абхидхамматтхавибха̄винӣт̣ӣка̄
гантха̄рамбхакатха̄
(ка) висуддхакарун̣а̄н̃а̄н̣ам̣, буддхам̣ самбуддхапӯджитам̣;
дхаммам̣ саддхаммасамбхӯтам̣, натва̄ сам̣гхам̣ ниран̇ган̣ам̣.
(кха) са̄рипуттам̣ маха̄тхерам̣, парийаттивиса̄радам̣;
вандитва̄ сираса̄ дхӣрам̣, гарум̣ га̄равабха̄джанам̣.
(га) ван̣н̣айиссам̣ сама̄сена, абхидхамматтхасан̇гахам̣;
а̄бхидхаммикабхиккхӯнам̣, парам̣ пӣтививад̣д̣ханам̣.
(гха) пора̄н̣ехи анека̄пи, ката̄ йа̄ пана ван̣н̣ана̄;
на та̄хи сакка̄ саббаттха, аттхо вин̃н̃а̄таве идха.
(н̇а) тасма̄ лӣнапада̄неттха, са̄дхиппа̄йамаха̄пайам̣;
вибха̄венто сама̄сена, рачайисса̄ми ван̣н̣ананти.
гантха̄рамбхакатха̄ван̣н̣ана̄
1. парамавичиттанайасаманна̄гатам̣ сакасамайасамайантарагаханавигга̄хан̣асаматтхам̣ сувималавипулапан̃н̃а̄веййаттийаджананам̣ пакаран̣амидама̄рабхантойама̄чарийо пат̣хамам̣ та̄ва ратанаттайапан̣а̄ма̄бхидхеййа каран̣аппака̄рапакаран̣а̄бхидха̄напайоджана̄ни дассетум̣ ‘‘самма̄самбуддха’’нтйа̄дима̄ха.
еттха хи ‘‘самма̄самбуддха…пе… абхива̄дийа̄’’ти имина̄ ратанаттайапан̣а̄мо вутто, абхидхамматтхасан̇гаха’’нти етена абхидхеййакаран̣аппака̄рапакаран̣а̄бхидха̄на̄ни абхидхамматтха̄нам̣ идха сан̇гахетаббабха̄вадассанена тесам̣ имина̄ самудитена пат̣ипа̄детаббабха̄вадӣпанато, екаттха сан̇гайха катхана̄ка̄радӣпанато, аттха̄нугатасаман̃н̃а̄паридӣпанато ча. пайоджанам̣ пана сан̇гахападена са̄маттхийато дасситамева абхидхамматтха̄нам̣ екаттха сан̇гахе сати тадуггахапарипуччха̄дивасена тесам̣ сарӯпа̄вабодхасса, таммӯлика̄йа ча дит̣т̣хадхаммикасампара̄йикаттхасиддхийа̄ ана̄йа̄сена сам̣сиджджханато.
таттха ратанаттайапан̣а̄маппайоджанам̣ та̄ва бахудха̄ папан̃ченти а̄чарийа̄, висесато пана антара̄йанива̄ран̣ам̣ пачча̄сӣсанти. татха̄ хи вуттам̣ сан̇гахака̄рехи ‘‘тасса̄нубха̄вена хатантара̄йо’’ти (па̄ра̄. ат̣т̣ха. 1.гантха̄рамбхакатха̄). ратанаттайапан̣а̄мо хи аттхато пан̣а̄макирийа̄бхиниппха̄дика̄ кусалачетана̄, са̄ ча ванданеййавандака̄нам̣ кхеттаджджха̄сайасампада̄хи дит̣т̣хадхаммаведанӣйабхӯта̄ йатха̄ладдхасампаттинимиттакасса каммасса анубалаппада̄навасена танниббаттитавипа̄касантатийа̄ антара̄йакара̄ни упапӣл̣акаупаччхедакакамма̄ни пат̣иба̄хитва̄ таннида̄на̄нам̣ йатха̄дхиппетасиддхивибандхака̄нам̣ рога̄диантара̄йа̄намаппаваттим̣ са̄дхети. тасма̄ пакаран̣а̄рамбхе ратанаттайапан̣а̄макаран̣ам̣ йатха̄раддхапакаран̣асса анантара̄йена парисама̄панаттхан̃чева сотӯнан̃ча вандана̄пуббан̇гама̄йа пат̣ипаттийа̄ анантара̄йена уггахан̣адха̄ран̣а̄дисам̣сиджджханаттхан̃ча. абхидхеййакатханам̣ пана видита̄бхидхеййассева гантхасса вин̃н̃ӯхи уггахан̣а̄дивасена пат̣ипаджджитаббабха̄вато. каран̣аппака̄раппайоджанасандассана̄ни ча сотуджанасамусса̄хаджананаттхам̣. абхидха̄накатханам̣ пана воха̄расукхаттханти айаметтха самуда̄йаттхо. айам̣ пана авайаваттхо – сасаддхаммаган̣уттамам̣ атулам̣ самма̄самбуддхам̣ абхива̄дийа абхидхамматтхасан̇гахам̣ бха̄сиссанти самбандхо.
таттха самма̄ са̄ман̃ча саббадхамме абхисамбуддхоти самма̄ самбуддхо, бхагава̄. со хи сан̇кхата̄сан̇кхатабхедам̣ сакалампи дхаммаджа̄там̣ йа̄тха̄васарасалаккхан̣апат̣иведхавасена самма̄ сайам̣ вичитопачитапа̄рамита̄самбхӯтена сайамбхӯн̃а̄н̣ена са̄мам̣ буджджхи ан̃н̃а̄си. йатха̄ха ‘‘сайам̣ абхин̃н̃а̄йа камуддисеййа’’нти (маха̄ва. 11; ма. ни. 1.285; 2.341; дха. па. 353), атха ва̄ будхадха̄тусса джа̄гаран̣авикасанаттхесупи паваттанато самма̄ са̄ман̃ча пат̣ибуддхо анан̃н̃апат̣ибодхито хутва̄ сайамева сава̄санасаммоханидда̄йа аччантам̣ вигато, динакаракиран̣асама̄гамена парамаручирасирисобхаггаппаттийа̄ викаситамива падумам̣ аггамагган̃а̄н̣асама̄гамена апаримитагун̣аган̣а̄лан̇катасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣аппаттийа̄ самма̄ сайамева викасито вика̄самануппаттотйаттхо. йатха̄вуттавачанаттхайогепи самма̄самбуддхасаддасса бхагавати саман̃н̃а̄васена паваттатта̄ ‘‘атула’’нти имина̄ висесети. тула̄йа саммито тулйо, сойева туло йака̄ралопавасена. атха ва̄ саммитаттхе ака̄рапаччайавасена тула̄йа саммито туло, на туло атуло, сӣла̄дӣхи гун̣ехи кеначи асадисо, наттхи етасса ва̄ туло садисоти атуло садеваке локе аггапуггалабха̄вато. йатха̄ха ‘‘йа̄вата̄, бхиккхаве, сатта̄ апада̄ ва̄ двипада̄ ва̄ чатуппада̄ ва̄…пе… татха̄гато тесам̣ аггамаккха̄йатӣ’’тиа̄ди (а. ни. 4.34; 5.32; итиву. 90).
етта̄вата̄ ча хетупхаласаттӯпака̄расампада̄васена тӣха̄ка̄рехи бхагавато тхомана̄ ката̄ хоти. таттха хетусампада̄ на̄ма маха̄карун̣а̄сама̄його бодхисамбха̄расамбхаран̣ан̃ча. пхаласампада̄ пана н̃а̄н̣апаха̄наа̄нубха̄варӯпака̄йасампада̄васена чатуббидха̄. таттха саббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣ападат̣т̣ха̄нам̣ магган̃а̄н̣ам̣, таммӯлака̄ни ча дасабала̄дин̃а̄н̣а̄ни н̃а̄н̣асампада̄. сава̄санасакаласам̣килеса̄намаччантамануппа̄дадхаммата̄па̄данам̣ паха̄насампада̄. йатхиччхитаниппха̄дане а̄дхипаччам̣ а̄нубха̄васампада̄. сакалалоканайана̄бхисекабхӯта̄ пана лаккхан̣а̄нубйан̃джанаппат̣иман̣д̣ита̄ аттабха̄васампатти рӯпака̄йасампада̄ на̄ма. саттӯпака̄ро пана а̄сайапайогавасена дувидхо. таттха девадатта̄дӣсу виродхисаттесупи ниччам̣ хитаджджха̄сайата̄, апарипа̄кагатиндрийа̄нам̣ индрийапарипа̄кака̄ла̄гаманан̃ча а̄сайо на̄ма. тадан̃н̃асатта̄нам̣ пана ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхачиттасса йа̄наттайамукхена саббадуккханиййа̄никадхаммадесана̄ пайого на̄ма.
таттха пурима̄ две пхаласампада̄ ‘‘самма̄самбуддха’’нти имина̄ дассита̄, итара̄ пана две, татха̄ саттӯпака̄расампада̄ ча ‘‘атула’’нти етена, тадупа̄йабхӯта̄ пана хетусампада̄ двӣхипи са̄маттхийато дассита̄ татха̄видхахетубйатирекена тадубхайасампаттӣнамасамбхавато, ахетукатте ча саббаттха та̄сам̣ самбхаваппасан̇гато.
тадевам̣ тивидха̄ваттха̄сан̇гахитатхомана̄пуббан̇гамам̣ буддхаратанам̣ вандитва̄ ида̄ни сесаратана̄нампи пан̣а̄мама̄рабханто а̄ха ‘‘сасаддхаммаган̣уттама’’нти. гун̣ӣбхӯта̄нампи хи дхаммасам̣гха̄нам̣ абхива̄детаббабха̄во сахайогена вин̃н̃а̄йати йатха̄ ‘‘сапуттада̄ро а̄гатоти путтада̄расса̄пи а̄гамана’’нти.
таттха атта̄нам̣ дха̄ренте чатӯсу апа̄йесу, ват̣т̣адуккхесу ча апатама̄не катва̄ дха̄ретӣти дхаммо, чатумаггапхаланибба̄навасена нававидхо, парийаттийа̄ саха дасавидхо ва̄ дхаммо. дха̄ран̣ан̃ча панетасса апа̄йа̄диниббаттакакилесавиддхам̣санам̣, там̣ арийамаггасса килесасамуччхедакабха̄вато, нибба̄насса ча а̄рамман̣абха̄вена тасса тадаттхасиддхихетута̄йа ниппарийа̄йато лаббхати, пхаласса пана килеса̄нам̣ пат̣иппассамбханавасена магга̄нукӯлаппаваттито, парийаттийа̄ ча тададхигамахетута̄йа̄ти убхиннампи парийа̄йатоти дат̣т̣хаббам̣. сатам̣ саппуриса̄нам̣ арийапуггала̄нам̣, санто ва̄ сам̣виджджама̄но на титтхийапарикаппито атта̄ вийа параматтхато авиджджама̄но санто ва̄ пасаттхо сва̄ккха̄тата̄дигун̣айогато на ба̄хиракадхаммо вийа екантаниндито дхаммоти саддхаммо, ган̣о ча со ат̣т̣ханнам̣ арийапуггала̄нам̣ самӯхабха̄вато уттамо ча суппат̣ипанната̄дигун̣ависесайогато, ган̣а̄нам̣, ган̣есу ва̄ деваманусса̄ди самӯхесу уттамо йатха̄вуттагун̣авасена̄ти ган̣уттамо, саха саддхаммена, ган̣уттамена ча̄ти сасаддхаммаган̣уттамо, там̣ сасаддхаммаган̣уттамам̣.
абхива̄дийа̄ти висесато вандитва̄, бхайала̄бхакула̄ча̄ра̄дивирахена саккаччам̣ а̄дарена ка̄йавачӣманодва̄рехи вандитва̄тйаттхо. бха̄сиссанти катхесса̄ми. ниббаттитапараматтхабха̄вена абхи висит̣т̣ха̄ дхамма̄ еттха̄тиа̄дина̄ абхидхаммо, дхаммасан̇ган̣ӣа̄дисаттапакаран̣ам̣ абхидхаммапит̣акам̣, таттха вутта̄ аттха̄ абхидхамматтха̄, те сан̇гайханти еттха, етена̄ти ва̄ абхидхамматтхасан̇гахам̣.
параматтхадхаммаван̣н̣ана̄
2. евам̣ та̄ва йатха̄дхиппетаппайоджананимиттам̣ ратанаттайапан̣а̄ма̄дикам̣ видха̄йа ида̄ни йесам̣ абхидхамматтха̄нам̣ сан̇гахан̣авасена идам̣ пакаран̣ам̣ пат̣т̣хапӣйати, те та̄ва сан̇кхепато уддисанто а̄ха ‘‘таттха вутта̄’’тйа̄ди. таттха тасмим̣ абхидхамме саббатха̄ кусала̄дивасена, кхандха̄дивасена ча вутта̄ абхидхамматтха̄ параматтхато саммутим̣ т̣хапетва̄ ниббаттитапараматтхавасена читтам̣ вин̃н̃а̄н̣аккхандхо, четасикам̣ ведана̄диккхандхаттайам̣, рӯпам̣ бхӯтупа̄да̄йабхедабхинно рӯпаккхандхо, нибба̄нам̣ маггапхала̄нама̄рамман̣абхӯто асан̇кхатадхаммоти евам̣ чатудха̄ чатӯха̄ка̄рехи т̣хита̄ти йоджана̄. таттха парамо уттамо авипарӣто аттхо, парамасса ва̄ уттамасса н̃а̄н̣асса аттхо гочароти параматтхо.
чинтетӣти читтам̣, а̄рамман̣ам̣ виджа̄на̄тӣти аттхо. йатха̄ха ‘‘висайавиджа̄наналаккхан̣ам̣ читта’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 1 дхаммудесава̄рапхассапан̃чамакара̄сиван̣н̣ана̄). сатипи хи ниссайасаманантара̄дипаччайена вина̄ а̄рамман̣ена читтамуппаджджатӣти тасса там̣лаккхан̣ата̄ вутта̄, етена нира̄рамман̣ава̄диматам̣ пат̣иккхиттам̣ хоти. чинтенти ва̄ етена каран̣абхӯтена сампайуттадхамма̄ти читтам̣. атха ва̄ чинтанаматтам̣ читтам̣. йатха̄паччайам̣ хи паваттиматтамева йадидам̣ сабха̄вадхаммо на̄ма. еван̃ча катва̄ саббесампи параматтхадхамма̄нам̣ бха̄васа̄дханамева ниппарийа̄йато лаббхати, каттукаран̣авасена пана ниббачанам̣ парийа̄йакатха̄ти дат̣т̣хаббам̣. сакасакакиччесу хи дхамма̄нам̣ аттаппадха̄ната̄сама̄ропанена каттубха̄во ча, таданукӯлабха̄вена сахаджа̄тадхаммасамӯхе каттубха̄васама̄ропанена пат̣ипа̄детаббадхаммасса каран̣аттан̃ча парийа̄йатова лаббхати, татха̄нидассанам̣ пана дхаммасабха̄вавинимуттасса катта̄дино абха̄вапаридӣпанаттханти ведитаббам̣. вичиттакаран̣а̄дитопи читтасаддаттхам̣ папан̃ченти. айам̣ панеттха сан̇гахо –
‘‘вичиттакаран̣а̄ читтам̣, аттано читтата̄йа ва̄;
читам̣ каммакилесехи, читам̣ та̄йати ва̄ татха̄;
чиноти аттасанта̄нам̣, вичитта̄рамман̣анти ча̄’’ти.
четаси бхавам̣ тада̄йаттавуттита̄йа̄ти четасикам̣. на хи там̣ читтена вина̄ а̄рамман̣аггахан̣асаматтхам̣ асати читте саббена саббам̣ ануппаджджанато, читтам̣ пана кеначи четасикена вина̄пи а̄рамман̣е паваттатӣти там̣ четасикамева читта̄йаттавуттикам̣ на̄ма. тена̄ха бхагава̄ ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2), етена сукха̄дӣнам̣ ачетанаттаниччатта̄дайо виппат̣ипаттийопи пат̣иккхитта̄ хонти. четаси нийуттам̣ ва̄ четасикам̣.
руппатӣти рӯпам̣, сӣтун̣ха̄дивиродхипаччайехи вика̄рама̄паджджати, а̄па̄дӣйатӣти ва̄ аттхо. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сӣтенапи руппати, ун̣хенапи руппатӣ’’тйа̄ди (сам̣. ни. 3.79), руппанан̃четтха сӣта̄дивиродхипаччайасамава̄йе висадисуппаттийева. йади евам̣ арӯпадхамма̄нампи рӯпавоха̄ро а̄паджджатӣти? на̄паджджати сӣта̄диггахан̣аса̄маттхийато вибхӯтатарассева руппанасса̄дхиппетатта̄. итаратха̄ хи ‘‘руппатӣ’’ти ависесавачаненева парийаттанти ким̣ сӣта̄диггахан̣ена, там̣ пана сӣта̄дина̄ пхут̣т̣хасса руппанам̣ вибхӯтатарам̣, тасма̄ тадеветтха̄дхиппетанти н̃а̄панаттхам̣ сӣта̄диггахан̣ам̣ катам̣. йади евам̣ катхам̣ брахмалоке рӯпавоха̄ро, на хи таттха упагха̄така̄ сӣта̄дайо аттхӣти? кин̃ча̄пи упагха̄така̄ наттхи, анугга̄хака̄ пана аттхи, тасма̄ там̣васенеттха руппанам̣ самбхаватӣти, атха ва̄ там̣сабха̄ва̄нативаттанато таттха рӯпавоха̄роти аламатиппапан̃чена.
бхава̄бхавам̣ винанато сам̣сиббанато ва̄насан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа никкхантам̣, нибба̄ти ва̄ етена ра̄гаггиа̄дикоти нибба̄нам̣.
1. читтапариччхедаван̣н̣ана̄
бхӯмибхедачиттаван̣н̣ана̄
3. ида̄ни йасма̄ вибха̄гаванта̄нам̣ дхамма̄нам̣ сабха̄вавибха̄ванам̣ вибха̄гена вина̄ на хоти, тасма̄ йатха̄уддит̣т̣ха̄нам̣ абхидхамматтха̄нам̣ уддесаккамена вибха̄гам̣ дассетум̣ читтам̣ та̄ва бхӯмиджа̄тисампайога̄дивасена вибхаджитва̄ ниддиситума̄рабханто а̄ха ‘‘таттха читтам̣ та̄ва̄’’тйа̄ди. та̄ва-саддо пат̣хаманти етассаттхе. йатха̄уддит̣т̣хесу чатӯсу абхидхамматтхесу пат̣хамам̣ читтам̣ ниддисӣйатӣти айан̃хеттхаттхо. чатта̄ро видха̄ пака̄ра̄ асса̄ти чатуббидхам̣. йасма̄ панете чатубхуммака̄ дхамма̄ анупуббапан̣ӣта̄, тасма̄ хӣнуккат̣т̣хуккат̣т̣хатаратама̄нуккамена тесам̣ ниддесо като. таттха ка̄метӣти ка̄мо, ка̄матан̣ха̄, са̄ еттха авачарати а̄рамман̣акаран̣авасена̄ти ка̄ма̄вачарам̣. ка̄мӣйатӣти ва̄ ка̄мо, ека̄дасавидхо ка̄мабхаво, тасмим̣ йебхуййена авачаратӣти ка̄ма̄вачарам̣. йебхуййена чаран̣асса хи адхиппетатта̄ рӯпа̄рӯпабхавесу паваттасса̄пи имасса ка̄ма̄вачарабха̄во упапанно хоти. ка̄мабхавойева ва̄ ка̄мо еттха авачаратӣти ка̄ма̄вачаро, таттха паваттампи читтам̣ ниссите ниссайавоха̄рена ка̄ма̄вачарам̣ ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’тйа̄дӣсу вийа̄ти аламативиса̄ран̣ийа̄ катха̄йа. хоти четтха –
‘‘ка̄мовачаратӣтйеттха, ка̄мевачаратӣти ва̄;
т̣ха̄нӯпача̄рато ва̄пи, там̣ ка̄ма̄вачарам̣ бхаве’’ти.
рӯпа̄рӯпа̄вачаресупи есева найо йатха̄рахам̣ дат̣т̣хаббо. упа̄да̄наккхандхасан̇кха̄талокато уттарати ана̄савабха̄вена̄ти локуттарам̣, маггачиттам̣. пхалачиттам̣ пана тато уттин̣н̣анти локуттарам̣. убхайампи ва̄ саха нибба̄нена локато уттарам̣ адхикам̣ йатха̄вуттагун̣авасенева̄ти локуттарам̣.
бхӯмибхедачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
акусалачиттаван̣н̣ана̄
4. имесу пана чатӯсу читтесу ка̄ма̄вачарачиттасса кусала̄кусалавипа̄какирийабхедена чатуббидхабха̄вепи па̄па̄хетукаваджджа̄нам̣ екӯнасат̣т̣хийа̄, еканавутийа̄ ва̄ читта̄нам̣ собханана̄мена воха̄ракаран̣аттхам̣ ‘‘па̄па̄хетукамутта̄ни ‘собхана̄нӣ’ти вуччаре’’ти евам̣ ваккхама̄нанайасса анурӯпато па̄па̄хетукейева пат̣хамам̣ дассенто, тесу ча бхавесу гахитапат̣исандхикасса саттасса а̄дито вӣтхичиттавасена лобхасахагатачиттуппа̄да̄намева самбхавато тейева пат̣хамам̣ дассетва̄ таданантарам̣ двихетукабха̄васа̄ман̃н̃ена доманассасахагате, таданантарам̣ екахетуке ча дассетум̣ ‘‘соманассасахагата’’нтйа̄дина̄ лобхамӯлам̣ та̄ва ведана̄дит̣т̣хисан̇кха̄рабхедена ат̣т̣хадха̄ вибхаджитва̄ дассети.
таттха сундарам̣ мано, там̣ ва̄ етасса аттхӣти сумано, читтам̣, там̣саман̇гипуггало ва̄, тасса бха̄во тасмим̣ абхидха̄набуддхӣнам̣ паваттихетута̄йа̄ти соманассам̣, ма̄насикасукхаведана̄йетам̣ адхивачанам̣, тена сахагатам̣ екуппа̄да̄дивасена сам̣сат̣т̣хам̣, тена саха екуппа̄да̄дибха̄вам̣ гатанти ва̄ соманассасахагатам̣. миччха̄ пассатӣти дит̣т̣хи. са̄ман̃н̃авачанассапи хи аттхаппакаран̣а̄дина̄ висесависайата̄ хотӣти идха миччха̄дассанамева ‘‘дит̣т̣хӣ’’ти вуччати. дит̣т̣хийева дит̣т̣хигатам̣ ‘‘сан̇кха̄рагатам̣ тха̄магата’’нтйа̄дӣсу вийа гата-саддасса таббха̄вавуттитта̄. два̄сат̣т̣хийа̄ ва̄ дит̣т̣хӣсу гатам̣ антогатам̣, дит̣т̣хийа̄ ва̄ гаманаматтам̣ на еттха гантаббо атта̄дико кочи аттхӣти дит̣т̣хигатам̣, ‘‘идамева саччам̣ могхаман̃н̃а’’нти паватто аттаттанийа̄диабхинивесо, тена самам̣ екуппа̄да̄дӣхи пака̄рехи йуттанти дит̣т̣хигатасампайуттам̣. сан̇кхароти читтам̣ тиккхабха̄васан̇кха̄таман̣д̣анависесена саджджети, сан̇кхарӣйати ва̄ там̣ етена йатха̄вуттанайена саджджӣйатӣти сан̇кха̄ро, таттха таттха кичче сам̣сӣдама̄насса читтасса анубалаппада̄навасена аттано ва̄ паресам̣ ва̄ паваттапуббаппайого, со пана аттано пуббабха̄гаппаватте читтасанта̄не чева парасанта̄не ча паваттатӣти танниббаттито читтасса тиккхабха̄васан̇кха̄то висесовидха сан̇кха̄ро, со йасса наттхи там̣ асан̇кха̄рам̣, тадева асан̇кха̄рикам̣. сан̇кха̄рена сахитам̣ сасан̇кха̄рикам̣. татха̄ ча ваданти –
‘‘пуббаппайогасамбхӯто, висесо читтасамбхавӣ;
сан̇кха̄ро там̣васенеттха, хотйа̄сан̇кха̄рика̄дита̄’’ти.
атха ва̄ ‘‘сасан̇кха̄рикам̣ асан̇кха̄рика’’нти четам̣ кевалам̣ сан̇кха̄расса бха̄ва̄бха̄вам̣ сандха̄йа вуттам̣, на тасса сахаппаваттисаббха̄ва̄бха̄ватоти бхиннасанта̄наппаваттинопи сан̇кха̄расса идаматтхита̄йа там̣васена ниббаттам̣ читтам̣ сан̇кха̄ро асса аттхӣти сасан̇кха̄рикам̣ ‘‘саломако сапаккхако’’тйа̄дӣсу вийа саха-саддасса виджджама̄наттхапаридӣпанато. таббипарӣтам̣ пана тадабха̄вато вуттанайена асан̇кха̄рикам̣. дит̣т̣хигатена виппайуттам̣ висам̣сат̣т̣ханти дит̣т̣хигатавиппайуттам̣. упапаттито йуттито иккхати анубхавати ведайама̄на̄пи маджджхатта̄ка̄расан̣т̣хитийа̄ти упеккха̄. сукхадуккха̄нам̣ ва̄ упета̄ йутта̄ авируддха̄ иккха̄ анубхавананти упеккха̄. сукхадуккха̄виродхита̄йа хеса̄ тесам̣ анантарампи паваттати. упеккха̄сахагатанти идам̣ вуттанайамева.
касма̄ панеттха ан̃н̃есупи пхасса̄дӣсу сампайуттадхаммесу виджджама̄несу соманассасахагата̄дибха̄вова вуттоти? соманасса̄дӣнамева аса̄дха̄ран̣абха̄вато. пхасса̄дайо хи кечи саббачиттаса̄дха̄ран̣а̄, кечи кусала̄диса̄дха̄ран̣а̄, моха̄дайо ча сабба̄кусаласа̄дха̄ран̣а̄ти на техи сакка̄ читтам̣ висесетум̣, соманасса̄дайо пана каттхачи читте хонти, каттхачи на хонтӣти па̄кат̣ова там̣васена читтасса висесо. касма̄ панете каттхачи хонти, каттхачи на хонтӣти? ка̄ран̣асса саннихита̄саннихитабха̄вато. ким̣ пана несам̣ ка̄ран̣анти? вуччатесабха̄вато, парикаппато ва̄ хи ит̣т̣ха̄рамман̣ам̣, соманассапат̣исандхиката̄, агамбхӣрасабха̄вата̄ ча идха соманассасса ка̄ран̣ам̣, ит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣ам̣, упеккха̄пат̣исандхиката̄, гамбхӣрасабха̄вата̄ ча упеккха̄йа, дит̣т̣хивипаннапуггаласевана̄, сассатуччхеда̄сайата̄ ча дит̣т̣хийа̄, балаваутубходжана̄дайо пана паччайа̄ асан̇кха̄рикабха̄васса̄ти. тасма̄ аттано анурӯпака̄ран̣авасена несам̣ уппаджджанато каттхачи читтейева самбхавоти сакка̄ етехи читтасса висесо пан̃н̃а̄петунти. еван̃ча катва̄ несам̣ сатипи мохахетукабха̄ве лобхасахагатабха̄вова нигамане вутто.
имесам̣ пана ат̣т̣ханнампи айамуппаттиккамо ведитаббо. йада̄ хи ‘‘наттхи ка̄месу а̄дӣнаво’’тйа̄дина̄ найена миччха̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ хат̣т̣хатут̣т̣хо ка̄ме ва̄ парибхун̃джати, дит̣т̣хаман̇гала̄дӣни ва̄ са̄рато паччети сабха̄ватиккхенева анусса̄хитена читтена, тада̄ пат̣хамам̣ акусалачиттамуппаджджати. йада̄ пана мандена самусса̄хитена читтена, тада̄ дутийам̣. йада̄ пана миччха̄дит̣т̣хим̣ апураккхатва̄ кевалам̣ хат̣т̣хатут̣т̣хо метхунам̣ ва̄ севати, парасампаттим̣ ва̄ абхиджджха̄йати, парабхан̣д̣ам̣ ва̄ харати сабха̄ватиккхенева анусса̄хитена читтена, тада̄ татийам̣. йада̄ пана мандена самусса̄хитена читтена, тада̄ чатуттхам̣. йада̄ пана ка̄ма̄нам̣ ва̄ асампаттим̣ а̄гамма, ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вена чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти, тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти. ат̣т̣хапӣти пи-саддо сампин̣д̣анаттхо, тена ваккхама̄нанайена акусалакаммапатхесу несам̣ лаббхама̄накаммапатха̄нурӯпато паваттибхедам̣ ка̄ладесасанта̄на̄рамман̣а̄дибхедена анекавидхатампи сан̇ган̣ха̄ти.
5. дут̣т̣ху мано, там̣ ва̄ етасса̄ти думмано, тасса бха̄во доманассам̣, ма̄насикадуккхаведана̄йетам̣ адхивачанам̣, тена сахагатанти доманассасахагатам̣. а̄рамман̣е пат̣ихан̃н̃атӣти пат̣игхо, досо. чан̣д̣иккасабха̄вата̄йа хеса а̄рамман̣ам̣ пат̣ихананто вийа паваттати. доманассасахагатасса ведана̄васена абхедепи аса̄дха̄ран̣адхаммавасена читтасса упалаккхан̣аттхам̣ доманассаггахан̣ам̣, пат̣игхасампайуттабха̄во пана убхиннам̣ екантасахача̄рита̄ дассанаттхам̣ вуттоти дат̣т̣хаббам̣. доманассан̃четтха анит̣т̣ха̄рамман̣а̄нубхаваналаккхан̣о ведана̄ккхандхапарийа̄панно еко дхаммо, пат̣игхо чан̣д̣иккасабха̄во сан̇кха̄раккхандхапарийа̄панно еко дхаммоти айаметесам̣ висесо. еттха ча йам̣ кин̃чи анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣, нававидхаа̄гха̄таваттхӯни ча доманассасса ка̄ран̣ам̣, пат̣игхасса ка̄ран̣ан̃ча̄ти дат̣т̣хаббам̣. двиннам̣ пана несам̣ читта̄нам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дӣсу тиккхамандаппаваттика̄ле уппатти ведитабба̄. еттха̄пи нигамане пи-саддасса аттхо вуттанайа̄нуса̄рена дат̣т̣хаббо.
6. сабха̄вам̣ вичинанто та̄йа киччхати киламатӣти вичикиччха̄. атха ва̄ чикиччхитум̣ дуккарата̄йа вигата̄ чикиччха̄ н̃а̄н̣аппат̣ика̄ро имисса̄ти вичикиччха̄, та̄йа сампайуттам̣ вичикиччха̄сампайуттам̣. уддхатасса бха̄во уддхаччам̣. уддхаччасса сабба̄кусаласа̄дха̄ран̣абха̄вепи идха сампайуттадхаммесу падха̄нам̣ хутва̄ паваттатӣти идамева тена висесетва̄ вуттам̣. еван̃ча катва̄ дхаммуддесапа̄л̣ийам̣ сеса̄кусалесу уддхаччам̣ йева̄панакавасена вуттам̣, идха пана ‘‘уддхаччам̣ уппаджджатӣ’’ти сарӯпенева деситам̣. хонти четтха –
‘‘сабба̄кусалайуттампи, уддхаччам̣ антама̄насе;
балавам̣ ити там̣йева, вуттамуддхаччайогато.
‘‘тенева хи муниндена, йева̄панакана̄мато;
ватва̄ сесесу еттхева, там̣ сарӯпена десита’’нти.
има̄ни пана две читта̄ни мӯлантаравирахато атисаммӯл̣хата̄йа, сам̣саппанавиккхипанавасена паваттавичикиччхуддхаччасама̄йогена чан̃чалата̄йа ча саббаттха̄пи раджджанадуссанарахита̄ни упеккха̄сахагата̄нева паваттанти, татойева ча сабха̄ватиккхата̄йа усса̄хетаббата̄йа абха̄вато сан̇кха̄рабхедопи несам̣ наттхи. хонти четтха –
‘‘мӯл̣хатта̄ чева сам̣саппа-виккхепа̄ чекахетукам̣;
сопеккхам̣ саббада̄ но ча, бхиннам̣ сан̇кха̄рабхедато.
‘‘на хи тасса сабха̄вена, тиккхатусса̄ханӣйата̄;
аттхи сам̣саппама̄насса, виккхипантасса саббада̄’’ти.
мохена муйханти атисайена муйханти мӯлантаравирахатоти момӯха̄ни.
7. иччевантйа̄ди йатха̄вутта̄нам̣ два̄даса̄кусалачитта̄нам̣ нигаманам̣. таттха ити-саддо вачанавачанӣйасамуда̄йанидассанаттхо. евам̣-саддо вачанавачанӣйапат̣ипа̄т̣исандассанаттхо. нипа̄тасамуда̄йо ва̄ еса вачанавачанӣйанигамана̄рамбхе. иччевам̣ йатха̄вуттанайена саббатха̄пи соманассупеккха̄дит̣т̣хисампайога̄дина̄ пат̣игхасампайога̄дина̄ вичикиччхуддхаччайогена̄ти саббена̄пи сампайога̄диа̄ка̄рена два̄даса акусалачитта̄ни саматта̄ни паринит̣т̣хита̄ни, сан̇гахетва̄ ва̄ атта̄ни гахита̄ни, вутта̄нӣтйаттхо. таттха кусалапат̣ипаккха̄ни акусала̄ни миттаппат̣ипаккхо амитто вийа, пат̣ипаккхабха̄во ча кусала̄кусала̄нам̣ йатха̄ккамам̣ паха̄йакапаха̄таббабха̄вена ведитаббо.
8. ат̣т̣хадха̄тйа̄ди сан̇гахага̄тха̄. лобхо ча со суппатит̣т̣хитабха̄васа̄дханена мӯласадисатта̄ мӯлан̃ча, кам̣ етесанти лобхамӯла̄ни читта̄ни ведана̄дибхедато ат̣т̣хадха̄ сийум̣. татха̄ досамӯла̄ни сан̇кха̄рабхедато двидха̄. мохамӯла̄ни суддхо мохойева мӯламетесанти мохамӯласан̇кха̄та̄ни сампайогабхедато две ча̄ти акусала̄ два̄даса сийунтйаттхо.
акусалачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ахетукачиттаван̣н̣ана̄
9. евам̣ мӯлабхедато тивидхампи акусалам̣ сампайога̄дибхедато два̄дасадха̄ вибхаджитва̄ ида̄ни ахетукачитта̄ни ниддисанто тесам̣ акусалавипа̄ка̄дивасена тивидхабха̄вепи акусала̄нантарам̣ акусалавипа̄кейева чаккха̄диниссайасампат̣иччхана̄дикиччабхедена саттадха̄ вибхаджитум̣ ‘‘упеккха̄сахагатам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а’’нтйа̄дима̄ха. таттха чаккхати вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ хутва̄ самависамам̣ а̄чиккхантам̣ вийа хотӣти чаккху. атха ва̄ чаккхати рӯпам̣ асса̄дентам̣ вийа хотӣти чаккху. чаккхатӣти хи айам̣ саддо ‘‘мадхум̣ чаккхати, бйан̃джанам̣ чаккхатӣ’’тйа̄дӣсу вийа асса̄данаттхо хоти. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘чаккхум̣ кхо пана, ма̄ган̣д̣ийа, рӯпа̄ра̄мам̣ рӯпаратам̣ рӯпасаммудита’’нтйа̄ди. йади евам̣ ‘‘сотам̣ кхо, ма̄ган̣д̣ийа, садда̄ра̄мам̣ саддаратам̣ саддасаммудита’’нтйа̄дивачанато (ма. ни. 2.209) сота̄дӣнампи садда̄диасса̄данам̣ аттхӣти тесампи чаккхусадда̄бхидхеййата̄ а̄паджджеййа̄ти? на̄паджджати нирул̣хатта̄, нирул̣хо хеса чаккху-саддо дат̣т̣хука̄мата̄нида̄накаммаджабхӯтаппаса̄далаккхан̣е чаккхуппаса̄дейева майӯра̄дисадда̄ вийа сакун̣ависеса̄дӣсу, чаккхуна̄ сахавуттийа̄ пана бхамукат̣т̣хипариччхинно мам̣сапин̣д̣опи ‘‘чаккхӯ’’ти вуччати. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана анекаттхатта̄ дха̄тӯнам̣ чаккхати-саддасса вибха̄ванаттхата̄пи самбхаватӣти ‘‘чаккхати рӯпам̣ вибха̄ветӣти чаккхӯ’’ти (висуддхи. 2.510) вуттам̣. чаккхусмим̣ вин̃н̃а̄н̣ам̣ таннисситаттха̄ти чаккхувин̃н̃а̄н̣ам̣. татха̄ хетам̣ ‘‘чаккхусаннисситарӯпавиджа̄наналаккхан̣а’’нти (дха. са. ат̣т̣ха. 431; висуддхи. 2.454) вуттам̣.
евам̣ сотавин̃н̃а̄н̣а̄дӣсупи йатха̄рахам̣ дат̣т̣хаббам̣. ‘‘татха̄’’ти имина̄ упеккха̄сахагатабха̄вам̣ атидисати. вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ хутва̄ сун̣а̄тӣти сотам̣. гха̄йати гандхопа̄да̄нам̣ каротӣти гха̄нам̣. джӣвитанимиттам̣ расо джӣвитам̣, там̣ авха̄йати тасмим̣ нинната̄йа̄ти дживха̄ нируттинайена. куччхита̄нам̣ па̄падхамма̄нам̣ а̄йо паваттит̣т̣ха̄нанти ка̄йо. ка̄йиндрийан̃хи пхот̣т̣хаббаггахан̣асабха̄ватта̄ тадасса̄давасаппаватта̄нам̣, таммӯлака̄нан̃ча па̄падхамма̄нам̣ висесака̄ран̣анти тесам̣ паваттит̣т̣ха̄нам̣ вийа гайхати. сасамбха̄рака̄йо ва̄ куччхита̄нам̣ кеса̄дӣнам̣ а̄йоти ка̄йо. там̣сахачаритатта̄ пана паса̄дака̄йопи татха̄ вуччати. ду куччхитам̣ хутва̄ кханати ка̄йикасукхам̣, дуккхаманти ва̄ дуккхам̣. дуккарамока̄сада̄нам̣ етасса̄ти дуккха’’нтипи апаре. пан̃чавин̃н̃а̄н̣аггахитам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ сампат̣иччхати тада̄ка̄раппаваттийа̄ти сампат̣иччханам̣. самма̄ тӣрети йатха̄сампат̣иччхитам̣ рӯпа̄диа̄рамман̣ам̣ вӣмам̣сатӣти сантӣран̣ам̣. ан̃н̃аман̃н̃авируддха̄нам̣ кусала̄кусала̄нам̣ па̄ка̄ти випа̄ка̄, випаккабха̄вама̄панна̄нам̣ арӯпадхамма̄наметам̣ адхивачанам̣. еван̃ча катва̄ кусала̄кусалакаммасамут̣т̣ха̄на̄нампи кат̣атта̄рӯпа̄нам̣ наттхи випа̄кавоха̄ро. акусаласса випа̄качитта̄ни акусалавипа̄качитта̄ни.
10. сукхайати ка̄йачиттам̣, сут̣т̣ху ва̄ кханати ка̄йачитта̄ба̄дхам̣, сукхена кхамитаббанти ва̄ сукхам̣. ‘‘сукарамока̄сада̄нам̣ етасса̄ти сукха’’нти апаре. касма̄ пана йатха̄ акусалавипа̄касантӣран̣ам̣ екамева вуттам̣, евамаватва̄ кусалавипа̄касантӣран̣ам̣ двидха̄ вуттанти? ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣авасена ведана̄бхедасамбхавато. йади евам̣ таттха̄пи анит̣т̣хаанит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣авасена ведана̄бхедена бхавитаббанти? найидамевам̣ анит̣т̣ха̄рамман̣е уппаджджитаббассапи доманассасса пат̣игхена вина̄ ануппаджджанато, пат̣игхасса ча еканта̄кусаласабха̄васса абйа̄катесу асамбхавато. на хи бхиннаджа̄тико дхаммо бхиннаджа̄тикесу упалаббхати, тасма̄ аттана̄ сама̄найогаккхамасса асамбхавато акусалавипа̄кесу доманассам̣ на самбхаватӣти тасса там̣сахагатата̄ на вутта̄. атха ва̄ йатха̄ кочи балавата̄ потхийама̄но дуббалапурисо тасса пат̣иппахаритум̣ асакконто тасмим̣ упеккхакова хоти, евамева акусалавипа̄ка̄нам̣ паридуббалабха̄вато анит̣т̣ха̄рамман̣епи доманассуппа̄до наттхӣти сантӣран̣ам̣ упеккха̄сахагатамева.
чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣни пана чатта̄ри убхайавипа̄ка̄нипи ваттха̄рамман̣агхат̣т̣ана̄йа дуббалабха̄вато анит̣т̣хе ит̣т̣хепи ча а̄рамман̣е упеккха̄сахагата̄нева. тесан̃хи чатуннампи ваттхубхӯта̄ни чаккха̄дӣни упа̄да̄рӯпа̄нева, татха̄ а̄рамман̣абхӯта̄нипи рӯпа̄дӣни, упа̄да̄рӯпакена ча упа̄да̄рӯпакасса сан̇гхат̣т̣анам̣ атидуббалам̣ пичупин̣д̣акена пичупин̣д̣акасса пхусанам̣ вийа, тасма̄ та̄ни саббатха̄пи упеккха̄сахагата̄нева. ка̄йавин̃н̃а̄н̣асса пана пхот̣т̣хаббасан̇кха̄табхӯтаттайамева а̄рамман̣анти там̣ ка̄йаппаса̄де сан̇гхат̣т̣итампи там̣ атиккамитва̄ танниссайесу маха̄бхӯтесу пат̣ихан̃н̃ати. бхӯтарӯпехи ча бхӯтарӯпа̄нам̣ сан̇гхат̣т̣анам̣ балаватарам̣ адхикаран̣иматтхаке пичупин̣д̣акам̣ т̣хапетва̄ кӯт̣ена пахат̣ака̄ле кӯт̣асса пичупин̣д̣акам̣ атиккамитва̄ адхикаран̣иггахан̣ам̣ вийа, тасма̄ ваттха̄рамман̣агхат̣т̣ана̄йа балавабха̄вато ка̄йавин̃н̃а̄н̣ам̣ анит̣т̣хе дуккхасахагатам̣, ит̣т̣хе сукхасахагатанти. сампат̣иччханайугал̣хам̣ пана аттана̄ асама̄наниссайа̄нам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнаманантарам̣ уппаджджатӣти сама̄наниссайато аладдха̄нантарапаччайата̄йа сабха̄гӯпаттхамбхарахито вийа пурисо на̄тибалавам̣ саббатха̄пи висайарасаманубхавитум̣ на саккотӣти саббатха̄пи упеккха̄сахагатамева. вуттавипарийа̄йато кусалавипа̄касантӣран̣ам̣ ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣есу сукхопеккха̄сахагатанти. йади евам̣ а̄ваджджанадвайасса упеккха̄сампайогам̣ касма̄ ваккхати, нану тампи сама̄наниссайа̄нантарам̣ паваттатӣти? саччам̣, таттха пана пуримам̣ пуббе кеначи аггахитейева а̄рамман̣е екава̄рамева паваттати, паччхимампи висадисачиттасанта̄напара̄ваттанавасена бйа̄па̄рантараса̄пеккханти на саббатха̄пи висайарасаманубхавитум̣ саккоти, тасма̄ маджджхаттаведана̄сампайуттамева̄ти. хонти четтха –
‘‘ваттха̄ламбасабха̄ва̄нам̣, бхӯтика̄нан̃хи гхат̣т̣анам̣;
дуббалам̣ ити чаккха̄ди-чатучиттамупеккхакам̣.
‘‘ка̄йаниссайапхот̣т̣хабба-бхӯта̄нам̣ гхат̣т̣ана̄йа ту;
балаватта̄ на вин̃н̃а̄н̣ам̣, ка̄йика маджджхаведанам̣.
‘‘сама̄наниссайо йасма̄, наттха̄нантарапаччайо;
тасма̄ дуббалама̄ламбе, сопеккхам̣ сампат̣иччхана’’нти.
кусаласса випа̄ка̄ни, сампайуттахетувирахато ахетукачитта̄ни ча̄ти кусалавипа̄ка̄хетукачитта̄ни. ниббаттакахетувасена ниппханна̄нипи хета̄ни сампайуттахетувасенева ахетукавоха̄рам̣ лабханти, итаратха̄ маха̄випа̄кехи имесам̣ на̄натта̄самбхавато. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ йатха̄ идхевам̣ акусалавипа̄канигамане ахетукаггахан̣ам̣ на катанти? бйабхича̄ра̄бха̄вато. сати хи самбхаве, бйабхича̄ре ча висесанам̣ са̄ттхакам̣ сийа̄. акусалавипа̄ка̄нам̣ пана лобха̄диса̄ваджджадхаммавипа̄кабха̄вена таббидхурехи, алобха̄дӣхи сампайога̄йогато, сайам̣ абйа̄катанираваджджасабха̄ва̄нам̣ лобха̄диакусаладхаммасампайогавиродхато ча наттхи када̄чипи сахетуката̄йа самбхавоти ахетукабха̄ва̄бйабхича̄рато на та̄ни ахетукасаддена висеситабба̄ни.
11. ида̄ни ахетука̄дхика̄ре ахетукакирийачитта̄нипи киччабхедена тидха̄ дассетум̣ ‘‘упеккха̄сахагата’’нтйа̄ди вуттам̣. чаккха̄дипан̃чадва̄ре гхат̣т̣итама̄рамман̣ам̣ а̄ваджджети таттха а̄бхогам̣ кароти, читтасанта̄нам̣ ва̄ бхаван̇гавасена паваттитум̣ адатва̄ вӣтхичиттабха̄ва̄йа парин̣а̄метӣти пан̃чадва̄ра̄ваджджанам̣, кирийа̄хетукаманодха̄тучиттам̣. а̄ваджджанасса анантарапаччайабхӯтам̣ бхаван̇гачиттам̣ манодва̄рам̣ вӣтхичитта̄нам̣ паваттимукхабха̄вато. тасмим̣ дит̣т̣хасутамута̄дивасена а̄па̄тхама̄гатама̄рамман̣ам̣ а̄ваджджети, вуттанайена ва̄ читтасанта̄нам̣ парин̣а̄метӣти манодва̄ра̄ваджджанам̣, кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄туупеккха̄сахагатачиттам̣. идамева ча пан̃чадва̄ре йатха̄сантӣритам̣ а̄рамман̣ам̣ ваваттхапетӣти вот̣т̣хаббананти ча вуччати. хаситам̣ уппа̄детӣти хаситуппа̄дам̣, кхӣн̣а̄сава̄нам̣ анол̣а̄рика̄рамман̣есу пахат̣т̣ха̄ка̄раматтахетукам̣ кирийа̄хетукамановин̃н̃а̄н̣адха̄тусоманассасахагатачиттам̣.
12. саббатха̄пӣти акусалавипа̄какусалавипа̄какирийабхедена. ат̣т̣ха̄раса̄ти ган̣анапариччхедо. ахетукачитта̄нӣти париччхиннадхамманидассанам̣.
ахетукачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
собханачиттаван̣н̣ана̄
14. евам̣ два̄даса̄кусалаахетука̄т̣т̣ха̄расавасена саматим̣са читта̄ни дассетва̄ ида̄ни таббинимутта̄нам̣ собханавоха̄рам̣ т̣хапетум̣ ‘‘па̄па̄хетукамутта̄нӣ’’тйа̄ди вуттам̣. аттана̄ адхисайитасса апа̄йа̄дидуккхасса па̄панато па̄пехи, хетусампайога̄бха̄вато ахетукехи ча мутта̄ни чатувӣсатика̄ма̄вачарапан̃чатим̣самахаггаталокуттаравасена екӯнасат̣т̣хипарима̄н̣а̄ни, атха ва̄ ат̣т̣ха локуттара̄ни джха̄нан̇гайогабхедена паччекам̣ пан̃чадха̄ катва̄ еканавутипи читта̄ни собханагун̣а̄ваханато, алобха̄дианаваджджахетусампайогато ча собхана̄нӣти вуччаре катхӣйанти.
ка̄ма̄вачарасобханачиттаван̣н̣ана̄
15. ида̄ни собханесу ка̄ма̄вачара̄намева пат̣хамам̣ уддит̣т̣хатта̄ тесупи абйа̄ката̄нам̣ кусалапуббакатта̄ пат̣хамам̣ ка̄ма̄вачаракусалам̣, тато таббипа̄кам̣, таданантарам̣ тадекабхӯмипарийа̄паннам̣ кирийачиттан̃ча паччекам̣ ведана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедена ат̣т̣хадха̄ дассетум̣ ‘‘соманассасахагата’’нтйа̄ди вуттам̣. таттха джа̄на̄ти йатха̄сабха̄вам̣ пат̣ивиджджхатӣти н̃а̄н̣ам̣. сесам̣ вуттанайамева. еттха ча балавасаддха̄йа дассанасампаттийа̄ паччайапат̣игга̄хака̄дисампаттийа̄ти евама̄дӣхи ка̄ран̣ехи соманассасахагатата̄, пан̃н̃а̄сам̣ваттаникакаммато, абйа̄паджджалокӯпапаттито, индрийапарипа̄като, килесадӯрӣбха̄вато ча н̃а̄н̣асампайуттата̄, таббипарийа̄йена упеккха̄сахагатата̄ чева н̃а̄н̣авиппайуттата̄ ча, а̄ва̄сасаппа̄йа̄дивасена ка̄йачитта̄нам̣ каллабха̄вато, пуббе да̄на̄дӣсу катапаричайата̄дӣхи ча асан̇кха̄риката̄, таббипарийа̄йена сасан̇кха̄риката̄ ча ведитабба̄.
таттха йада̄ пана йо деййадхаммапат̣игга̄хака̄дисампаттим̣, ан̃н̃ам̣ ва̄ соманассахетум̣ а̄гамма хат̣т̣хапахат̣т̣хо ‘‘аттхи динна’’нтйа̄динайаппаваттам̣ самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄ муттача̄гата̄дивасена асам̣сӣданто анусса̄хито парехи да̄на̄дӣни пун̃н̃а̄ни кароти, тада̄сса читтам̣ соманассасахагатам̣ н̃а̄н̣асампайуттам̣ асан̇кха̄рикам̣ хоти. йада̄ пана вуттанайенева хат̣т̣хатут̣т̣хо самма̄дит̣т̣хим̣ пураккхатва̄пи амуттача̄гата̄дивасена сам̣сӣдама̄но парехи ва̄ усса̄хито кароти, тада̄сса тадева читтам̣ сасан̇кха̄рикам̣ хоти. йада̄ пана н̃а̄тиджанасса пат̣ипаттидассанена джа̄тапаричайа̄ ба̄лада̄рака̄ бхиккхӯ дисва̄ соманассаджа̄та̄ сахаса̄ кин̃чидева хаттхагатам̣ даданти ва̄ ванданти ва̄, тада̄ тесам̣ татийам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана ‘‘детха, вандатха̄’’ти н̃а̄тӣхи усса̄хита̄ евам̣ пат̣ипаджджанти, тада̄ чатуттхам̣ читтам̣ уппаджджати. йада̄ пана деййадхаммапат̣игга̄хака̄дӣнам̣ асампаттим̣, ан̃н̃есам̣ ва̄ соманассахетӯнам̣ абха̄вам̣ а̄гамма чатӯсупи викаппесу соманассарахита̄ хонти, тада̄ сеса̄ни чатта̄ри упеккха̄сахагата̄ни уппаджджантӣти. ат̣т̣хапӣти пи-саддена дасапун̃н̃акирийа̄дивасена анекавидхатам̣ сампин̣д̣ети. татха̄ хи ваданти –
‘‘камена пун̃н̃аваттхӯхи, гочара̄дхипатӣхи ча;
каммахӣна̄дито чева, ган̣еййа найаковидо’’ти.
има̄ни хи ат̣т̣ха читта̄ни дасапун̃н̃акирийаваттхувасена паваттанато паччекам̣ даса даса̄ти катва̄ асӣти читта̄ни хонти, та̄ни ча чхасу а̄рамман̣есу паваттанато паччекам̣ чхаггун̣ита̄ни са̄сӣтика̄ни чатта̄ри сата̄ни хонти, адхипатибхедена пана н̃а̄н̣авиппайутта̄нам̣ чатта̄лӣса̄дхикадвисатапарима̄н̣а̄нам̣ вӣмам̣са̄дхипатисампайога̄бха̄вато та̄ни тин̣н̣ам̣ адхипатӣнам̣ васена тигун̣ита̄ни вӣса̄дхика̄ни саттасата̄ни, татха̄ н̃а̄н̣асампайутта̄ни ча чатуннам̣ адхипатӣнам̣ васена чатуггун̣ита̄ни сасат̣т̣хика̄ни нава сата̄нӣти евам̣ адхипативасена сахассам̣ са̄сӣтика̄ни ча чха сата̄ни хонти, та̄ни ка̄йавачӣманокаммасан̇кха̄такамматтикавасена тигун̣ита̄ни чатта̄лӣса̄дхика̄ни пан̃ча сахасса̄ни хонти, та̄ни ча хӣнамаджджхимапан̣ӣтабхедато тигун̣ита̄ни вӣсасата̄дхикапаннарасасахасса̄ни хонти. йам̣ пана вуттам̣ а̄чарийабуддхадаттаттхерена –
‘‘саттараса сахасса̄ни, две сата̄ни асӣти ча;
ка̄ма̄вачарапун̃н̃а̄ни, бхавантӣти виниддисе’’ти.
там̣ адхипативасена ган̣анапариха̄ним̣ ана̄дийитва̄ сотапатитавасена вуттанти дат̣т̣хаббам̣, ка̄ладеса̄дибхедена пана несам̣ бхедо аппамеййова.
куччхите (дха. са. ат̣т̣ха. 1) па̄падхамме салайанти кампенти виддхам̣сенти апагаментӣти ва̄ кусала̄ни. атха ва̄ куччхита̄ка̄рена санта̄не сайанато паваттанато кусасан̇кха̄те па̄падхамме лунанти чхиндантӣти кусала̄ни. атха ва̄ куччхите па̄падхамме са̄нато танукаран̣ато оса̄накаран̣ато ва̄ кусасан̇кха̄тена н̃а̄н̣ена, саддха̄дидхаммаджа̄тена ва̄ ла̄табба̄ни сахаджа̄таупаниссайабха̄вена йатха̄рахам̣ паваттетабба̄нӣти кусала̄ни, та̄нева йатха̄вуттаттхена ка̄ма̄вачара̄ни кусалачитта̄ни ча̄ти ка̄ма̄вачаракусалачитта̄ни.
16. йатха̄ панета̄ни пун̃н̃акирийавасена, каммадва̄равасена, каммавасена, адхипативасена ча паваттанти, невам̣ випа̄ка̄ни да̄на̄дивасена аппаваттанато, вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пана̄бха̄вато, авипа̄касабха̄вато, чханда̄дӣни пураккхатва̄ аппаваттито ча, тасма̄ там̣васена париха̄петва̄ йатха̄рахам̣ ган̣анабхедо йоджетаббо. има̄нипи ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхатта̄рамман̣авасена йатха̄ккамам̣ соманассупеккха̄сахита̄ни. пат̣исандха̄дивасаппаваттийам̣ каммасса балава̄балавабха̄вато, тада̄рамман̣аппаваттийам̣ йебхуййена джавана̄нурӯпато, када̄чи таттха̄пи камма̄нурӯпато ча н̃а̄н̣асампайутта̄ни, н̃а̄н̣авиппайутта̄ни ча хонти. йатха̄пайогам̣ вина̄ саппайоган̃ча йатха̄упат̣т̣хитехи камма̄дипаччайехи утубходжана̄дисаппа̄йа̄саппа̄йавасена асан̇кха̄рикасасан̇кха̄рика̄ни.
17. кирийачитта̄нампи кусале вуттанайена йатха̄рахам̣ соманассасахагата̄дита̄ ведитабба̄.
18. сахетукака̄ма̄вачаракусалавипа̄какирийачитта̄нӣти еттха сахетукаггахан̣ам̣ випа̄какирийа̄пеккхам̣ висесанам̣ кусаласса екантасахетукатта̄. хоти хи йатха̄ла̄бхайоджана̄, ‘‘саккхаракатхалампи маччхагумбампи чарантампи тит̣т̣хантампӣ’’тйа̄дӣсу (дӣ. ни. 1.249) вийа саккхаракатхаласса чаран̣а̄йогато маччхагумба̄пеккха̄йа чаран̣акирийа̄ йоджӣйатӣти.
19. сахетука̄ма̄вачарапун̃н̃апа̄какирийа̄ ведана̄н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедена паччекам̣ ведана̄бхедато дувидхатта̄, н̃а̄н̣абхедато чатуббидхатта̄, сан̇кха̄рабхедато ат̣т̣хавидхатта̄ ча сампин̣д̣етва̄ чатувӣсати мата̄ти йоджана̄. нану ча ведана̄бхедо та̄ва йутто та̄сам̣ бхиннасабха̄ватта̄. н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедо пана катханти? н̃а̄н̣асан̇кха̄ра̄нам̣ бха̄ва̄бха̄вакатопи бхедо н̃а̄н̣асан̇кха̄ракатова йатха̄ вассакато субхиккхо дуббхиккхоти, тасма̄ н̃а̄н̣асан̇кха̄ракато бхедо н̃а̄н̣асан̇кха̄рабхедоти на еттха кочи виродхоти.
20. ида̄ни сабба̄нипи ка̄ма̄вачарачитта̄ни сампин̣д̣етва̄ дассетум̣ ‘‘ка̄ме тевӣса̄’’тйа̄ди вуттам̣. ка̄ме бхаве сатта акусалавипа̄ка̄ни, сахетука̄хетука̄ни сол̣аса кусалавипа̄ка̄нӣти евам̣ тевӣсати випа̄ка̄ни два̄даса акусала̄ни, ат̣т̣ха кусала̄нӣти пун̃н̃а̄пун̃н̃а̄ни вӣсати ахетука̄ тиссо сахетука̄ ат̣т̣ха̄ти ека̄даса кирийа̄ ча̄ти саббатха̄пи кусала̄кусалавипа̄какирийа̄нам̣ антогадхабхедена чатупан̃н̃а̄сева ка̄ладесасанта̄на̄дибхедена анекавидхабха̄вепӣтйаттхо.
ка̄ма̄вачарасобханачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
рӯпа̄вачарачиттаван̣н̣ана̄
21. ида̄ни таданантаруддит̣т̣хасса рӯпа̄вачарасса ниддесаккамо ануппаттоти тасса джха̄нан̇гайогабхедена пан̃чадха̄ вибха̄гам̣ дассетум̣ ‘‘витакка…пе… сахита’’нтйа̄дима̄ха. витакко ча вича̄ро ча пӣти ча сукхан̃ча екаггата̄ ча̄ти имехи сахитам̣ витаккавича̄рапӣтисукхекаггата̄сахитам̣. таттха а̄рамман̣ам̣ витаккети сампайуттадхамме абхиниропетӣти витакко, со сахаджа̄та̄нам̣ а̄рамман̣а̄бхиниропаналаккхан̣о, йатха̄ хи кочи га̄мава̄сӣ пурисо ра̄джаваллабхам̣ самбандхинам̣ миттам̣ ва̄ нисса̄йа ра̄джагехам̣ анупависати, евам̣ витаккам̣ нисса̄йа читтам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохати. йади евам̣ катхам̣ авитаккам̣ читтам̣ а̄рамман̣ам̣ а̄рохатӣти? тампи витаккабаленева абхинирохати. йатха̄ хи со пурисо паричайена тена вина̄пи нира̄сан̇ко ра̄джагехам̣ пависати, евам̣ паричайена витаккена вина̄пи авитаккам̣ читтам̣ а̄рамман̣ам̣ абхинирохати. паричайоти четтха савитаккачиттасса санта̄не абхин̣хаппаваттивасена ниббатта̄ читтабха̄вана̄. апи четтха пан̃чавин̃н̃а̄н̣ам̣ авитаккампи ваттха̄рамман̣асан̇гхат̣т̣анабалена, дутийаджджха̄на̄дӣни ча хет̣т̣химабха̄вана̄балена абхироханти.
а̄рамман̣е тена читтам̣ вичаратӣти вича̄ро. со а̄ран̣анумаджджаналаккхан̣о. татха̄ хеса ‘‘анусандха̄ната̄’’ти (дха. са. 8) ниддит̣т̣хо. еттха ча вича̄рато ол̣а̄рикат̣т̣хена, тассева пуббан̇гамат̣т̣хена ча пат̣хамагхан̣т̣а̄бхигха̄то вийа четасо пат̣хама̄бхинипа̄то витакко, анураво вийа анусан̃чаран̣ам̣ вича̄ро. виппха̄рава̄четтха витакко читтасса париппханданабхӯто, а̄ка̄се уппатитука̄масса сакун̣асса паккхавиккхепо вийа, падума̄бхимукхапа̄то вийа ча гандха̄нубандхачетаса̄ бхамарасса, сантавутти вича̄ро читтасса на̄типариппханданабхӯто, а̄ка̄се уппатитасса сакун̣асса паккхаппаса̄ран̣ам̣ вийа, падумасса упарибха̄ге париббхаманам̣ вийа ча падума̄бхимукхапатитасса бхамарасса.
пинайати ка̄йачиттам̣ таппети, вад̣д̣хетӣти ва̄ пӣти, са̄ сампийа̄йаналаккхан̣а̄, а̄рамман̣ам̣ каллато гахан̣алаккхан̣а̄ти вуттам̣ хоти, сампайуттадхамме сукхайатӣти сукхам̣, там̣ ит̣т̣ха̄нубхаваналаккхан̣ам̣ субходжанарасасса̄дако ра̄джа̄ вийа. таттха а̄рамман̣аппат̣ила̄бхе пӣтийа̄ висесо па̄кат̣о канта̄ракхиннасса ванантодакадассане вийа, йатха̄ладдхасса анубхаване сукхасса висесо па̄кат̣о йатха̄дит̣т̣хаудакасса па̄на̄дӣсу вийа̄ти. на̄на̄рамман̣авиккхепа̄бха̄вена екам̣ а̄рамман̣ам̣ аггам̣ имасса̄ти екаггам̣, читтам̣, тасса бха̄во екаггата̄, сама̄дхи. со авиккхепалаккхан̣о. тасса хи васена сасампайуттам̣ читтам̣ авиккхиттам̣ хоти.
пат̣хаман̃ча десана̄ккамато чева уппаттиккамато ча а̄дибхӯтатта̄ там̣ джха̄нан̃ча а̄рамман̣ӯпаниджджха̄нато, паччанӣкаджха̄панато ча̄ти пат̣хамаджджха̄нам̣, витакка̄дипан̃чакам̣. джха̄нан̇гасамуда̄йе йева хи джха̄навоха̄ро немиа̄диан̇гасамуда̄йе ратхавоха̄ро вийа, татха̄ хи вуттам̣ вибхан̇ге ‘‘джха̄нанти витакко вича̄ро пӣти сукхам̣ читтассекаггата̄’’ти (вибха. 569). пат̣хамаджджха̄нена сампайуттам̣ кусалачиттам̣ пат̣хамаджджха̄накусалачиттам̣.
касма̄ пана ан̃н̃есу пхасса̄дӣсу сампайуттадхаммесу виджджама̄несу имейева пан̃ча джха̄нан̇гавасена вутта̄ти? вуччате – упаниджджха̄накиччавантата̄йа, ка̄маччханда̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхабха̄вато ча. витакко хи а̄рамман̣е читтам̣ абхиниропети. вича̄ро ануппабандхети, пӣти часса пӣнанам̣, сукхан̃ча упабрӯханам̣ кароти, атха нам̣ сасампайуттадхаммам̣ етехи абхиниропана̄нуппабандханапӣнанаупабрӯханехи ануггахита̄ екаггата̄ сама̄дха̄накиччена атта̄нам̣ ануватта̄пентӣ екатта̄рамман̣е самам̣, самма̄ ча а̄дхийати. индрийасамата̄васена самам̣ пат̣ипаккхадхамма̄нам̣ дӯрӣбха̄вена лӣнуддхачча̄бха̄вена самма̄ ча т̣хапетӣти евамете самева упаниджджха̄накиччам̣ а̄вен̣икам̣. ка̄маччханда̄дипат̣ипаккхабха̄ве пана сама̄дхи ка̄маччхандасса пат̣ипаккхо ра̄гаппан̣идхийа̄ уджупаччанӣкабха̄вато. ка̄маччхандавасена хи на̄на̄рамман̣ехи палобхитасса париббхамантасса читтасса сама̄дха̄нам̣ екаггата̄йа хоти. пӣти бйа̄па̄дасса па̄моджджасабха̄ватта̄. витакко тхинамиддхасса йонисо сан̇каппанавасена савиппха̄раппаваттито сукхам̣ авӯпасама̄нута̄пасабха̄васса уддхаччакуккуччасса вӯпасантасӣталасабха̄ватта̄. вича̄ро вичикиччха̄йа а̄рамман̣е анумаджджанавасена пан̃н̃а̄патирӯпасабха̄ватта̄. евам̣ упаниджджха̄накиччавантата̄йа, ка̄маччханда̄дӣнам̣ уджупат̣ипаккхабха̄вато ча имейева пан̃ча джха̄нан̇габха̄вена ваваттхита̄ти. йатха̄ху –
‘‘упаниджджха̄накиччатта̄, ка̄ма̄дипат̣ипаккхато;
сантесупи ча ан̃н̃есу, пан̃чева джха̄насан̃н̃ита̄’’ти.
упеккха̄ панетта сантавуттисабха̄ватта̄ сукхева антогадха̄ти дат̣т̣хаббам̣. тена̄ху –
‘‘упеккха̄ сантавуттитта̄, сукхамиччева бха̄сита̄’’ти. (вибха. ат̣т̣ха. 232; висуддхи. 2.644);
паха̄нан̇га̄дивасена панасса висесо упари а̄ви бхависсати, татха̄ арӯпа̄вачаралокуттаресупи лаббхама̄накависесо. атхеттха ка̄ма̄вачаракусалесу вийа сан̇кха̄рабхедо касма̄ на гахито. идампи хи кевалам̣ саматха̄нуйогавасена пат̣иладдхам̣ сасан̇кха̄рикам̣, магга̄дхигамавасена пат̣иладдхам̣ асан̇кха̄риканти сакка̄ ваттунти? найидамевам̣ магга̄дхигамавасенасаттито пат̣иладдхасса̄пи апарабха̄ге парикаммавасенева уппаджджанато, тасма̄ саббассапи джха̄насса парикаммасан̇кха̄тапубба̄бхисан̇кха̄рена вина̄ кевалам̣ адхика̄равасена ануппаджджанато ‘‘асан̇кха̄рика’’нтипи, адхика̄рена ча вина̄ кевалам̣ парикамма̄бхисан̇кха̄ренева ануппаджджанато ‘‘сасан̇кха̄рика’’нтипи на сакка̄ ваттунти. атха ва̄ пубба̄бхисан̇кха̄равасенева уппаджджама̄насса на када̄чи асан̇кха̄рикабха̄во самбхаватӣти ‘‘асан̇кха̄рика’’нти ча бйабхича̄ра̄бха̄вато ‘‘сасан̇кха̄рика’’нти ча на вуттанти.
пи-саддена четтха чатуккапан̃чаканайавасена суддхиканавако, тан̃ча дуккхаппат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄дуккхаппат̣ипада̄кхиппа̄бхин̃н̃а̄сукхаппат̣ипада̄дандха̄бхин̃н̃а̄сукхаппат̣ипада̄кхиппа̄бхин̃н̃а̄васена пат̣ипада̄чатуккена йоджетва̄ деситатта̄ чатта̄ро навака̄, париттам̣ паритта̄рамман̣ам̣, париттам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ паритта̄рамман̣ам̣, аппама̄н̣ам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣анти а̄рамман̣ачатуккена йоджитатта̄ чатта̄ро навака̄, ‘‘дуккхаппат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣ париттам̣ паритта̄рамман̣ам̣, дуккхаппат̣ипадам̣ дандха̄бхин̃н̃ам̣ париттам̣ аппама̄н̣а̄рамман̣а’’нтйа̄дина̄ а̄рамман̣аппат̣ипада̄миссаканайавасена сол̣аса навака̄ти пан̃чавӣсати навака̄ти евама̄дибхедам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
22. джха̄нависесена ниббаттитавипа̄ко екантато там̣там̣джха̄насадисова̄ти випа̄кам̣ джха̄насадисамева вибхаттам̣. имамева хи аттхам̣ дӣпетум̣ бхагавата̄ випа̄каниддесепи кусалам̣ уддиситва̄ва таданантарам̣ махаггаталокуттаравипа̄ка̄ вибхатта̄.
25. рӯпа̄вачарама̄насам̣ джха̄набхедена пан̃чахи чатӯхи тӣхи двӣхи пуна двӣхи джха̄нан̇гехи сампайогабхедена пан̃чадха̄ пан̃чан̇гикам̣ чатуран̇гикам̣ тиван̇гикам̣ дуван̇гикам̣ пуна дуван̇гиканти пан̃чавидхам̣ хоти ависесена, пуна там̣ пун̃н̃апа̄какирийа̄нам̣ паччекам̣ пан̃чаннам̣ пан̃чаннам̣ бхеда̄ пан̃чадасадха̄ бхаветйаттхо.
рӯпа̄вачарачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
арӯпа̄вачарачиттаван̣н̣ана̄
26. ида̄ни арӯпа̄вачарам̣ а̄рамман̣абхедена чатудха̄ вибхаджитва̄ дассенто а̄ха ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана̄’’тиа̄ди. таттха уппа̄да̄диантарахитата̄йа на̄сса антоти анантам̣, а̄ка̄сан̃ча там̣ анантан̃ча̄ти а̄ка̄са̄нантам̣, касин̣уггха̄т̣има̄ка̄со. ‘‘ананта̄ка̄са’’нти ча ваттаббе ‘‘агйа̄хито’’тйа̄дӣсу вийа висесанасса паранипа̄тавасена ‘‘а̄ка̄са̄нанта’’нти вуттам̣. а̄ка̄са̄нантамева а̄ка̄са̄нан̃чам̣ сакаттхе бха̄вапаччайавасена. а̄ка̄са̄нан̃чамева а̄йатанам̣ сасампайуттадхаммасса джха̄насса адхит̣т̣ха̄нат̣т̣хена дева̄нам̣ дева̄йатанам̣ вийа̄ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣. тасмим̣ аппана̄ппаттам̣ пат̣хама̄руппаджджха̄нампи идха ‘‘а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатана’’нти вуттам̣ йатха̄ патхавӣкасин̣а̄рамман̣ам̣ джха̄нам̣ ‘‘патхавӣкасин̣а’’нти. атха ва̄ а̄ка̄са̄нан̃чам̣ а̄йатанам̣ асса̄ти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣, джха̄нам̣, тена сампайуттам̣ кусалачиттам̣ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанакусалачиттам̣.
вин̃н̃а̄н̣амева анантам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄нантам̣, пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣ам̣. тан̃хи уппа̄да̄диантавантампи ананта̄ка̄се паваттанато атта̄нам̣ а̄раббха паватта̄йа бха̄вана̄йа уппа̄да̄диантам̣ аггахетва̄ анантато пхаран̣авасена паваттанато ча ‘‘ананта’’нти вуччати. вин̃н̃а̄н̣а̄нантамева вин̃н̃а̄н̣ан̃чам̣ а̄ка̄расса рассаттам̣, на-ка̄расса лопан̃ча катва̄. дутийа̄руппавин̃н̃а̄н̣ена ва̄ ан̃читаббам̣ па̄пун̣итаббанти вин̃н̃а̄н̣ан̃чам̣, тадева а̄йатанам̣ дутийа̄руппасса адхит̣т̣ха̄натта̄ти вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣. сесам̣ пуримасамам̣.
на̄сса пат̣хама̄руппасса кин̃чанам̣ аппаматтакам̣ антамасо бхан̇гаматтампи авасит̣т̣хам̣ аттхӣти акин̃чанам̣, тасса бха̄во а̄кин̃чан̃н̃ам̣, пат̣хама̄руппавин̃н̃а̄н̣а̄бха̄во. тадева а̄йатанантйа̄ди пуримасадисам̣.
ол̣а̄рика̄йа сан̃н̃а̄йа абха̄вато, сукхума̄йа ча сан̃н̃а̄йа аттхита̄йа невасса сасампайуттадхаммасса сан̃н̃а̄ аттхи, на̄пи асан̃н̃ам̣ авиджджама̄насан̃н̃анти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃ам̣, чатуттха̄руппаджджха̄нам̣. дӣгхам̣ катва̄ пана ‘‘невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а’’нти вуттам̣. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃амева а̄йатанам̣ мана̄йатанадхамма̄йатанапарийа̄паннатта̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣. атха ва̄ сан̃н̃а̄ва випассана̄йа гочарабха̄вам̣ гантва̄ ниббедаджананасан̇кха̄тасса пат̣усан̃н̃а̄киччасса абха̄вато невасан̃н̃а̄ ча ун̣ходаке теджодха̄ту вийа сан̇кха̄ра̄васесасукхумабха̄вена виджджама̄натта̄ на асан̃н̃а̄ти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄, са̄ ева а̄йатанам̣ имасса сасампайуттадхаммасса джха̄насса ниссайа̄дибха̄ватоти невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣. сан̃н̃а̄васена четтха джха̄нӯпалаккхан̣ам̣ нидассанаматтам̣. ведана̄дайопи хи тасмим̣ джха̄не неваведана̄на̄ведана̄дика̄йева̄ти. невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанена сампайуттам̣ кусалачиттам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанакусалачиттам̣. пи-саддена четтха а̄рамман̣аппат̣ипада̄миссаканайавасена сол̣асаккхаттукадесанам̣ (дха. са. 265-268), ан̃н̃ампи ча па̄л̣ийам̣ а̄гатанайабхедам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
30. а̄рамман̣а̄нам̣ атиккамитабба̄нам̣, касин̣а̄ка̄савин̃н̃а̄н̣атадабха̄васан̇кха̄та̄нам̣ а̄ламбитабба̄нан̃ча а̄ка̄са̄дичатуннам̣ гочара̄нам̣ пабхедена а̄руппама̄насам̣ чатуббидхам̣ хоти. тан̃хи йатха̄ккамам̣ пан̃чамаджджха̄на̄рамман̣ам̣ касин̣анимиттам̣ атиккамма тадуггха̄т̣ена ладдхам̣ а̄ка̄сама̄ламбитва̄ тампи атиккамма таттха паваттам̣ вин̃н̃а̄н̣ама̄ламбитва̄ тампи атиккамма тадабха̄вабхӯтам̣ акин̃чанабха̄вама̄ламбитва̄ тампи атиккамма таттха паваттам̣ татийа̄руппавин̃н̃а̄н̣ама̄ламбитва̄ паваттати, на пана рӯпа̄вачаракусалам̣ вийа пуримапуримаан̇га̄тиккамавасена пуримапуримасса̄пи а̄рамман̣ам̣ гахетва̄. тена̄ху а̄чарийа̄ –
‘‘а̄рамман̣а̄тиккамато, чатассопи бхавантима̄;
ан̇га̄тиккамамета̄сам̣, на иччханти вибха̄вино’’ти; (дха. са. ат̣т̣ха. 268);
арӯпа̄вачарачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
собханачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
локуттарачиттаван̣н̣ана̄
31. ида̄ни локуттаракусалам̣ чатумаггайогато, пхалан̃ча таданурӯпаппаваттийа̄ чатудха̄ вибхаджитва̄ дассетум̣ ‘‘сота̄паттимаггачитта’’нтйа̄ди вуттам̣. нибба̄нам̣ патисаванато упагаманато, нибба̄намаха̄самудданинната̄йа сотасадисатта̄ ва̄ ‘‘сото’’ти вуччати арийо ат̣т̣хан̇гико магго, тасса а̄патти а̄дито паджджанам̣ па̄пун̣анам̣ пат̣хамасаманна̄гамо сота̄патти а̄-упасаггасса а̄дикаммани паваттанато. нибба̄нам̣ маггети, нибба̄наттхикехи ва̄ маггӣйати, килесе ма̄ренто гаччхатӣти ва̄ магго, тена сампайуттам̣ читтам̣ маггачиттам̣, сота̄паттийа̄ ладдхам̣ маггачиттам̣ сота̄паттимаггачиттам̣. атха ва̄ арийамаггасотасса а̄дито паджджанам̣ етасса̄ти сота̄патти, пуггало, тасса магго сота̄паттимагго, тена сампайуттам̣ читтам̣ сота̄паттимаггачиттам̣.
саким̣ екава̄рам̣ пат̣исандхивасена имам̣ мануссалокам̣ а̄гаччхатӣти сакада̄га̄мӣ, идха патва̄ идха паринибба̄йӣ, таттха патва̄ таттха паринибба̄йӣ, идха патва̄ таттха паринибба̄йӣ, таттха патва̄ идха паринибба̄йӣ, идха патва̄ таттха ниббаттитва̄ идха паринибба̄йӣти пан̃часу сакада̄га̄мӣсу пан̃чамако идха̄дхиппето. со хи ито гантва̄ пуна саким̣ идха а̄гаччхатӣти. тасса магго сакада̄га̄мимагго. кин̃ча̄пи маггасаман̇гино татха̄гамана̄самбхавато пхалат̣т̣хойева сакада̄га̄мӣ на̄ма, тасса пана ка̄ран̣абхӯто пуримуппанно магго маггантара̄ваччхеданаттхам̣ пхалат̣т̣хена висесетва̄ вуччати ‘‘сакада̄га̄мимагго’’ти. евам̣ ана̄га̄мимагготи. сакада̄га̄мимаггена сампайуттам̣ читтам̣ сакада̄га̄мимаггачиттам̣.
пат̣исандхивасена имам̣ ка̄мадха̄тум̣ на а̄гаччхатӣти ана̄га̄мӣ, тасса магго ана̄га̄мимагго, тена сампайуттам̣ читтам̣ ана̄га̄мимаггачиттам̣. аггадаккхин̣еййабха̄вена пӯджа̄висесам̣ арахатӣти араха̄, атха ва̄ килесасан̇кха̄та̄ арайо, сам̣са̄рачаккасса ва̄ ара̄ килеса̄ хата̄ анена̄ти араха̄, па̄пакаран̣е раха̄бха̄вато ва̄ араха̄, ат̣т̣хамако арийапуггало, тасса бха̄во арахаттам̣, чатуттхапхалассетам̣ адхивачанам̣, тасса а̄гаманабхӯто магго арахаттамагго, тена сампайуттам̣ читтам̣ арахаттамаггачиттам̣.
пи-саддена екекасса маггасса найасахассавасена чатуннам̣ чатусахассабхедам̣ саччавибхан̇ге (вибха. 206; вибха. ат̣т̣ха. 206-214) а̄гатам̣ сат̣т̣хисахассабхедам̣ найам̣ хет̣т̣ха̄ вуттанайена анекавидхаттампи сан̇ган̣ха̄ти. таттха̄йам̣ найасахассаматтапаридӣпана̄, катхам̣? сота̄паттимагго та̄ва джха̄нана̄мена пат̣ипада̄бхедам̣ ана̄маситва̄ кевалам̣ сун̃н̃ато аппан̣ихитоти двидха̄ вибхатто, пуна пат̣ипада̄чатуккена йоджетва̄ паччекам̣ чатудха̄ вибхаттоти евам̣ джха̄нана̄мена дасадха̄ вибхатто. татха̄ маггасатипат̣т̣ха̄насаммаппадха̄наиддхипа̄даиндрийабалабоджджхан̇гасаччасаматхадхаммакхандхаа̄йатанадха̄туа̄ха̄рапхассаведана̄сан̃н̃а̄четана̄читтана̄мехипи паччекам̣ дасадаса̄ка̄рехи вибхатто татха̄ татха̄ буджджханака̄нам̣ пуггала̄нам̣ васена. тасма̄ джха̄навасена дасамагга̄дӣнам̣ екӯнавӣсатийа̄ васена даса даса̄ти вӣсатийа̄ т̣ха̄несу две найасата̄ни хонти. пуна та̄ни чатӯхи адхипатӣхи йоджетва̄ паччекам̣ чатудха̄ вибхатта̄нӣти евам̣ адхипатӣхи амиссетва̄ две сата̄ни, миссетва̄ ат̣т̣ха сата̄нӣти сота̄паттимагге найасахассам̣ хоти, татха̄ сакада̄га̄мимагга̄дӣсупи.
32. сота̄паттийа̄ ладдхам̣, сота̄паттисса ва̄ пхалачиттам̣ випа̄кабхӯтам̣ читтам̣ сота̄паттипхалачиттам̣. арахаттан̃ча там̣ пхалачиттан̃ча̄ти арахаттапхалачиттам̣.
34. чатумаггаппабхедена̄ти индрийа̄нам̣ апа̄т̣авапа̄т̣аватаратамабхедена бхиннаса̄маттхийата̄йа сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄сӣлаббатапара̄ма̄са̄нам̣ ниравасесаппаха̄нам̣ ка̄мара̄габйа̄па̄да̄нам̣ танубха̄ва̄па̄данам̣ тесамева ниравасесаппаха̄нам̣ рӯпа̄рӯпара̄гама̄нуддхачча̄виджджа̄нам̣ анавасесаппаха̄нанти евам̣ сам̣йоджанаппаха̄навасена чатуббидха̄нам̣ сота̄паттимагга̄дӣнам̣ ат̣т̣хан̇гикамагга̄нам̣ сампайогабхедена чатумаггасан̇кха̄там̣ локуттаракусалам̣ чатудха̄ хоти, випа̄кам̣ пана тассева кусаласса пхалатта̄ таданурӯпато татха̄ чатудха̄ти евам̣ ануттарам̣ аттано уттаритара̄бха̄вена ануттарасан̇кха̄там̣ локуттарам̣ читтам̣ ат̣т̣хадха̄ матанти йоджана̄.
кирийа̄нуттарасса пана асамбхавато два̄дасавидхата̄ на вутта̄. касма̄ пана тасса асамбхавоти? маггасса екачиттаккхан̣икатта̄. йади хи маггачиттам̣ пунаппунам̣ уппаджджеййа, тадуппаттийа̄ кирийабха̄во сакка̄ ваттум̣. там̣ пана килесасамуччхедакавасенева упалабхитаббато екава̄раппаваттенева ча тена асанисампа̄тена вийа таруа̄дӣнам̣ самӯлавиддхам̣санасса там̣там̣килеса̄нам̣ аччантам̣ аппаваттийа̄ са̄дхитатта̄ пуна уппаджджама̄непи ка̄табба̄бха̄вато дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхан̃ча пхаласама̄паттийа̄ ева нибба̄на̄рамман̣авасена паваттанато на када̄чи секкха̄нам̣ асеккха̄нам̣ ва̄ уппаджджати. тасма̄ наттхи саббатха̄пи локуттаракирийачиттанти.
локуттарачиттаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
читтаган̣анасан̇гахаван̣н̣ана̄
35. ‘‘два̄даса̄кусала̄нева’’нтйа̄ди йатха̄вутта̄нам̣ чатубхӯмикачитта̄нам̣ ган̣анасан̇гахо.
36. евам̣ джа̄тивасена сан̇гахам̣ дассетва̄ пуна бхӯмивасена дассетум̣ ‘‘чатупан̃н̃а̄садха̄ ка̄ме’’тйа̄ди вуттам̣. ка̄ме бхаве читта̄ни чатупан̃н̃а̄садха̄ ӣрайе, рӯпе бхаве паннараса ӣрайе, а̄руппе бхаве два̄даса ӣрайе, ануттаре пана нававидхе дхаммасамуда̄йе читта̄ни ат̣т̣хадха̄ ӣрайе, катхеййа̄тйаттхо. еттха ча ка̄матан̣ха̄дивисайабха̄вена ка̄мабхава̄дипарийа̄панна̄ни читта̄ни сакасакабхӯмито ан̃н̃аттха паваттама̄на̄нипи ка̄мабхава̄дӣсу читта̄нӣти вутта̄ни, йатха̄ манусситтхийа̄ куччхисмим̣ ниббаттопи тираччха̄нагато тираччха̄найонипарийа̄паннатта̄ тираччха̄несвева сан̇гайхати. каттхачи апарийа̄панна̄ни нававидхалокуттарадхаммасамӯхекадесабхӯта̄ни ‘‘руккхе са̄кха̄’’тйа̄дӣсу вийа ануттаре читта̄нӣти вутта̄ни. атха ва̄ ‘‘ка̄ме, рӯпе’’ти ча уттарападалопаниддесо. арӯпе бхава̄ни а̄руппа̄ни. наттхи етесам̣ уттарам̣ читтанти ануттара̄нӣти упайогабахувачанавасена ка̄ме ка̄ма̄вачара̄ни читта̄ни чатупан̃н̃а̄садха̄ ӣрайе, рӯпе рӯпа̄вачара̄ни читта̄ни паннараса ӣрайе, а̄руппе а̄руппа̄ни читта̄ни два̄даса ӣрайе. ануттаре локуттара̄ни читта̄ни ат̣т̣хадха̄ ӣрайети еваметтха самбандхо дат̣т̣хаббо.
37. иттхам̣ йатха̄вуттена джа̄тибхедабхинначатубхӯмикачиттабхедавасена екӯнанавутиппабхедам̣ катва̄ ма̄насам̣ читтам̣ вичаккхан̣а̄ висесена аттхачаккхан̣асабха̄ва̄ пан̣д̣ита̄ вибхаджанти. атха ва̄ екавӣсасатам̣ екуттаравӣса̄дхикам̣ сатам̣ вибхаджанти.
читтаган̣анасан̇гахаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
виттха̄раган̣анаван̣н̣ана̄
38. джха̄нан̇гавасена пат̣хамаджджха̄насадисатта̄ пат̣хамаджджха̄нан̃ча там̣ сота̄паттимаггачиттан̃чети пат̣хамаджджха̄насота̄паттимаггачиттам̣. па̄дакаджджха̄насаммаситаджджха̄напуггаладжджха̄сайесупи, хи ан̃н̃атаравасена там̣там̣джха̄насадисатта̄ витакка̄диан̇гапа̄тубха̄вена чатта̄ропи магга̄ пат̣хамаджджха̄на̄дивоха̄рам̣ лабханта̄ паччекам̣ пан̃чадха̄ вибхаджанти. тена̄ха ‘‘джха̄нан̇гайогабхедена̄’’тйа̄ди, таттха пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу йам̣ йам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ тато тато вут̣т̣ха̄йа сан̇кха̄ре саммасантасса вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄ паватта̄, там̣ па̄дакаджджха̄нам̣ вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄йа падат̣т̣ха̄набха̄вато. йам̣ йам̣ джха̄нам̣ саммасантасса са̄ паватта̄, там̣ саммаситаджджха̄нам̣. ‘‘ахо вата ме пат̣хамаджджха̄насадисо магго пан̃чан̇гико, дутийаджджха̄на̄дӣсу ва̄ ан̃н̃атарасадисо чатуран̇га̄дибхедо магго бхавеййа̄’’ти евам̣ йога̄вачарасса уппаннаджджха̄сайо пуггаладжджха̄сайо на̄ма.
таттха йена пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа пакин̣н̣акасан̇кха̄ре саммаситва̄ магго уппа̄дито хоти, тасса со магго пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу там̣там̣па̄дакаджджха̄насадисо хоти. саче пана випассана̄па̄дакам̣ кин̃чи джха̄нам̣ наттхи, кевалам̣ пат̣хамаджджха̄на̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ джха̄нам̣ саммаситва̄ магго уппа̄дито хоти, тасса со саммаситаджджха̄насадисо хоти. йада̄ пана йам̣ кин̃чи джха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа ан̃н̃атарам̣ саммаситва̄ магго уппа̄дито хоти, тада̄ пуггаладжджха̄сайавасена двӣсу ан̃н̃атарасадисо хоти. саче пана пуггаласса татха̄видхо аджджха̄сайо наттхи, хет̣т̣химахет̣т̣химаджджха̄нато вут̣т̣ха̄йа упарӯпариджха̄надхамме саммаситва̄ уппа̄дитамагго па̄дакаджджха̄нам̣ анапеккхитва̄ саммаситаджджха̄насадисо хоти. упарӯпариджха̄нато пана вут̣т̣ха̄йа хет̣т̣химахет̣т̣химаджджха̄надхамме саммаситва̄ уппа̄дитамагго саммаситаджджха̄нам̣ анапеккхитва̄ па̄дакаджджха̄насадисо хоти. хет̣т̣химахет̣т̣химаджджха̄нато хи упарӯпариджха̄нам̣ балаватаранти. ведана̄нийамо пана саббаттха̄пи вут̣т̣ха̄нага̄минивипассана̄нийамена хоти. татха̄ суккхавипассакасса сакаладжджха̄нан̇ганийамо. тасса хи па̄дакаджджха̄на̄дӣнам̣ абха̄вена тесам̣ васена нийама̄бха̄вато випассана̄нийамена пан̃чан̇гикова магго хотӣти. апича сама̄паттила̄бхинопи джха̄нам̣ па̄дакам̣ акатва̄ пакин̣н̣акасан̇кха̄ре саммаситва̄ уппа̄дитамаггопи випассана̄нийаменева пан̃чан̇гикова хотӣти айаметтха ат̣т̣хакатха̄дито уддхат̣о виниччхайаса̄ро. тхерава̄дадассана̄дивасаппаватто пана папан̃чо ат̣т̣хакатха̄дӣсу вуттанайена ведитаббо. йатха̄ четтха, евам̣ саббаттха̄пи виттха̄ранайо таттха таттха вуттанайена гахетаббо. гантхабхӣрукаджана̄нуггахаттхам̣ панеттха сан̇кхепакатха̄ адхиппета̄.
42. йатха̄ рӯпа̄вачарам̣ читтам̣ пат̣хама̄дипан̃чавидхаджха̄набхедена гайхати ‘‘пат̣хамаджджха̄на’’нтйа̄дина̄ вуччати, татха̄ ануттарампи читтам̣ ‘‘пат̣хамаджджха̄насота̄паттимаггачитта’’нтйа̄дина̄ гайхати. а̄руппан̃ча̄пи упеккхекаггата̄йогена ан̇гасамата̄йа пан̃чамаджджха̄не гайхати, пан̃чамаджджха̄навоха̄рам̣ лабхатӣтйаттхо. атха ва̄ рӯпа̄вачарам̣ читтам̣ ануттаран̃ча пат̣хама̄диджха̄набхеде ‘‘пат̣хамаджджха̄накусалачиттам̣, пат̣хамаджджха̄насота̄паттимаггачиттантйа̄дина̄ йатха̄ гайхати, татха̄ а̄руппан̃ча̄пи пан̃чаме джха̄не гайхатӣти йоджана̄. а̄чарийасса̄пи хи айамева йоджана̄ адхиппета̄ти диссати на̄марӯпапариччхеде уджукамева татха̄ вуттатта̄. вуттан̃хи таттха –
‘‘рӯпа̄вачарачитта̄ни, гайханта̄нуттара̄ни ча;
пат̣хама̄диджха̄набхеде, а̄руппан̃ча̄пи пан̃чаме’’ти. (на̄ма. пари. 24);
тасма̄ти йасма̄ рӯпа̄вачарам̣ вийа ануттарампи пат̣хама̄диджха̄набхеде гайхати, а̄руппан̃ча̄пи пан̃чаме гайхати, йасма̄ ва̄ джха̄нан̇гайогабхедена екекам̣ пан̃чадха̄ катва̄ ануттарам̣ читтам̣ чатта̄лӣсавидханти вуччати, рӯпа̄вачаралокуттара̄ни вийа ча пат̣хама̄диджха̄набхеде, татха̄ а̄руппан̃ча̄пи пан̃чаме гайхати, тасма̄ пат̣хама̄дикамекекам̣ джха̄нам̣ локийам̣ тивидхам̣, локуттарам̣ ат̣т̣хавидханти ека̄дасавидхам̣. анте ту джха̄нам̣ тевӣсативидхам̣ тивидхарӯпа̄вачарадва̄дасавидхаарӯпа̄вачараат̣т̣халокуттаравасена̄тйаттхо.
43. па̄дакаджджха̄на̄дивасена ган̣анавуд̣д̣хи кусалавипа̄кесвева самбхаватӣти тесамева ган̣анам̣ екавӣсасатаган̣ана̄йа ан̇габха̄вена дассенто а̄ха ‘‘саттатим̣са̄’’тйа̄ди.
ити абхидхамматтхавибха̄винийа̄ на̄ма абхидхамматтхасан̇гахаван̣н̣ана̄йа
читтапариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
2. четасикапариччхедаван̣н̣ана̄
сампайогалаккхан̣аван̣н̣ана̄
1. евам̣ та̄ва читтам̣ бхӯмиджа̄тисампайогасан̇кха̄раджха̄на̄рамман̣амаггабхедена йатха̄рахам̣ вибхаджитва̄ ида̄ни четасикавибха̄гасса ануппаттатта̄ пат̣хамам̣ та̄ва чатуббидхасампайогалаккхан̣асандассанавасена четасикалаккхан̣ам̣ т̣хапетва̄, таданантарам̣ ан̃н̃асама̄наакусаласобханавасена тӣхи ра̄сӣхи четасикадхамме уддиситва̄, тесам̣ сол̣асаха̄ка̄рехи сампайогам̣, теттим̣савидхена сан̇гахан̃ча дассетум̣ ‘‘екуппа̄даниродха̄ ча̄’’тйа̄ди а̄раддхам̣. читтена саха екато уппа̄до ча ниродхо ча йесам̣ те екуппа̄даниродха̄. екам̣ а̄ламбан̣ан̃ча ваттху ча йесам̣ те ека̄ламбан̣аваттхука̄. евам̣ чатӯхи лаккхан̣ехи четойутта̄ читтена сампайутта̄ двипан̃н̃а̄са лаккхан̣а̄ дха̄ран̣ато дхамма̄ нийатайогино, анийатайогино ча четасика̄ мата̄.
таттха йади екуппа̄даматтенева четойутта̄ти адхиппета̄, тада̄ читтена саха уппаджджама̄на̄нам̣ рӯпадхамма̄нампи четойуттата̄ а̄паджджеййа̄ти еканиродхаггахан̣ам̣. евампи читта̄нупариваттино вин̃н̃аттидвайасса пасан̇го насакка̄ нива̄ретум̣, татха̄ ‘‘екато уппа̄до ва̄ ниродхо ва̄ етесанти екуппа̄даниродха̄’’ти парикаппентасса пуретарамуппаджджитва̄ читтасса бхан̇гаккхан̣е нируджджхама̄на̄нампи рӯпадхамма̄нанти ека̄ламбан̣аггахан̣ам̣. йе евам̣ тивидхалаккхан̣а̄, те нийамато екаваттхуйева̄тидассанаттхам̣ екаваттхукаггахан̣анти аламатиппапан̃чена.
сампайогалаккхан̣аван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ан̃н̃асама̄начетасикаван̣н̣ана̄
2. катханти сарӯпасампайога̄ка̄ра̄нам̣ катхетукамйата̄пуччха̄. пхусатӣти пхассо (дха. са. ат̣т̣ха. 1 дхаммудесава̄рапхассапан̃чамакара̄сиван̣н̣ана̄), сва̄йам̣ пхусаналаккхан̣о. айан̃хи арӯпадхаммопи сама̄но а̄рамман̣е пхусана̄ка̄ренева паваттати, са̄ часса пхусана̄ка̄раппаватти амбилакха̄дака̄дӣнам̣ пассантасса парасса кхел̣уппа̄да̄ди вийа дат̣т̣хабба̄. ведайати а̄рамман̣арасам̣ анубхаватӣти ведана̄, са̄ ведайиталаккхан̣а̄. а̄рамман̣араса̄нубхаванан̃хи патва̄ сесасампайуттадхамма̄ екадесаматтенева расам̣ анубхаванти, екам̣сато пана иссаравата̄йа ведана̄ва анубхавати. татха̄ хеса̄ ‘‘субходжанараса̄нубхаванакара̄джа̄ вийа̄’’ти вутта̄. сукха̄дивасена панасса̄ бхедам̣ сайамева ваккхати. нӣла̄дибхедам̣ а̄рамман̣ам̣ сан̃джа̄на̄ти сан̃н̃ам̣ катва̄ джа̄на̄тӣти сан̃н̃а̄, са̄ сан̃джа̄наналаккхан̣а̄. са̄ хи уппаджджама̄на̄ да̄руа̄дӣсу вад̣д̣хакиа̄дӣнам̣ сан̃н̃а̄н̣акаран̣ам̣ вийа паччха̄ сан̃джа̄нанасса ка̄ран̣абхӯтам̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ уппаджджати. нимиттака̄рика̄йа та̄ветам̣ йуджджати, нимиттена сан̃джа̄нантийа̄ пана катханти? са̄пи пуна апара̄йа сан̃н̃а̄йа сан̃джа̄нанасса нимиттам̣ а̄ка̄рам̣ гахетва̄ уппаджджатӣти на еттха кочи асамбхаво.