6. рӯпапариччхедаван̣н̣ана̄
1. евам̣ та̄ва читтачетасикавасена дувидхам̣ абхидхамматтхам̣ дассетва̄ ида̄ни рӯпам̣, таданантаран̃ча нибба̄нам̣ дассетума̄рабханто а̄ха ‘‘етта̄вата̄’’тйа̄ди. саппабхедаппаваттика̄ уддесаниддесапат̣иниддесавасена тӣхи париччхедехи вуттаппабхедаванто, паваттипат̣исандхивасена двӣхи париччхедехи вуттаппаваттиванто ча читтачетасика̄ дхамма̄ етта̄вата̄ пан̃чахи париччхедехи вибхатта̄ хи йасма̄, ида̄ни йатха̄нуппаттам̣ рӯпам̣ павуччатӣти йоджана̄.
2. ида̄ни йатха̄пат̣ин̃н̃а̄тарӯпавибха̄гаттхам̣ ма̄тикам̣ т̣хапетум̣ ‘‘самуддеса̄’’тйа̄ди вуттам̣. сан̇кхепато уддисанам̣ самуддесо. екавидха̄дивасена вибхаджанам̣ вибха̄го, самут̣т̣ха̄ти етасма̄ пхаланти самут̣т̣ха̄нам̣, камма̄дайо рӯпаджанакапаччайа̄. чаккхудасака̄дайо кала̄па̄. паваттиккамато чети бхавака̄ласаттабхедена рӯпа̄нам̣ уппаттиккамато.
рӯпасамуддесаван̣н̣ана̄
3. упа̄динна̄нупа̄диннасанта̄несу сасамбха̄радха̄тувасена маханта̄ хутва̄ бхӯта̄ па̄тубхӯта̄ти маха̄бхӯта̄ (дха. са. ат̣т̣ха. 584). атхава̄ анекавидхааббхутависесадассанена, анека̄бхӯтадассанена ва̄ маханта̄ни аббхута̄ни, абхӯта̄ни ва̄ етесӯти маха̄бхӯта̄, ма̄йа̄ка̄ра̄дайо. техи сама̄на̄ сайам̣ анӣла̄дисабха̄ва̄нева нӣла̄диупа̄да̄йарӯпадассана̄дитоти маха̄бхӯта̄. мана̄паван̣н̣асан̣т̣ха̄на̄дӣхи ва̄ сатта̄нам̣ ван̃чика̄ йаккхиниа̄дайо вийа мана̄паиттхипурисарӯпадассана̄дина̄ сатта̄нам̣ ван̃чакатта̄ маханта̄ни абхӯта̄ни етесӯти маха̄бхӯта̄. вуттампи хетам̣ –
‘‘маханта̄ па̄тубхӯта̄ти, маха̄бхӯтасама̄ти ва̄;
ван̃чакатта̄ абхӯтена, ‘маха̄бхӯта̄’ти саммата̄’’ти. (абхидха. 626);
атха ва̄ махантапа̄тубха̄вато маханта̄ни бхаванти етесу упа̄да̄рӯпа̄ни, бхӯта̄ни ча̄ти маха̄бхӯта̄ни. маха̄бхӯте упа̄да̄йа паваттам̣ рӯпам̣ упа̄да̄йарӯпам̣. йади евам̣ ‘‘екам̣ маха̄бхӯтам̣ пат̣ичча тато маха̄бхӯта̄’’тйа̄дивачанато (пат̣т̣ха̄. 1.1.53) екекамаха̄бхӯта̄ сесамаха̄бхӯта̄нам̣ ниссайа̄ хонтӣти тесампи упа̄да̄йарӯпата̄пасан̇готи? найидамевам̣ упа̄да̄йева паваттарӯпа̄нам̣ там̣саман̃н̃а̄сиддхито. йан̃хи маха̄бхӯте упа̄дийати, сайан̃ча ан̃н̃ехи упа̄дӣйати. на там̣ упа̄да̄йарӯпам̣. йам̣ пана упа̄дӣйатева, на кеначи упа̄дӣйати, тадева упа̄да̄йарӯпанти наттхи бхӯта̄нам̣ таббоха̄раппасан̇го. апича чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпанти упа̄да̄йарӯпалаккхан̣анти наттхи тайо упа̄да̄йа паватта̄нам̣ упа̄да̄йарӯпата̄ти.
4. патханат̣т̣хена патхавӣ, тарупаббата̄дӣнам̣ пакатипатхавӣ вийа сахаджа̄тарӯпа̄нам̣ патит̣т̣ха̄набха̄вена паккха̄йати, упат̣т̣ха̄тӣти вуттам̣ хоти, патхавӣ ева дха̄ту салаккхан̣адха̄ран̣а̄дито ниссаттаниджджӣват̣т̣хена сарӣрасела̄вайавадха̄тусадисатта̄ ча̄ти патхавӣдха̄ту. а̄пети сахаджа̄тарӯпа̄ни паттхарати, а̄па̄йати ва̄ брӯхети вад̣д̣хетӣти а̄по. теджети парипа̄чети, нисети ва̄ тиккхабха̄вена сесабхӯтаттайам̣ усма̄петӣти теджо. ва̄йати десантаруппаттихетубха̄вена бхӯтасан̇гха̄там̣ па̄петӣти ва̄йо. чатассопи панета̄ йатха̄ккамам̣ катхинаттадаваттаун̣хаттавиттхамбханатталаккхан̣а̄ти дат̣т̣хаббам̣.
5. чаккха̄дӣнам̣ вачанаттхо хет̣т̣ха̄ катхитова. паса̄дарӯпам̣ на̄ма чатуннам̣ маха̄бхӯта̄нам̣ пасаннабха̄вахетукатта̄. там̣ пана йатха̄ккамам̣ дат̣т̣хука̄мата̄сотука̄мата̄гха̄йитука̄мата̄са̄йитука̄мата̄пхуситука̄мата̄нида̄накаммасамут̣т̣ха̄набхӯтаппаса̄далаккхан̣ам̣. таттха чаккху та̄ва маджджхе кан̣хаман̣д̣аласса ӯка̄сираппама̄н̣е абхимукхе т̣хита̄нам̣ сарӣрасан̣т̣ха̄нуппаттипадесе теламива пичупат̣ала̄ни саттаккхипат̣ала̄ни бйа̄петва̄ дха̄ран̣анаха̄панаман̣д̣анабӣджанакичча̄хи чатӯхи дха̄тӣхи вийа кхаттийакума̄ро сандха̄ран̣абандханапарипа̄чанасамудӣран̣акичча̄хи чатӯхи дха̄тӯхи катӯпака̄рам̣ утучитта̄ха̄рехи упаттхамбхийама̄нам̣ а̄йуна̄ парипа̄лийама̄нам̣ ван̣н̣а̄дӣхи парива̄ритам̣ йатха̄йогам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ ваттхудва̄рабха̄вам̣ садхентам̣ паваттати, итарам̣ ‘‘сасамбха̄рачаккхӯ’’ти вуччати. евам̣ сота̄дайопи йатха̄ккамам̣ сотабилаббхантаре ан̇гуливедхана̄ка̄рам̣ упачитатанутамбаломам̣, на̄сикаббхантаре аджападасан̣т̣ха̄нам̣, дживха̄маджджхе уппаладалаггасан̣т̣ха̄нам̣ падесам̣ абхибйа̄петва̄ паваттанти, итарам̣ пана т̣хапетва̄ каммаджатеджасса патит̣т̣ха̄нат̣т̣ха̄нам̣ кесаггаломагганакхаггасуккхачамма̄ни ча авасесам̣ сакаласарӣрам̣ пхаритва̄ паваттати. евам̣ сантепи итарехи тасса сан̇каро на хоти бхиннаниссайалаккхан̣атта̄. еканиссайа̄нипи хи рӯпараса̄дӣни лаккхан̣абхедато асам̣кин̣н̣а̄ти ким̣ пана бхиннаниссайа̄ паса̄да̄.
6. а̄подха̄туйа̄ сукхумабха̄вена пхуситум̣ асаккун̣еййатта̄ вуттам̣ ‘‘а̄подха̄ту виваджджитам̣ бхӯтаттайасан̇кха̄та’’нти. кин̃ча̄пи хи сӣтата̄ пхуситва̄ гайхати, са̄ пана теджойева. манде хи ун̣хатте сӣтабуддхи сӣтата̄сан̇кха̄тасса кассачи гун̣асса абха̄вато. тайидам̣ сӣтабуддхийа̄ анават̣т̣хитабха̄вато вин̃н̃а̄йати па̄ра̄па̄ре вийа. татха̄ хи гхаммака̄ле а̄тапе т̣хатва̄ чха̄йам̣ павит̣т̣ха̄нам̣ сӣтабуддхи хоти, таттхева чирака̄лам̣ т̣хита̄нам̣ ун̣хабуддхи. йади ча а̄подха̄ту сӣтата̄ сийа̄, ун̣хабха̄вена саха екасмим̣ кала̄пе упалаббхеййа, на чевам̣ упалаббхати, тасма̄ вин̃н̃а̄йати ‘‘на а̄подха̄ту сӣтата̄’’ти. йе пана ‘‘давата̄ а̄подха̄ту, са̄ ча пхуситва̄ гайхатӣ’’ти ваданти, те ваттабба̄ ‘‘давата̄ на̄ма пхуситва̄ гайхатӣти идам̣ а̄йасманта̄нам̣ абхима̄наматтам̣ сан̣т̣ха̄не вийа̄’’ти. вуттан̃хетам̣ пора̄н̣ехи –
‘‘давата̄сахавуттӣни, тӣн̣и бхӯта̄ни сампхусам̣;
даватам̣ сампхуса̄мӣти, локойамабхиман̃н̃ати.
‘‘бхӯте пхуситва̄ сан̣т̣ха̄нам̣, манаса̄ ган̣хато йатха̄;
паччаккхато пхуса̄мӣти, вин̃н̃еййа̄ давата̄ татха̄’’ти.
гочарарӯпам̣ на̄ма пан̃чавин̃н̃а̄н̣ависайабха̄вато. га̄во индрийа̄ни чаранти еттха̄ти гочаранти хи а̄рамман̣ассетам̣ на̄мам̣. там̣ панетам̣ пан̃чавидхампи йатха̄ккамам̣ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ гочарабха̄валаккхан̣ам̣, чаккха̄дипат̣ихананалаккхан̣ам̣ ва̄.
7. иттхийа̄ бха̄во иттхаттам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 632). пурисасса бха̄во пурисаттам̣. таттха иттхилин̇ганимиттакутта̄каппахетубха̄валаккхан̣ам̣ иттхаттам̣, пурисалин̇га̄дихетубха̄валаккхан̣ам̣ пурисаттам̣. таттха иттхӣнам̣ ан̇гаджа̄там̣ иттхилин̇гам̣. сара̄дхиппа̄йа̄ иттхинимиттам̣ ‘‘иттхӣ’’ти сан̃джа̄нанасса паччайабха̄вато. ависадат̣ха̄нагамананисаджджа̄ди иттхикуттам̣. иттхисан̣т̣ха̄нам̣ иттха̄каппо. пурисалин̇га̄дӣнипи вуттанайена дат̣т̣хабба̄ни. ат̣т̣хакатха̄йам̣ пана ан̃н̃атха̄ иттхилин̇га̄дӣни ван̣н̣ита̄ни. там̣ пана евам̣ сан̇гахетва̄ ваданти –
‘‘лин̇гам̣ хаттха̄дисан̣т̣ха̄нам̣, нимиттам̣ михита̄дикам̣;
куттам̣ суппа̄дина̄ кӣл̣а̄, а̄каппо гамана̄дика’’нти.
бха̄варӯпам̣ на̄ма бхавати етена иттха̄диабхидха̄нам̣, буддхи ча̄ти катва̄. там̣ панетам̣ ка̄йиндрийам̣ вийа сакаласарӣрам̣ пхаритва̄ тит̣т̣хати.
8. хадайамева манодха̄тумановин̃н̃а̄н̣адха̄тӯнам̣ ниссайатта̄ ваттху ча̄ти хадайаваттху. татха̄ хи там̣ дха̄тудвайаниссайабха̄валаккхан̣ам̣, тан̃ча хадайакосаббхантаре ад̣д̣хапасатаматтам̣ лохитам̣ нисса̄йа паваттати. рӯпакан̣д̣е авуттассапи панетасса а̄гамато, йуттито ча аттхибха̄во дат̣т̣хаббо. таттха, там̣ рӯпам̣ нисса̄йа манодха̄ту ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄ту ча ваттанти ‘‘йам̣ рӯпам̣ манодха̄туйа̄ ча мановин̃н̃а̄н̣адха̄туйа̄ ча там̣сампайуттака̄нан̃ча дхамма̄нам̣ ниссайапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.8) евама̄гатам̣ пат̣т̣ха̄навачанам̣ а̄гамо. йутти паневам̣ дат̣т̣хабба̄ –
‘‘ниппханнабхӯтика̄дха̄ра̄, две дха̄тӯ ка̄марӯпинам̣;
рӯпа̄нубандхавуттитта̄, чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дайо вийа.
‘‘чаккха̄диниссита̄нета̄, тассан̃н̃а̄дха̄рабха̄вато;
на̄пи рӯпа̄дике тесам̣, бахиддха̄пи паваттито.
‘‘на ча̄пи джӣвитам̣ тасса, киччантаранийуттито;
на ча бха̄вадвайам̣ тасмим̣, асантепи паваттито.
‘‘тасма̄ тадан̃н̃ам̣ ваттху там̣, бхӯтиканти виджа̄нийам̣;
ваттха̄ламбадука̄нанту, десана̄бхедато идам̣;
дхаммасан̇ган̣ипа̄т̣хасмим̣, на аккха̄там̣ махесина̄’’ти.
9. джӣванти тена̄ти джӣвитам̣, тадева каммаджарӯпапарипа̄лане а̄дхипаччайогато индрийанти джӣвитиндрийам̣. татха̄ хетам̣ каммаджарӯпапарипа̄ланалаккхан̣ам̣. йатха̄сакам̣ кхан̣аматтат̣т̣ха̄йӣнампи хи сахаджа̄та̄нам̣ паваттихетубха̄венева анупа̄лакам̣. на хи тесам̣ каммам̣йева т̣хитика̄ран̣ам̣ хоти а̄ха̄раджа̄дӣнам̣ а̄ха̄ра̄ди вийа каммасса тан̇кхан̣а̄бха̄вато. идам̣ пана саха па̄чанаггина̄ анавасесаупа̄диннака̄йам̣ бйа̄петва̄ паваттати.
10. кабал̣ам̣ катва̄ аджджхохарӣйатӣти кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро, идан̃ча саваттхукам̣ катва̄ а̄ха̄рам̣ дассетум̣ вуттам̣. сендрийака̄йопаттхамбханахетубхӯта̄ пана ан̇гаман̇га̄нуса̄рӣ расахарасан̇кха̄та̄ аджджхохаритабба̄ха̄расинехабхӯта̄ оджа̄ идха а̄ха̄рарӯпам̣ на̄ма. татха̄ хетам̣ сендрийака̄йопаттхамбханахетубха̄валаккхан̣ам̣, оджат̣т̣хамакарӯпа̄харан̣алаккхан̣ам̣ ва̄.
11. каккхал̣атта̄дина̄ аттано аттано сабха̄вена упалаббханато сабха̄варӯпам̣ на̄ма. уппа̄да̄дӣхи, аниччата̄дӣхи ва̄ лаккхан̣ехи сахитанти салаккхан̣ам̣. париччхеда̄дибха̄вам̣ вина̄ аттано сабха̄венева камма̄дӣхи паччайехи ниппханнатта̄ ниппхарӯпам̣ на̄ма. руппанасабха̄во рӯпам̣, тена йуттампи рӯпам̣, йатха̄ ‘‘арисасо, нӣлуппала’’нти, сва̄йам̣ рӯпа-саддо рул̣хийа̄ атам̣сабха̄вепи паваттатӣти апарена рӯпа-саддена висесетва̄ ‘‘рӯпарӯпа’’нти вуттам̣ йатха̄ ‘‘дуккхадуккха’’нти. париччхеда̄дибха̄вам̣ атиккамитва̄ сабха̄венева упалаббханато лаккхан̣аттайа̄ропанена саммаситум̣ арахатта̄ саммасанарӯпам̣.
12. на кассатӣти ака̄со. ака̄сойева а̄ка̄со, ниджджӣват̣т̣хена дха̄ту ча̄ти а̄ка̄садха̄ту. чаккхудасака̄диекекакала̄пагатарӯпа̄нам̣ кала̄пантарехи асам̣кин̣н̣абха̄ва̄па̄данавасена париччхедакам̣, техи ва̄ париччхиджджама̄нам̣, тесам̣ париччхедаматтам̣ ва̄ рӯпам̣ париччхедарӯпам̣. тан̃хи там̣ там̣ рӯпакала̄пам̣ париччхиндантам̣ вийа хоти. виджджама̄непи ча кала̄пантарабхӯтехи кала̄пантарабхӯта̄нам̣ сампхут̣т̣хабха̄ве там̣там̣рӯпавивиттата̄ рӯпапарийанто а̄ка̄со. йесан̃ча со париччхедо, техи сайам̣ асампхут̣т̣хойева. ан̃н̃атха̄ париччхинната̄ на сийа̄ тесам̣ рӯпа̄нам̣ бйа̄пӣбха̄ва̄паттито. абйа̄пита̄ хи асампхут̣т̣хата̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘асампхут̣т̣хам̣ чатӯхи маха̄бхӯтехӣ’’ти (дха. са. 637).
13. чалама̄нака̄йена адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, сайан̃ча тена вин̃н̃а̄йатӣти ка̄йавин̃н̃атти. савин̃н̃а̄н̣акасаддасан̇кха̄тава̄ча̄йа адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, сайан̃ча та̄йа вин̃н̃а̄йатӣти вачӣвин̃н̃атти. таттха абхиккама̄диджанакачиттасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туйа̄ сахаджа̄тарӯпасантхамбханасандха̄ран̣ачалитесу сахака̄рӣка̄ран̣абхӯто пхандама̄нака̄йапханданатам̣хетукава̄йодха̄тувинимутто махантам̣ па̄са̄н̣ам̣ уккхипантасса саббатха̄мена гахан̣ака̄ле усса̄ханавика̄ро вийа рӯпака̄йасса парипханданапаччайабха̄вена упалаббхама̄но вика̄ро ка̄йавин̃н̃атти. са̄ хи пхандама̄нака̄йена адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети. на хи вин̃н̃аттивика̄рарахитесу руккхачалана̄дӣсу ‘‘идамеса ка̄ретӣ’’ти адхиппа̄йаггахан̣ам̣ дит̣т̣ханти. хаттхачалана̄дӣсу ча пхандама̄нака̄йаггахан̣а̄нантарам̣ авин̃н̃а̄йама̄нантарехи манодва̄раджаванехи гайхама̄натта̄ сайан̃ча ка̄йена вин̃н̃а̄йати.
катхам̣ пана вин̃н̃аттивасена хаттхачалана̄дайо хонтӣти? вуччате – ека̄ваджджанавӣтхийам̣ саттасу джаванесу саттамаджаванасамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄ту вин̃н̃аттивика̄расахита̄ва пат̣хамаджавана̄дисамут̣т̣ха̄на̄хи ва̄йодха̄тӯхи ладдхопаттхамбха̄ десантаруппаттихетубха̄вена чалайати читтаджам̣, пуримаджавана̄дисамбхӯта̄ пана сантхамбханасандха̄ран̣аматтакара̄ тасса упака̄ра̄йа хонтӣти. йатха̄ хи саттахи йугехи а̄кад̣д̣хитаббасакат̣е саттамайугайутта̄йева гон̣а̄ хет̣т̣ха̄ чхасу йугесу йуттагон̣ехи ладдхӯпаттхамбха̄ сакат̣ам̣ ча̄ленти, пат̣хамайуга̄дийутта̄ пана упаттхамбханасандха̄ран̣аматтамева са̄дхента̄ тесам̣ упака̄ра̄йа хонти, евам̣сампадамидам̣ дат̣т̣хаббам̣.
десантаруппаттийева четтха чаланам̣ уппаннадесато кесаггаматтампи дхамма̄нам̣ сан̇камана̄бха̄вато. итаратха̄ несам̣ абйа̄па̄раката̄, кхан̣иката̄ ча на сийа̄. десантаруппаттихетубха̄воти ча йатха̄ аттана̄ сахаджарӯпа̄ни хет̣т̣химаджаванасамут̣т̣хитарӯпехи патит̣т̣хитат̣т̣ха̄нато ан̃н̃аттха уппаджджанти, евам̣ техи саха таттха уппаттийева̄ти дат̣т̣хаббам̣, еттха пана читтадже чалите там̣самбандхена итарампи чалати надӣсоте паккхиттасуккхагомайапин̣д̣ам̣ вийа. татха̄ чалайитум̣ асакконти йопи пат̣хамаджавана̄дисамут̣т̣ха̄нава̄йодха̄туйо вин̃н̃аттивика̄расахита̄йева йена диса̄бха̄гена айам̣ абхиккама̄дӣни паваттетука̄мо, тадабхимукхабха̄вавика̄расамбхавато. еван̃ча катва̄ манодва̄ра̄ваджджанассапи вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакаттам̣ ваккхати. вачӣбхедакарачиттасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄туйа̄ аккхаруппаттит̣т̣ха̄нагатаупа̄диннарӯпехи саха гхат̣т̣анапаччайабхӯто еко вика̄ро вачӣвин̃н̃атти. йам̣ панеттха ваттаббам̣, там̣ ка̄йавин̃н̃аттийам̣ вуттанайена дат̣т̣хаббам̣.
айам̣ пана висесо – йатха̄ таттха ‘‘пхандама̄нака̄йаггахан̣а̄нантара’’нти вуттам̣, евамидха ‘‘суййама̄насаддасавана̄нантара’’нти йоджетаббам̣. идха ча сантхамбхана̄дӣнам̣ абха̄вато саттамаджаванасамут̣т̣хита̄тйа̄динайо на лаббхати. гхат̣т̣анена хи саддхим̣йева саддо уппаджджати. гхат̣т̣анан̃ча пат̣хамаджавана̄дӣсупи лаббхатева. еттха ча йатха̄ усса̄петва̄ баддхагосӣсата̄лапан̣н̣а̄дирӯпа̄ни дисва̄ таданантараппаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄равӣтхийа̄ госӣса̄дӣнам̣ удакасахача̄ритаппака̄рам̣ сан̃н̃а̄н̣ам̣ гахетва̄ удакаггахан̣ам̣ хоти, евам̣ виппхандама̄насамучча̄рийама̄нака̄йасадде гахетва̄ таданантараппаватта̄йа авин̃н̃а̄йама̄нантара̄йа манодва̄равӣтхийа̄ пуримасиддхасамбандхӯпаниссайа̄йа са̄дхиппа̄йавика̄раггахан̣ам̣ хотӣти айам̣ двиннам̣ са̄дха̄ран̣а̄ упама̄.
14. лахубха̄во лахута̄. мудубха̄во мудута̄. камман̃н̃абха̄во камман̃н̃ата̄. йатха̄ккаман̃чета̄ арогино вийа рӯпа̄нам̣ агарута̄ супаримаддитачаммасса вийа акатхината̄ судхантасуван̣н̣асса вийа сарӣракирийа̄нам̣ анукӯлабха̄воти дат̣т̣хаббам̣. ан̃н̃аман̃н̃ам̣ авиджахантассапи хи лахута̄диттайасса там̣там̣вика̄ра̄дхикарӯпехи на̄наттам̣ вуччати, дандхаттакарадха̄туккхобхаппат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но хи рӯпавика̄ро лахута̄. тхаддхаттакарадха̄туккхобхаппат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но мудута̄. сарӣракирийа̄нам̣ ананукӯлабха̄вакарадха̄туккхобхаппат̣ипаккхапаччайасамут̣т̣ха̄но камман̃н̃ата̄ти.
15. упачайанам̣ упачайо, пат̣хамачайотйаттхо ‘‘упан̃н̃атта’’нтйа̄дӣсу вийа упа-саддасса пат̣хаматтхаджотанато. санта̄но сантати, пабандхотйаттхо. таттха пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа йа̄ва чаккха̄дидасака̄нам̣ уппатти, еттхантаре рӯпуппа̄до упачайо на̄ма. тато парам̣ сантати на̄ма. йатха̄сакам̣ кхан̣аматтат̣т̣ха̄йӣнам̣ рӯпа̄нам̣ ниродха̄бхимукхабха̄вавасена джӣран̣ам̣ джара̄, са̄йева джарата̄, ниччадхувабха̄вена на иччам̣ анупагантаббанти аниччам̣, тасса бха̄во аниччата̄, рӯпапарибхедо. лаккхан̣арӯпам̣ на̄ма дхамма̄нам̣ там̣там̣аваттха̄васена лаккхан̣ахетутта̄.
16. джа̄тирӯпамева̄ти пат̣исандхито пат̣т̣ха̄йа рӯпа̄нам̣ кхан̣е кхан̣е уппаттибха̄вато джа̄тисан̇кха̄там̣ рӯпуппаттибха̄вена чатусантатирӯпаппат̣ибаддхавуттитта̄ рӯпасамматан̃ча джа̄тирӯпамева упачайасантатибха̄вена павуччати пат̣хамупариниччаттасан̇кха̄таппаваттиа̄ка̄рабхедато венеййавасена ‘‘упачайо сантатӣ’’ти (дха. са. 642) вибхаджитва̄ вуттатта̄. еван̃ча катва̄ та̄сам̣ ниддесе аттхато абхедам̣ дассетум̣ ‘‘йо а̄йатана̄нам̣ а̄чайо, со рӯпасса упачайо. йо рӯпасса упачайо, са̄ рӯпасса сантатӣ’’ти (дха. са. 641-642) вуттам̣. ека̄дасавидхампӣти сабха̄гасан̇гахавасена ека̄дасаппака̄рампи.
17. чатта̄ро бхӯта̄, пан̃ча паса̄да̄, чатта̄ро висайа̄, дувидхо бха̄во, хадайарӯпамиччапи идам̣ джӣвита̄ха̄рарӯпехи двӣхи саха ат̣т̣ха̄расавидхам̣, татха̄ париччхедо ча дувидха̄ вин̃н̃атти, тивидхо вика̄ро, чатуббидхам̣ лаккхан̣анти рӯпа̄нам̣ париччхедавика̄ра̄дибха̄вам̣ вина̄ висум̣ паччайехи аниббаттатта̄ име аниппханна̄ даса чети ат̣т̣хавӣсативидхам̣ бхаве.
рӯпасамуддесаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
рӯпавибха̄гаван̣н̣ана̄
18. ида̄ни йатха̄уддит̣т̣харӯпа̄нам̣ екавидха̄динайадассанаттхам̣ ‘‘саббан̃ча панета’’нтйа̄ди вуттам̣. сампайуттасса алобха̄дихетуно абха̄ва̄ ахетукам̣. йатха̄сакам̣ паччайавантата̄йа саппаччайам̣. атта̄нам̣ а̄раббха паваттехи ка̄ма̄сава̄дӣхи сахитатта̄ са̄савам̣. паччайехи абхисан̇кхататта̄ сан̇кхатам̣. упа̄да̄наккхандхасан̇кха̄те локе нийуттата̄йа локийам̣. ка̄матан̣ха̄йа авачаритатта̄ ка̄ма̄вачарам̣. арӯпадхамма̄нам̣ вийа кассачи а̄рамман̣асса аггахан̣ато на̄сса а̄рамман̣анти ана̄рамман̣ам̣. тадан̇га̄дивасена паха̄таббата̄бха̄вато аппаха̄таббам̣. ити-саддо пака̄раттхо, тена ‘‘абйа̄ката’’нтйа̄дикам̣ саббам̣ екавидханайам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
19. аджджхаттикарӯпам̣ аттабха̄васан̇кха̄там̣ атта̄нам̣ адхикичча уддисса паваттатта̄. ка̄мам̣ ан̃н̃епи хи аджджхаттасамбхӯта̄ аттхи, рул̣хӣвасена пана чаккха̄дикам̣йева аджджхаттикам̣. атха ва̄ ‘‘йади майам̣ на хома, твам̣ кат̣т̣хакалин̇гарӯпамо бхависсасӣ’’ти ваданта̄ вийа аттабха̄васса са̄тисайам̣ упака̄ратта̄ чаккха̄дӣнева висесато аджджхаттика̄ни на̄ма. аттасан̇кха̄там̣ ва̄ читтам̣ адхикичча тасса два̄рабха̄вена паваттатӣти аджджхаттам̣, тадева аджджхаттикам̣. тато бахибхӯтатта̄ итарам̣ тевӣсативидхам̣ ба̄хирарӯпам̣.
20. итарам̣ ба̄вӣсативидхам̣ аваттхурӯпам̣.
22. ат̣т̣хавидхампи индрийарӯпам̣ пан̃чавин̃н̃а̄н̣есу лин̇га̄дӣсу сахаджарӯпапарипа̄лане ча а̄дхипаччайогато. паса̄дарӯпасса хи пан̃чавидхасса чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу а̄дхипаччам̣ аттано пат̣уманда̄дибха̄вена тесампи пат̣уманда̄дибха̄ва̄па̄данато. бха̄вадвайасса̄пи иттхилин̇га̄дӣсу а̄дхипаччам̣ йатха̄сакам̣ паччайехи уппаджджама̄на̄нампи тесам̣ йебхуййена сабха̄вакасанта̄нейева там̣тада̄ка̄рена уппаджджанато, на пана индрийапаччайабха̄вато. джӣвитасса ча каммаджапарипа̄лане а̄дхипаччам̣ тесам̣ йатха̄сакам̣ кхан̣ат̣т̣ха̄насса джӣвитиндрийаппат̣ибаддхатта̄. сайан̃ча аттана̄ т̣хапитадхаммасамбандхенева паваттати на̄вико вийа.
23. висайависайибха̄ваппаттивасена тхӯлатта̄ ол̣а̄рикарӯпам̣. татойева гахан̣асса сукаратта̄ сантикерӯпам̣ а̄саннарӯпам̣ на̄ма. йо сайам̣, ниссайавасена ча сампатта̄нам̣, асампатта̄нан̃ча пат̣имукхабха̄во ан̃н̃аман̃н̃апатанам̣, со пат̣игхо вийа̄ти пат̣игхо. йатха̄ хи пат̣игха̄те сати дуббаласса чаланам̣ хоти, евам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ пат̣имукхабха̄ве сати арӯпасабха̄ватта̄ дуббаласса бхаван̇гасса чаланам̣ хоти. пат̣игхо йасса аттхи там̣ саппат̣игхам̣. таттха сайам̣ сампатти пхот̣т̣хаббасса, ниссайавасена сампатти гха̄надживха̄ка̄йагандхараса̄нам̣, убхайатха̄пи асампатти чаккхусотарӯпасадда̄нанти дат̣т̣хаббам̣. итарам̣ сол̣асавидхам̣ ол̣а̄риката̄дисабха̄ва̄бха̄вато сукхумарӯпа̄дикам̣.
24. каммато джа̄там̣ ат̣т̣ха̄расавидхам̣ упа̄диннарӯпам̣ тан̣ха̄дит̣т̣хӣхи упетена каммуна̄ аттано пхалабха̄вена а̄диннатта̄ гахитатта̄. итарам̣ аггахитаггахан̣енадасавидхам̣ анупа̄диннарӯпам̣.
25. дат̣т̣хаббабха̄васан̇кха̄тена нидассанена саха ваттатӣти санидассанам̣. чаккхувин̃н̃а̄н̣агочарабха̄во хи нидассананти вуччати тасса ча рӯпа̄йатанато анан̃н̃аттепи ан̃н̃ехи дхаммехи там̣ висесетум̣ ан̃н̃ам̣ вийа катва̄ ваттум̣ ват̣т̣атӣти саха нидассанена санидассананти. дхаммабха̄васа̄ман̃н̃ена хи екӣбхӯтесу дхаммесу йо на̄наттакаро висесо, со ан̃н̃о вийа катва̄ упачаритум̣ йутто. еван̃хи аттхависеса̄вабодхо хоти.
26. асампаттавасена̄ти атта̄нам̣ асампаттасса гочарасса васена, аттана̄ висайаппадесам̣ ва̄ асампаттавасена. чаккхусота̄ни хи рӯпасаддехи асампатта̄ни, сайам̣ ва̄ та̄ни асампатта̄нева а̄рамман̣ам̣ ган̣ханти. тенетам̣ вуччати –
‘‘чаккхусотам̣ панетесу, хота̄сампаттага̄хакам̣;
вин̃н̃а̄н̣уппаттихетутта̄, сантара̄дхикагочаре.
‘‘татха̄ хи дӯрадесат̣т̣хам̣, пхалика̄дитирохитам̣;
махантан̃ча нага̄дӣнам̣, ван̣н̣ам̣ чаккху удиккхати.
‘‘а̄ка̄са̄дигато куччхи-чамма̄нантарикопи ча;
маханто ча гхан̣т̣а̄дӣнам̣, саддо сотасса гочаро.
‘‘гантва̄ висайадесам̣ там̣, пхаритва̄ ган̣хатӣти че;
адхит̣т̣ха̄навидха̄непи, тасса со гочаро сийа̄.
‘‘бхӯтаппабандхато со че, йа̄ти индрийасаннидхим̣;
каммачиттоджасамбхӯто, ван̣н̣о саддо ча читтаджо.
‘‘на тесам̣ гочара̄ хонти, на хи самбхонти те бахи;
вутта̄ ча ависесена, па̄т̣хе там̣висайа̄ва те.
‘‘йади четам̣ двайам̣ аттасамӣпам̣йева ган̣хати;
аккхиван̣н̣ам̣ татха̄ мӯлам̣, пассеййа бхамукасса ча.
‘‘диса̄десававаттха̄нам̣, саддасса на бхавеййа ча;
сийа̄ ча сараведхисса, сакан̣н̣е сарапа̄тана’’нти.
гочарагга̄хикарӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣а̄дхит̣т̣хитам̣ хутва̄ там̣там̣гочараггахан̣асабха̄ватта̄. итарам̣ тевӣсативидхам̣ агочарагга̄хикарӯпам̣ гочараггахан̣а̄бха̄вато.
27. ван̣н̣итаббо дат̣т̣хабботи ван̣н̣о. аттано удайа̄нантарам̣ рӯпам̣ джанетӣти оджа̄. авиниббхогарӯпам̣ каттхачипи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ винибхун̃джанасса висум̣ висум̣ паваттийа̄ абха̄вато. рӯпалоке гандха̄дӣнам̣ абха̄вава̄диматампи хи таттха таттха (вибха. мӯлат̣ӣ. 227; вибха. анут̣ӣ. 227) а̄чарийехи пат̣иккхиттамева.
28. иччеванти еттхапи ити-саддо пака̄раттхо, тена идха ана̄гатампи саббам̣ дукатика̄дибхедам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
рӯпавибха̄гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
рӯпасамут̣т̣ха̄нанайаван̣н̣ана̄
29. ка̄ни пана та̄ни камма̄дӣни, катхам̣, каттха, када̄ ча рӯпасамут̣т̣ха̄на̄нӣти а̄ха ‘‘таттха̄’’тйа̄ди. пат̣исандхимупа̄да̄йа̄ти пат̣исандхичиттасса уппа̄даккхан̣ам̣ упа̄да̄йа. кхан̣е кхан̣ети екекасса читтасса тӣсу тӣсу кхан̣есу, нирантарамева̄ти вуттам̣ хоти. апаре пана читтасса т̣хитиккхан̣ам̣ (вибха. мӯлат̣ӣ. 20 пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄), бхан̇гаккхан̣е ча рӯпуппа̄дам̣ (вибха. мӯлат̣ӣ. 20 пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄) пат̣иседхенти. таттха кин̃ча̄пи т̣хитиккхан̣а̄бха̄ве тесам̣ упапатти чева таттха ваттаббан̃ча хет̣т̣ха̄ катхитамева, идха̄пи пана бхан̇гаккхан̣е рӯпуппа̄да̄бха̄ве упапаттийа̄ таттха ваттаббена ча саха сукхаггахан̣аттхам̣ сан̇гахетва̄ вуччати –
‘‘уппаннуппаджджама̄нанти, вибхан̇ге евама̄динам̣;
бхан̇гаккхан̣асмим̣ уппаннам̣, но ча уппаджджама̄накам̣.
‘‘уппаджджама̄намуппа̄де, уппаннан̃ча̄тиа̄дина̄;
бхан̇гуппа̄да̄ва аккха̄та̄, на читтасса т̣хитиккхан̣о.
‘‘‘уппа̄до ча вайо чева, ан̃н̃атхаттам̣ т̣хитасса ча;
пан̃н̃а̄йатӣ’ти (а. ни. 3.47) вуттатта̄, т̣хити аттхӣти че матам̣.
‘‘ан̃н̃атхаттасса екасмим̣, дхамме анупаладдхито;
пан̃н̃а̄н̣авачана̄ чева, пабандхат̣т̣хити таттхапи.
‘‘вутта̄ тасма̄ на читтасса, т̣хити диссати па̄л̣ийам̣;
абхидхамме абха̄вопи, ниседхойева саббатха̄.
‘‘йада̄ самудайо йасса, нируджджхати тада̄сса ким̣;
дуккхамуппаджджатӣтйеттха, пан̃хе ноти ниседхато.
‘‘рӯпуппа̄до на бхан̇гасмим̣, тасма̄ саббепи паччайа̄;
уппа̄дейева читтасса, рӯпахетӯти кечана.
‘‘вуччате таттха екасмим̣, дхаммейева йатха̄ мата̄;
уппа̄да̄ваттхато бхинна̄, бхан̇га̄ваттха̄ татхева ту.
‘‘бхан̇гасса̄бхимукха̄ваттха̄, иччхитабба̄ айам̣ т̣хити;
найадассанато еса̄, вибхан̇ге на ту десита̄.
‘‘лаккхан̣ам̣ сан̇кхатассева, ваттумуппа̄даа̄динам̣;
деситатта̄ на таттха̄пи, пабандхасса т̣хитӣрита̄.
‘‘упасаггасса дха̄тӯнаматтхейева паваттито;
пан̃н̃а̄йатӣти четасса, аттхо вин̃н̃а̄йате ити.
‘‘бхан̇ге рӯпасса нуппа̄до, читтаджа̄нам̣ васена ва̄;
а̄руппам̣ва̄бхисандха̄йа, бха̄сито йамакасса хи.
‘‘сабха̄войам̣ йатха̄ла̄бха-йоджана̄ти тато нахи;
на читтат̣т̣хити бхан̇ге ча, на рӯпасса асамбхаво’’ти.
31. рӯпавира̄габха̄вана̄ниббаттатта̄ хетуно таббидхурата̄йа, анока̄сата̄йа ча арӯпавипа̄ка̄, рӯпаджанане висесапаччайехи джха̄нан̇гехи сампайога̄бха̄вато двипан̃чавин̃н̃а̄н̣а̄ни ча̄ти чуддаса читта̄ни рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄пентӣти вуттам̣ ‘‘а̄руппавипа̄кадвипан̃чавин̃н̃а̄н̣аваджджита’’нти. пат̣исандхичиттам̣, пана чутичиттан̃ча екӯнавӣсати бхаван̇гассева антогадхатта̄ читтантарам̣ на хотӣти на тасса ваджджанам̣ катам̣. кин̃ча̄пи на катам̣, паччха̄джа̄тапаччайарахитам̣, пана а̄ха̄ра̄дӣхи ча анупаттхаддхам̣ дуббалаваттхум̣ нисса̄йа паваттатта̄, аттано ча а̄гантуката̄йа каммаджарӯпехи читтасамут̣т̣ха̄нарӯпа̄нам̣ т̣ха̄нам̣ гахетва̄ т̣хитатта̄ ча пат̣исандхичиттам̣ рӯпасамут̣т̣ха̄пакам̣ на хоти. чутичитте пана ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 636; вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) та̄ва ‘‘вӯпасантават̣т̣амӯласмим̣ санта̄не са̄тисайам̣ сантавуттита̄йа кхӣн̣а̄савассева чутичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄петӣ’’ти (дха. са. мӯлат̣ӣ. 636) вуттам̣. а̄нанда̄чарийа̄дайо пана ‘‘саббесампи чутичиттам̣ рӯпам̣ на самут̣т̣ха̄петӣ’’ти ваданти. виниччхайо пана несам̣ сан̇кхепато мӯлат̣ӣка̄дӣсу, виттха̄рато ча абхидхамматтхавика̄синийам̣ вуттанайена дат̣т̣хаббо. пат̣хамабхаван̇гамупа̄да̄йа̄ти пат̣исандхийа̄ анантараниббаттапат̣хамабхаван̇гато пат̣т̣ха̄йа. джа̄йантамева самут̣т̣ха̄пети, на пана т̣хитам̣, бхиджджама̄нам̣ ва̄ анантара̄дипаччайала̄бхена уппа̄даккхан̣ейева джанакаса̄маттхийайогато.
32. ирийа̄йа ка̄йикакирийа̄йа паваттипатхабха̄вато ирийа̄патхо, гамана̄ди, аттхато тадаваттха̄ рӯпаппаватти. тампи сандха̄рети йатха̄паваттам̣ упаттхамбхети. йатха̄ хи вӣтхичиттехи аббокин̣н̣е бхаван̇ге паваттама̄не ан̇га̄ни осӣданти, на еваметесу дваттим̣савидхесу, ваккхама̄несу ча чхаббӣсатийа̄ джа̄гаран̣ачиттесу паваттама̄несу. тада̄ пана ан̇га̄ни упаттхаддха̄ни йатха̄паваттаирийа̄патхабха̄венева паваттанти.
33. вин̃н̃аттимпи самут̣т̣ха̄пенти, на кевалам̣ рӯпирийа̄патха̄нева. ависесавачанепи панеттха манодва̄раппаватта̄нева вот̣т̣хаббанаджавана̄ни вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пака̄ни, татха̄ ха̄саджанака̄ни ча пан̃чадва̄раппаватта̄нам̣ паридуббалабха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣. ка̄ман̃четтха рӯпавинимутто ирийа̄патхо, вин̃н̃атти ва̄ наттхи, татха̄пи на саббам̣ рӯпасамут̣т̣ха̄пакам̣ читтам̣ ирийа̄патхӯпаттхамбхакам̣, вин̃н̃аттивика̄раджанакан̃ча хоти. йам̣ пана читтам̣ вин̃н̃аттиджанакам̣, там̣ екам̣сато ирийа̄патхӯпаттхамбхакам̣ ирийа̄патхасса вин̃н̃аттийа̄ саха авина̄бха̄вато. ирийа̄патхӯпаттхамбхакан̃ча рӯпаджанаканти имасса висесадассанаттхам̣ рӯпато ирийа̄патхавин̃н̃аттӣнам̣ висум̣ гахан̣ам̣.
34. тераса̄ти кусалато чатта̄ри, акусалато чатта̄ри, кирийато пан̃ча̄ти тераса. тесу хи путхуджджана̄ ат̣т̣хахи кусала̄кусалехи хасанти, секкха̄ дит̣т̣хисахагатаваджджитехи, асеккха̄ пана пан̃чахи кирийачиттехи, таттха̄пи буддха̄ чатӯхи сахетукакирийачиттехева хасанти, на ахетукена ‘‘атӣтам̣са̄дӣсу аппат̣ихатан̃а̄н̣ам̣ патва̄ имехи тӣхи дхаммехи саманна̄гатасса буддхасса бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариваттӣ’’ти вачанато (маха̄ни. 69; чӯл̣ани. могхара̄джама̄н̣авапуччха̄ниддеса 85; пат̣и. ма. 3.5). на хи вича̄ран̣апан̃н̃а̄рахитасса хаситуппа̄дасса буддха̄нам̣ паватти йутта̄ти ваданти. хаситуппа̄дачиттена пана паваттийама̄нампи тесам̣ ситакаран̣ам̣ пуббенива̄саана̄гатам̣сасаббан̃н̃утан̃н̃а̄н̣а̄нам̣ ануваттакатта̄ н̃а̄н̣а̄нупариваттийева̄ти. еван̃ча катва̄ ат̣т̣хакатха̄йам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 568) ‘‘тесам̣ н̃а̄н̣а̄нам̣ чин̣н̣апарийанте идам̣ читтам̣ ха̄сайама̄нам̣ уппаджджатӣ’’ти вуттам̣, тасма̄ на тасса буддха̄нам̣ паватти сакка̄ нива̄ретум̣.
35. паччха̄джа̄та̄дипаччайӯпаттхамбхала̄бхена т̣хитиккхан̣ейева утуоджа̄нам̣ балавабха̄воти вуттам̣ ‘‘теджодха̄ту т̣хитиппатта̄’’тйа̄ди.
37. таттха хадайаиндрийарӯпа̄ни нава камматойева джа̄татта̄ каммаджа̄нева. йан̃хи джа̄там̣, джа̄йати, джа̄йиссати ча, там̣ ‘‘каммаджа’’нти вуччати йатха̄ дуддханти.
40. паччуппаннапаччайа̄пеккхатта̄ лахута̄диттайам̣ каммаджам̣ на хоти, итаратха̄ саббада̄бха̄вӣхи бхавитаббанти вуттам̣ ‘‘лахута̄диттайам̣ утучитта̄ха̄рехи самбхотӣ’’ти.
43. екантакаммаджа̄ни нава, чатуджесу каммаджа̄ни нава̄ти ат̣т̣ха̄раса каммаджа̄ни, пан̃чавика̄рарӯпасаддаавиниббхогарӯпаа̄ка̄савасена паннараса читтаджа̄ни, саддо, лахута̄диттайам̣, авиниббхога̄ка̄сарӯпа̄ни нава̄ти тераса утуджа̄ни, лахута̄диттайаавиниббхога̄ка̄савасена два̄даса а̄ха̄раджа̄ни.
44. кевалам̣ джа̄йама̄на̄дирӯпа̄нам̣ джа̄йама̄напарипаччама̄набхиджджама̄нарӯпа̄нам̣ сабха̄ватта̄ сабха̄ваматтам̣ вина̄ аттано джа̄тиа̄дилаккхан̣а̄бха̄вато лаккхан̣а̄ни кехичи паччайехи на джа̄йантӣти пака̄ситам̣. уппа̄да̄дийутта̄нан̃хи чаккха̄дӣнам̣ джа̄тиа̄дӣни лаккхан̣а̄ни виджджанти, на евам̣ джа̄тиа̄дӣнам̣. йади тесампи джа̄тиа̄дӣни сийум̣, евам̣ анаваттха̄намева а̄паджджеййа. йам̣ пана ‘‘рӯпа̄йатанам̣…пе… кабал̣ӣка̄ро а̄ха̄ро. име дхамма̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄’’тйа̄дӣсу (дха. са. 1201) джа̄тийа̄ куточиджа̄таттам̣ анун̃н̃а̄там̣, тампи рӯпаджанакапаччайа̄нам̣ рӯпуппа̄данам̣ пати анупаратабйа̄па̄ра̄нам̣ паччайабха̄вӯпагаманаккхан̣е джа̄йама̄надхаммавика̄рабха̄вена упалаббхама̄натам̣ сандха̄йа̄ти дат̣т̣хаббам̣. йампи ‘‘джа̄ти, бхиккхаве, аничча̄ сан̇кхата̄ пат̣иччасамуппанна̄. джара̄маран̣ам̣, бхиккхаве, аниччам̣ сан̇кхатам̣ пат̣иччасамуппанна’’нти вачанам̣ (сам̣. ни. 2.20), таттха̄пи пат̣иччасамуппанна̄нам̣ лаккхан̣абха̄ватоти айаметтха̄бхисандхи. тена̄ху пора̄н̣а̄ –
‘‘па̄т̣хе куточи джа̄таттам̣, джа̄тийа̄ парийа̄йато;
сан̇кхата̄нам̣ сабха̄ватта̄, тӣсу сан̇кхататодита̄’’ти.
рӯпасамут̣т̣ха̄нанайаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
кала̄пайоджана̄ван̣н̣ана̄
45. йасма̄ панета̄ни рӯпа̄ни камма̄дито уппаджджама̄на̄нипи на екекам̣ самут̣т̣хаханти, атха кхо пин̣д̣атова. тасма̄ пин̣д̣а̄нам̣ ган̣анапариччхедам̣, сарӯпан̃ча дассетум̣ ‘‘екуппа̄да̄’’тйа̄ди вуттам̣. сахавуттиноти висум̣ висум̣ кала̄пагатарӯпавасена сахавуттино, на саббакала̄па̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ сахуппаттивасена.
46. даса парима̄н̣а̄ асса̄ти дасакам̣, самуда̄йассетам̣ на̄мам̣, чаккхуна̄ упалаккхитам̣, таппадха̄нам̣ ва̄ дасакам̣ чаккхудасакам̣. евам̣ сесесупи.
47. вачӣвин̃н̃аттиггахан̣ена саддопи сан̇гахито хоти тасса̄ тадавина̄бха̄ватоти вуттам̣ ‘‘вачӣвин̃н̃аттидасака’’нти.
50. ким̣ панете екавӣсати кала̄па̄ саббепи саббаттха хонти, уда̄ху кечи каттхачӣти а̄ха ‘‘таттха̄’’тйа̄ди.
кала̄пайоджана̄ван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
рӯпапаваттиккамаван̣н̣ана̄
52. ида̄ни несам̣ самбхававасена, паваттипат̣исандхивасена, йонивасена ча паваттим̣ дассетум̣ ‘‘сабба̄нипи панета̄нӣ’’тйа̄ди вуттам̣. йатха̄раханти сабха̄вакапарипун̣н̣а̄йатана̄нам̣ анурӯпато.
53. камалакухарагаббхамала̄дисам̣седат̣т̣ха̄несу джа̄та̄ сам̣седаджа̄. упапа̄то несам̣ аттхӣти опапа̄тика̄, уккам̣сагатипариччхедавасена четтха висит̣т̣хаупапа̄то гахито йатха̄ ‘‘абхирӯпасса кан̃н̃а̄ да̄табба̄’’ти. сатта дасака̄ни па̄тубхаванти парипун̣н̣а̄йатанабха̄вена упалаббханато. када̄чи на лаббханти джаччандхаджаччабадхираджачча̄гха̄нанапум̣сакаа̄дикаппика̄нам̣ васена. таттха сугатийам̣ маха̄нубха̄вена каммуна̄ ниббаттама̄на̄нам̣ опапа̄тика̄нам̣ индрийавекалла̄йогато чаккхусотагха̄на̄ла̄бхо сам̣седаджа̄нам̣, бха̄ва̄ла̄бхо пат̣хамакаппикаопапа̄тика̄нам̣ васенапи. дуггатийам̣ пана чаккхусотабха̄ва̄ла̄бхо двиннампи васена, гха̄на̄ла̄бхо сам̣седаджа̄намева васена, на опапа̄тика̄нам̣ васена̄ти дат̣т̣хаббам̣. татха̄ хи дхаммахадайавибхан̇ге ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е кассачи ека̄даса̄йатана̄ни па̄тубхаванти, кассачи даса, кассачи апара̄нипи даса, кассачи нава, кассачи сатта̄’’ти (вибха. 1007) вачанато парипун̣н̣индрийасса опапа̄тикасса садда̄йатанаваджджита̄ни ека̄даса̄йатана̄ни вутта̄ни. андхасса чаккха̄йатанаваджджита̄ни даса, татха̄ бадхирасса сота̄йатанаваджджита̄ни, андхабадхирасса тадубхайаваджджита̄ни нава, габбхасеййакасса чаккхусотагха̄надживха̄садда̄йатанаваджджита̄нисатта̄йатана̄ни вутта̄ни. йади пана агха̄накопи опапа̄тико сийа̄, андхабадхира̄гха̄нака̄нам̣ васена тиккхаттум̣ даса, андхабадхираандха̄гха̄накабадхира̄гха̄нака̄нам̣ васена тиккхаттум̣ нава, андхабадхира̄гха̄накасса васена ча ат̣т̣ха а̄йатана̄ни ваттабба̄ни сийум̣, на паневам̣ вутта̄ни. тасма̄ наттхи опапа̄тикасса гха̄навекалланти. татха̄ ча вуттам̣ йамакат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘агха̄нако опапа̄тико наттхи. йади бхавеййа, кассачи ат̣т̣ха̄йатана̄нӣти вадеййа̄’’ти (йама. ат̣т̣ха. а̄йатанайамака. 18-21).
сам̣седаджа̄нам̣ пана гха̄на̄бха̄во на сакка̄ нива̄ретум̣ ‘‘ка̄мадха̄туйа̄ упапаттиккхан̣е’’тйа̄дипа̄л̣ийа̄ (вибха. 1007) опапа̄тикайонимева сандха̄йа, сатта̄йатанаггахан̣асса ча ан̃н̃есам̣ асамбхавато габбхасеййакамева сандха̄йа вуттатта̄. йам̣ пана ‘‘сам̣седаджайоника̄ парипун̣н̣а̄йатанабха̄вена опапа̄тикасан̇гахам̣ катва̄ вутта̄’’ти ат̣т̣хакатха̄вачанам̣, тампи парипун̣н̣а̄йатанам̣йева сам̣седаджа̄нам̣ опапа̄тикесу сан̇гахавасена вуттам̣. апаре пана йамаке гха̄надживха̄нам̣ сахача̄рита̄ вутта̄ти адживхасса асамбхавато агха̄накассапи абха̄вамева ван̣н̣енти, таттха̄пи йатха̄ чаккхусота̄ни рӯпабхаве гха̄надживха̄хи вина̄ паваттанти, на евам̣ гха̄надживха̄ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вина̄ паваттанти двиннампи рӯпабхаве ануппаджджанатоти евам̣ висум̣ висум̣ ка̄мабхаве аппаваттивасена тесам̣ сахача̄рита̄ вутта̄ти на на сакка̄ ваттунти.
54. габбхе ма̄тукуччхийам̣ сентӣти габбхасеййака̄, тейева рӯпа̄дӣсу саттата̄йа сатта̄ти габбхасеййакасатта̄. ете ан̣д̣аджаджала̄буджа̄. тӣн̣и дасака̄ни па̄тубхаванти, йа̄ни ‘‘калаларӯпа’’нти вуччанти, парипин̣д̣ита̄ни ча та̄ни джа̄тиун̣н̣а̄йа екасса ам̣суно пасаннатилателе паккхипитва̄ уддхат̣асса паггхаритва̄ агге т̣хитабиндуматта̄ни аччха̄ни виппасанна̄ни. када̄чи на лаббхати абха̄вакасатта̄нам̣ васена. тато паранти пат̣исандхито парам̣. паваттика̄лети саттаме сатта̄хе, т̣ӣка̄ка̄раматена ека̄дасаме сатта̄хе ва̄. камена̄ти чаккхудасакапа̄тубха̄вато сатта̄ха̄тиккамена сотадасакам̣, тато сатта̄ха̄тиккамена гха̄надасакам̣, тато сатта̄ха̄тиккамена дживха̄дасаканти евам̣ ануккамена. ат̣т̣хакатха̄йампи хи айаматтхо дасситова.
55. т̣хитика̄ланти пат̣исандхичиттасса т̣хитика̄лам̣. пат̣исандхичиттасахаджа̄та̄ хи уту т̣ха̄наппатта̄ тасса т̣хитиккхан̣е суддхат̣т̣хакам̣ самут̣т̣ха̄пети, тада̄ уппанна̄ бхан̇гаккхан̣етйа̄дина̄ ануккамена уту рӯпам̣ джанети. оджа̄пхаран̣амупа̄да̄йа̄ти габбхасеййакасса ма̄ту аджджхохат̣а̄ха̄рато сам̣седаджопапа̄тика̄нан̃ча мукхагатасемха̄дито оджа̄йа расахаран̣ӣануса̄рена сарӣре пхаран̣ака̄лато пат̣т̣ха̄йа.
56. чутичиттам̣ упаримам̣ етасса̄ти чутичиттопари. каммаджарӯпа̄ни на уппаджджанти тадуппаттийам̣ маран̣а̄бха̄вато. каммаджарӯпавиччхеде хи ‘‘мато’’ти вуччати. йатха̄ха –
‘‘а̄йу усма̄ ча вин̃н̃а̄н̣ам̣, йада̄ ка̄йам̣ джахантимам̣;
апавиддхо тада̄ сети, нираттхам̣ва калин̇гара’’нти. (сам̣. ни. 3.95 тхокам̣ висадисам̣);
пуретаранти саттарасамасса уппа̄даккхан̣е. татопарам̣ читтаджа̄ха̄раджарӯпан̃ча воччхиджджатӣти аджӣвакасанта̄не тесам̣ уппаттийа̄ абха̄вато йатха̄ниббаттам̣ читтаджам̣, а̄ха̄раджан̃ча тато парам̣ кин̃чи ка̄лам̣ паваттитва̄ нируджджхати. апаре пана а̄чарийа̄ ‘‘читтаджарӯпам̣ чутичиттато пуретарамева воччхиджджатӣ’’ти ван̣н̣енти.
58. рӯпалоке гха̄надживха̄ка̄йа̄нам̣ абха̄ве ка̄ран̣ам̣ вуттамева. бха̄вадвайам̣ пана бахалака̄мара̄гӯпаниссайатта̄ брахма̄нан̃ча тадабха̄вато таттха на паваттати. а̄ха̄раджакала̄па̄ни ча на лаббханти аджджхохат̣а̄ха̄ра̄бха̄вена сарӣрагатассапи а̄ха̄расса рӯпасамут̣т̣ха̄пана̄бха̄вато. ба̄хиран̃хи утум̣, а̄ха̄ран̃ча упаниссайам̣ лабхитва̄ утуа̄ха̄ра̄ рӯпам̣ самут̣т̣ха̄пенти. джӣвитанаваканти ка̄йа̄бха̄вато ка̄йадасакат̣т̣ха̄нийам̣ джӣвитанавакам̣.
59. атириччхати сесабрахма̄нам̣ пат̣исандхийам̣, паватте ча упалабхитаббарӯпато авасит̣т̣хам̣ хоти, маран̣ака̄ле пана брахма̄нам̣ сарӣраниккхепа̄бха̄вато саббесампи тисамут̣т̣ха̄на̄ни, двисамут̣т̣ха̄на̄ни ча сахева нируджджханти.
61. рӯпесу тевӣсати гха̄надживха̄ка̄йабха̄вадвайавасена пан̃чаннам̣ абха̄вато. кечи пана ‘‘лахута̄диттайампи тесу наттхи дандхаттакара̄дидха̄туккхобха̄бха̄вато’’ти ваданти, там̣ ака̄ран̣ам̣. на хи вӯпасаметабба̄пеккха̄ таббиродхидхаммаппаватти татха̄ сати сахетукакирийачиттесу лахута̄дӣнам̣ абха̄ваппасан̇гато. ‘‘саддо вика̄ро’’тйа̄ди саббесампи са̄дха̄ран̣авасена вуттам̣.
рӯпапаваттиккамаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
нибба̄набхедаван̣н̣ана̄
62. етта̄вата̄ читтачетасикарӯпа̄ни вибха̄гато ниддиситва̄ ида̄ни нибба̄нам̣ ниддисанто а̄ха ‘‘нибба̄нам̣ пана̄’’тйа̄ди. ‘‘чатумагган̃а̄н̣ена саччхика̄табба’’нти имина̄ нибба̄насса там̣там̣арийапуггала̄нам̣ паччаккхасиддхатам̣ дассети. ‘‘маггапхала̄нама̄рамман̣абхӯта’’нти имина̄ калйа̄н̣апутхуджджана̄нам̣ анума̄насиддхатам̣. сан̇кхатадхамма̄рамман̣ан̃хи, пан̃н̃атта̄рамман̣ам̣ ва̄ н̃а̄н̣ам̣ килеса̄нам̣ самуччхедапат̣иппассамбхане асаматтхам̣, аттхи ча локе килесасамуччхеда̄ди. тасма̄ аттхи сан̇кхатасаммутидхаммавипарӣто килеса̄нам̣ самуччхедапат̣иппассаддхикара̄нам̣ маггапхала̄нам̣ а̄рамман̣абхӯто нибба̄нам̣ на̄ма еко дхаммоти сиддхам̣. паччаккха̄нума̄насиддхата̄сандассанена ча абха̄ваматтам̣ нибба̄нанти виппат̣ипанна̄нам̣ ва̄дам̣ ниседхетӣти аламатиппапан̃чена. кхандха̄дибхеде тебхӯмакадхамме хет̣т̣хупарийавасена винанато сам̣сиббанато ва̄насан̇кха̄та̄йа тан̣ха̄йа никкхантатта̄ висайа̄тиккамавасена атӣтатта̄.
63. сабха̄ватоти аттано сантилаккхан̣ена. упа̄дӣйати ка̄мупа̄да̄дӣхӣти упа̄ди, пан̃чаккхандхассетам̣ адхивачанам̣, упа̄дийева сесо килесехӣти упа̄дисесо, тена саха ваттатӣти саупа̄дисеса̄, са̄ ева нибба̄надха̄тӯти саупа̄дисесанибба̄надха̄ту. ка̄ран̣апарийа̄йена̄ти саупа̄дисеса̄дивасена пан̃н̃а̄пане ка̄ран̣абхӯтасса упа̄дисеса бха̄ва̄бха̄васса лесена.
64. а̄рамман̣ато, сампайогато ча ра̄гадосамохехи сун̃н̃атта̄ сун̃н̃ам̣, сун̃н̃амева сун̃н̃атам̣, татха̄ ра̄га̄динимиттарахитатта̄ анимиттам̣. ра̄га̄дипан̣идхирахитатта̄ аппан̣ихитам̣. саббасан̇кха̄рехи ва̄ сун̃н̃атта̄ сун̃н̃атам̣. саббасан̇кха̄ранимитта̄бха̄вато анимиттам̣. тан̣ха̄пан̣идхийа̄ абха̄вато аппан̣ихитам̣.
65. чавана̄бха̄вато аччутам̣. антасса парийоса̄насса атиккантатта̄ аччантам̣. паччайехи асан̇кхататта̄ асан̇кхатам̣. аттано уттаритарасса абха̄вато, сахадхаммена ваттаббасса уттарасса ва̄ абха̄вато ануттарам̣. ва̄нато тан̣ха̄то муттатта̄ саббасо апагататта̄ ва̄намутта̄. маханте сӣлаккхандха̄дике есанти гавесантӣти махесайо. ‘‘ити читта’’нтйа̄ди чхахи париччхедехи вибхатта̄нам̣ читта̄дӣнам̣ нигаманам̣.
нибба̄набхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
ити абхидхамматтхавибха̄винийа̄ на̄ма абхидхамматтхасан̇гахаван̣н̣ана̄йа
рӯпапариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.