7. самуччайапариччхедаван̣н̣ана̄
1. салаккхан̣а̄ чинтана̄дисалаккхан̣а̄ читтачетасиканиппханнарӯпанибба̄навасена два̄саттатипабхеда̄ ваттхудхамма̄ сабха̄вадхамма̄ вутта̄, ида̄ни тесам̣ йатха̄йогам̣ сабха̄вадхамма̄нам̣ екекасамуччайавасена йога̄нурӯпато акусаласан̇гаха̄дибхедам̣ самуччайам̣ ра̄сим̣ паваккха̄мӣти йоджана̄.
2. акусала̄намева сабха̄гадхаммавасена сан̇гахо акусаласан̇гахо. кусала̄дивасена миссака̄нам̣ сан̇гахо миссакасан̇гахо, сачча̄бхисамбодхисан̇кха̄тасса арийамаггасса паккхе бхава̄нам̣ бодхипаккхийа̄нам̣ дхамма̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄на̄дибхеда̄нам̣ сабха̄гаваттхувасена сан̇гахо бодхипаккхийасан̇гахо. кхандха̄дивасена саббесам̣ сан̇гахо саббасан̇гахо.
акусаласан̇гахаван̣н̣ана̄
3. пуббакот̣ийа̄ апан̃н̃а̄йанато чирапа̄рива̄сийат̣т̣хена, ван̣ато ва̄ виссандама̄найӯса̄ вийа чаккха̄дито висайесу виссанданато а̄сава̄. атха ва̄ бхавато а̄бхаваггам̣ дхаммато а̄готрабхум̣ саванти паваттантӣти а̄сава̄. авадхиаттхо четтха а̄-ка̄ро, авадхи ча марийа̄да̄бхивидхивасена дувидхо. таттха ‘‘а̄па̄т̣алипуттам̣ вут̣т̣хо дево’’тйа̄дӣсу вийа кирийам̣ бахи катва̄ паватто марийа̄до. ‘‘а̄бхаваггам̣ саддо аббхуггато’’тйа̄дӣсу вийа кирийам̣ бйа̄петва̄ паватто абхивидхи. идха пана абхивидхимхи дат̣т̣хаббо. татха̄ хете ниббаттит̣т̣ха̄набхӯте ча бхавагге, готрабхумхи ча а̄рамман̣абхӯте паваттанти. виджджама̄несу ча ан̃н̃есу а̄бхаваггам̣, а̄готрабхун̃ча савантесу ма̄на̄дӣсу аттаттанийаггахан̣авасена абхибйа̄панато мадакаран̣ат̣т̣хена а̄савасадисата̄йа ча етейева а̄савабха̄вена нирул̣ха̄ти дат̣т̣хаббам̣. ка̄мойева а̄саво ка̄ма̄саво, ка̄мара̄го. рӯпа̄рӯпабхавесу чхандара̄го бхава̄саво. джха̄наникантисассатадит̣т̣хисахагато ча ра̄го еттхева сан̇гайхати. таттха пат̣хамо упапаттибхавесу ра̄го, дутийо каммабхаве, татийо бхавадит̣т̣хисахагато. два̄сат̣т̣хивидха̄ дит̣т̣хи дит̣т̣ха̄саво. дуккха̄дӣсу чатӯсу саччесу, пуббанте, апаранте, пубба̄паранте, пат̣иччасамуппа̄десу ча̄ти ат̣т̣хасу т̣ха̄несу ан̃н̃а̄н̣ам̣ авиджджа̄саво.
4. оттхаритва̄ харан̣ато, охананато ва̄ хет̣т̣ха̄ катва̄ хананато осӣда̄панато ‘‘огхо’’ти вуччати джалаппава̄хо, ете ча сатте оттхаритва̄ хананта̄ ват̣т̣асмим̣ сатте осӣда̄пента̄ вийа хонтӣти огхасадисата̄йа огха̄, а̄сава̄йева панеттха йатха̄вуттат̣т̣хена ‘‘огха̄’’ти ча вуччанти.
5. ват̣т̣асмим̣, бхавайантаке ва̄ сатте каммавипа̄кена бхавантара̄дӣхи, дуккхена ва̄ сатте йоджентӣти йога̄, хет̣т̣ха̄ вуттадхамма̄ва.
6. на̄мака̄йена рӯпака̄йам̣, паччуппаннака̄йена ва̄ ана̄гатака̄йам̣ гантхенти дуппамун̃чам̣ вет̣хентӣти ка̄йагантха̄. госӣла̄дина̄ сӣлена, ватена, тадубхайена ча суддхӣти евам̣ парато асабха̄вато а̄масанам̣ пара̄ма̄со. ‘‘идамева саччам̣, могхаман̃н̃а’’нти абхинивисанам̣ дал̣хагга̄хо идам̣ сачча̄бхинивесо.
7. ман̣д̣ӯкам̣ паннаго вийа бхусам̣ дал̣хам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄дийантӣти упа̄да̄на̄ни. ка̄мойева упа̄да̄нам̣, ка̄ме упа̄дийатӣти ва̄ ка̄мупа̄да̄нам̣. ‘‘имина̄ ме сӣлавата̄дина̄ сам̣са̄расуддхӣ’’ти евам̣ сӣлавата̄дӣнам̣ гахан̣ам̣ сӣлаббатупа̄да̄нам̣. ваданти етена̄ти ва̄до, кхандхехи бйатиритта̄бйатириттавасена вӣсати парикаппитасса аттано ва̄до аттава̄до. сойева упа̄да̄нанти аттава̄дупа̄да̄нам̣.
8. джха̄на̄дивасена уппаджджанакакусалачиттам̣ ниседхенти татха̄ тасса уппаджджитум̣ на дентӣти нӣваран̣а̄ни, пан̃н̃а̄чаккхуно ва̄ а̄варан̣ат̣т̣хена нӣваран̣а̄. пан̃часу ка̄магун̣есу адхиматтара̄гасан̇кха̄то ка̄мойева чханданат̣т̣хена чхандо ча̄ти ка̄маччхандо. сойева нӣваран̣анти ка̄маччханданӣваран̣ам̣. бйа̄паджджати винассати етена читтанти бйа̄па̄до, ‘‘анаттхам̣ ме ачарӣ’’тйа̄динайаппаваттанававидхаа̄гха̄таваттхупадат̣т̣ха̄ната̄йа нававидхо, ат̣т̣ха̄накопена саха дасавидхо ва̄ досо, сойева нӣваран̣анти бйа̄па̄данӣваран̣ам̣. тхинамиддхамева нӣваран̣ам̣ тхинамиддханӣваран̣ам̣. татха̄ уддхаччакуккуччанӣваран̣ам̣. касма̄ панете бхиннадхамма̄ две две еканӣваран̣абха̄вена вутта̄ти? кичча̄ха̄рапат̣ипаккха̄нам̣ сама̄набха̄вато. тхинамиддха̄нан̃хи читтуппа̄дасса лайа̄па̄данакиччам̣ сама̄нам̣, уддхаччакуккучча̄нам̣ авӯпасантабха̄вака̄ран̣ам̣. татха̄ пурима̄нам̣ двиннам̣ тандӣвиджамбхита̄ а̄ха̄ро, хетӯтйаттхо, паччхима̄нам̣ н̃а̄тибйасана̄дивитакканам̣. пурима̄нан̃ча двиннам̣ вӣрийам̣ пат̣ипаккхабхӯтам̣, паччхима̄нам̣ саматхоти, тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘кичча̄ха̄равипаккха̄нам̣, екатта̄ екаметтха хи;
катамуддхаччакуккуччам̣, тхинамиддхан̃ча та̄дина̄.
‘‘лӣната̄сантата̄ киччам̣, тандӣ н̃а̄тивитакканам̣;
хету вӣрийасаматха̄, име тесам̣ виродхино’’ти.
9. аппахӣнат̣т̣хена ану ану санта̄не сентӣти анусайа̄, анурӯпам̣ ка̄ран̣ам̣ лабхитва̄ уппаджджантӣтйаттхо. аппахӣна̄ хи килеса̄ ка̄ран̣ала̄бхе сати упаджджана̄раха̄ санта̄не ану ану сайита̄ вийа хонтӣти тадаваттха̄ ‘‘анусайа̄’’ти вуччанти. те пана ниппарийа̄йато ана̄гата̄ килеса̄, атӣтапаччуппанна̄пи там̣сабха̄ватта̄ татха̄ вуччанти. на хи ка̄лабхедена дхамма̄нам̣ сабха̄вабхедо аттхи, йади аппахӣнат̣т̣хена анусайа̄, нану саббепи килеса̄ аппахӣна̄ анусайа̄ бхавеййунти? на майам̣ аппахӣната̄маттена ‘‘анусайа̄’’ти вада̄ма, атха кхо аппахӣнат̣т̣хена тха̄магата̄ килеса̄ анусайа̄ти. тха̄магаманан̃ча анан̃н̃аса̄дха̄ран̣о ка̄мара̄га̄дӣнамева а̄вен̣ико сабха̄воти алам̣ вива̄дена. ка̄мара̄гойева анусайо ка̄мара̄га̄нусайо.
10. сам̣йодженти бандхантӣти сам̣йоджана̄ни.
12. читтам̣ килиссати упатаппати, ба̄дхӣйати ва̄ етехӣти килеса̄.
13. ка̄мабхавана̄мена̄ти ка̄мабхавасан̇кха̄та̄нам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ на̄мена. татха̄паваттанти сӣлаббата̄дӣнам̣ парато а̄масана̄дивасена паваттам̣.
14. а̄сава̄ ча огха̄ ча йога̄ ча гантха̄ ча ваттхуто дхаммато вуттанайена тайо. татха̄ упа̄да̄на̄ дуве вутта̄ тан̣ха̄дит̣т̣хивасена. нӣваран̣а̄ ат̣т̣ха сийум̣ тхинамиддхауддхаччакуккучча̄нам̣ висум̣ гахан̣ато. анусайа̄ чхал̣ева хонти ка̄мара̄габхавара̄га̄нусайа̄нам̣ тан̣ха̄сабха̄вена екато гахитатта̄. нава сам̣йоджана̄ мата̄ убхайаттха вутта̄нам̣ тан̣ха̄сабха̄ва̄нам̣, дит̣т̣хисабха̄ва̄нан̃ча екекам̣ сан̇гахитатта̄. килеса̄ пана суттантавасена, абхидхаммавасенапи даса. ити евам̣ па̄па̄нам̣ акусала̄нам̣ сан̇гахо навадха̄ вутто. еттха ча –
нава̄т̣т̣хасан̇гаха̄ лобха-дит̣т̣хийо саттасан̇гаха̄;
авиджджа̄ пат̣игхо пан̃ча-сан̇гахо чатусан̇гаха̄;
кан̇кха̄ тисан̇гаха̄ ма̄нуддхачча̄ тхинам̣ двисан̇гахам̣.
куккуччамиддха̄хирика̄-ноттапписса̄ нигӯхана̄;
екасан̇гахита̄ па̄па̄, иччевам̣ навасан̇гаха̄.
акусаласан̇гахаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
миссакасан̇гахаван̣н̣ана̄
15. хетӯсу ваттаббам̣ хет̣т̣ха̄ вуттамева.
16. а̄рамман̣ам̣ упагантва̄ чинтанасан̇кха̄тена упаниджджха̄йанат̣т̣хена йатха̄рахам̣ паччанӣкадхаммаджха̄панат̣т̣хена ча джха̄на̄ни ча та̄ни ан̇га̄ни ча самудита̄нам̣ авайавабха̄вена ан̇гӣйанти н̃а̄йантӣти джха̄нан̇га̄ни. авайававинимуттасса ча самуда̄йасса абха̄вепи сенан̇гаратхан̇га̄дайо вийа висум̣ висум̣ ан̇габха̄вена вуччанти екато хутва̄ джха̄набха̄вена. доманассан̃четтха акусаладжха̄нан̇гам̣, сеса̄ни кусала̄кусала̄бйа̄катаджха̄нан̇га̄ни.
17. сугатидуггатӣнам̣, нибба̄насса ча абхимукхам̣ па̄панато магга̄, тесам̣ патхабхӯта̄ни ан̇га̄ни, маггасса ва̄ ат̣т̣хан̇гикасса ан̇га̄ни магган̇га̄ни. самма̄ авипарӣтато пассатӣти самма̄дит̣т̣хи. са̄ пана ‘‘аттхи динна’’нтйа̄дивасена дасавидха̄, парин̃н̃а̄дикиччавасена чатуббидха̄ ва̄. самма̄ сан̇каппенти етена̄ти самма̄сан̇каппо. со неккхаммасан̇каппаабйа̄па̄дасан̇каппаавихим̣са̄сан̇каппавасена тивидхо. самма̄ва̄ча̄дайо хет̣т̣ха̄ вибха̄вита̄ва. самма̄ ва̄йаманти етена̄ти самма̄ва̄йа̄мо. самма̄ саранти ета̄йа̄ти самма̄сати. имесам̣ пана бхедам̣ упари ваккхати. самма̄ са̄ман̃ча а̄дхӣйати етена читтанти самма̄сама̄дхи, пат̣хамаджджха̄на̄дивасена пан̃чавидха̄ екаггата̄. миччха̄дит̣т̣хиа̄дайо дуггатимаггатта̄ магган̇га̄ни.
18. дассана̄дӣсу чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи, йебхуййена там̣сахитасанта̄наппаваттийам̣ лин̇га̄дӣхи, джӣване джӣвантехи каммаджарӯпасампайуттадхаммехи, манане джа̄нане сампайуттадхаммехи, сукхита̄дибха̄ве сукхита̄дӣхи сахаджа̄техи, саддахана̄дӣсу саддахана̄дивасаппаваттехи техева, ‘‘анан̃н̃а̄там̣ н̃асса̄мӣ’’ти паваттийам̣ татха̄паваттехи сахаджа̄техи, а̄джа̄нане ан̃н̃абха̄вибха̄ве ча а̄джа̄нана̄дивасаппаваттехи сахаджа̄техи атта̄нам̣ ануватта̄пента̄ дхамма̄ иссарат̣т̣хена индрийа̄ни на̄ма̄ти а̄ха ‘‘чаккхундрийа’’нтйа̄ди. ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 219; висуддхи. 2.525) пана апарепи индалин̇гат̣т̣ха̄дайо индрийат̣т̣ха̄ вутта̄. джӣвитиндрийанти рӯпа̄рӯпавасена дувидхам̣ джӣвитиндрийам̣. ‘‘анаматагге сам̣са̄ре анан̃н̃а̄там̣ аматам̣ падам̣, чатусаччадхаммамева ва̄ н̃асса̄мӣ’’ти евамаджджха̄сайена пат̣ипаннасса индрийам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣. а̄джа̄на̄ти пат̣хамамаггена дит̣т̣хамарийа̄дам̣ анатиккамитва̄ джа̄на̄ти индрийан̃ча̄ти ан̃н̃индрийам̣. ан̃н̃а̄та̄вино чатта̄ри сачча̄ни пат̣ивиджджхитва̄ т̣хитасса арахато индрийам̣ ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. дхаммасарӯпавибха̄ванаттхан̃четтха пан̃н̃индрийаггахан̣ам̣, пуггаладжджха̄сайакиччависесавибха̄ванаттхам̣ анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийа̄дӣнам̣ гахан̣ам̣.
еттха ча саттапан̃н̃аттийа̄ висесаниссайатта̄ аджджхаттика̄йатана̄ни а̄дито вутта̄ни, маниндрийам̣ пана аджджхаттика̄йатанабха̄васа̄ман̃н̃ена еттхева ваттаббампи арӯпиндрийехи саха екато дассанаттхам̣ джӣвитиндрийа̄нантарам̣ вуттам̣, са̄йам̣ пан̃н̃атти имесам̣ васена ‘‘иттхӣ пурисо’’ти вибха̄гам̣ гаччхатӣти дассанаттхам̣ таданантарам̣ бха̄вадвайам̣, тайиме упа̄диннадхамма̄ имасса васена тит̣т̣хантӣти дассанаттхам̣ тато парам̣ джӣвитиндрийам̣, саттасан̃н̃ито дхаммапун̃джо пабандхавасена паваттама̄но има̄хи ведана̄хи сам̣килиссатӣти дассанаттхам̣ тато ведана̄пан̃чакам̣, та̄хи пана висуддхика̄ма̄нам̣ вода̄насамбха̄радассанаттхам̣ тато саддха̄дипан̃чакам̣, самбхӯтавода̄насамбха̄ра̄ ча имехи висуджджхантӣти висуддхиппатта̄, нит̣т̣хитакичча̄ ча хонтӣти дассанаттхам̣ анте тӣн̣и вутта̄ни. етта̄вата̄ адхиппетаттхасиддхӣти ан̃н̃есам̣ аггахан̣анти идаметесам̣ ануккамена десана̄йа ка̄ран̣анти аламатиппапан̃чена.
19. асаддхийакосаджджапама̄дауддхаччаавиджджа̄ахирикааноттаппасан̇кха̄техи пат̣ипаккхадхаммехи акампийат̣т̣хена, сампайуттадхаммесу тхирабха̄вена ча саддха̄дӣни сатта бала̄ни, ахирика̄ноттаппадвайам̣ пана сампайуттадхаммесу тхирабха̄венева.
20. атта̄дхӣнаппаваттӣнам̣ патибхӯта̄ дхамма̄ адхипатӣ. ‘‘чхандавато ким̣на̄ма на сиджджхатӣ’’тйа̄дикам̣ хи пубба̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайам̣ лабхитва̄ уппаджджама̄не читте чханда̄дайо дхурабхӯта̄ сайам̣ сампайуттадхамме са̄дхайама̄на̄ хутва̄ паваттанти, те ча тесам̣ васена паваттанти, тена те атта̄дхӣна̄нам̣ патибха̄вена паваттанти. ан̃н̃есам̣ адхипатидхамма̄нам̣ адхипатибха̄ванива̄ран̣авасена иссарийам̣ адхипатита̄. сантесупи индрийантаресу кевалам̣ дассана̄дӣсу чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣхи ануватта̄панаматтам̣ индрийата̄ти айам̣ адхипатииндрийа̄нам̣ висесо.
21. оджат̣т̣хамакарӯпа̄дайо а̄харантӣти а̄ха̄ра̄. кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро хи оджат̣т̣хамакарӯпам̣ а̄харати, пхасса̄ха̄ро тиссо ведана̄, маносан̃четана̄ха̄расан̇кха̄там̣ кусала̄кусалакаммам̣ тӣсу бхавесу пат̣исандхим̣. вин̃н̃а̄н̣а̄ха̄расан̇кха̄там̣ пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣ам̣ сахаджа̄тана̄марӯпеа̄харати, кин̃ча̄пи сакасакапаччайуппанне а̄харанта̄ ан̃н̃епи аттхи. аджджхаттикасантатийа̄ пана висесапаччайатта̄ имейева чатта̄ро ‘‘а̄ха̄ра̄’’ти вутта̄.
кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рабхаккха̄нан̃хи сатта̄нам̣ рӯпака̄йасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄ро висесапаччайо камма̄диджанитассапи тасса кабал̣ӣка̄ра̄ха̄рӯпаттхамбхабаленева дасавасса̄диппаваттисамбхавато. татха̄ хеса ‘‘дха̄ти вийа кума̄расса, упаттхамбханакайантам̣ вийа гехасса̄’’ти вутто. пхассопи сукха̄диваттхубхӯтам̣ а̄рамман̣ам̣ пхусантойева сукха̄диведана̄паваттанена сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ паччайо хоти. маносан̃четана̄ кусала̄кусалакаммавасена а̄йӯхама̄на̄йева бхавамӯланиппха̄данато сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ паччайо хоти. вин̃н̃а̄н̣ам̣ виджа̄нантамева на̄марӯпаппаваттанена сатта̄нам̣ т̣хитийа̄ паччайо хотӣти еваметейева аджджхаттасанта̄насса висесапаччайатта̄ ‘‘а̄ха̄ра̄’’ти вутта̄, пхасса̄дӣнам̣ дутийа̄дибха̄во десана̄ккамато, на уппаттиккамато.
26. пан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ витаккавирахена а̄рамман̣есу абхинипа̄таматтатта̄ тесу виджджама̄на̄нипи упеккха̄сукхадуккха̄ни упаниджджха̄на̄ка̄расса абха̄вато джха̄нан̇габха̄вена на уддхат̣а̄ни. ‘‘витаккапаччхимакам̣ хи джха̄нан̇га’’нти вуттам̣. двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аманодха̄туттикасантӣран̣аттикавасена сол̣асачиттесу вӣрийа̄бха̄вато таттха виджджама̄нопи сама̄дхи балабха̄вам̣ на гаччхати. ‘‘вӣрийапаччхимакам̣ бала’’нти хи вуттам̣. татха̄ ат̣т̣ха̄раса̄хетукесу хетувирахато магган̇га̄ни на лаббханти. ‘‘хетупаччхимакам̣ магган̇га’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 438) хи вуттанти имаматтхам̣ манаси нидха̄йа̄ха ‘‘двипан̃чавин̃н̃а̄н̣есӯ’’тйа̄ди. джха̄нан̇га̄ни на лаббхантӣти самбандхо.
27. адхимоккхавирахато вичикиччха̄читте екаггата̄ читтат̣т̣хитиматтам̣, на пана миччха̄сама̄дхисама̄дхиндрийасама̄дхибалавоха̄рам̣ гаччхатӣти а̄ха ‘‘татха̄ вичикиччха̄читте’’тйа̄ди.
28. двихетукатихетукаггахан̣ена екахетукесу адхипатӣнам̣ абха̄вам̣ дассети. джаванесвева̄ти авадха̄ран̣ам̣ локийавипа̄кесу адхипатӣнам̣ асамбхавадассанаттхам̣. на хи те чханда̄дӣни пураккхатва̄ паваттанти. вӣмам̣са̄дхипатино двихетукаджаванесу асамбхавато читта̄бхисан̇кха̄рӯпаниссайасса ча самбхава̄нурӯпато лаббхама̄натам̣ сандха̄йа̄ха ‘‘йатха̄самбхава’’нти. екова лаббхати, итаратха̄ адхипатибха̄ва̄йогато, тенева хи бхагавата̄ ‘‘хетӯ хетусампайуттака̄нам̣ дхамма̄нам̣ хетупаччайена паччайо’’тйа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.1) хетупаччайаниддесе вийа ‘‘адхипатӣ адхипатисампайуттака̄на’’нтйа̄дина̄ аватва̄ ‘‘чханда̄дхипати чхандасампайуттака̄на’’нтйа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.1.3) екека̄дхипативасенева адхипатипаччайо уддхат̣о.
29. ваттхуто дхаммавасена хетудхамма̄ чха, джха̄нан̇га̄ни пан̃ча соманассадоманассупеккха̄нам̣ ведана̄васена екато гахитатта̄, магган̇га̄ нава миччха̄сан̇каппава̄йа̄масама̄дхӣнам̣ витаккавӣрийачиттекаггата̄сабха̄вена самма̄сан̇каппа̄дӣхи екато гахитатта̄. индрийадхамма̄ сол̣аса пан̃чаннам̣ веданиндрийа̄нам̣ ведана̄са̄ман̃н̃ена, тин̣н̣ам̣ локуттариндрийа̄нам̣ пан̃н̃индрийасса ча н̃а̄н̣аса̄ман̃н̃ена екато гахитатта̄, рӯпа̄рӯпаджӣвитиндрийа̄нан̃ча висум̣ гахитатта̄, баладхамма̄ пана йатха̄вуттанайенева нава ӣрита̄, адхипатидхамма̄ чатта̄ро вутта̄, а̄ха̄ра̄ татха̄ чатта̄ро вутта̄ти кусала̄дӣхи тӣхи сама̄кин̣н̣о татойева миссакасан̇гахо евам̣на̄мако сан̇гахо саттадха̄ вутто. еттха ча –
пан̃часан̇гахита̄ пан̃н̃а̄, ва̄йа̄мекаггата̄ пана;
чатусан̇гахита̄ читтам̣, сати чева тисан̇гаха̄.
сан̇каппо ведана̄ саддха̄, дукасан̇гахита̄ мата̄;
екекасан̇гаха̄ сеса̄, ат̣т̣хавӣсати бха̄сита̄.
миссакасан̇гахаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
бодхипаккхийасан̇гахаван̣н̣ана̄
30. пат̣т̣ха̄тӣти пат̣т̣ха̄нам̣, асубхаггахан̣а̄дивасена анупависитва̄ ка̄йа̄диа̄рамман̣е паваттатӣтйаттхо, сатийева пат̣т̣ха̄нам̣ сатипат̣т̣ха̄нам̣. там̣ пана ка̄йаведана̄читтадхаммесу асубхадуккха̄ничча̄натта̄ка̄раггахан̣авасена, субхасукханиччааттасан̃н̃а̄випалла̄саппаха̄навасена ча чатуббидханти вуттам̣ ‘‘чатта̄ро сатипат̣т̣ха̄на̄’’ти. куччхита̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ а̄йоти ка̄йо, сарӣрам̣, асса̄сапасса̄са̄нам̣ ва̄ самӯхо ка̄йо, тасса анупассана̄ парикаммавасена, випассана̄васена ча саран̣ам̣ ка̄йа̄нупассана̄. дуккхадуккхавипарин̣а̄мадуккхасан̇кха̄радуккхабхӯта̄нам̣ ведана̄нам̣ васена анупассана̄ ведана̄нупассана̄. татха̄ сара̄гамахаггата̄дивасена сампайогабхӯмибхедена бхиннассева читтасса анупассана̄ читта̄нупассана̄. сан̃н̃а̄сан̇кха̄ра̄нам̣ дхамма̄нам̣ бхинналаккхан̣а̄намева анупассана̄ дхамма̄нупассана̄.
31. самма̄ падаханти етена̄ти саммаппадха̄нам̣, ва̄йа̄мо. со ча киччабхедена чатуббидхоти а̄ха ‘‘чатта̄ро саммаппадха̄на̄’’тйа̄ди. асубхаманасика̄ракаммат̣т̣ха̄на̄нуйун̃джана̄дивасена ва̄йаманам̣ ва̄йа̄мо. бхиййобха̄ва̄йа̄ти абхивуддхийа̄.
32. иджджхати адхит̣т̣ха̄на̄дикам̣ ета̄йа̄хи иддхи, иддхивидхан̃а̄н̣ам̣ иддхийа̄ па̄до иддхипа̄до, чхандойева иддхипа̄до чхандиддхипа̄до.
35. буджджхатӣти бодхи, а̄раддхавипассакато пат̣т̣ха̄йа йога̄вачаро. йа̄йа ва̄ со сатиа̄дика̄йа дхаммаса̄маггийа̄ буджджхати сачча̄ни пат̣ивиджджхати, килесанидда̄то ва̄ вут̣т̣ха̄ти, килесасан̇коча̄бха̄вато ва̄ маггапхалаппаттийа̄ викасати, са̄ дхаммаса̄маггӣ бодхи, тасса бодхисса, тасса̄ ва̄ бодхийа̄ ан̇габхӯта̄ ка̄ран̣абхӯта̄ти боджджхан̇га̄, те пана дхаммавасена саттавидха̄ти а̄ха ‘‘сатисамбоджджхан̇го’’тйа̄ди. сатийева сундаро боджджхан̇го, сундарасса ва̄ бодхисса, сундара̄йа ва̄ бодхийа̄ ан̇готи сатисамбоджджхан̇го. дхамме вичина̄ти упапариккхатӣти дхаммавичайо, випассана̄пан̃н̃а̄. упеккха̄ти идха татрамаджджхаттупеккха̄.
40. ‘‘саттадха̄ таттха сан̇гахо’’ти ватва̄на пуна там̣ дассетум̣ ‘‘сан̇каппапассаддхи ча̄’’тйа̄ди вуттам̣. таттха вӣрийам̣ нават̣т̣ха̄нам̣ саммаппадха̄начатуккавӣрийиддхипа̄давӣрийиндрийавӣрийабаласамбоджджхан̇гасамма̄ва̄йа̄мавасена навакиччатта̄, сати ат̣т̣хат̣т̣ха̄на̄ сатипат̣т̣ха̄начатуккасатиндрийасатибаласатисамбоджджхан̇гасамма̄сативасена ат̣т̣хакиччатта̄. сама̄дхи чатут̣т̣ха̄но сама̄дхиндрийасама̄дхибаласама̄дхисамбоджджхан̇гасамма̄сама̄дхивасена чатукиччатта̄, пан̃н̃а̄ пан̃чат̣т̣ха̄на̄ вӣмам̣сиддхипа̄дапан̃н̃индрийапан̃н̃а̄баладхаммавичайасамбоджджхан̇гасамма̄дит̣т̣хивасена пан̃чакиччатта̄, саддха̄ двит̣т̣ха̄на̄ саддхиндрийасаддха̄балавасена двикиччатта̄. есо уттама̄нам̣ бодхипаккхийабха̄вена висит̣т̣ха̄нам̣ саттатим̣са дхамма̄нам̣ паваро уттамо вибха̄го.
41. локуттаре ат̣т̣хавидхепи саббе саттатим̣са дхамма̄ хонти, сан̇каппапӣтийо на ва̄ хонти, дутийаджджха̄нике сан̇каппасса, чатуттхапан̃чамаджджха̄нике пӣтийа̄ ча асамбхавато на хонти ва̄, локийепи читте сӣлависуддха̄ди чхаббисуддхипаваттийам̣ йатха̄йогам̣ там̣там̣киччасса анурӯпавасена кечи каттхачи висум̣ висум̣ хонти, каттхачи на ва̄ хонти.
бодхипаккхийасан̇гахаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
саббасан̇гахаван̣н̣ана̄
42. атӣта̄на̄гатапаччуппанна̄дибхедабхинна̄ те те сабха̄гадхамма̄ екаджджхам̣ ра̄сат̣т̣хена кхандха̄. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘тадекаджджхам̣ абхисам̣йӯхитва̄ абхисан̇кхипитва̄ айам̣ вуччати рӯпаккхандхо’’тйа̄ди (вибха. 2), те панете кхандха̄ бха̄джанабходжанабйан̃джанабхаттака̄ракабхун̃джакавикаппавасена пан̃чева вутта̄ти а̄ха ‘‘рӯпаккхандхо’’тйа̄ди. рӯпан̃хи ведана̄ниссайатта̄ бха̄джанат̣т̣ха̄нийам̣, ведана̄ бхун̃джитаббатта̄ бходжанат̣т̣ха̄нийа̄, сан̃н̃а̄ ведана̄сса̄дала̄бхахетутта̄ бйан̃джанат̣т̣ха̄нийа̄, сан̇кха̄ра̄ абхисан̇кхаран̣ато бхаттака̄ракат̣т̣ха̄нийа̄, вин̃н̃а̄н̣ам̣ упабхун̃джакатта̄ бхун̃джакат̣т̣ха̄нийам̣. етта̄вата̄ ча адхиппетаттхасиддхӣти пан̃чева вутта̄. десана̄ккамепи идамева ка̄ран̣ам̣ йаттха бхун̃джати, йан̃ча бхун̃джати, йена ча бхун̃джати, йо ча бходжако, йо ча бхун̃джита̄, тесам̣ ануккамена дассетука̄матта̄.
43. упа̄да̄на̄нам̣ гочара̄ кхандха̄ упа̄да̄наккхандха̄, те пана упа̄да̄нависайабха̄вена гахита̄ рӯпа̄дайо пан̃чева̄ти вуттам̣ ‘‘рӯпупа̄да̄наккхандхо’’тйа̄ди. саббасабха̄гадхаммасан̇гахаттхам̣ хи са̄сава̄, ана̄сава̄пи дхамма̄ ависесато ‘‘пан̃чаккхандха̄’’ти десита̄. випассана̄бхӯмисандассанаттхам̣ пана са̄сава̄ва ‘‘упа̄да̄наккхандха̄’’ти. йатха̄ панеттха ведана̄дайо са̄сава̄, ана̄сава̄ ча, на евам̣ рӯпам̣, екантака̄ма̄вачаратта̄. сабха̄гара̄сивасена пана там̣ кхандхесу деситам̣, упа̄да̄нийабха̄вена, пана ра̄сивасена ча упа̄да̄наккхандхесӯти дат̣т̣хаббам̣.
44. а̄йатанти еттха там̣там̣два̄ра̄рамман̣а̄ читтачетасика̄ тена тена киччена гхат̣т̣енти ва̄йаманти, а̄йабхӯте ва̄ те дхамме ета̄ни танонти виттха̄ренти, а̄йатам̣ ва̄ сам̣са̄радуккхам̣ найанти паваттенти, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ка̄ран̣абхӯта̄нӣти ва̄ а̄йатана̄ни. апича локе нива̄саа̄карасамосаран̣асан̃джа̄тит̣т̣ха̄нам̣ ‘‘а̄йатана’’нти вуччати, тасма̄ етепи там̣там̣два̄рика̄нам̣, там̣тада̄рамман̣а̄нан̃ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ нива̄сат̣т̣ха̄ната̄йа, тесамева а̄кин̣н̣абха̄вена паватта̄нам̣ а̄карат̣т̣ха̄ната̄йа, два̄ра̄рамман̣ато самосаранта̄нам̣ самосаран̣ат̣т̣ха̄ната̄йа, таттхева уппаджджанта̄нам̣ сан̃джа̄тит̣т̣ха̄ната̄йа ча а̄йатана̄ни. та̄ни пана два̄рабхӯта̄ни аджджхаттика̄йатана̄ни чха, а̄рамман̣абхӯта̄ни ча ба̄хира̄йатана̄ни чха̄ти два̄дасавидха̄нӣти а̄ха ‘‘чаккха̄йатана’’нтйа̄ди. чаккху ча там̣ а̄йатанан̃ча̄ти чаккха̄йатанам̣. евам̣ сесесупи.
еттха аджджхаттика̄йатанесу санидассанасаппат̣игха̄рамман̣атта̄ чаккха̄йатанам̣ вибхӯтанти там̣ пат̣хамам̣ вуттам̣, таданантарам̣ анидассанасаппат̣игха̄рамман̣а̄ни итара̄ни, таттха̄пи асампаттагга̄хакаса̄ман̃н̃ена чаккха̄йатана̄нантарам̣ сота̄йатанам̣ вуттам̣, итаресу сӣгхатарам̣ а̄рамман̣аггахан̣асаматтхатта̄ гха̄на̄йатанам̣ пат̣хамам̣ вуттам̣. пурато т̣хапитаматтасса хи бходжана̄дикасса гандхо ва̄та̄нуса̄рена гха̄не пат̣ихан̃н̃ати, таданантарам̣ пана падесавуттиса̄ман̃н̃ена дживха̄йатанам̣ вуттам̣, тато саббат̣т̣ха̄никам̣ ка̄йа̄йатанам̣, тато пан̃чаннампи гочараггахан̣асаматтхам̣ мана̄йатанам̣, йатха̄вутта̄нам̣ пана ануккамена тесам̣ тесам̣ а̄рамман̣а̄ни рӯпа̄йатана̄дӣни вутта̄ни.
45. аттано сабха̄вам̣ дха̄рентӣти дха̄туйо. атха ва̄ йатха̄самбхавам̣ анекаппака̄рам̣ сам̣са̄радуккхам̣ видаханти, бха̄раха̄рехи вийа ча бха̄ро саттехи дхӣйанти дха̄рийанти, авасаваттанато дуккхавидха̄наматтамева чета̄, саттехи ча сам̣са̄радуккхам̣ анувидхӣйати ета̄хи, татха̄вихитан̃ча ета̄свева мӣйати т̣хапийати, расасон̣ита̄дисарӣра̄вайавадха̄туйо вийа, харита̄ламаносила̄дисела̄вайавадха̄туйо вийа ча н̃еййа̄вайавабхӯта̄ ча̄ти дха̄туйо. йатха̄ху –
‘‘видахати видха̄нан̃ча, дхӣйате ча видхӣйате;
ета̄йа дхӣйате еттха, ити ва̄ дха̄тусаммата̄;
сарӣрасела̄вайава-дха̄туйо вийа дха̄туйо’’ти.
та̄ пана мана̄йатанам̣ саттавин̃н̃а̄н̣адха̄тувасена саттадха̄ бхиндитва̄ авасесехи ека̄даса̄йатанехи саха ат̣т̣ха̄расадха̄тӯ вутта̄ти а̄ха ‘‘чаккхудха̄тӯ’’тйа̄ди. камака̄ран̣ам̣ вуттанайена дат̣т̣хаббам̣.
46. арийакаратта̄ арийа̄ни, таччхабха̄вато сачча̄нӣти арийасачча̄ни. има̄ни хи чатта̄ро пат̣ипаннаке, чатта̄ро пхалат̣т̣хети ат̣т̣хаарийапуггале са̄дхенти асати саччаппат̣иведхе тесам̣ арийабха̄ва̄нупагаманато, сати ча тасмим̣ екантена таббха̄вӯпагаманато ча. дуккхасамудайаниродхамагга̄намева пана йатха̄ккамам̣ ба̄дхакаттам̣ пабхаваттам̣ ниссаран̣аттам̣ ниййа̄никаттам̣, на̄н̃н̃есам̣, ба̄дхака̄дибха̄войева ча дуккха̄дӣнам̣, на аба̄дхака̄дибха̄во, тасма̄ ан̃н̃аттха̄бха̄вататтхабйа̄пита̄сан̇кха̄тена лаккхан̣ена ета̄ни таччха̄ни. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘бодха̄нурӯпам̣ чатта̄ро, чхинданте чатуро мале;
кхӣн̣адосе ча чатта̄ро, са̄дхента̄рийапуггале.
‘‘ан̃н̃аттха ба̄дхакатта̄ди, на хи етехи лаббхати;
на̄ба̄дхакаттаметесам̣, таччха̄нета̄ниветато’’ти.
арийа̄нам̣ ва̄ сачча̄ни техи пат̣ивиджджхитаббатта̄, арийасса ва̄ самма̄самбуддхасса сачча̄ни тена деситатта̄ти арийасачча̄ни. та̄ни пана сам̣килит̣т̣ха̄сам̣килит̣т̣хапхалахетувасена чатуббидха̄нӣти а̄ха ‘‘чатта̄ри арийасачча̄нӣ’’тйа̄ди. таттха куччхитатта̄, туччхатта̄ ча дуккхам̣. камма̄дипаччайасаннит̣т̣ха̄не дуккхуппаттинимиттата̄йа самудайо самудети етасма̄ дуккханти катва̄, дуккхасса самудайо дуккхасамудайо. дуккхасса ануппа̄даниродхо еттха, етена̄ти ва̄ дуккханиродхо. дуккханиродхам̣ гаччхати, пат̣ипаджджанти ча там̣ ета̄йа̄ти дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄.
47. четасика̄нам̣, сол̣асасукхумарӯпа̄нам̣, нибба̄насса ча васена екӯнасаттати дхамма̄ а̄йатанесу дхамма̄йатанам̣, дха̄тӯсу дхаммадха̄тӯти ча сан̇кхам̣ гаччханти.
49. сеса̄ четасика̄ти ведана̄сан̃н̃а̄хи сеса̄ пан̃н̃а̄са четасика̄. касма̄ пана ведана̄сан̃н̃а̄ висум̣ ката̄ти? ват̣т̣адхаммесу асса̄датадупакаран̣абха̄вато. тебхӯмакадхаммесу хи асса̄давасаппаватта̄ ведана̄, асубхе субха̄дисан̃н̃а̄випалла̄савасена ча тасса̄ тада̄ка̄раппаваттӣти тадупакаран̣абхӯта̄ сан̃н̃а̄, тасма̄ сам̣са̄расса падха̄нахетута̄йа ета̄ винибхуджджитва̄ десита̄ти. вуттан̃хетам̣ а̄чарийена –
‘‘ват̣т̣адхаммесу асса̄дам̣, тадасса̄дупасеванам̣;
винибхуджджа нидассетум̣, кхандхадвайамуда̄хат̣а’’нти. (на̄ма. пари. 649);
50. нану ча а̄йатанадха̄тӯсу нибба̄нам̣ сан̇гахитам̣, кхандхесу касма̄ на сан̇гахитанти а̄ха ‘‘бхеда̄бха̄вена̄’’тйа̄ди. атӣта̄дибхедабхинна̄нан̃хи ра̄сат̣т̣хена кхандхавоха̄роти нибба̄нам̣ бхеда̄бха̄вато кхандхасан̇гахато ниссат̣ам̣, винимуттантйаттхо.
51. чханнам̣ два̄ра̄нам̣, чханнам̣ а̄рамман̣а̄нан̃ча бхедена а̄йатана̄ни два̄даса бхаванти, чханнам̣ два̄ра̄нам̣ чханнам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ тадубхайам̣ нисса̄йа уппанна̄нам̣ таттака̄намева вин̃н̃а̄н̣а̄нам̣ парийа̄йена камена дха̄туйо ат̣т̣ха̄раса бхаванти.
52. тиссо бхӯмийо имасса̄ти тибхӯмам̣, тибхӯмам̣йева тебхӯмакам̣. ваттати еттха каммам̣, таббипа̄ко ча̄ти ват̣т̣ам̣. тан̣ха̄ти ка̄матан̣ха̄дивасена тивидха̄, пуна чхал̣а̄рамман̣авасена ат̣т̣ха̄расавидха̄, атӣта̄на̄гатапаччуппаннавасена чатупан̃н̃а̄савидха̄, аджджхаттикаба̄хиравасена ат̣т̣хасатаппабхеда̄ тан̣ха̄. касма̄ пана ан̃н̃есупи дуккхахетӯсу сантесу тан̣ха̄йева самудайоти вутта̄ти? падха̄нака̄ран̣атта̄. каммавичиттата̄хетубха̄вена, хи каммасаха̄йабха̄вӯпагаманена ча дуккхавичиттата̄ка̄ран̣атта̄ тан̣ха̄ дуккхасса висесака̄ран̣анти. магго дуккханиродхага̄минипат̣ипада̄на̄мена вутто магго локуттаро матоти магготи пуна маггаггахан̣ам̣ йоджетаббам̣.
53. маггайутта̄ ат̣т̣хан̇гикавинимутта̄ сеса̄ маггасампайутта̄ пхасса̄дайо пхалан̃чева сасампайуттанти ете чатӯхи саччехи виниссат̣а̄ виниггата̄ ниппарийа̄йато, парийа̄йато пана ан̃н̃а̄та̄виндрийаниддесепи ‘‘магган̇гам̣ маггапарийа̄панна’’нти (дха. са. 555) вуттатта̄ пхаладхаммесу самма̄дит̣т̣ха̄дӣнам̣ маггасачче, итаресан̃ча маггапхаласампайутта̄нам̣ сан̇кха̄радуккхаса̄ман̃н̃ена дуккхасачче сан̇гахо сакка̄ ка̄тум̣. еван̃хи сати саччадесана̄йапи саббасан̇га̄хиката̄ упапанна̄ хоти. касма̄ панете кхандха̄дайо бахӯ дхамма̄ вутта̄ти? бхагавата̄пи татхева деситатта̄. бхагавата̄пи касма̄ татха̄ десита̄ти? тивидхасатта̄нуггахасса адхиппетатта̄. на̄марӯпатадубхайасаммул̣хавасена хи тиккхана̄бхитиккхамудиндрийавасена, сан̇кхиттамаджджхимавиттха̄раручивасена ча тивидха̄ сатта̄. тесу на̄масаммул̣ха̄нам̣ кхандхаггахан̣ам̣ на̄масса таттха чатудха̄ вибхаттатта̄, рӯпасаммул̣ха̄нам̣ а̄йатанаггахан̣ам̣ рӯпасса таттха ад̣д̣хека̄дасадха̄ вибхаттатта̄, убхайамул̣ха̄нам̣ дха̄туггахан̣ам̣ убхайесампи таттха виттха̄рато вибхаттатта̄, татха̄ тиккхиндрийа̄нам̣, сан̇кхиттаручика̄нан̃ча кхандха̄ггахан̣антйа̄ди йоджетаббам̣. там̣ панетам̣ тивидхампи паваттиниваттитадубхайахетувасена дит̣т̣хамева упака̄ра̄вахам̣. но ан̃н̃атха̄ти саччаггахан̣анти дат̣т̣хаббам̣.
саббасан̇гахаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити абхидхамматтхавибха̄винийа̄ на̄ма абхидхамматтхасан̇гахаван̣н̣ана̄йа
самуччайапариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.