̄’’ти. удайаттхага̄минийа̄ти сан̇кха̄ра̄нам̣ удайан̃ча вайан̃ча пат̣ивиджджхантийа̄ти айаметтха аттхоти а̄ха ‘‘удайан̃ча̄’’тиа̄ди. парисуддха̄йа̄ти нирупаккилеса̄йа. ниббиджджхитум̣ саматтха̄йа̄ти тадан̇гавасена сависесам̣ паджахитум̣ саматтха̄йа. тасса дуккхасса кхайага̄минийа̄ти йам̣ дуккхам̣ имасмим̣ н̃а̄н̣е анадхигате паваттирахам̣, адхигате на паватти, там̣ сандха̄йа вадати. татха̄хеса йога̄вачаро ‘‘чӯл̣асота̄панно’’ти вуччати. чатуттхам̣ утта̄намева.
падха̄нийан̇гасутта̄диван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
5. ма̄та̄путтасуттаван̣н̣ана̄
55. пан̃чаме висса̄соти висаччха̄йасанта̄но бха̄во. ота̄роти таттха читтасса ануппавесо. гахетва̄ти аттано ева ока̄сам̣ гахетва̄. кхепетва̄ти кусалава̄рам̣ кхепетва̄.
гхат̣т̣еййа̄ти аккамана̄дивасена ба̄дхеййа. тӣхи парин̃н̃а̄хӣти н̃а̄татӣран̣аппаха̄насан̇кха̄та̄хи тӣхи парин̃н̃а̄хи. наттхи етесам̣ куточи бхайанти акутобхайа̄, ниббхайа̄ти аттхо. чатуннам̣ огха̄нам̣, сам̣са̄рамахогхассева ва̄ па̄рам̣ парийантам̣ гата̄. тена̄ха ‘‘па̄рам̣ вуччати нибба̄на’’нтиа̄ди.
ма̄та̄путтасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
6. упаджджха̄йасуттаван̣н̣ана̄
56. чхат̣т̣хе мадхуракабха̄во на̄ма сарӣрасса тхамбхитаттам̣, там̣ пана гарубха̄вапуббаканти а̄ха ‘‘сан̃джа̄тагарубха̄во’’ти. на паккха̄йантӣти наппака̄сенти, на̄на̄ка̄ран̣ато на упат̣т̣хаханти. тена̄ха ‘‘чатассо диса̄ ча анудиса̄ ча майхам̣ на упат̣т̣хахантӣ’’ти. сесаметтха утта̄намева.
упаджджха̄йасуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
7. абхин̣хапаччавеккхитаббат̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄
57. саттаме джара̄дхаммоти дхамма-саддо ‘‘асаммосадхаммо нибба̄на’’нтиа̄дӣсу (су. ни. 763) вийа пакатипарийа̄йо, тасма̄ джара̄пакатико джин̣н̣асабха̄воти аттхо. тена̄ха ‘‘джара̄сабха̄во’’тиа̄ди. сесападесупи есева найо. каммуна̄ да̄таббам̣ а̄дийатӣти каммада̄йа̄до, аттана̄ йатхӯпачитакаммапхалабха̄гӣти аттхо. там̣ пана да̄йаджджам̣ ка̄ран̣ӯпача̄рена ваданто ‘‘каммам̣ майхам̣ да̄йаджджам̣ сантаканти аттхо’’ти а̄ха йатха̄ ‘‘кусала̄нам̣, бхиккхаве, дхамма̄нам̣ сама̄да̄нахету, евамидам̣ пун̃н̃ам̣ вад̣д̣хатӣ’’ти (дӣ. ни. 3.80). йонӣхи пхалам̣ сабха̄вато бхиннампи абхиннам̣ вийа мисситам̣ хоти. тена̄ха ‘‘каммам̣ майхам̣ йони ка̄ран̣а’’нти. маматтавасена баджджхантӣти бандхӯ, н̃а̄ти са̄лохито ча, каммам̣ пана екантасамбандхава̄ти а̄ха ‘‘каммам̣ майхам̣ бандхӯ’’ти. патит̣т̣ха̄ти авассайо. каммасадисо хи сатта̄нам̣ авассайо наттхи.
йоббанам̣ а̄раббха уппаннамадоти ‘‘махаллакака̄ле пун̃н̃ам̣ карисса̄ма, дахарамха та̄ва̄’’ти йоббанам̣ апасса̄йа ма̄накаран̣ам̣. ‘‘ахам̣ нирого сат̣т̣хи ва̄ саттати ва̄ васса̄ни атикканта̄ни, на ме харӣтакакхан̣д̣ампи кха̄дитаббам̣, име панан̃н̃е ‘асукам̣ но т̣ха̄нам̣ руджджати, бхесаджджам̣ кха̄да̄ма̄’ти вичаранти, ко ан̃н̃о майа̄ садисо нирого на̄ма̄’’ти евам̣ ма̄накаран̣ам̣ а̄рогйамадо. саббесампи джӣвитам̣ на̄ма пабхан̇гурам̣ дуккха̄нубандхан̃ча, тадубхайам̣ анолокетва̄ пабандхат̣т̣хитим̣ паччайасулабхатан̃ча нисса̄йа ‘‘чирам̣ джӣвим̣, чирам̣ джӣва̄ми, чирам̣ джӣвисса̄ми, сукхам̣ джӣвим̣, сукхам̣ джӣва̄ми, сукхам̣ джӣвисса̄мӣ’’ти евам̣ ма̄накаран̣ам̣ джӣвитамадо.
упадхирахитанти ка̄мӯпадхирахитам̣. чатта̄ро хи упадхӣ – ка̄мӯпадхи, кхандхӯпадхи, килесӯпадхи, абхисан̇кха̄рӯпадхӣти. ка̄ма̄пи ‘‘йам̣ пан̃ча ка̄магун̣е пат̣ичча уппаджджати сукхам̣ соманассам̣, айам̣ ка̄ма̄нам̣ асса̄до’’ти (ма. ни. 1.166) евам̣ вуттасса сукхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато ‘‘упадхийати еттха сукха’’нти имина̄ вачанаттхена ‘‘упадхӣ’’ти вуччати, кхандха̄пи кхандхамӯлакасса дуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, килеса̄пи апа̄йадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато, абхисан̇кха̄ра̄пи бхавадуккхасса адхит̣т̣ха̄набха̄вато. сесам̣ сувин̃н̃еййамева.
абхин̣хапаччавеккхитаббат̣т̣ха̄насуттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.