5. вӣтхимуттапариччхедаван̣н̣ана̄
1. етта̄вата̄ вӣтхисан̇гахам̣ дассетва̄ ида̄ни вӣтхимуттасан̇гахам̣ дассетума̄рабханто а̄ха ‘‘вӣтхичиттавасенева’’нтйа̄ди. евам̣ йатха̄вуттанайена вӣтхичиттавасена паваттийам̣ пат̣исандхито апарабха̄ге чутипарийоса̄нам̣ паваттисан̇гахо на̄ма сан̇гахо удӣрито, ида̄ни таданантарам̣ сандхийам̣ пат̣исандхика̄ле, тада̄санната̄йа там̣гахан̣енева гахитачутика̄ле ча паваттисан̇гахо вуччатӣти йоджана̄.
бхӯмичатуккаван̣н̣ана̄
3. пун̃н̃асаммата̄ айа̄ йебхуййена апагатоти апа̄йо, сойева бхӯми бхаванти еттха сатта̄ти апа̄йабхӯми. анекавидхасампаттиадхит̣т̣ха̄ната̄йа собхана̄ гантаббато упападжджитаббато гатӣти сугати, ка̄матан̣ха̄сахачарита̄ сугати ка̄масугати, са̄йева бхӯмӣти ка̄масугатибхӯми. евам̣ сесесупи.
4. айато сукхато ниггатоти нирайо. тиро ан̃чита̄ти тираччха̄на̄, тесам̣ йони тираччха̄найони. йаванти та̄йа сатта̄ амиссита̄пи сама̄наджа̄тита̄йа миссита̄ вийа хонтӣти йони. са̄ пана аттхато кхандха̄нам̣ паваттивисесо. пакат̣т̣хена сукхато ита̄ гата̄ти пета̄, ниджджха̄матан̣хика̄дибхеда̄нам̣ пета̄нам̣ висайо петтивисайо. еттха пана тираччха̄найонипеттивисайаггахан̣ена кхандха̄нам̣йева гахан̣ам̣ тесам̣ та̄дисасса париччхиннока̄сасса абха̄вато. йаттха ва̄ те аран̃н̃апаббатапа̄да̄дике нибаддхава̄сам̣ васанти, та̄дисасса т̣ха̄насса васена ока̄сопи гахетаббо. на суранти иссарийакӣл̣а̄дӣхи на диббантӣти асура̄, пета̄сура̄. итаре пана на сура̄ сураппат̣ипаккха̄ти асура̄, идха ча пета̄сура̄намева гахан̣ам̣ итаресам̣ та̄ватим̣сесу гахан̣асса иччхитатта̄. татха̄ хи вуттам̣ а̄чарийена –
‘‘та̄ватим̣сесу девесу, вепачитта̄сура̄ гата̄’’ти; (на̄ма. пари. 438);
5. сатисӯрабха̄вабрахмачарийайогйата̄дигун̣ехи уккат̣т̣хаманата̄йа мано уссаннам̣ етесанти манусса̄. татха̄ хи парамасатинепакка̄диппатта̄ буддха̄дайопи мануссабхӯта̄йева. джамбудӣпава̄сино четтха ниппарийа̄йато манусса̄. техи пана сама̄нарӯпа̄дита̄йа саддхим̣ париттадӣпава̄сӣхи итарамаха̄дӣпава̄синопи ‘‘манусса̄’’ти вуччанти. локийа̄ пана ‘‘мануно а̄дикхаттийасса апаччам̣ путта̄ти манусса̄’’ти ваданти. манусса̄нам̣ нива̄сабхӯта̄ бхӯми идха манусса̄. евам̣ сесесупи.
чатӯсу маха̄ра̄джесу бхатти етесам̣, чатуннам̣ ва̄ маха̄ра̄джа̄нам̣ нива̄сат̣т̣ха̄набхӯте ча̄тумаха̄ра̄дже бхава̄ти ча̄тумаха̄ра̄джика̄. ма̄гхена ма̄н̣авена саддхим̣ теттим̣са сахапун̃н̃ака̄рино еттха ниббатта̄ти там̣сахачаритат̣т̣ха̄нам̣ теттим̣сам̣, тадева та̄ватим̣сам̣, там̣нива̄со етесанти та̄ватим̣са̄ти ваданти. йасма̄ пана ‘‘сахассам̣ ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ сахассам̣ та̄ватим̣са̄на’’нти (а. ни. 3.81) вачанато сесачаккава̄л̣есупи чхака̄ма̄вачарадевалока̄ аттхи, тасма̄ на̄маматтамева етам̣ тасса девалокасса̄ти гахетаббам̣. дуккхато йа̄та̄ апайа̄та̄ти йа̄ма̄. аттано сирисампаттийа̄ тусам̣ пӣтим̣ ита̄ гата̄ти тусита̄. нимма̄не рати етесанти нимма̄наратино. параниммитесу бхогесу аттано васам̣ ваттентӣти параниммитавасаваттино.
7. маха̄брахма̄нам̣ парича̄рикатта̄ тесам̣ парисати бхава̄ти брахмапа̄рисаджджа̄. тесам̣ пурохитат̣т̣ха̄не т̣хитатта̄ брахмапурохита̄. техи техи джха̄на̄дӣхи гун̣ависесехи брӯхита̄ паривуддха̄ти брахма̄но, ван̣н̣авантата̄йа чева дӣгха̄йуката̄дӣхи ча брахмапа̄рисаджджа̄дӣхи маханта̄ брахма̄ноти маха̄брахма̄но. тайопете пан̣ӣтаратанапабха̄вабха̄ситасама̄наталава̄сино.
8. упаримехи паритта̄ а̄бха̄ етесанти паритта̄бха̄. аппама̄н̣а̄ а̄бха̄ етесанти аппама̄н̣а̄бха̄. вала̄хакато виджджу вийа ито чито ча а̄бха̄ сарати ниссарати етесам̣ саппӣтикаджджха̄наниббаттаккхандхасанта̄натта̄ти а̄бхассара̄. дан̣д̣адӣпика̄йа ва̄ аччи вийа етесам̣ сарӣрато а̄бха̄ чхиджджитва̄ чхиджджитва̄ патантӣ вийа сарати ниссаратӣти а̄бхассара̄. йатха̄вутта̄йа ва̄ пабха̄йа а̄бха̄санасӣла̄ти а̄бхассара̄. етепи тайо пан̣ӣтаратанапабха̄вабха̄ситекаталава̄сино.
9. субха̄ти екаггхана̄ ачала̄ сарӣра̄бха̄ вуччати, са̄ упарибрахмехи паритта̄ етесанти париттасубха̄. аппама̄н̣а̄ субха̄ етесанти аппама̄н̣асубха̄. пабха̄самудайасан̇кха̄техи субхехи кин̣н̣а̄ а̄кин̣н̣а̄ти субхакин̣ха̄. ‘‘субха̄кин̣н̣а̄’’ти ча ваттаббе а̄-саддасса рассаттам̣, антиман̣а-ка̄расса ча ха-ка̄рам̣ катва̄ ‘‘субхакин̣ха̄’’ти вуттам̣. етепи пан̣ӣтаратанапабха̄вабха̄ситекаталава̄сино.
10. джха̄наппабха̄ваниббаттам̣ випулам̣ пхаламетесанти вехаппхала̄. сан̃н̃а̄вира̄габха̄вана̄ниббаттарӯпасантатиматтатта̄ наттхи сан̃н̃а̄, там̣мукхена вутта̄васеса̄ арӯпаккхандха̄ ча етесанти асан̃н̃а̄. тейева сатта̄ти асан̃н̃асатта̄. етепи пан̣ӣтаратанапабха̄вабха̄ситекаталава̄сино. суддха̄нам̣ ана̄га̄миараханта̄намева а̄ва̄са̄ти суддха̄ва̄са̄. анунайапат̣игха̄бха̄вато ва̄ суддхо а̄ва̄со етесанти суддха̄ва̄са̄, тесам̣ нива̄сабхӯмипи суддха̄ва̄са̄.
11. имесу пана пат̣хаматалава̄сино аппакена ка̄лена аттано т̣ха̄нам̣ на виджахантӣти авиха̄. дутийаталава̄сино на кеначи таппантӣти атаппа̄. татийаталава̄сино парамасундарарӯпатта̄ сукхена диссантӣти судасса̄. чатуттхаталава̄сино супарисуддхадассанатта̄ сукхена пассантӣти судассино. пан̃чаматалава̄сино пана уккат̣т̣хасампаттикатта̄ наттхи етесам̣ канит̣т̣хабха̄воти аканит̣т̣ха̄.
12. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатане паватта̄ пат̣хама̄руппавипа̄кабхӯтачатуккхандха̄ ева, техи париччхиннаока̄со ва̄ а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанабхӯми. евам̣ сесесупи.
13. путхуджджана̄, сота̄панна̄ ча сакада̄га̄мино ча̄пи пуггала̄ суддха̄ва̄сесу саббатха̄ на лаббхантӣти самбандхо. путхуджджана̄дӣнан̃ча пат̣иккхепена ана̄га̄миараханта̄намева таттха ла̄бхо вутто хоти.
14. сесат̣т̣ха̄несӯти суддха̄ва̄саапа̄йаасан̃н̃иваджджитесу сесат̣т̣ха̄несу арийа̄, анарийа̄пи ча лаббханти.
бхӯмичатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пат̣исандхичатуккаван̣н̣ана̄
16. оккантиккхан̣ети пат̣исандхиккхан̣е.
17. джа̄тийа̄ андхо джаччандхо. кин̃ча̄пи джа̄тиккхан̣е ан̣д̣аджаджала̄буджа̄ саббепи ачаккхука̄ва. татха̄пи чаккха̄диуппаджджана̄рахака̄лепи чаккхуппаттивибандхакакаммаппат̣иба̄хитаса̄маттхийена диннапат̣исандхина̄, итаренапи ва̄ каммена ануппа̄детаббачаккхуко сатто джаччандхо на̄ма. апаре пана ‘‘джаччандхоти пасӯтийам̣йева андхо, ма̄тукуччхийам̣ андхо хутва̄ никкхантоти аттхо, тена духетукатихетука̄нам̣ ма̄тукуччхийам̣ чаккхусса авипаджджанам̣ сиддха’’нти ваданти. джаччандха̄дӣнанти еттха а̄диггахан̣ена джаччабадхираджаччамӯгаджаччаджал̣аджаччумматтакапан̣д̣акаубхатобйан̃джанаканапум̣сакамамма̄дӣнам̣ сан̇гахо. апаре пана ‘‘екачче ахетукапат̣исандхика̄ авикалиндрийа̄ хутва̄ тхокам̣ вича̄ран̣апакатика̄ хонти, та̄диса̄нампи а̄дисаддена сан̇гахо’’ти ваданти. бхуммадеве сита̄ ниссита̄ таггатикатта̄ти бхуммассита̄. сукхасамуссайато винипа̄та̄ти винипа̄тика̄.
18. саббаттха̄пи ка̄масугатийанти девамануссавасена саттавидха̄йапи ка̄масугатийам̣.
21. тесӯти йатха̄вуттапат̣исандхийуттесу пуггалесу, апа̄йа̄дӣсу ва̄. а̄йуппама̄н̣аган̣ана̄йа нийамо наттхи кесан̃чи чира̄йукатта̄, кесан̃чи чиратара̄йукатта̄ ча. татха̄ча̄ху –
‘‘а̄па̄йикаманусса̄йу-
париччхедо на виджджати;
татха̄ хи ка̄ло мандха̄та̄,
йаккха̄ кечи чира̄йуно’’ти. –
апа̄йесу хи каммамева пама̄н̣ам̣, таттха ниббатта̄нам̣ йа̄ва каммам̣ накхӣйати. та̄ва чавана̄бха̄вато, татха̄ бхуммадева̄нам̣. тесупи хи ниббатта̄ кечи сатта̄ха̄дика̄лам̣ тит̣т̣ханти, кечи каппаматтампи, татха̄ манусса̄нампи када̄чи тесампи асан̇кхйеййа̄йукатта̄ када̄чи дасавасса̄йукатта̄. ‘‘йо чирам̣ джӣвати, со вассасатам̣ джӣвати, аппам̣ ва̄ бхиййо (дӣ. ни. 2.7; сам̣. ни. 1.145; а. ни. 7.74), дутийам̣ вассасатам̣ на па̄пун̣а̄тӣ’’ти идам̣ пана аджджатанака̄лике сандха̄йа вуттам̣.
22. дибба̄ни пан̃чавассасата̄нӣти манусса̄нам̣ пан̃н̃а̄са васса̄ни екадинам̣, таданурӯпато ма̄сасам̣ваччхаре париччхиндитва̄ диббаппама̄н̣а̄ни пан̃чавассасата̄ни а̄йуппама̄н̣ам̣ хоти. вуттампи четам̣ –
‘‘йа̄ни пан̃н̃а̄са васса̄ни, манусса̄нам̣ дино тахим̣;
тим̣сараттидиво ма̄со, ма̄са̄ два̄даса сам̣ваччхарам̣;
тена сам̣ваччхарена̄йу, диббам̣ пан̃часатам̣ мата’’нти.
мануссаган̣ана̄йа̄ти манусса̄нам̣ сам̣ваччхараган̣ана̄йа. тато чатуггун̣анти ча̄тумаха̄ра̄джика̄нам̣ пан̃н̃а̄сама̄нуссакавассапаримитам̣ дивасам̣, дибба̄ни ча пан̃чавассасата̄ни дигун̣ам̣ катва̄ диббавассасахасса̄ни та̄ватим̣са̄нам̣ самбхаватӣти евам̣ дивасасам̣ваччхарадигун̣авасена чатуггун̣ам̣, там̣ пана диббаган̣ана̄йа вассасахассам̣, мануссаган̣ана̄йа сат̣т̣хивассасатасахасса̄дхикатикот̣иппама̄н̣ам̣ хоти. тато чатуггун̣ам̣ йа̄ма̄нанти та̄ватим̣са̄нама̄йуппама̄н̣ато вуттанайена чатуггун̣ам̣, диббаган̣ана̄йа двисахассам̣, мануссаган̣ана̄йа чатта̄лӣсавассасатасахасса̄дхика̄ чуддаса вассакот̣ийо хонти. тато чатуггун̣ам̣ тусита̄нанти дибба̄ни чатта̄ри вассасахасса̄ни, мануссаган̣ана̄йа сат̣т̣хивассасатасахасса̄дхика̄ саттапан̃н̃а̄са вассакот̣ийо. тато чатуггун̣ам̣ нимма̄наратӣнанти дибба̄ни ат̣т̣хавассасахасса̄ни, мануссаган̣ана̄йа две вассакот̣исата̄ни чатта̄лӣсавассасатасахасса̄дхика̄ тим̣са вассакот̣ийо ча. тато чатуггун̣ам̣ параниммитавасаваттӣнанти дибба̄ни сол̣аса вассасахасса̄ни.
23. мануссаган̣анам̣ пана сайамева дассенто а̄ха ‘‘навасатан̃ча̄’’тйа̄ди. васса̄нам̣ самбандхи навасатам̣ екавӣса кот̣ийо, татха̄ сат̣т̣хи ча вассасатасахасса̄ни васаваттӣсу а̄йуппама̄н̣анти самбандхо.
25. дутийаджджха̄набхӯмийанти чатукканайавасена вуттам̣. тато парам̣ паваттийам̣, чаванака̄ле ча татха̄рӯпамева бхаван̇гачутивасена паваттитва̄ нируджджхатӣти йоджана̄.
29. тесӯти та̄хи гахитапат̣исандхикесу брахмесу. каппасса̄ти асан̇кхйеййакаппасса. на хи брахмапа̄рисаджджа̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ маха̄каппавасена а̄йупариччхедо самбхавати екакаппепи тесам̣ авина̄са̄бха̄вена парипун̣н̣акаппе асамбхавато. татха̄ хеса (висуддхи. 2.409) локо саттава̄ресу аггина̄ винассати, ат̣т̣хаме ва̄ре удакена, пуна саттава̄ресу аггина̄, ат̣т̣хаме ва̄ре удакена̄ти евам̣ ат̣т̣хасу ат̣т̣хакесу парипун̣н̣есу паччхиме ва̄ре ва̄тена винассати. таттха пат̣хамаджджха̄наталам̣ упа̄да̄йа аггина̄, дутийататийаджджха̄наталам̣ упа̄да̄йа удакена, чатуттхаджджха̄наталам̣ упа̄да̄йа ва̄тена винассати. вуттампи четам̣ –
‘‘сатта саттаггина̄ ва̄ра̄, ат̣т̣хаме ат̣т̣хаме дака̄;
чатусат̣т̣хи йада̄ пун̣н̣а̄, еко ва̄йуваро сийа̄.
‘‘аггина̄бхассара̄ хет̣т̣ха̄, а̄пена субхакин̣хато;
вехаппхалато ва̄тена, евам̣ локо винассатӣ’’ти. –
тасма̄ тин̣н̣ампи пат̣хамаджджха̄натала̄нам̣ екакаппепи авина̄са̄бха̄вато сакалакаппе тесам̣ самбхаво наттхӣти асан̇кхйеййакаппавасена тесам̣ а̄йупариччхедо дат̣т̣хаббо. дутийаджджха̄на̄диталато пат̣т̣ха̄йа пана парипун̣н̣асса маха̄каппасса васена, на асан̇кхйеййакаппавасена. асан̇кхйеййакаппоти ча йоджана̄йа̄мавиттха̄рато сетаса̄сапара̄сито вассасатавассасатаччайена екекабӣджасса харан̣ена са̄сапара̄сино париккхайепи аккхайасабха̄васса маха̄каппасса чатуттхабха̄го. со пана саттхарогадуббхиккха̄нам̣ ан̃н̃атарасам̣ват̣т̣ена бахӯсу вина̄самупагатесу авасит̣т̣хасаттасанта̄наппаваттакусалакамма̄нубха̄вена дасавассато пат̣т̣ха̄йа ануккамена асан̇кхйеййа̄йукаппама̄н̣есу саттесу пуна асаддхаммасама̄да̄навасена камена париха̄йитва̄ дасавасса̄йукесу джа̄тесу рога̄дӣнам̣ ан̃н̃атарасам̣ват̣т̣ена сатта̄нам̣ вина̄саппаттийа̄ва ‘‘айамеко антаракаппо’’ти евам̣ париччхиннасса антаракаппасса васена чатусат̣т̣хиантаракаппаппама̄н̣о хоти, ‘‘вӣсатиантаракаппаппама̄н̣о’’ти ча ваданти.
45. а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ упагаччхантӣти а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанӯпага̄.
49. екамева̄ти бхӯмито, джа̄тито, сампайуттадхаммато, сан̇кха̄рато ча сама̄намева. екаджа̄тийанти екасмим̣ бхаве.
пат̣исандхичатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
каммачатуккаван̣н̣ана̄
50. ида̄ни каммачатуккам̣ чатӯха̄ка̄рехи дассетум̣ ‘‘джанака’’нтйа̄ди а̄раддхам̣, джанайатӣти джанакам̣. упаттхамбхетӣти упаттхамбхакам̣. упагантва̄ пӣл̣етӣти упапӣл̣акам̣. упагантва̄ гха̄тетӣти упагха̄такам̣.
таттха пат̣исандхипаваттӣсу випа̄какат̣атта̄рӯпа̄нам̣ ниббаттака̄ кусала̄кусалачетана̄ джанакам̣ на̄ма. сайам̣ випа̄кам̣ ниббаттетум̣ асакконтампи каммантарасса чиратаравипа̄каниббаттане паччайабхӯтам̣, випа̄кассева ва̄ сукхадуккхабхӯтасса виччхедапаччайа̄нуппаттийа̄, упабрӯханапаччайуппаттийа̄ ча джанакаса̄маттхийа̄нурӯпам̣ чиратараппаваттипаччайабхӯтам̣ кусала̄кусалакаммам̣ упаттхамбхакам̣ на̄ма. каммантараджанитавипа̄касса бйа̄дхидха̄тусамата̄динимиттавиба̄дханена чиратараппаваттивинибандхакам̣ йам̣ кин̃чи каммам̣ упапӣл̣акам̣ на̄ма. дуббаласса пана каммасса джанакаса̄маттхийам̣ упахачча виччхедакапаччайуппа̄данена тасса випа̄кам̣ пат̣иба̄хитва̄ сайам̣ випа̄каниббаттакакаммам̣ упагха̄такам̣ на̄ма.
джанакопагха̄така̄нан̃хи айам̣ висесо – джанакам̣ каммантарасса випа̄кам̣ анупаччхиндитва̄ва випа̄кам̣ джанети, упагха̄такам̣ упаччхеданапуббаканти идам̣ та̄ва ат̣т̣хакатха̄су (висуддхи. 2.687; а. ни. ат̣т̣ха. 2.3.34) саннит̣т̣ха̄нам̣. апаре пана а̄чарийа̄ ‘‘упапӣл̣акакаммам̣ бахва̄ба̄дхата̄дипаччайопасам̣ха̄рена каммантарасса випа̄кам̣ антарантара̄ виба̄дхати. упагха̄такам̣ пана там̣ саббасо упаччхиндитва̄ ан̃н̃асса ока̄сам̣ дети, на пана сайам̣ випа̄каниббаттакам̣. еван̃хи джанакато имасса висесо супа̄кат̣о’’ти ваданти. киччавасена̄ти джананаупаттхамбханаупапӣл̣анаупаччхеданакиччавасена.
51. гаруканти маха̄са̄ваджджам̣, маха̄нубха̄ван̃ча ан̃н̃ена каммена пат̣иба̄хитум̣ асаккун̣еййакаммам̣. а̄саннанти маран̣ака̄ле ануссаритам̣, тада̄ катан̃ча. а̄чин̣н̣анти абхин̣хасо катам̣, екава̄рам̣ катва̄пи ва̄ абхин̣хасо сама̄севитам̣. кат̣атта̄камманти гарука̄дибха̄вам̣ асампаттам̣ катаматтатойева камманти ваттаббакаммам̣.
таттха кусалам̣ ва̄ хоту акусалам̣ ва̄, гарука̄гарукесу йам̣ гарукам̣ акусалапаккхе ма̄тугха̄така̄дикаммам̣, кусалапаккхе махаггатакаммам̣ ва̄, тадева пат̣хамам̣ випаччати сатипи а̄санна̄дикамме париттам̣ удакам̣ оттхаритва̄ гаччханто махогхо вийа. татха̄ хи там̣ ‘‘гарука’’нти вуччати. тасмим̣ асати дӯра̄саннесу йам̣ а̄саннам̣ маран̣ака̄ле ануссаритам̣, тадева пат̣хамам̣ випаччати, а̄саннака̄ле кате ваттаббамева наттхи. тасмимпи асати а̄чин̣н̣а̄на̄чин̣н̣есу ча йам̣ а̄чин̣н̣ам̣ сусӣлйам̣ ва̄, дуссӣлйам̣ ва̄, тадева пат̣хамам̣ випаччати. кат̣атта̄каммам̣ пана ладдха̄севанам̣ пурима̄нам̣ абха̄вена пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хатӣти гарукам̣ саббапат̣хамам̣ випаччати. гаруке асати а̄саннам̣, тасмимпи асати а̄чин̣н̣ам̣, тасмимпи асати кат̣атта̄каммам̣. тена̄ха ‘‘па̄када̄напарийа̄йена̄’’ти, випа̄када̄на̄нуккамена̄тйаттхо. абхидхамма̄вата̄ра̄дӣсу пана а̄саннато а̄чин̣н̣ам̣ пат̣хамам̣ випаччантам̣ катва̄ вуттам̣. йатха̄ пана гоган̣апарипун̣н̣асса ваджасса два̄ре виват̣е апарабха̄ге даммагавабалавагавесу сантесупи йо ваджадва̄расса а̄санно хоти, антамасо дуббаладжараггавопи, сойева пат̣хаматарам̣ никкхамати, евам̣ гарукато ан̃н̃есу кусала̄кусалесу сантесупи маран̣ака̄ласса а̄саннатта̄ а̄саннамева пат̣хамам̣ випа̄кам̣ детӣти идха там̣ пат̣хамам̣ вуттам̣.
52. дит̣т̣хадхаммо паччаккхабхӯто паччуппанно аттабха̄во, таттха ведитаббам̣ випа̄ка̄нубхаванавасена̄ти дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣. дит̣т̣хадхаммато анантарам̣ упападжджитва̄ ведитаббам̣ упападжджаведанӣйам̣. апаре апаре дит̣т̣хадхаммато ан̃н̃асмим̣ йаттха каттхачи аттабха̄ве ведитаббам̣ каммам̣ апара̄парийаведанӣйам̣. ахоси ева каммам̣, на тасса випа̄ко ахоси, аттхи, бхависсати ча̄ти евам̣ ваттаббакаммам̣ ахосикаммам̣.
таттха пат̣ипаккхехи анабхибхӯтата̄йа, паччайависесена пат̣иладдхависесата̄йа ча балавабха̄ваппатта̄ та̄дисасса пубба̄бхисан̇кха̄расса васена са̄тисайа̄ хутва̄ тасмим̣йева аттабха̄ве пхалада̄йинӣ пат̣хамаджаваначетана̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ на̄ма. са̄ хи вуттаппака̄рена балаваджанасанта̄не гун̣ависесайуттесу упака̄ра̄нупака̄равасаппаваттийа̄, а̄севана̄ла̄бхена аппавипа̄ката̄йа ча итарадвайам̣ вийа паваттасанта̄нупарама̄пеккхам̣, ока̄сала̄бха̄пеккхан̃ча каммам̣ на хотӣти идхева пуппхаматтам̣ вийа паваттивипа̄каматтам̣ ахетукапхалам̣ дети. аттхаса̄дхика̄ пана саттамаджаваначетана̄ саннит̣т̣ха̄пакачетана̄бхӯта̄ вуттанайена пат̣иладдхависеса̄ анантараттабха̄ве випа̄када̄йинӣ упападжджаведанӣйам̣ на̄ма. са̄ ча пат̣исандхим̣ датва̄ва паваттивипа̄кам̣ дети. пат̣исандхийа̄ пана адинна̄йа паваттивипа̄кам̣ детӣти наттхи. чути анантаран̃хи упападжджаведанӣйасса ока̄со. пат̣исандхийа̄ пана динна̄йа джа̄тисатепи паваттивипа̄кам̣ детӣти а̄чарийа̄. йатха̄вуттакаа̄ран̣авирахато дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄дибха̄вам̣ асампатта̄ а̄дипарийоса̄начетана̄нам̣ маджджхе паватта̄ пан̃ча четана̄ випа̄када̄насабха̄васса анупаччхиннатта̄ йада̄ када̄чи ока̄сала̄бхе сати пат̣исандхипаваттӣсу випа̄кам̣ абхиниппха̄дентӣ апара̄парийаведанийам̣ на̄ма. сакасакака̄ла̄тӣтам̣ пана пуримакаммадвайам̣, татийампи ча сам̣са̄раппаваттийа̄ воччхинна̄йа ахосикаммам̣ на̄ма.
па̄кака̄лавасена̄ти паччуппанне, таданантаре, йада̄ када̄чӣти евам̣ пурима̄нам̣ тин̣н̣ам̣ йатха̄париччхиннака̄лавасена, итарасса там̣ка̄ла̄бха̄вавасена ча. ахосикаммасса хи ка̄ла̄тиккаматова там̣ воха̄ро.
53. па̄кат̣ха̄навасена̄ти пат̣исандхийа̄ випаччанабхӯмивасена.
54. ида̄ни акусала̄дикамма̄нам̣ ка̄йакаммадва̄ра̄дивасена паваттим̣, там̣ниддесамукхена ча тесам̣ па̄н̣а̄типа̄та̄дивасена дасавидха̄дибхедан̃ча дассетум̣ ‘‘таттха акусала’’нтйа̄ди а̄раддхам̣. ка̄йадва̄ре паваттам̣ каммам̣ ка̄йакаммам̣. евам̣ вачӣкамма̄дӣни.
55. па̄н̣асса сан̣икам̣ патитум̣ адатва̄ атӣва па̄танам̣ па̄н̣а̄типа̄то. ка̄йава̄ча̄хи адиннасса а̄да̄нам̣ адинна̄да̄нам̣. метхунавӣтиккамасан̇кха̄тесу ка̄месу миччха̄ чаран̣ам̣ ка̄месу миччха̄ча̄ро.
таттха па̄н̣оти воха̄рато сатто, параматтхато джӣвитиндрийам̣. тасмим̣ па̄н̣е па̄н̣асан̃н̃ино джӣвитиндрийупаччхедакаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ вадхакачетана̄ па̄н̣а̄типа̄то. парабхан̣д̣е татха̄сан̃н̃ино тада̄да̄йакаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ тхеййачетана̄ адинна̄да̄нам̣. асаддхаммасеванавасена ка̄йадва̄раппаватта̄ агантаббат̣т̣ха̄навӣтиккамачетана̄ ка̄месумиччха̄ча̄ро на̄ма. сура̄па̄нампи еттхева сан̇гайхатӣти ваданти расасан̇кха̄тесу ка̄месу миччха̄ча̄рабха̄вато. ка̄йавин̃н̃аттисан̇кха̄те ка̄йадва̄рети ка̄йена адхиппа̄йавин̃н̃а̄панато, сайан̃ча ка̄йена вин̃н̃еййатта̄ ка̄йавин̃н̃аттисан̇кха̄те абхиккама̄диджанакачиттаджава̄йодха̄тва̄дхикакала̄пасса вика̄рабхӯте сантхамбхана̄дӣнам̣ сахака̄рӣка̄ран̣абхӯте чопанака̄йабха̄вато, камма̄нам̣ паваттимукхабха̄вато ча ка̄йадва̄расан̇кха̄те каммадва̄ре.
кин̃ча̄пи хи там̣там̣каммасахагатачиттуппа̄денева са̄ вин̃н̃атти джанӣйати. татха̄пи тасса̄ татха̄ паваттама̄на̄йа там̣самут̣т̣ха̄пакакаммасса ка̄йакамма̄дивоха̄ро хотӣти са̄ тассева паваттимукхабха̄вена ваттум̣ лаббхати. ‘‘ка̄йадва̄ре вуттито’’ти еттакейева вутте ‘‘йади евам̣ каммадва̄рававаттха̄нам̣ на сийа̄. ка̄йадва̄ре хи паваттам̣ ‘ка̄йакамма’нти вуччати, ка̄йакаммасса ча паваттимукхабхӯтам̣ ‘ка̄йадва̄ра’нти. па̄н̣а̄типа̄та̄дикам̣ пана ва̄ча̄йа а̄н̣а̄пентасса ка̄йакаммам̣ вачӣдва̄репи паваттатӣти два̄рена каммававаттха̄нам̣ на сийа̄, татха̄ муса̄ва̄да̄дим̣ ка̄йавика̄рена каронтасса вачӣкаммам̣ ка̄йадва̄репи паваттатӣти каммена два̄рававаттха̄нампи на сийа̄’’ти айам̣ чодана̄ паччупат̣т̣хеййа̄ти ба̄хуллавуттийа̄ ваваттха̄нам̣ дассетум̣ ‘‘ба̄хуллавуттито’’ти вуттам̣. ка̄йакамман̃хи ка̄йадва̄рейева бахулам̣ паваттати, аппам̣ вачӣдва̄ре, тасма̄ ка̄йадва̄рейева бахулам̣ паваттанато ка̄йакаммабха̄во сиддхо ваначарака̄дӣнам̣ ваначарака̄дибха̄во вийа. татха̄ ка̄йакаммамева йебхуййена ка̄йадва̄ре паваттати, на итара̄ни, тасма̄ ка̄йакаммасса йебхуййена еттхева паваттанато ка̄йакаммадва̄рабха̄во сиддхо бра̄хман̣ага̄ма̄дӣнам̣ бра̄хман̣ага̄ма̄дибха̄во вийа̄ти наттхи каммадва̄рававаттха̄не кочи вибандхоти айаметтха̄дхиппа̄йо.
56. муса̄ти абхӯтам̣ ваттху, там̣ таччхато ваданти етена̄ти муса̄ва̄до. писати са̄маггим̣ сан̃чун̣н̣ети виккхипати, пийабха̄вам̣ сун̃н̃ам̣ каротӣти ва̄ писун̣а̄. атта̄нампи парампи пхарусам̣ кароти, какачо вийа кхарасампхасса̄ти ва̄ пхаруса̄. сам̣ сукхам̣, хитан̃ча пхалати висарати вина̄сетӣти сампхам̣, аттано, паресан̃ча анупака̄рам̣ йам̣ кин̃чи, там̣ палапати етена̄ти сампхаппала̄по.
таттха абхӯтам̣ ваттхум̣ бхӯтато парам̣ вин̃н̃а̄петука̄масса татха̄ вин̃н̃а̄панаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ четана̄ муса̄ва̄до. со парасса аттхабхедакарова каммапатхо хоти, итаро каммамева. паресам̣ бхедака̄мата̄йа, аттаппийака̄мата̄йа ва̄ парабхедакаравачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ сам̣килит̣т̣хачетана̄ писун̣ава̄ча̄, са̄пи двӣсу бхиннесуйева каммапатхо. парасса маммаччхедакаравачӣпайогасамут̣т̣ха̄пика̄ екантапхарусачетана̄ пхарусава̄ча̄. на хи читтасан̣хата̄йа сати пхарусава̄ча̄ на̄ма хоти. сӣта̄харан̣а̄дианаттхавин̃н̃а̄панаппайогасамут̣т̣ха̄пика̄ сам̣килит̣т̣хачетана̄ сампхаппала̄по, со пана парехи тасмим̣ анаттхе гахитейева каммапатхо. вачӣвин̃н̃аттисан̇кха̄те вачӣдва̄рети ва̄ча̄йа адхиппа̄йам̣ вин̃н̃а̄пети, сайан̃ча ва̄ча̄йа вин̃н̃а̄йатӣти вачӣвин̃н̃аттисан̇кха̄те вачӣбхедакараппайогасамут̣т̣ха̄пакачиттасамут̣т̣ха̄напатхавӣдха̄тва̄дхикакала̄пасса вика̄рабхӯте чопанава̄ча̄бха̄вато, камма̄нам̣ паваттимукхабха̄вато ча вачӣдва̄расан̇кха̄те каммадва̄ре. ба̄хуллавуттитоти идам̣ вуттанайамева.
57. парасампаттим̣ абхимукхам̣ джха̄йати лобхавасена чинтетӣти абхиджджха̄. бйа̄паджджати хитасукхам̣ етена̄ти бйа̄па̄до. миччха̄ випарӣтато пассатӣти миччха̄дит̣т̣хи.
таттха ‘‘ахо вата идам̣ мама сийа̄’’ти евам̣ парабхан̣д̣а̄бхиджджха̄йанам̣ абхиджджха̄, са̄ парабхан̣д̣асса аттано на̄маненева каммапатхо хоти. ‘‘ахо вата̄йам̣ сатто винассеййа̄’’ти евам̣ манопадосо бйа̄па̄до. ‘‘наттхи динна’’нтйа̄дина̄ найена випарӣтадассанам̣ миччха̄дит̣т̣хи. еттха пана наттхикаахетукаакирийадит̣т̣хӣхийева каммапатхабхедо. имесам̣ пана ан̇га̄диваваттха̄навасена папан̃чо таттха таттха (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 1.8; дха. са. ат̣т̣ха. 1 акусалакаммапатхакатха̄; па̄ра̄. ат̣т̣ха. 2.172) а̄гатанайена дат̣т̣хаббо. ан̃н̃атра̄пи вин̃н̃аттийа̄ти ка̄йавачӣвин̃н̃аттим̣ вина̄пи, там̣ асамут̣т̣ха̄петва̄пӣтйаттхо. вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакачиттасампайутта̄ четтха абхиджджха̄дайо четана̄паккхика̄ва хонти.
58. досамӯлена джа̄йантӣти сахаджа̄та̄дипаччайена досасан̇кха̄тамӯлена, досамӯлакачиттена ва̄ джа̄йанти, на лобхамӯла̄дӣхи. хасама̄на̄пи хи ра̄джа̄но досачиттенева па̄н̣авадхам̣ а̄н̣а̄пенти, татха̄ пхарусава̄ча̄бйа̄па̄десупи йатха̄рахам̣ дат̣т̣хаббам̣. миччха̄дассанасса абхинивиситаббаваттхӯсу лобхапуббан̇гамамева абхинивисанато а̄ха ‘‘миччха̄дит̣т̣хи ча лобхамӯлена̄’’ти. сеса̄ни чатта̄рипи двӣхи мӯлехи самбхавантӣти йо та̄ва абхиматам̣ ваттхум̣, анабхиматам̣ ва̄ аттабандхупаритта̄н̣а̄диппайоджанам̣ сандха̄йа харати, тасса адинна̄да̄нам̣ лобхамӯлена хоти. вераниййа̄танаттхам̣ харантасса досамӯлена. нӣтипа̄т̣хакаппама̄н̣ато дут̣т̣ханиггахан̣аттхам̣ парасантакам̣ харанта̄нам̣ ра̄джӯнам̣, бра̄хман̣а̄нан̃ча ‘‘саббамидам̣ бра̄хман̣а̄нам̣ ра̄джӯхи диннам̣, тесам̣ пана саббадуббалабха̄вена ан̃н̃е парибхун̃джанти, аттасантакамева бра̄хман̣а̄ парибхун̃джантӣ’’тйа̄дӣни ватва̄ сакасан̃н̃а̄йа евам̣ йам̣ кин̃чи харанта̄нам̣, каммапхаласамбандха̄пава̄дӣнан̃ча мохамӯлена. евам̣ муса̄ва̄да̄дӣсупи йатха̄рахам̣ йоджетаббам̣.
63. чхасу а̄рамман̣есу тивидхакаммавасена уппаджджама̄нампетам̣ тивидханийамена уппаджджатӣти а̄ха ‘‘татха̄ да̄насӣлабха̄вана̄васена̄’’ти. дасадха̄ ниддисийама̄на̄нам̣ хи двиннам̣, пуна двиннам̣, тин̣н̣ан̃ча йатха̄ккамам̣ да̄на̄дӣсу тӣсвева сан̇гахо. ка̄ран̣ам̣ панеттха парато ваккха̄ма. чхал̣а̄рамман̣есу пана тивидхакаммадва̄ресу ча несам̣ паваттийоджана̄ ат̣т̣хакатха̄дӣсу (дха. са. ат̣т̣ха. 156-159) а̄гатанайена гахетабба̄.
65. дӣйати етена̄ти да̄нам̣, паричча̄гачетана̄. евам̣ сесесупи. сӣлатӣти сӣлам̣, ка̄йавачӣкамма̄ни сама̄дахати, самма̄ т̣хапетӣтйаттхо, сӣлайати ва̄ упадха̄ретӣти сӣлам̣, упадха̄ран̣ам̣ панеттха кусала̄нам̣ адхит̣т̣ха̄набха̄во. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘сӣле патит̣т̣ха̄йа̄’’тйа̄ди (сам̣. ни. 1.23, 192). бха̄вети кусале дхамме а̄севати вад̣д̣хети ета̄йа̄ти бха̄вана̄. апача̄йати пӯджа̄васена са̄мӣчим̣ кароти етена̄ти апача̄йанам̣. там̣там̣киччакаран̣е бйа̄ват̣асса бха̄во веййа̄ваччам̣. аттано санта̄не ниббатта̄ патти дӣйати етена̄ти паттида̄нам̣. паттим̣ анумодати ета̄йа̄ти патта̄нумодана̄. дхаммам̣ сун̣анти етена̄ти дхаммассаванам̣. дхаммам̣ десенти ета̄йа̄ти дхаммадесана̄. дит̣т̣хийа̄ уджукаран̣ам̣ дит̣т̣хиджукаммам̣.
таттха са̄нусайасанта̄навато паресам̣ пӯджа̄нуггахака̄мата̄йа аттано виджджама̄наваттхупариччаджанавасаппаваттачетана̄ да̄нам̣ на̄ма, да̄наваттхупарийесанавасена, диннасса соманассачиттена ануссаран̣авасена ча паватта̄ пуббапаччха̄бха̄гачетана̄ еттхева самодха̄нам̣ гаччханти. евам̣ сесесупи йатха̄рахам̣ дат̣т̣хаббам̣. ниччасӣла̄дивасена пан̃ча, ат̣т̣ха, даса ва̄ сӣла̄ни сама̄дийантасса, парипӯрентасса, асама̄дийитва̄пи сампаттака̄йавачӣдуччаритато вирамантасса, паббаджантасса, упасампадама̄л̣аке сам̣варам̣ сама̄дийантасса, чатупа̄рисуддхисӣлам̣ парипӯрентасса ча паваттачетана̄ сӣлам̣ на̄ма. чатта̄лӣса̄йа каммат̣т̣ха̄несу, кхандха̄дӣсу ча бхӯмӣсу парикаммасаммасанавасаппаватта̄ аппанам̣ аппатта̄ готрабхупарийоса̄начетана̄ бха̄вана̄ на̄ма, нираваджджавиджджа̄дипарийа̄пун̣аначетана̄пи еттхева самодха̄нам̣ гаччхати.
вайаса̄, гун̣ехи ча джет̣т̣ха̄нам̣ чӣвара̄дӣсу пачча̄са̄рахитена асам̣килит̣т̣хаджджха̄сайена паччут̣т̣ха̄наа̄сана̄бхинӣха̄ра̄дивидхина̄ бахума̄накаран̣ачетана̄ апача̄йанам̣ на̄ма. тесамева, гила̄на̄нан̃ча йатха̄вуттаджджха̄сайена там̣там̣киччакаран̣ачетана̄ веййа̄ваччам̣ на̄ма. аттано санта̄не ниббаттасса пун̃н̃асса парехи са̄дха̄ран̣абха̄вам̣ пачча̄сӣсаначетана̄ паттида̄нам̣ на̄ма. парехи диннасса, адиннассапи ва̄ пун̃н̃асса маччхерамалавиниссат̣ена читтена аббха̄нумоданачетана̄ патта̄нумодана̄ на̄ма. евамимам̣ дхаммам̣ сутва̄ таттха вуттанайена пат̣ипаджджанто ‘‘локийалокуттарагун̣ависесасса бха̄гӣ бхависса̄ми, бахуссуто ва̄ хутва̄ паресам̣ дхаммадесана̄дӣхи анугган̣хисса̄мӣ’’ти евам̣ аттано, паресам̣ ва̄ хитапхаран̣авасаппаваттена асам̣килит̣т̣хаджджха̄сайена хитӯпадесасаваначетана̄ дхаммассаванам̣ на̄ма, нираваджджавиджджа̄дисаваначетана̄пи еттхева сан̇гайхати. ла̄бхасакка̄ра̄динирапеккхата̄йа йонисо манаси карото хитӯпадесачетана̄ дхаммадесана̄ на̄ма, нираваджджавиджджа̄диупадисаначетана̄пи еттхева сан̇гахам̣ гаччхати. ‘‘аттхи динна’’нтйа̄динайаппаваттасамма̄дассанавасена дит̣т̣хийа̄ уджукаран̣ам̣ дит̣т̣хиджукаммам̣ на̄ма.
йади евам̣ н̃а̄н̣авиппайуттачиттуппа̄дасса дит̣т̣хиджукаммапун̃н̃акирийабха̄во на лаббхатӣти? но на лаббхати пуримапаччхимачетана̄нампи там̣там̣пун̃н̃акирийа̄свева сан̇ган̣ханато. кин̃ча̄пи хи уджукаран̣авела̄йам̣ н̃а̄н̣асампайуттамева читтам̣ хоти, пуримапаччха̄бха̄ге пана н̃а̄н̣авиппайуттампи самбхаватӣти тассапи дит̣т̣хиджукаммабха̄во упападжджатӣти аламатиппапан̃чена.
имесу пана дасасу паттида̄на̄нумодана̄ да̄не сан̇гахам̣ гаччханти там̣сабха̄ватта̄. да̄нампи хи исса̄маччхера̄нам̣ пат̣ипаккхам̣, етепи. тасма̄ сама̄наппат̣ипаккхата̄йа екалаккхан̣атта̄ те да̄намайапун̃н̃акирийаваттхумхи сан̇гайханти. апача̄йанавеййа̄вачча̄сӣламайапун̃н̃ева сан̇гайханти ча̄риттасӣлабха̄вато. десана̄саванадит̣т̣хиджука̄ пана кусаладхамма̄севанабха̄вато бха̄вана̄майе сан̇гахам̣ гаччхантӣти (дӣ. ни. т̣ӣ. 3.305) а̄чарийадхаммапа̄латтхерена вуттам̣. апаре пана ‘‘десенто, сун̣анто ча десана̄нуса̄рена н̃а̄н̣ам̣ песетва̄ лаккхан̣а̄ни пат̣ивиджджха пат̣ивиджджха десети, сун̣а̄ти ча, та̄ни ча десана̄савана̄ни пат̣иведхамева̄харантӣти десана̄савана̄бха̄вана̄майе сан̇гахам̣ гаччхантӣ’’ти ваданти. дхаммада̄насабха̄вато десана̄ да̄намайе сан̇гахам̣ гаччхатӣтипи сакка̄ ваттум̣. татха̄ хи вуттам̣ ‘‘саббада̄нам̣ дхаммада̄нам̣ джина̄тӣ’’ти (дха. па. 354). татха̄ дит̣т̣хиджукаммам̣ саббаттха̄пи саббесам̣ нийаманалаккхан̣атта̄. да̄на̄дӣсу хи йам̣ кин̃чи ‘‘аттхи динна’’нтйа̄динайаппаватта̄йа самма̄дит̣т̣хийа̄ висодхитам̣ махаппхалам̣ хоти маха̄нисам̣сам̣, еван̃ча катва̄ дӣгханика̄йат̣т̣хакатха̄йам̣ (дӣ. ни. ат̣т̣ха. 3.305; дха. са. ат̣т̣ха. 156-159 пун̃н̃а̄кирийаваттха̄дикатха̄) ‘‘дит̣т̣хиджукаммам̣ саббесам̣ нийамалаккхан̣а’’нти вуттам̣. евам̣ да̄насӣлабха̄вана̄васена тӣсу итаресам̣ сан̇ган̣ханато сан̇кхепато тивидхамева пун̃н̃акирийаваттху хотӣти дат̣т̣хаббам̣, татха̄ чева а̄чарийена хет̣т̣ха̄ дасситам̣.
67. манокаммамева вин̃н̃аттисамут̣т̣ха̄пакатта̄бха̄вена ка̄йадва̄ра̄дӣсу аппаваттанато. тан̃ча рӯпа̄вачаракусалам̣ бха̄вана̄майам̣ да̄на̄дивасена аппаваттанато. аппана̄ппаттам̣ пуббабха̄гаппаватта̄нам̣ ка̄ма̄вачарабха̄вато. джха̄нан̇габхедена̄ти пат̣ипада̄дибхедато анекавидхаттепи ан̇га̄тиккамавасена ниббаттаджджха̄нан̇габхедато пан̃чавидхам̣ хоти.
68. а̄рамман̣абхедена̄ти касин̣уггха̄т̣има̄ка̄сам̣, а̄ка̄сависайам̣ мано, тадабха̄во, тада̄ламбам̣ вин̃н̃а̄н̣анти чатуббидханти имесам̣ чатуннам̣ а̄рамман̣а̄нам̣ бхедена.
69. еттха̄ти имесу па̄кат̣т̣ха̄навасена чатуббидхесу каммесу. уддхаччарахитанти уддхаччасахагатачетана̄рахитам̣ ека̄дасавидхам̣ акусалакаммам̣. ким̣ панеттха ка̄ран̣ам̣ адхимоккхавирахена саббадуббалампи вичикиччха̄сахагатам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати, адхимоккхасампайогена тато балавантампи уддхаччасахагатам̣ на̄кад̣д̣хатӣти? пат̣исандхида̄насабха̄ва̄бха̄вато. балавам̣ а̄кад̣д̣хати, дуббалам̣ на̄кад̣д̣хатӣти хи айам̣ вича̄ран̣а̄ пат̣исандхида̄насабха̄весуйева. йасса пана пат̣исандхида̄насабха̄войева наттхи, на тасса балавабха̄во пат̣исандхиа̄кад̣д̣хане ка̄ран̣ам̣.
катхам̣ панетам̣ вин̃н̃а̄таббам̣ уддхаччасахагатасса пат̣исандхида̄насабха̄во наттхӣти? дассаненапаха̄таббесу ана̄гататта̄. тивидха̄ хи акусала̄ дассанена паха̄табба̄, бха̄вана̄йа паха̄табба̄, сийа̄ дассанена паха̄табба̄, сийа̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄ти. таттха дит̣т̣хисахагатавичикиччха̄сахагатачиттуппа̄да̄ дассанена паха̄табба̄ на̄ма пат̣хамам̣ нибба̄надассанавасена ‘‘дассана’’нти ладдхана̄мена сота̄паттимаггена паха̄таббатта̄. уддхаччасахагатачиттуппа̄до бха̄вана̄йа паха̄таббо на̄ма аггамаггена паха̄таббатта̄. упаримаггаттайан̃хи пат̣хамамаггена дит̣т̣ханибба̄не бха̄вана̄васена паваттанато ‘‘бха̄вана̄’’ти вуччати. дит̣т̣хивиппайуттадоманассасахагатачиттуппа̄да̄ пана сийа̄ дассанена паха̄табба̄, сийа̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄ тесам̣ апа̄йаниббаттака̄ваттха̄йа пат̣хамамаггена, сесабахала̄бахала̄ваттха̄йа упаримаггехи пахӣйама̄натта̄. таттха сийа̄ дассанена паха̄таббампи дассанена паха̄таббаса̄ман̃н̃ена идха ‘‘дассанена паха̄табба’’нти вохаранти.
йади ча уддхаччасахагатам̣ пат̣исандхим̣ дадеййа, тада̄ акусалапат̣исандхийа̄ сугатийам̣ асамбхавато апа̄йесвева дадеййа. апа̄йагаманӣйан̃ча авассам̣ дассанена паха̄таббам̣ сийа̄. итаратха̄ апа̄йагаманӣйасса аппахӣнатта̄ секкха̄нам̣ апа̄йуппатти а̄паджджати, на ча панетам̣ йуттам̣ ‘‘чатӯхапа̄йехи ча виппамутто (кху. па̄. 6.11; су. ни. 234), авинипа̄тадхаммо’’ти (па̄ра̄. 21; сам̣. ни. 5.998) а̄дивачанехи саха вируджджханато. сати ча панетасса дассанена паха̄таббабха̄ве ‘‘сийа̄ дассанена паха̄табба̄’’ти имасса вибхан̇ге ваттаббам̣ сийа̄, на ча панетам̣ вуттанти. атха сийа̄ ‘‘апа̄йага̄минийо ра̄го досо мохо тадекат̣т̣ха̄ ча килеса̄’’ти евам̣ дассанена паха̄таббесу вуттатта̄ уддхаччасахагатачетана̄йа таттха сан̇гахо сакка̄ ваттунти. там̣ на, тасса екантато бха̄вана̄йа паха̄таббабха̄вена вуттатта̄. вуттан̃хетам̣ – ‘‘катаме дхамма̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄? уддхаччасахагато читтуппа̄до’’ти (дха. са. 1406), тасма̄ дассанена паха̄таббесу авачанам̣ имасса пат̣исандхида̄на̄бха̄вам̣ са̄дхети. нану ча пат̣исамбхида̄вибхан̇ге –
‘‘йасмим̣ самайе акусалам̣ читтам̣ уппаннам̣ хоти упеккха̄сахагатам̣ уддхаччасампайуттам̣ рӯпа̄рамман̣ам̣ ва̄…пе… дхамма̄рамман̣ам̣ ва̄, йам̣ йам̣ ва̄ пана̄раббха тасмим̣ самайе пхассо хоти…пе… авиккхепо хоти, име дхамма̄ акусала̄. имесу дхаммесу н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄, тесам̣ випа̄ке н̃а̄н̣ам̣ аттхапат̣исамбхида̄’’ти (вибха. 730-731) –
евам̣ уддхаччасахагатачиттуппа̄дам̣ уддхаритва̄ тасса випа̄копи уддхат̣оти катхамасса пат̣исандхида̄на̄бха̄во сампат̣иччхитабботи? на̄йам̣ пат̣исандхида̄нам̣ сандха̄йа уддхат̣о. атха кхо паваттивипа̄кам̣ сандха̄йа. пат̣т̣ха̄не пана –
‘‘сахаджа̄та̄ дассанена паха̄табба̄ четана̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо, на̄на̄ккхан̣ика̄ дассанена паха̄табба̄ четана̄ випа̄ка̄нам̣ кхандха̄нам̣, кат̣атта̄ ча рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.89) –
дассанена паха̄таббачетана̄йа ева сахаджа̄тана̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄вам̣ уддхаритва̄ ‘‘сахаджа̄та̄ бха̄вана̄йа паха̄табба̄ четана̄ читтасамут̣т̣ха̄на̄нам̣ рӯпа̄нам̣ каммапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 2.8.89) бха̄вана̄йа паха̄таббачетана̄йа сахаджа̄такаммапаччайабха̄вова уддхат̣о, на пана на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во, на ча на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайам̣ вина̄ пат̣исандхиа̄кад̣д̣ханам̣ аттхи, тасма̄ наттхи тасса саббатха̄пи пат̣исандхида̄нанти. йам̣ панеке ваданти ‘‘уддхаччачетана̄ убхайавипа̄кампи на дети пат̣т̣ха̄не на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄васса ануддхат̣атта̄’’ти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ пат̣исамбхида̄вибхан̇ге уддхаччасахагата̄нампи паваттивипа̄касса уддхат̣атта̄, пат̣т̣ха̄не ча пат̣исандхивипа̄кабха̄вамева сандха̄йа на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄васса ануддхат̣атта̄. йади хи паваттивипа̄кам̣ сандха̄йа на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во вуччеййа, тада̄ пат̣исандхивипа̄камписса ман̃н̃еййунти лаббхама̄нассапи паваттивипа̄касса васена на̄на̄ккхан̣икакаммапаччайабха̄во на вутто, тасма̄ на сакка̄ тасса паваттивипа̄кам̣ нива̄ретум̣. тена̄ха ‘‘паваттийам̣ пана̄’’тйа̄ди. а̄чарийабуддхамитта̄дайо пана аттхи уддхаччасахагатам̣ бха̄вана̄йа паха̄таббампи. аттхи на бха̄вана̄йа паха̄таббампи, тесу бха̄вана̄йа паха̄таббам̣ секкхасанта̄наппаваттам̣, итарам̣ путхуджджанасанта̄наппаваттам̣, пхалада̄нан̃ча путхуджджанасанта̄наппаваттассева на итарасса̄ти евам̣ уддхаччасахагатам̣ двидха̄ вибхаджитва̄ екасса убхайавипа̄када̄нам̣, екасса саббатха̄пи випа̄ка̄бха̄вам̣ ван̣н̣енти. йо панеттха тесам̣ виниччхайо, йан̃ча тасса нира̄каран̣ам̣, йан̃ча саббатха̄пи випа̄ка̄бха̄вава̄дӣнам̣ матапат̣иккхепанам̣ идха авуттам̣, там̣ саббам̣ параматтхаман̃джӯса̄дӣсу, висесато ча абхидхамматтхавика̄синийа̄ на̄ма абхидхамма̄вата̄расам̣ван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайена ведитаббам̣.
саббаттха̄пи ка̄малокети сугатидуггативасена саббасмимпи ка̄малоке. йатха̄раханти два̄ра̄рамман̣а̄нурӯпам̣. апа̄йесупи йам̣ на̄гасупан̣н̣а̄дӣнам̣ маха̄сампаттивисайам̣ випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣, йан̃ча нирайава̄сӣнам̣ маха̄моггалла̄наттхерадассана̄дӣсу уппаджджати випа̄кавин̃н̃а̄н̣ам̣, там̣ кусалакаммассева пхалам̣. на хи акусаласса ит̣т̣хавипа̄ко самбхавати. вуттан̃хетам̣ ‘‘ат̣т̣ха̄наметам̣, бхиккхаве, анавака̄со, йам̣ акусаласса каммасса ит̣т̣хо канто випа̄ко сам̣виджджатӣ’’ти (ма. ни. 3.131; а. ни. 1.284-286; вибха. 809), тасма̄ кусалакаммам̣ апа̄йесупи ахетукавипа̄ка̄ни джанети. ан̃н̃абхӯмикасса ча каммасса ан̃н̃абхӯмикавипа̄ка̄бха̄вато ка̄мавира̄габха̄вана̄йа ка̄матан̣ха̄висайавин̃н̃а̄н̣уппа̄дана̄йогато екантасадисавипа̄катта̄ ча махаггата̄нуттаракусала̄нам̣ рӯпа̄вачаракаммена ахетукавипа̄куппаттийа̄ абха̄вато рӯпалокепи йатха̄рахам̣ рӯпа̄дивисайа̄ни та̄ни абхиниппха̄детӣти вуттам̣ ‘‘саббаттха̄пи ка̄малоке’’тйа̄ди.
71. евам̣ пана випаччантам̣ каммам̣ сол̣асакадва̄дасакаат̣т̣хакавасена тидха̄ випаччатӣти дассетум̣ ‘‘таттха̄пи’’тйа̄ди вуттам̣. таттха̄пӣти евам̣ випаччама̄непи кусалакамме. уккат̣т̣ханти кусалапарива̄рала̄бхато, паччха̄ а̄севанаппаваттийа̄ ва̄ висит̣т̣хам̣. йан̃хи каммам̣ аттано паваттика̄ле пуримапаччха̄бха̄гаппаваттехи кусалакаммехи парива̄ритам̣, паччха̄ ва̄ а̄севанала̄бхена самуда̄чин̣н̣ам̣. там̣ уккат̣т̣хам̣. йам̣ пана каран̣ака̄ле акусалакаммехи парива̄ритам̣, паччха̄ ва̄ ‘‘дуккат̣аметам̣ майа̄’’ти виппат̣иса̄руппа̄данена парибха̄витам̣, там̣ омаканти дат̣т̣хаббам̣.
пат̣исандхинти екамева пат̣исандхим̣. на хи екена каммена анека̄су джа̄тӣсу пат̣исандхи хоти, паваттивипа̄ко пана джа̄тисатепи джа̄тисахассепи хоти. йатха̄ха ‘‘тираччха̄нагате да̄нам̣ датва̄ сатагун̣а̄ даккхин̣а̄ па̄т̣икан̇кхитабба̄’’ти (ма. ни. 3.379). йасма̄ панеттха н̃а̄н̣ам̣ джаччандха̄дивипаттинимиттасса мохасса, сабба̄кусалассева ва̄ пат̣ипаккхам̣, тасма̄ там̣сампайуттам̣ каммам̣ джаччандха̄дивипаттипаччайам̣ на хотӣти тихетукам̣ атидуббалампи сама̄нам̣ духетукапат̣исандхимева а̄кад̣д̣хати, на̄хетукам̣. духетукан̃ча каммам̣ н̃а̄н̣асампайога̄бха̄вато н̃а̄н̣апхалуппа̄дане асаматтхам̣, йатха̄ там̣ алобхасампайога̄бха̄вато алобхапхалуппа̄дане асаматтхам̣ акусалакамманти там̣ атиуккат̣т̣хампи сама̄нам̣ духетукамева пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати, на тихетуканти вуттам̣ ‘‘тихетукамомакам̣ духетукамуккат̣т̣хан̃ча̄’’тйа̄ди.
еттха сийа̄ – йатха̄ пат̣исамбхида̄магге ‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣асампайутте ат̣т̣ханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хотӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.231) кусаласса каммасса джаванаккхан̣е тин̣н̣ам̣, никантиккхан̣е двиннам̣, пат̣исандхиккхан̣е тин̣н̣ан̃ча хетӯнам̣ васена ат̣т̣ханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ н̃а̄н̣асампайуттӯпапатти, татха̄ ‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте чханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хотӣ’’ти (пат̣и. ма. 1.233) джаванаккхан̣е двиннам̣, никантиккхан̣е двиннам̣, пат̣исандхиккхан̣е двиннан̃ча хетӯнам̣ васена чханнам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ н̃а̄н̣авиппайуттӯпапатти вутта̄, евам̣ ‘‘гатисампаттийа̄ н̃а̄н̣авиппайутте саттаннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄ упапатти хотӣ’’ти тихетукакаммена духетукапат̣исандхийа̄ авуттатта̄ наттхи тихетукасса духетукапат̣исандхиа̄кад̣д̣хананти? найидамевам̣ духетукомакакаммена ахетукапат̣исандхийа̄ вийа тихетукомакакаммена са̄маттхийа̄нурӯпато духетукапат̣исандхийа̄ва да̄таббатта̄, каммасариккхакавипа̄кадассаттхам̣ пана маха̄тхерена са̄васесо па̄т̣хо като. итаратха̄ ‘‘чатуннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄’’ти вачана̄бха̄вато духетукакаммена ахетукӯпапаттийа̄пиабха̄во а̄паджджати, тасма̄ йатха̄ сугатийам̣ джаччандхабадхира̄дивипаттийа̄ ахетукӯпапаттим̣ ваджджетва̄ гатисампаттийа̄ сахетукӯпапаттидассанаттхам̣ духетукӯпапатти ева уддхат̣а̄, на ахетукӯпапатти, евам̣ каммасариккхакавипа̄кадассанаттхам̣ тихетукакаммена тихетукӯпапатти ева уддхат̣а̄, на духетукӯпапатти, на пана алаббханатоти дат̣т̣хаббам̣.
74. евам̣ ека̄йа четана̄йа сол̣аса випа̄ка̄ни еттхева два̄дасакамагго ахетукат̣т̣хакампӣти паваттасса типит̣акачӯл̣ана̄гаттхерава̄дасса васена випа̄каппаваттим̣ дассетва̄ ида̄ни ека̄йа четана̄йа два̄даса випа̄ка̄ни еттхева дасакамагго ахетукат̣т̣хакампӣти а̄гатасса морава̄пӣва̄сӣмаха̄дхаммараккхитаттхерава̄дассапи васена дассетум̣ асан̇кха̄рам̣ сасан̇кха̄равипа̄ка̄нӣ’’тйа̄ди вуттам̣. йатха̄ мукхе чалите а̄да̄сатале мукханимиттам̣ чалати, евам̣ асан̇кха̄ракусаласса асан̇кха̄равипа̄кова хоти, на сасан̇кха̄роти евам̣ а̄гаманатова сан̇кха̄рабхедоти айаметтха̄дхиппа̄йо. йасма̄ пана випа̄касса сан̇кха̄рабхедо паччайавасена иччхито, на каммавасена, тасма̄ еса кечива̄до като.
тесанти тесам̣ евам̣ва̄дӣнам̣. йатха̄ккаманти тихетукуккат̣т̣ха̄дӣнам̣ ануккамена. два̄даса випа̄ка̄нӣти тихетукуккат̣т̣хаасан̇кха̄рикасасан̇кха̄рикакаммасса васена йатха̄ккамам̣ сасан̇кха̄рикачатуккаваджджита̄ни, асан̇кха̄рикачатуккаваджджита̄ни ча два̄даса випа̄ка̄ни, татха̄ тихетукомакасса, духетукуккат̣т̣хасса ча каммасса васена духетукасасан̇кха̄радвайаваджджита̄ни, духетука̄сан̇кха̄радвайаваджджита̄ни ча даса випа̄ка̄ни, духетукомакасса васена духетукадвайаваджджита̄ни ча ат̣т̣ха випа̄ка̄ни йатха̄вуттасса ‘‘тихетукамуккат̣т̣ха’’нтйа̄дина̄ вуттанайасса ануса̄рена ануссаран̣ена йатха̄самбхавам̣ тасса тасса самбхава̄нурӯпато уддисе.
75. парито аттам̣ кхан̣д̣итам̣ вийа аппа̄нубха̄ванти париттам̣. пакат̣т̣хабха̄вам̣ нӣтанти пан̣ӣтам̣, убхиннам̣ маджджхе бхавам̣ маджджхимам̣. таттха ‘‘пат̣иладдхаматтам̣ ана̄севитам̣ паритта’’нти ависесатова ат̣т̣хакатха̄йам̣ вуттам̣, татха̄ ‘‘на̄тисубха̄витам̣ апарипун̣н̣авасӣбха̄вам̣ маджджхимам̣. ативийа субха̄витам̣ пана саббасо парипун̣н̣авасӣбха̄вам̣ пан̣ӣта’’нти. а̄чарийена панеттха париттампи ӣсакам̣ ладдха̄севанамева̄дхиппетанти диссати. татха̄ ха̄нена на̄марӯпапариччхеде –
‘‘сама̄на̄севане ладдхе, виджджама̄не махаббале;
аладдха̄ та̄дисам̣ хетум̣, абхин̃н̃а̄ на випаччатӣ’’ти. (на̄ма. пари. 474);
сама̄набхӯмикатова а̄севанала̄бхена балавабха̄вато махаггатадхамма̄нам̣ випа̄када̄нам̣ ватва̄ тадабха̄вато абхин̃н̃а̄йа авипаччанам̣ вуттам̣. хӣнехи чхандачиттавӣрийавӣмам̣са̄хи ниббаттитам̣ ва̄ париттам̣. маджджхимехи чханда̄дӣхи маджджхимам̣. пан̣ӣтехи пан̣ӣтанти аламатиппапан̃чена.
84. пан̃чамаджджха̄нам̣ бха̄ветва̄ти абхин̃н̃а̄бха̄вам̣ асампаттам̣ пан̃чамаджджха̄нам̣ тивидхампи бха̄ветва̄. абхин̃н̃а̄бха̄ваппаттасса пана авипа̄кабха̄во ‘‘аладдха̄ та̄диса’’нтйа̄дина̄ (на̄ма. пари. 474) а̄чарийена са̄дхито. мӯлат̣ӣка̄ка̄ра̄дайо пана ан̃н̃атха̄пи там̣ са̄дхенти. там̣ пана сан̇кхепато, таттха таттха виттха̄рато ча абхидхамматтхавика̄синийам̣ вуттанайена дат̣т̣хаббам̣. сан̃н̃а̄вира̄гам̣ бха̄ветва̄ти ‘‘сан̃н̃а̄ рого, сан̃н̃а̄ ган̣д̣о’’тйа̄дина̄, ‘‘дхӣ читтам̣ дхиббатам̣ читта’’нтйа̄дина̄ ва̄ найена арӯпаппаваттийа̄ а̄дӣнавадассанена тадабха̄ве ча пан̣ӣтабха̄васаннит̣т̣ха̄нена ва̄йокасин̣е кесан̃чи матена париччхинна̄ка̄сакасин̣е ва̄ бха̄вана̄балена тена пат̣илабхитаббабха̄ве арӯпасса аниббаттисабха̄ва̄па̄данавасена арӯпавира̄габха̄ванам̣ бха̄ветва̄ ан̃н̃асаттесу уппаджджанти каммакирийава̄дино титтхийа̄ ева̄тйадхиппа̄йо. те пана йена ирийа̄патхена идха маранти. тенева таттха ниббаттантӣти дат̣т̣хаббам̣.
86. ана̄га̄мино пана суддха̄ва̄сесу уппаджджантӣти ана̄га̄минойева арийа̄ путхуджджана̄дика̄ле, паччха̄пи ва̄ пан̃чамаджджха̄нам̣ тивидхампи бха̄ветва̄ саддха̄дииндрийавематтата̄нуккамена пан̃часу суддха̄ва̄сесу уппаджджанти.
87. йатха̄ккамам̣ бха̄ветва̄ йатха̄ккамам̣ а̄руппесу уппаджджантӣти йоджана̄ йатха̄ккаманти ча пат̣хама̄руппа̄диануккамена. саббампи четам̣ тасса тассева джха̄насса а̄вен̣икабхӯмивасена вуттам̣. никантийа̄ пана сати путхуджджана̄дайо йатха̄ладдхаджджха̄насса бхӯмибхӯтесу суддха̄ва̄саваджджитесу йаттха каттхачи ниббаттанти, татха̄ ка̄мабхавепи ка̄ма̄вачаракаммабалена. ‘иджджхати, бхиккхаве, сӣлавато четопан̣идхи висуддхатта̄’ти (а. ни. 8.35) хи вуттам̣. ана̄га̄мино пана ка̄мара̄гасса саббасо пахӣнатта̄ ка̄мабхавесу никантим̣ на уппа̄дентӣти ка̄малокаваджджите йатха̄ладдхаджджха̄набхӯмибхӯте йаттха каттхачи ниббаттанти. суддха̄ва̄сесу хи ана̄га̄минойева ниббаттантӣти нийамо аттхи. те пана ан̃н̃аттха на ниббаттантӣти нийамо наттхи. еван̃ча катва̄ вуттам̣ а̄чарийена –
‘‘суддха̄ва̄сесвана̄га̄ми-пуггала̄вопападжджаре;
ка̄мадха̄тумхи джа̄йанти, ана̄га̄мививаджджита̄’’ти. (парама. ви. 205);
суккхавипассака̄пи панете маран̣ака̄ле екантенева сама̄паттим̣ ниббаттенти сама̄дхимхи парипӯрака̄рӣбха̄ватоти дат̣т̣хаббам̣. ‘‘иттхийопи пана арийа̄ ва̄ анарийа̄ ва̄ ат̣т̣хасама̄паттила̄бхинийо брахмапа̄рисаджджесуйева ниббаттантӣ’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 809; а. ни. ат̣т̣ха. 1.1.279 а̄дайо; ма. ни. ат̣т̣ха. 3.130) вуттам̣. апичеттха вехаппхалааканит̣т̣хачатуттха̄руппабхава̄нам̣ сет̣т̣хабхавабха̄вато таттха ниббатта̄ арийа̄ ан̃н̃аттха нуппаджджанти, татха̄ авасесесу упарӯпари брахмалокесу ниббатта̄ хет̣т̣химахет̣т̣химесу. вуттан̃хетам̣ а̄чарийена –
‘‘вехаппхале аканит̣т̣хе, бхавагге ча патит̣т̣хита̄;
на пуна̄н̃н̃аттха джа̄йанти, саббе арийапуггала̄;
брахмалокагата̄ хет̣т̣ха̄, арийа̄ нопападжджаре’’ти. (на̄ма. пари. 452-453);
каммачатуккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
чутипат̣исандхиккамаван̣н̣ана̄
89. ‘‘а̄йуккхайена̄’’тйа̄дӣсу сатипи камма̄нубха̄ве там̣там̣гатӣсу йатха̄париччхиннасса а̄йуно париккхайена маран̣ам̣ а̄йуккхайамаран̣ам̣. сатипи таттха таттха париччхинна̄йусесе гатика̄ла̄дипаччайаса̄маггийан̃ча там̣там̣бхаваса̄дхакасса каммуно паринит̣т̣хитавипа̄катта̄ маран̣ам̣ каммаккхайамаран̣ам̣. а̄йукамма̄нам̣ самакамева париккхӣн̣атта̄ маран̣ам̣ убхайаккхайамаран̣ам̣. сатипи тасмим̣ дувиме пуримабхавасиддхасса кассачи упаччхедакакаммуно балена саттхахаран̣а̄дӣхи упаккамехи упаччхиджджама̄насанта̄на̄нам̣, гун̣амахантесу ва̄ катена кеначи упаккамена а̄йӯхитаупаччхедакакаммуна̄ пат̣иба̄хитаса̄маттхийасса каммасса там̣там̣аттабха̄ваппаваттане асаматтхабха̄вато дусима̄ракала̄бура̄джа̄дӣнам̣ вийа тан̇кхан̣ейева т̣ха̄на̄ча̄ванавасена паваттамаран̣ам̣ упаччхедакамаран̣ам̣ на̄ма. идам̣ пана нерайика̄нам̣ уттаракурува̄сӣнам̣ кесан̃чи дева̄нан̃ча на хоти. тена̄ху –
‘‘упаккамена ва̄ кесан̃чупаччхедакакаммуна̄’’ти. (са. са. 62);
маран̣асса уппатти паватти маран̣уппатти.
90. маран̣ака̄лети маран̣а̄саннака̄ле. йатха̄раханти там̣там̣гатӣсу уппаджджанакасатта̄нурӯпам̣, каттхачи пана ануппаджджама̄насса кхӣн̣а̄савасса йатхопат̣т̣хитам̣ на̄марӯпадхамма̄дикамева чутипарийоса̄на̄нам̣ гочарабха̄вам̣ гаччхати, на каммакамманимитта̄дайо. упаладдхапуббанти четийадассана̄дивасена пуббе упаладдхам̣. упакаран̣абхӯтанти пуппха̄дивасена упакаран̣абхӯтам̣. упалабхитаббанти анубхавитаббам̣. упабхогабхӯтанти аччхара̄вима̄накаппаруккханирайаггиа̄дикам̣ упабхун̃джитаббам̣. аччхара̄вима̄накаппаруккхама̄тукуччхиа̄дигатам̣ хи рӯпа̄йатанам̣ сугатинимиттам̣. нирайаггинирайапа̄ла̄дигатам̣ дуггатинимиттам̣. гатийа̄ нимиттам̣ гатинимиттам̣.
каммабалена̄ти пат̣исандхиниббаттакасса кусала̄кусалакаммасса а̄нубха̄вена. чханнам̣ два̄ра̄нанти ваккхама̄нанайена йатха̄самбхавам̣ чханнам̣ упапаттидва̄ра̄нам̣, йади кусалакаммам̣ випаччати, тада̄ парисуддхам̣ кусалачиттам̣ паваттати, атха акусалакаммам̣, тада̄ упаккилит̣т̣хам̣ акусалачиттанти а̄ха ‘‘випаччама̄нака…пе… килит̣т̣хам̣ ва̄’’ти. тена̄ха бхагава̄ ‘‘нимиттасса̄дагадхитам̣ ва̄, бхиккхаве, вин̃н̃а̄н̣ам̣ тит̣т̣хама̄нам̣ тит̣т̣хати, анубйан̃джанасса̄дагадхитам̣ ва̄, тасмим̣ че самайе ка̄лам̣ кароти, т̣ха̄наметам̣ виджджати, йам̣ двиннам̣ гатӣнам̣ ан̃н̃атарам̣ гатим̣ упападжджеййа нирайам̣ ва̄ тираччха̄найоним̣ ва̄’’ти (сам̣. ни. 4.235). таттхон̣атам̣ ва̄ти тасмим̣ упападжджитаббабхаве он̣атам̣ вийа, таттхон̣атам̣ ева̄ти ва̄ падаччхедо. ‘‘ба̄хуллена̄’’ти еттха адхиппа̄йо ‘‘йебхуййена бхавантаре’’ти еттха вуттанайена дат̣т̣хаббо. атха ва̄ ‘‘йатха̄раха’’нти имина̄ва со сакка̄ сан̇гахетунти ‘‘ба̄хуллена̄’’ти имина̄ сахаса̄ оччхиджджама̄наджӣвита̄нам̣ сан̣икам̣ маранта̄нам̣ вийа на абхиккхан̣амева̄ти дӣпитанти вин̃н̃а̄йати. абхинавакаран̣авасена̄ти тан̇кхан̣е карийама̄нам̣ вийа атта̄нам̣ абхинавакаран̣авасена.
91. пачча̄саннамаран̣асса̄ти екавӣтхиппама̄н̣а̄йукавасена, тато ва̄ кин̃чи адхика̄йукавасена сама̄саннамаран̣асса. вӣтхичитта̄васа̄нети тада̄рамман̣апарийоса̄на̄нам̣, джаванапарийоса̄на̄нам̣ ва̄ вӣтхичитта̄нам̣ аваса̄не. таттха ‘‘ка̄мабхавато чавитва̄ таттхева уппаджджама̄на̄нам̣ тада̄рамман̣апарийоса̄на̄ни, сеса̄нам̣ джаванапарийоса̄на̄нӣ’’ти дхамма̄нуса̄ран̣ийам̣ вуттам̣. бхаван̇гаккхайева̄ти йади екаджаванавӣтхито адхикатара̄йусесо сийа̄, тада̄ бхаван̇га̄васа̄не ва̄ уппаджджитва̄ нируджджхати. атха екачиттаккхан̣а̄йусесо сийа̄, тада̄ вӣтхичитта̄васа̄не, тан̃ча атӣтакамма̄дивисайамева. ‘‘тасса̄нантарамева̄’’ти имина̄ антара̄бхавава̄диматам̣ пат̣иккхипати.
йатха̄раханти каммакаран̣ака̄ласса, випа̄када̄нака̄ласса ча анурӯпавасена. атха ва̄ випаччама̄накакамма̄нурӯпам̣ анусайавасена, джаванасахаджа̄тавасена ва̄ паваттианурӯпатотйаттхо. нану ча ‘‘авиджджа̄нусайапариккхиттена̄’’тйа̄ди вуттам̣. джаванасахаджа̄та̄нан̃ча катхам̣ анусайабха̄воти? на̄йам̣ досо анусайасадисата̄йа та̄сампи анусайавоха̄рабха̄вато. итаратха̄ акусалакаммасахаджа̄та̄нам̣ бхаватан̣ха̄сахаджа̄та̄нам̣ ва̄ чутиа̄саннаджаванасахаджа̄та̄нан̃ча сан̇гахо на сийа̄. авиджджа̄ва аппахӣнат̣т̣хена анусайанато паваттанато анусайо, тена париккхиттена парива̄ритена. тан̣ха̄нусайова мӯлам̣ падха̄нам̣ сахака̄рӣка̄ран̣абхӯтам̣ имасса̄ти тан̣ха̄нусайамӯлако. сан̇кха̄рена̄ти кусала̄кусалакаммена каммасахаджа̄тапхасса̄дидхаммасамуда̄йена чутиа̄саннаджаванасахаджа̄тена ва̄, тена джанийама̄нам̣. авиджджа̄йа хи пат̣иччханна̄дӣнавависайе тан̣ха̄ на̄мети, кхипанакасан̇кха̄расаммата̄ йатха̄вуттасан̇кха̄ра̄ кхипанти, йатха̄ху –
‘‘авиджджа̄тан̣ха̄сан̇кха̄ра-сахаджехи апа̄йинам̣;
висайа̄дӣнаваччха̄динаманаккхипакехи ту.
‘‘аппахӣнехи сеса̄нам̣, чха̄данам̣ наманампи ча;
кхипака̄ пана сан̇кха̄ра̄, кусала̄ва бхавантиха̄’’ти. (са. са. 164-165);
сампайуттехи париггайхама̄нанти аттана̄ сампайуттехи пхасса̄дӣхи дхаммехи сампайуттапаччайа̄дина̄ парива̄ретва̄ гайхама̄нам̣, сахаджа̄та̄намадхит̣т̣ха̄набха̄вена пуббан̇гамабхӯтанти аттана̄ сахаджа̄та̄нам̣ патит̣т̣ха̄набха̄вена падха̄набхӯтам̣. ‘‘манопуббан̇гама̄ дхамма̄’’ти (дха. па. 1-2) хи вуттам̣. бхавантарапат̣исандха̄навасена̄ти пуримабхавантарасса, паччхимабхавантарасса ча ан̃н̃аман̃н̃ам̣ ека̄баддхам̣ вийа пат̣исандаханавасена уппаджджама̄намева патит̣т̣ха̄ти, на ито гантва̄тйадхиппа̄йо. на хи пуримабхавапарийа̄панно кочи дхаммо бхавантарам̣ сан̇камати, на̄пи пуримабхавапарийа̄паннахетӯхи вина̄ уппаджджати пат̣игхосападӣпамудда̄ вийа̄ти аламатиппапан̃чена.
92. мандам̣ хутва̄ паватта̄ни мандаппаватта̄ни. паччуппанна̄рамман̣есу а̄па̄тхагатесу манодва̄ре гатинимиттавасена, пан̃чадва̄ре камманимиттавасена̄тйадхиппа̄йо. пат̣исандхибхаван̇га̄нампи паччуппанна̄рамман̣ата̄ лаббхатӣти манодва̄ре та̄ва пат̣исандхийа̄ чатуннам̣ бхаван̇га̄нан̃ча, пан̃чадва̄ре пана пат̣исандхийа̄ва паччуппанна̄рамман̣абха̄во лаббхати. татха̄ хи кассачи манодва̄ре а̄па̄тхама̄гатам̣ паччуппаннам̣ гатинимиттам̣ а̄раббха уппанна̄йа тада̄рамман̣апарийоса̄на̄йа читтавӣтхийа̄ анантарам̣ чутичитте уппанне таданантарам̣ пан̃чачиттаккхан̣а̄йуке а̄рамман̣е паватта̄йа пат̣исандхийа̄ чатуннам̣ бхаван̇га̄нам̣, пан̃чадва̄ре ча н̃а̄така̄дӣхи упат̣т̣ха̄питесу деййадхаммесу ван̣н̣а̄дике а̄раббха йатха̄рахам̣ паватта̄йа читтавӣтхийа̄ чутичиттасса ча анантарам̣ екачиттаккхан̣а̄йуке а̄рамман̣е паватта̄йа пат̣исандхийа̄ паччуппанна̄рамман̣е паватти упалаббхатӣти айаметтха сан̇кхепо, виттха̄ро пана висуддхимагге(висуддхи. 2.620 а̄дайо) вибхан̇гат̣т̣хакатха̄йам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) ва̄ сан̇кха̄рапаччайа̄вин̃н̃а̄н̣ападаван̣н̣ана̄йам̣ вуттанайена дат̣т̣хаббо. чхадва̄раггахитанти камманимиттам̣ чхадва̄раггахитам̣, гатинимиттам̣ чхат̣т̣хадва̄раггахитанти йатха̄самбхавам̣ йоджетаббам̣. апаре пана ависесато ван̣н̣енти. саччасан̇кхепепи тенева̄дхиппа̄йена идам̣ вуттам̣ –
‘‘пан̃чадва̄ре сийа̄ сандхи, вина̄ каммам̣ двигочаре’’ти; (са. са. 173);
ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.624-625; вибха. ат̣т̣ха. 227) пана ‘‘гатинимиттам̣ манодва̄ре а̄па̄тхама̄гаччхатӣ’’ти вуттатта̄, тада̄рамман̣а̄йа ча пан̃чадва̄рикапат̣исандхийа̄ адасситатта̄, мӯлат̣ӣка̄дӣсу ча ‘‘каммабалена упат̣т̣ха̄питам̣ ван̣н̣а̄йатанам̣ супинам̣ пассантасса вийа диббачаккхусса вийа ча манодва̄рейева гочарабха̄вам̣ гаччхатӣ’’ти (висуддхи. маха̄. 2.623) нийаметва̄ вуттатта̄ тесам̣ вачанам̣ на сампат̣иччханти а̄чарийа̄. ‘‘паччуппаннан̃ча̄’’ти еттха гатинимиттам̣ та̄ва паччуппанна̄рамман̣ам̣ йуджджати, камманимиттам̣ пана пат̣исандхиджанакакаммассева нимиттабхӯтам̣ адхиппетанти катхам̣ тасса чутиа̄саннаджаванехи гахитасса паччуппаннабха̄во самбхавати. на хи тадева а̄рамман̣упат̣т̣ха̄пакам̣, тадева пат̣исандхиджанакам̣ бхавеййа упачитабха̄ва̄бха̄вато анасса̄дитатта̄ ча. ‘‘кататта̄ упачитатта̄’’ти (дха. са. 431) хи вачанато пунаппунам̣ ладдха̄севанамева каммам̣ пат̣исандхим̣ а̄кад̣д̣хати. пат̣исамбхида̄магге (пат̣и. ма. 1.232) ча никантиккхан̣е двиннам̣ хетӯнам̣ паччайа̄пи сахетукапат̣исандхийа̄ вуттатта̄катӯпачитампи каммам̣ тан̣ха̄йа асса̄дитамева випа̄кам̣ абхиниппха̄дети, тада̄ ча пат̣исандхийа̄ сама̄навӣтхийам̣ вийа паваттама̄на̄ни чутиа̄саннаджавана̄ни катхам̣ пунаппунам̣ ладдха̄севана̄ни сийум̣, катхан̃ча та̄ни тада̄ кан̣ха̄йа пара̄мат̣т̣ха̄ни. апича паччуппаннам̣ камманимиттам̣ чутиа̄саннаппаватта̄нам̣ пан̃чадва̄рикаджавана̄нам̣ а̄рамман̣ам̣ хоти. ‘‘пан̃чадва̄рикакамман̃ча пат̣исандхинимиттакам̣ на хоти паридуббалабха̄вато’’ти ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.620; вибха. ат̣т̣ха. 227) вуттанти саччаметам̣. н̃а̄така̄дӣхи упат̣т̣ха̄питесу пана пуппха̄дӣсу саннихитесвева маран̣асамбхавато таттха ван̣н̣а̄дикам̣ а̄раббха чутиа̄саннавӣтхито пуримабха̄гаппаватта̄нам̣ пат̣исандхиджананасаматтха̄нам̣ манодва̄рикаджавана̄нам̣ а̄рамман̣абхӯтена саха сама̄натта̄ тадекасантатипатитам̣ чутиа̄саннаджаванаггахитампи паччуппаннам̣ ван̣н̣а̄дикам̣ камманимиттабха̄вена вуттам̣. еван̃ча катва̄ вуттам̣ а̄нанда̄чарийена ‘‘пан̃чадва̄ре ча а̄па̄тхама̄гаччхантам̣ паччуппаннам̣ камманимиттам̣ а̄саннакатакамма̄рамман̣асантатийам̣ уппаннам̣, там̣садисан̃ча дат̣т̣хабба’’нти (вибха. мӯлат̣ӣ. 227; висуддхи. маха̄. 2.623).
94. йатха̄раханти дутийачатуттхапат̣хамататийа̄нам̣ пат̣исандхӣнам̣ анурӯпато.
98. а̄руппачутийа̄ парам̣ хет̣т̣хима̄руппаваджджита̄ а̄руппапат̣исандхийо хонти упарӯпариарӯпӣнам̣ хет̣т̣химахет̣т̣химакаммасса ана̄йӯханато, упача̄раджджха̄насса пана балавабха̄вато тасса випа̄кабхӯта̄ ка̄матихетука̄ пат̣исандхийо хонти. рӯпа̄вачарачутийа̄ парам̣ ахетукарахита̄ упача̄раджджха̄на̄нубха̄венева духетукатихетукапат̣исандхийо сийум̣, ка̄матихетумха̄ чутито парам̣ сабба̄ ева ка̄марӯпа̄рӯпабхавапарийа̄панна̄ йатха̄рахам̣ ахетука̄дипат̣исандхийо сийум̣. итаро духетука̄хетукачутито парам̣ ка̄месвева бхавесу тихетука̄дипат̣исандхийо сийум̣.
чутипат̣исандхиккамаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
99. пат̣исандхийа̄ ниродхасса анантарато пат̣исандхиниродха̄нантарато. тадева читтанти там̣садисата̄йа таббоха̄раппаваттатта̄ тадева читтам̣ йатха̄ ‘‘та̄нийева осадха̄нӣ’’ти. асати вӣтхичиттуппа̄дети антарантара̄ вӣтхичитта̄нам̣ уппа̄де асати, чутичиттам̣ хутва̄ нируджджхати тадева читтанти самбандхо.
101. париваттанта̄ паваттанти йа̄ва ват̣т̣амӯласамуччхеда̄тйадхиппа̄йо.
102. йатха̄ иха бхавепат̣исандхи чева бхаван̇ган̃ча вӣтхийо ча чути ча, татха̄ пуна бхавантаре пат̣исандхибхаван̇ганти евама̄дика̄ айам̣ читтасантати париваттатӣти йоджана̄. кечи пана имасмим̣ париччхеде вӣтхимуттасан̇гахассева дасситатта̄ пат̣исандхибхаван̇гачутӣнамева идха гахан̣ам̣ йуттантйа̄дхиппа̄йена ‘‘пат̣исандхибхаван̇гавӣтхийо’’ти имасса пат̣исандхибхаван̇гаппава̄ха̄ти аттхам̣ ваданти, там̣ тесам̣ матиматтам̣ паваттисан̇гахадассана̄васа̄не таттха сан̇гахита̄нам̣ саббесамева нигаманасса адхиппетатта̄. еван̃хи сати ‘‘пат̣исан̇кха̄йа панетамаддхува’’нти еттха саббесамева ета-саддена пара̄масанам̣ сут̣т̣ху упапаннам̣ хоти. етам̣ йатха̄вуттам̣ ват̣т̣апаваттам̣ аддхувам̣ аниччам̣ палокадхаммам̣ пат̣исан̇кха̄йа паччавеккхитва̄ будха̄ пан̣д̣ита̄ чира̄йа чирака̄лам̣ суббата̄ хутва̄ аччутам̣ дхувам̣ ачаванадхаммам̣ падам̣ нибба̄нам̣ адхигантва̄ маггапхалан̃а̄н̣ена саччхикатва̄ татойева сут̣т̣ху самуччхиннасинехабандхана̄ самам̣ нирупадхисесанибба̄надха̄тум̣ ессанти па̄пун̣иссанти.
ити абхидхамматтхавибха̄винийа̄ на̄ма абхидхамматтхасан̇гахаван̣н̣ана̄йа
вӣтхимуттапариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.