4. вӣтхипариччхедаван̣н̣ана̄
1. иччевам̣ йатха̄вуттанайена читтуппа̄да̄нам̣ чатуннам̣ кхандха̄нам̣ уттарам̣ ведана̄сан̇гаха̄дивибха̄гато уттамам̣ пабхедасан̇гахам̣ катва̄ пуна ка̄ма̄вачара̄дӣнам̣ тин̣н̣ам̣ бхӯмӣнам̣, двихетука̄дипуггала̄нан̃ча бхедена лаккхитам̣ ‘‘идам̣ еттакехи парам̣, имасса анантарам̣ еттака̄ни читта̄нӣ’’ти евам̣ пубба̄парачиттехи нийа̄митам̣ пат̣исандхипаваттӣсу читтуппа̄да̄нам̣ паваттисан̇гахам̣ на̄ма танна̄макам̣ сан̇гахам̣ йатха̄самбхавато сама̄сена паваккха̄мӣти йоджана̄.
2. ваттхудва̄ра̄рамман̣асан̇гаха̄ хет̣т̣ха̄ катхита̄пи парипун̣н̣ам̣ катва̄ паваттисан̇гахам̣ дассетум̣ пуна никкхитта̄.
3. висайа̄нам̣ два̄ресу, висайесу ча читта̄нам̣ паватти висайаппаватти.
4. таттха̄ти тесу чхасу чхаккесу.
вӣтхичхаккаван̣н̣ана̄
6. ‘‘чаккхудва̄ре паватта̄ вӣтхи читтапарампара̄ чаккхудва̄равӣтхӣ’’тйа̄дина̄ два̄равасена, ‘‘чаккхувин̃н̃а̄н̣асамбандхинӣ вӣтхи тена саха ека̄рамман̣аекадва̄риката̄йа сахачаран̣абха̄вато чаккхувин̃н̃а̄н̣авӣтхӣ’’тйа̄дина̄ вин̃н̃а̄н̣авасена ва̄ вӣтхӣнам̣ на̄ма йоджана̄ ка̄табба̄ти дассетум̣ ‘‘чаккхудва̄равӣтхӣ’’тйа̄ди вуттам̣.
вӣтхичхаккаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
вӣтхибхедаван̣н̣ана̄
7. ‘‘атимаханта’’нтйа̄дӣсу екачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ хутва̄ а̄па̄тха̄гатам̣ сол̣асачиттаккхан̣а̄йукам̣ атимахантам̣ на̄ма. двитичиттаккхан̣а̄тӣтам̣ хутва̄ паннарасачуддасачиттаккхан̣а̄йукам̣ махантам̣ на̄ма. чатучиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва навачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ хутва̄ терасачиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва ат̣т̣хачиттаккхан̣а̄йутам̣ париттам̣ на̄ма. дасачиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва паннарасачиттаккхан̣а̄тӣтам̣ хутва̄ саттачиттаккхан̣ато пат̣т̣ха̄йа йа̄ва двичиттаккхан̣а̄йукам̣ атипариттам̣ на̄ма. еван̃ча катва̄ ваккхати ‘‘екачиттаккхан̣а̄тӣта̄нӣ’’тйа̄ди. вибхӯтам̣ па̄кат̣ам̣. авибхӯтам̣ апа̄кат̣ам̣.
вӣтхибхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пан̃чадва̄равӣтхиван̣н̣ана̄
8. катханти кена пака̄рена атимаханта̄дивасена висайававаттха̄нанти пуччхитва̄ читтаккхан̣авасена там̣ пака̄сетум̣ ‘‘уппа̄дат̣хитӣ’’тйа̄ди а̄раддхам̣. уппаджджанам̣ уппа̄до, аттапат̣ила̄бхо. бхан̃джанам̣ бхан̇го, сарӯпавина̄со. убхиннам̣ вемаджджхе бхан̇га̄бхимукхаппаватти т̣хити на̄ма. кечи пана читтасса т̣хитиккхан̣ам̣ пат̣иседхенти. айан̃хи несам̣ адхиппа̄йо – читтайамаке (вибха. мӯлат̣ӣ. 20 пакин̣н̣акакатха̄ван̣н̣ана̄; йама. 2.читтайамака.81, 102) ‘‘уппаннам̣ уппаджджама̄на’’нти евама̄дипада̄нам̣ вибхан̇ге ‘‘бхан̇гаккхан̣е уппаннам̣, но ча уппаджджама̄нам̣, уппа̄даккхан̣е уппаннан̃чева уппаджджама̄нан̃ча̄’’тйа̄дина̄ (йама. 2.читтайамака.81, 102) бхан̇гуппа̄да̄ва катхита̄, на т̣хитиккхан̣о. йади ча читтасса т̣хитиккхан̣опи аттхи, ‘‘т̣хитиккхан̣е бхан̇гаккхан̣е ча̄’’ти ваттаббам̣ сийа̄. атха матам̣ ‘‘уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣти (а. ни. 3.47) суттантапа̄т̣хато т̣хитиккхан̣о аттхӣ’’ти, таттхапи екасмим̣ дхамме ан̃н̃атхаттасса ануппаджджанато, пан̃н̃а̄н̣авачанато ча пабандхат̣хитийева адхиппета̄, на ча кхан̣ат̣хити, на ча абхидхамме лаббхама̄насса авачане ка̄ран̣ам̣ аттхи, тасма̄ йатха̄дхаммаса̄сане авачанампи абха̄вамева дӣпетӣти. таттха вуччате йатхева хи екадхамма̄дха̄рабха̄вепи уппа̄дабхан̇га̄нам̣ ан̃н̃о уппа̄даккхан̣о, ан̃н̃о бхан̇гаккхан̣оти уппа̄да̄ваттха̄йа бхинна̄ бхан̇га̄ваттха̄ иччхита̄. итаратха̄ хи ‘‘ан̃н̃ойева дхаммо уппаджджати, ан̃н̃о нируджджхатӣ’’ти а̄паджджеййа, евамева уппа̄дабхан̇га̄ваттха̄хи бхинна̄ бхан̇га̄бхимукха̄ваттха̄пи иччхитабба̄, са̄ т̣хити на̄ма. па̄л̣ийам̣ пана венеййаджджха̄сайа̄нуродхато найадассанавасена са̄ на вутта̄. абхидхаммадесана̄пи хи када̄чи венеййаджджха̄сайа̄нуродхена паваттати, йатха̄ рӯпасса уппа̄до упачайо сантатӣти двидха̄ бхиндитва̄ десито, сутте ча ‘‘тӣн̣има̄ни, бхиккхаве, сан̇кхатасса сан̇кхаталаккхан̣а̄ни. катама̄ни тӣн̣и? уппа̄до пан̃н̃а̄йати, вайо пан̃н̃а̄йати, т̣хитасса ан̃н̃атхаттам̣ пан̃н̃а̄йатӣ’’ти евам̣ сан̇кхатадхаммассева лаккхан̣адассанаттхам̣ уппа̄да̄дӣнам̣ вуттатта̄ на сакка̄ пабандхасса пан̃н̃аттисабха̄васса асан̇кхатасса т̣хити таттха вутта̄ти вин̃н̃а̄тум̣. упасаггасса ча дха̄тваттхейева паваттанато ‘‘пан̃н̃а̄йатӣ’’ти етасса вин̃н̃а̄йатӣти аттхо. тасма̄ на етта̄вата̄ читтасса т̣хитиккхан̣о пат̣иба̄хитум̣ йуттоти сувуттаметам̣ ‘‘уппа̄дат̣хитибхан̇гавасена̄’’ти. еван̃ча катва̄ вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йампи ‘‘екекасса уппа̄дат̣хитибхан̇гавасена тайо тайо кхан̣а̄’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄).
9. арӯпам̣ лахупарин̣а̄мам̣, рӯпам̣ гарупарин̣а̄мам̣ га̄хакага̄хетаббабха̄васса там̣там̣кхан̣авасена уппаджджанатоти а̄ха ‘‘та̄нӣ’’тйа̄ди. та̄нӣти та̄диса̄ни. саттарасаннам̣ читта̄нам̣ кхан̣а̄ни вийа кхан̣а̄ни саттарасачиттаккхан̣а̄ни, та̄ни читтаккхан̣а̄ни саттараса̄ти ва̄ самбандхо. висум̣ висум̣ пана екапан̃н̃а̄са читтаккхан̣а̄ни хонти. рӯпадхамма̄нанти вин̃н̃аттилаккхан̣арӯпаваджджа̄нам̣ рӯпадхамма̄нам̣. вин̃н̃аттидвайан̃хи екачиттаккхан̣а̄йукам̣. татха̄ хи там̣ читта̄нупариваттидхаммесу вуттам̣. лаккхан̣арӯпесу ча джа̄ти чева аниччата̄ ча читтасса уппа̄дабхан̇гаккхан̣ехи сама̄на̄йука̄, джарата̄ пана екӯнапан̃н̃а̄сачиттаккхан̣а̄йука̄. еван̃ча катва̄ ваданти –
‘‘там̣ саттарасачитта̄йу, вина̄ вин̃н̃аттилаккхан̣а’’нти (са. са. 60);
кечи (вибха. мӯлат̣ӣ. 20) пана ‘‘пат̣иччасамуппа̄дат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘етта̄вата̄ ека̄даса читтаккхан̣а̄ атӣта̄ хонти, атха̄васесапан̃чачиттаккхан̣а̄йуке’ти (висуддхи. 2.623; вибха. ат̣т̣ха. 227) вачанато сол̣асачиттаккхан̣а̄ни рӯпадхамма̄нама̄йӯ. уппаджджама̄намева хи рӯпам̣ бхаван̇гачаланасса паччайо хотӣ’’ти ваданти, тайидамаса̄рам̣ ‘‘пат̣исандхичиттена сахуппаннам̣ каммаджарӯпам̣ тато пат̣т̣ха̄йа саттарасамена саддхим̣ нируджджхати, пат̣исандхичиттасса т̣хитиккхан̣е уппаннам̣ ат̣т̣ха̄расамасса уппа̄даккхан̣е нируджджхатӣ’’тйа̄дина̄ (вибха. ат̣т̣ха. 26 пакин̣н̣акакатха̄) ат̣т̣хакатха̄йамева саттарасачиттаккхан̣асса а̄гататта̄. йаттха пана сол̣асачиттаккхан̣а̄нева пан̃н̃а̄йанти, таттха читтаппаваттийа̄ паччайабха̄вайогйаккхан̣авасена найо нӣто. хет̣т̣химакот̣ийа̄ хи екачиттаккхан̣ампи атиккантассева рӯпасса а̄па̄тха̄гаманаса̄маттхийанти аламативиттха̄рена.
10. екачиттасса кхан̣ам̣ вийа кхан̣ам̣ екачиттаккхан̣ам̣, там̣ атӣтам̣ етесам̣, ета̄ни ва̄ там̣ атӣта̄нӣти екачиттаккхан̣а̄тӣта̄ни. а̄па̄тхама̄гаччхантӣти рӯпасадда̄рамман̣а̄ни сакасакат̣т̣ха̄не т̣хатва̄ва гочарабха̄вам̣ гаччхантӣти а̄бхога̄нурӯпам̣ анекакала̄пагата̄ни а̄па̄тхам̣ а̄гаччханти, сеса̄ни пана гха̄на̄диниссайесу аллӣна̄нева вин̃н̃а̄н̣уппаттика̄ран̣а̄нӣти екекакала̄пагата̄нипи. екекакала̄пагата̄пи хи паса̄да̄ вин̃н̃а̄н̣асса а̄дха̄рабха̄вам̣ гаччханти, те пана бхаван̇гачаланасса анантарапаччайабхӯтена бхаван̇гена саддхим̣ уппанна̄. ‘‘а̄ваджджанена саддхим̣ уппанна̄’’ти апаре.
двиккхаттум̣ бхаван̇ге чалитети висадисавин̃н̃а̄н̣уппаттихетубха̄васан̇кха̄табхаван̇гачаланавасена пуримаггахита̄рамман̣асмим̣йева двиккхаттум̣ бхаван̇ге паватте. пан̃часу хи паса̄десу йогйадеса̄ваттха̄навасена а̄рамман̣е гхат̣т̣ите паса̄дагхат̣т̣ана̄нубха̄вена бхаван̇гасантати воччхиджджама̄на̄ сахаса̄ аноччхиджджитва̄ йатха̄ вегена дха̄ванто т̣ха̄тука̄мопи пурисо екадвипадава̄ре атиккамитва̄ва тит̣т̣хати, евам̣ двиккхаттум̣ уппаджджитва̄ва оччхиджджати. таттха пат̣хамачиттам̣ бхаван̇гасантатим̣ ча̄лентам̣ вийа уппаджджатӣти бхаван̇гачаланам̣, дутийам̣ тасса оччхиджджана̄ка̄рена уппаджджанато бхаван̇гупаччхедоти вохаранти. идха пана ависесена вуттам̣ ‘‘двиккхаттум̣ бхаван̇ге чалите’’ти.
нану ча рӯпа̄дина̄ паса̄де гхат̣т̣ите таннисситассева чаланам̣ йуттам̣, катхам̣ пана хадайаваттхунисситасса бхаван̇гасса̄ти? сантативасена ека̄баддхатта̄. йатха̄ хи бхерийа̄ екасмим̣ тале т̣хитасаккхара̄йа маккхика̄йа нисинна̄йа апарасмим̣ тале дан̣д̣а̄дина̄ пахат̣е ануккамена бхеричаммаваратта̄дӣнам̣ чаланена саккхара̄йа чалита̄йа маккхика̄йа уппатитва̄ гаманам̣ хоти, евамева рӯпа̄дина̄ паса̄де гхат̣т̣ите танниссайесу маха̄бхӯтесу чалитесу ануккамена там̣самбандха̄нам̣ сесарӯпа̄нампи чаланена хадайаваттхумхи чалите таннисситасса бхаван̇гасса чалана̄ка̄рена паватти хоти. вуттан̃ча –
‘‘гхат̣т̣ите ан̃н̃аваттхумхи, ан̃н̃анисситакампанам̣;
ека̄баддхена хотӣти, саккхаропамайа̄ ваде’’ти. (са. са. 176);
бхаван̇гасотанти бхаван̇гаппава̄хам̣. а̄ваджджантанти ‘‘ким̣ на̄мета’’нти вадантам̣ вийа а̄бхогам̣ курума̄нам̣. пассантанти паччаккхато пеккхантам̣. нану ча ‘‘чаккхуна̄ рӯпам̣ дисва̄’’ти (дӣ. ни. 1.213; а. ни. 3.62; вибха. 517) вачанато чаккхундрийамева дассанакиччам̣ са̄дети, на вин̃н̃а̄н̣анти? найидамевам̣, рӯпасса андхабха̄вена рӯпадассане асаматтхабха̄вато. йади ча там̣ рӯпам̣ пассати, татха̄ сати ан̃н̃авин̃н̃а̄н̣асаман̇гинопи рӯпадассанаппасан̇го сийа̄. йади евам̣ вин̃н̃а̄н̣асса там̣ киччам̣ са̄дхети, вин̃н̃а̄н̣асса аппат̣ибандхатта̄ антаритарӯпассапи дассанам̣ сийа̄. хоту антаритассапи дассанам̣, йасса пхалика̄дитирохитасса а̄локапат̣ибандхо наттхи, йасса пана кут̣т̣а̄диантаритасса алокапат̣ибандхо аттхи. таттха паччайа̄бха̄вато вин̃н̃а̄н̣ам̣ нуппаджджатӣти на тасса чаккхувин̃н̃а̄н̣ена гахан̣ам̣ хоти. ‘‘чаккхуна̄’’ти панеттха тена два̄рена каран̣абхӯтена̄ти адхиппа̄йо. атха ва̄ нисситакирийа̄ ниссайаппат̣ибаддха̄ вутта̄ йатха̄ ‘‘ман̃ча̄ уккут̣т̣хим̣ каронтӣ’’ти.
сампат̣иччхантанти тамева рӯпам̣ пат̣игган̣хантам̣ вийа. сантӣрайама̄нанти тамева рӯпам̣ вӣмам̣сантам̣ вийа. ваваттхапентанти тамева рӯпам̣ сут̣т̣ху саллаккхентам̣ вийа. йонисоманасика̄ра̄дивасена ладдхо паччайо етена̄ти ладдхапаччайам̣. йам̣ кин̃чи джавананти самбандхо. муччха̄маран̣а̄саннака̄лесу ча чхаппан̃чапи джавана̄ни паваттантӣти а̄ха ‘‘йебхуййена̄’’ти. джавана̄нубандха̄нӣти пат̣исотага̄мина̄вам̣ надӣсото вийа кин̃чи ка̄лам̣ джаванам̣ анугата̄ни. тасса джаванасса а̄рамман̣ам̣ а̄рамман̣аметесанти тада̄рамман̣а̄ни ‘‘брахмассаро’’тйа̄дӣсу вийа маджджхепадалопавасена, тада̄рамман̣а̄ни ча та̄ни па̄ка̄ни ча̄ти тада̄рамман̣апа̄ка̄ни. йатха̄раханти а̄рамман̣аджаванасатта̄нурӯпам̣. татха̄ паваттим̣ пана сайамева пака̄сайиссати, бхаван̇гапа̄тоти вӣтхичиттавасена аппаваттитва̄ читтасса бхаван̇гапа̄то вийа, бхаван̇гавасена уппаттӣти вуттам̣ хоти. еттха ча вӣтхичиттаппаваттийа̄ сукхаггахан̣аттхам̣ амбопама̄дикам̣ а̄харанти, татридам̣ амбопама̄маттам̣ (дха. са. ат̣т̣ха. 498 випа̄куддха̄ракатха̄) – еко кира пурисо пхалитамбаруккхамӯле сасӣсам̣ па̄рупитва̄ нидда̄йанто а̄санне патитасса екасса амбапхаласса саддена пабуджджхитва̄ сӣсато ваттхам̣ апанетва̄ чаккхум̣ уммӣлетва̄ дисва̄ ча там̣ гахетва̄ маддитва̄ упасин̇гхитва̄ паккабха̄вам̣ н̃атва̄ парибхун̃джитва̄ мукхагатам̣ саха семхена аджджхохаритва̄ пуна таттхева нидда̄йати. таттха пурисасса нидда̄йанака̄ло вийа бхаван̇гака̄ло, пхаласса патитака̄ло вийа а̄рамман̣асса паса̄дагхат̣т̣анака̄ло, тасса саддена пабуддхака̄ло вийа а̄ваджджанака̄ло, уммӣлетва̄ олокитака̄ло вийа чаккхувин̃н̃а̄н̣аппаваттика̄ло, гахитака̄ло вийа сампат̣иччханака̄ло, мадданака̄ло вийа сантӣран̣ака̄ло, упасин̇гханака̄ло вийа вот̣т̣хаббанака̄ло, парибхогака̄ло вийа джаванака̄ло, мукхагатам̣ саха семхена аджджхохаран̣ака̄ло вийа тада̄рамман̣ака̄ло, пуна нидда̄йанака̄ло вийа пуна бхаван̇гака̄ло.
има̄йа ча упама̄йа ким̣ дӣпитам̣ хоти? а̄рамман̣асса паса̄дагхат̣т̣анамева киччам̣, а̄ваджджанасса висайа̄бхуджанамева, чаккхувин̃н̃а̄н̣асса дассанаматтамева, сампат̣иччхана̄дӣнан̃ча пат̣игган̣хана̄диматтамева, джаванассева пана а̄рамман̣араса̄нубхаванам̣, тада̄рамман̣асса ча тена анубхӯтассева анубхавананти евам̣ киччавасена дхамма̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ асам̣кин̣н̣ата̄ дӣпита̄ хоти. евам̣ паваттама̄нам̣ пана читтам̣ ‘‘а̄ваджджанам̣ на̄ма хутва̄ бхаван̇га̄нантарам̣ хоти, твам̣ дассана̄дӣсу ан̃н̃атарам̣ хутва̄ а̄ваджджана̄нантара’’нтйа̄дина̄ нийун̃джаке ка̄раке асатипи утубӣджанийа̄ма̄ди (дха. са. ат̣т̣ха. 498 випа̄куддха̄ракатха̄) вийа читтанийа̄мавасенева паваттатӣти ведитаббам̣.
11. етта̄вата̄ саттараса читтаккхан̣а̄ни парипӯрентӣти самбандхо.
12. аппахонта̄тӣтаканти аппахонтам̣ хутва̄ атӣтам̣. наттхи тада̄рамман̣уппа̄доти чуддасачиттаккхан̣а̄йуке та̄ва а̄рамман̣асса нируддхатта̄ва тада̄рамман̣ам̣ нуппаджджати. на хи екавӣтхийам̣ кесучи паччуппанна̄рамман̣есу ка̄ничи атӣта̄рамман̣а̄ни хонти. паннарасачиттаккхан̣а̄йукесупи джавануппаттито парам̣ екамева читтаккхан̣ам̣ авасит̣т̣ханти двиккхаттум̣ тада̄рамман̣уппаттийа̄ аппахонакабха̄вато наттхи дутийатада̄рамман̣асса уппаттӣти пат̣хамампи нуппаджджати. двиккхаттумева хи тада̄рамман̣уппатти па̄л̣ийам̣ нийамита̄ читтаппаваттиган̣ана̄йам̣ саббава̄ресу ‘‘тада̄рамман̣а̄ни две’’ти (вибха. ат̣т̣ха. 227) двиннамева читтава̄ра̄нам̣ а̄гататта̄. йам̣ пана параматтхавиниччхайе вуттам̣ –
‘‘саким̣ две ва̄ тада̄ламбам̣, сакима̄ваджджана̄дайо’’ти (парама. ви. 116), там̣ маджджхимабха̄н̣акамата̄нуса̄рена вуттанти дат̣т̣хаббам̣. йасма̄ пана маджджхимабха̄н̣ака̄нам̣ ва̄до хет̣т̣ха̄ вуттапа̄л̣ийа̄ асам̣санданато саммохавиноданӣйам̣ (вибха. ат̣т̣ха. 227) пат̣иккхиттова, тасма̄ а̄чарийенапи аттана̄ анадхиппетатта̄йева идха чева на̄марӯпапариччхеде ча саким̣ тада̄рамман̣уппатти на вутта̄.
13. вот̣т̣хаббануппа̄дато парам̣ чхачиттаккхан̣а̄васит̣т̣ха̄йукампи а̄рамман̣ам̣ аппа̄йукабха̄вена паридуббалатта̄ джавануппаттийа̄ паччайо на хоти. джаванан̃хи уппаджджама̄нам̣ нийамена саттачиттаккхан̣а̄йукейева уппаджджатӣти адхиппа̄йена̄ха ‘‘джаванампи ануппаджджитва̄’’ти. хетумхи ча̄йам̣ тва̄паччайо, джаванассапи ануппаттийа̄ти аттхо. итаратха̄ хи апарака̄лакирийа̄йа сама̄накаттуката̄ на лаббхатӣти. дваттиккхаттунти двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄. кечи пана ‘‘тиккхатту’нти идам̣ вачанасилит̣т̣хата̄маттаппайоджана’’нти ваданти, там̣ пана тесам̣ абхинивесаматтам̣. на хи ‘‘двиккхаттум̣ вот̣т̣хаббанамева париваттатӣ’’ти вуттепи вачанасса асилит̣т̣хабха̄во аттхи, на ча тиккхаттум̣ паваттийа̄ ба̄дхакам̣ кин̃чи вачанам̣ ат̣т̣хакатха̄дӣсу аттхи. еван̃ча катва̄ таттха таттха сӣхал̣асам̣ван̣н̣ана̄ка̄ра̄пи ‘‘двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄’’иччева ван̣н̣енти. вот̣т̣хаббанамева париваттатӣти вот̣т̣хаббанамева пунаппунам̣ уппаджджати. там̣ пана аппатва̄ антара̄ чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣсу т̣хатва̄ читтаппаваттийа̄ ниваттанам̣ наттхи.
а̄нанда̄чарийо панеттха (дха. са. мӯлат̣ӣ. 498 випа̄куддха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄) ‘‘а̄ваджджана̄ кусала̄кусала̄нам̣ кхандха̄нам̣ анантарапаччайена паччайо’’ти (пат̣т̣ха̄. 1.1.417) а̄ваджджана̄йа кусала̄кусала̄нам̣ анантарапаччайабха̄васса вуттатта̄ вот̣т̣хаббана̄ваджджана̄нан̃ча аттхантара̄бха̄вато сати уппаттийам̣ вот̣т̣хаббанам̣ ка̄ма̄вачаракусала̄кусалакирийаджавана̄нам̣ екантато анантарапаччайабха̄венева паваттеййа, но ан̃н̃атха̄ти муччха̄ка̄ла̄дӣсу мандӣбхӯтавегата̄йа джаванапа̄рипӯрийа̄ паритта̄рамман̣ам̣ нийамитаббам̣, на вот̣т̣хаббанасса дваттиккхаттум̣ паваттийа̄ти дӣпети. кин̃ча̄пи евам̣ дӣпети, тихетукавипа̄ка̄ни пана анантарапаччайабха̄вена вутта̄нева. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ чутивасена паватта̄ни на кассачи анантарапаччайабха̄вам̣ гаччхантӣти та̄ни вийа вот̣т̣хаббанампи паччайавекаллато кусала̄кусала̄дӣнам̣ анантарапаччайо на хотӣти на на сакка̄ ваттум̣, тасма̄ ат̣т̣хакатха̄су а̄гатанайеневеттха паритта̄рамман̣ам̣ нийамитанти.
14. наттхи вӣтхичиттуппа̄до упаримакот̣ийа̄ саттачиттаккхан̣а̄йукассапи дваттиккхаттум̣ вот̣т̣хаббануппаттийа̄ аппахонакабха̄вато вӣтхичитта̄нам̣ уппа̄до наттхи, бхаван̇гапа̄това хотӣти адхиппа̄йо. бхаван̇гачаланамева̄ти авадха̄ран̣апхалам̣ дассетум̣ ‘‘наттхи вӣтхичиттуппа̄до’’ти вуттам̣. апаре пана ‘‘наттхи бхаван̇гупаччхедо’’ти авадха̄ран̣апхалам̣ дассенти, там̣ пана вӣтхичиттуппа̄да̄бха̄вавачаненева сиддхам̣. сати хи вӣтхичиттуппа̄де бхаван̇гам̣ упаччхиджджати. бхаван̇гупаччхедана̄мена пана хет̣т̣ха̄пи висум̣ авуттатта̄ идха ависесена вуттам̣.
15. саббасо вӣтхичиттуппаттийа̄ абха̄вато паччхимава̄ровидхамогхава̄равасена вутто, ан̃н̃аттха (дха. са. ат̣т̣ха. 498 випа̄куддха̄ракатха̄) пана дутийататийава̄ра̄пи тада̄рамман̣аджаванехи сун̃н̃атта̄ ‘‘могхава̄ра̄’’ти вутта̄. а̄рамман̣абхӯта̄ти висайабхӯта̄, паччайабхӯта̄ ча. паччайопи хи ‘‘а̄рамман̣а’’нти вуччати ‘‘на лаччхати ма̄ро ота̄рам̣, на лаччхати ма̄ро а̄рамман̣а’’нтйа̄дӣсу (дӣ. ни. 3.80) вийа. теневеттха могхава̄рассапи а̄рамман̣абхӯта̄ висайаппаваттӣти сиддхам̣. атипаритта̄рамман̣ан̃хи могхава̄рапан̃н̃а̄панасса паччайо хоти. итаратха̄ хи бхаван̇гачаланасса сакасакагочарейева паваттанато паччхимава̄расса атипаритта̄рамман̣е паватти наттхӣти ‘‘чатуннам̣ ва̄ра̄нам̣ а̄рамман̣абхӯта̄’’ти вачанам̣ дурупапа̄данам̣ сийа̄ти.
16. пан̃чадва̄ре йатха̄рахам̣ там̣там̣два̄ра̄нурӯпам̣, там̣там̣паччайа̄нурӯпам̣, там̣там̣а̄рамман̣а̄дианурӯпан̃ча уппаджджама̄на̄ни вӣтхичитта̄ни а̄ваджджанадассана̄дисампат̣иччханасантӣран̣авот̣т̣хаббанаджаванатада̄рамман̣авасена ависесато саттева хонти. читтуппа̄да̄ читта̄нам̣ висум̣ висум̣ уппаттивасена уппаджджама̄начитта̄нийева ва̄ чатуддаса а̄ваджджана̄дипан̃чакасаттаджаванатада̄рамман̣адвайавасена. виттха̄ра̄ пана чатупан̃н̃а̄са саббесамева ка̄ма̄вачара̄нам̣ йатха̄самбхавам̣ таттха уппаджджанато,
еттха̄ти висайаппаваттисан̇гахе.
пан̃чадва̄равӣтхиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
манодва̄равӣтхи
париттаджаванава̄раван̣н̣ана̄
17. манодва̄рикачитта̄нам̣ атӣта̄на̄гатампи а̄рамман̣ам̣ хотӣти тесам̣ атимаханта̄дивасена висайававаттха̄нам̣ ка̄тум̣ на сакка̄ти вибхӯта̄вибхӯтавасеневетам̣ нийаметум̣ ‘‘йади вибхӯтама̄рамман̣а’’нтйа̄ди вуттам̣.
19. еттха̄ти манодва̄ре. екачатта̄лӣса пан̃чадва̄ра̄вен̣ика̄нам̣ двипан̃чавин̃н̃а̄н̣аманодха̄туттайавасена терасачитта̄нам̣ таттха аппаваттанато.
париттаджаванава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
аппана̄джаванава̄раван̣н̣ана̄
20. вибхӯта̄вибхӯтабхедо наттхи а̄рамман̣асса вибхӯтака̄лейева аппана̄самбхавато.
21. таттха хи чхаббӣсатимахаггаталокуттараджаванесу йам̣ кин̃чи джаванам̣ аппана̄вӣтхимотаратӣти самбандхо. парикаммопача̄ра̄нуломаготрабхуна̄мена йатха̄ккамам̣ уппаджджитва̄ нируддети йоджана̄. пат̣хамачиттан̃хи аппана̄йа парикамматта̄ пат̣исан̇кха̄ракабхӯтатта̄ парикаммам̣. дутийам̣ самӣпача̄ритта̄ упача̄рам̣. на̄чча̄саннопи хи на̄тидӯраппаватти самӣпача̄рӣ на̄ма хоти, аппанам̣ упечча чаратӣти ва̄ упача̄рам̣. татийам̣ пуббабха̄ге парикамма̄нам̣, упариаппана̄йа ча анукӯлатта̄ ануломам̣. чатуттхам̣ париттаготтасса, путхуджджанаготтасса ча абхибхаванато, махаггатаготтасса, локуттараготтасса ча бха̄ванато вад̣д̣ханато готрабху, има̄ни чатта̄ри на̄ма̄ни чатуккхаттум̣ паваттийам̣ анавасесато лаббханти, тиккхаттум̣ паваттийам̣ пана упача̄ра̄нуломаготрабхуна̄менева лаббханти. ат̣т̣хакатха̄йам̣ (висуддхи. 2.804) пана пурима̄нам̣ тин̣н̣ам̣, двиннам̣ ва̄ ависесенапи парикамма̄дина̄мам̣ вуттам̣, чатуккхаттум̣, тиккхаттумева ва̄ пан̃чамам̣, чатуттхам̣ ва̄ уппаджджитаббааппана̄нурӯпатоти адхиппа̄йо. парикамма̄дина̄ма̄нам̣ анавасесато лаббхама̄нава̄радассанаттхам̣ ‘‘чатуккхатту’’нти а̄дито вуттам̣, ган̣анапат̣ипа̄т̣ивасена пана ‘‘пан̃чамам̣ ва̄’’ти оса̄не вуттам̣.
йатха̄раханти кхиппа̄бхин̃н̃адандха̄бхин̃н̃а̄нурӯпам̣. кхиппа̄бхин̃н̃асса хи тиккхаттум̣ паваттака̄ма̄вачараджавана̄нантарам̣ чатуттхам̣ аппана̄читтамуппаджджати. дандха̄бхин̃н̃асса чатуккхаттум̣ паваттаджавана̄нантарам̣ пан̃чамам̣ аппана̄ уппаджджати, йасма̄ пана аладдха̄севанам̣ ануломам̣ готрабхум̣ уппа̄детум̣ на саккоти, ладдха̄севанампи ча чхат̣т̣хам̣ саттамам̣ бхаван̇гасса а̄саннабха̄вена папа̄та̄саннапурисо вийа аппана̄васена патит̣т̣ха̄тум̣ на саккоти, тасма̄ чатуттхато орам̣, пан̃чамато парам̣ ва̄ аппана̄ на хотӣти дат̣т̣хаббам̣. йатха̄бхинӣха̄равасена̄ти рӯпа̄рӯпалокуттарамаггапхала̄нурӯпасаматхавипассана̄бха̄вана̄читта̄бхинӣхаран̣а̄нурӯпато, аппана̄йа вӣтхи аппана̄вӣтхи. ‘‘тато парам̣ бхаван̇гапа̄това хотӣ’’ти еттакейева вутте чатуттхам̣, пан̃чамам̣ ва̄ отин̣н̣ааппана̄то парам̣ бхаван̇гапа̄това хоти, на магга̄нантарам̣ пхалачиттам̣, сама̄паттивӣтхийан̃ча джха̄напхалачитта̄ни пунаппунанти ган̣хеййунти пуна ‘‘аппана̄васа̄не’’ти вуттам̣. ника̄йантарийа̄ кира локийаппана̄су пат̣хамакаппана̄то парам̣ саттамаджаванапӯран̣аттхам̣ дваттиккхаттум̣ ка̄ма̄вачараджавана̄нампи паваттим̣ ван̣н̣ентӣти тесам̣ матиниседханаттхам̣ ‘‘бхаван̇гапа̄това̄’’ти са̄вадха̄ран̣ам̣ вуттам̣.
22. таттха̄ти тесу ат̣т̣хан̃а̄н̣асампайуттака̄ма̄вачараджаванесу, тесу ча чхаббӣсатимахаггаталокуттараджаванесу. таттха̄ти ва̄ тасмим̣ аппана̄ва̄ре. соманассасахагатаджавана̄нантаранти соманассасахагата̄нам̣ чатуннам̣ кусалакирийаджавана̄нам̣ анантарам̣. соманассасахагата̄ва̄ти чатуккаджджха̄насса, суккхавипассака̄дӣнам̣ маггапхаласса ча васена соманассасахагата̄ва, на пана упеккха̄сахагата̄ бхиннаведана̄нам̣ ан̃н̃аман̃н̃ам̣ а̄севанапаччайабха̄васса ануддхат̣атта̄. па̄т̣икан̇кхитабба̄ти пасам̣ситабба̄, иччхитабба̄ти вуттам̣ хоти. таттха̄пӣти тасмим̣ екаведанаджаванава̄репи. кусаладжавана̄нантаранти чатуббидхан̃а̄н̣асампайуттакусаладжавана̄нантарам̣ кусаладжаванамаппети, на кирийаджаванам̣ бхиннасанта̄не ниббаттанато. хет̣т̣химан̃ча пхалаттайамаппети сама̄паттивӣтхийантйадхиппа̄йо.
23. сукхапун̃н̃амха̄ соманассасахагататихетукакусаладвайато парам̣ аггапхалавипа̄какирийаваджджиталокийалокуттарачатуккаджджха̄наджаванавасена дваттим̣са, упеккхака̄ тихетукакусаладвайато парам̣ татхева пан̃чамаджджха̄на̄ни два̄даса, сукхитакрийато тихетукадвайато парам̣ кирийаджджха̄начатуккасса, аггапхалачатуккасса ча васена ат̣т̣ха, упеккхака̄ тихетукадвайато парам̣ упеккха̄сахагатарӯпа̄рӯпакирийапан̃чакасса, аггапхаласса ча васена чха аппана̄ самбхонти.
24. еттха̄ти вӣтхисан̇гаха̄дхика̄ре.
аппана̄джаванава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
манодва̄равӣтхиван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
аппана̄джаванава̄раван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
тада̄рамман̣анийамаван̣н̣ана̄
25. саббаттха̄пӣти пан̃чадва̄раманодва̄репи.
26. ит̣т̣хети ит̣т̣хамаджджхатте. атиит̣т̣ха̄рамман̣ан̃хи висум̣ ваккхати. кусалавипа̄ка̄ни пан̃чавин̃н̃а̄н̣асампат̣иччханасантӣран̣атада̄рамман̣а̄нӣти самбандхо. ит̣т̣хамаджджхатте сантӣран̣атада̄рамман̣а̄ни упеккха̄сахагата̄нева̄ти а̄ха ‘‘атиит̣т̣хе пана соманассасахагата̄нева̄’’ти. випа̄касса хи камма̄нубха̄вато паваттама̄насса а̄да̄се мукханимиттам̣ вийа ниббикаппата̄йа пакаппетва̄ гахан̣а̄бха̄вато йатха̄рамман̣амева ведана̄його хоти, кусала̄кусала̄нам̣ пана аппахӣнавипалла̄сесу санта̄несу паваттийа̄ атиит̣т̣хепи ит̣т̣хамаджджхаттаанит̣т̣ха̄ка̄рато, анит̣т̣хепи ит̣т̣хаит̣т̣хамаджджхатта̄ка̄рато гахан̣ам̣ хоти. татха̄ хи ассаддха̄дӣнам̣ буддха̄дӣсу атиит̣т̣ха̄рамман̣есупи упеккха̄джаванам̣ хоти, титтхийа̄дӣнан̃ча доманассаджаванам̣, гамбхӣрапакатика̄дӣнан̃ча пат̣иккӯла̄рамман̣е упеккха̄джаванам̣, сунакха̄дӣнан̃ча таттха соманассаджаванам̣, пуримапаччха̄бха̄гаппаватта̄ни пана випа̄ка̄ни йатха̄ваттхука̄нева. апича асучидассане сумана̄йама̄на̄нам̣ сунакха̄дӣнанти. чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнам̣ пана атиит̣т̣ха̄нит̣т̣хесу паваттама̄на̄нампи упеккха̄сахагатабха̄ве ка̄ран̣ам̣ хет̣т̣ха̄ катхитамева.
27. таттха̄пӣти тада̄рамман̣есупи. соманассасахагатакирийаджавана̄васа̄нети сахетука̄хетукасукхасахагатакирийапан̃чака̄васа̄не. кхӣн̣а̄сава̄нам̣ читтавипалла̄са̄бха̄вена кирийаджавана̄нипи йатха̄рамман̣амева паваттантӣти вуттам̣ ‘‘соманассасахагатакирийаджавана̄васа̄не’’тйа̄ди. кечи пана а̄чарийа̄ ‘‘пат̣т̣ха̄не (дха. са. мӯлат̣ӣ. 498 випа̄куддха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄) ‘кусала̄кусале нируддхе випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.98) кусала̄кусала̄намева̄нантарам̣ тада̄рамман̣ам̣ вуттанти наттхи кирийаджавана̄нантарам̣ тада̄рамман̣уппа̄до’’ти ваданти. таттха вуччате – йади абйа̄ката̄нантарампи тада̄рамман̣ам̣ вуччеййа. паритта̄рамман̣е вот̣т̣хаббана̄нантарампи тасса паваттим̣ ман̃н̃еййунти кирийаджавана̄нантарам̣ тада̄рамман̣ам̣ на вуттам̣, на пана алаббханато. лаббхама̄нассапи хи кеначи адхиппа̄йена каттхачи авачанам̣ диссати, йатха̄ там̣ дхаммасан̇гахе лаббхама̄нампи хадайаваттху десана̄бхедапариха̄раттхам̣ на вуттанти.
28. доманасса…пе… упеккха̄сахагата̄нева бхаванти, на соманассасахагата̄ни ан̃н̃аман̃н̃ам̣ вируддхасабха̄ватта̄. тенева хи пат̣т̣ха̄не доманасса̄нантарам̣ соманассам̣, таданантаран̃ча доманассам̣ ануддхат̣ам̣. татха̄ хи ‘‘сукха̄йа ведана̄йа сампайутто дхаммо сукха̄йа ведана̄йа сампайуттасса дхаммасса анантарапаччайена паччайо’’тйа̄дина̄ (пат̣т̣ха̄. 1.2.45) сукхадуккхаведана̄йа сампайутта̄ дхамма̄ аттано аттано сама̄наведана̄сампайутта̄нам̣ адуккхамасукхаведана̄йа сампайуттака̄нан̃ча анантарапаччайабха̄вена двӣсу двӣсу ва̄ресу вутта̄, адуккхамасукхаведана̄йа сампайуттака̄ пана сама̄наведана̄сампайутта̄нам̣, итараведана̄двайасампайутта̄нан̃ча дхамма̄нам̣ анантарапаччайабха̄вена тӣсу ва̄ресӯти евам̣ ведана̄ттике саттева анантарапаччайава̄ра̄ вутта̄. йади ча доманасса̄нантарам̣ соманассам̣, соманасса̄нантарам̣ ва̄ доманассам̣ уппаджджеййа, сукхадуккхаведана̄сампайутта̄нампи ан̃н̃аман̃н̃ам̣ анантарапаччайавасена две ва̄ре вад̣д̣хетва̄ нава ва̄ра̄ ваттабба̄ сийум̣, на паневам̣ вутта̄. тасма̄ на тесам̣ таданантарам̣ уппатти аттхи. еттха ча ‘‘соманассасахагатакирийаджавана̄васа̄не’’тйа̄дина̄ айампи нийамо анун̃н̃а̄то –
‘‘париттакусала̄доса-па̄паса̄такрийа̄джава̄;
пан̃часвекам̣ тада̄ламбам̣, сукхитесу йатха̄рахам̣.
‘‘па̄па̄ка̄масубха̄ чева, сопеккха̄ ча крийа̄джава̄;
сопеккхесу тада̄ламбам̣, чхасвекаманурӯпато’’ти.
айан̃хи джаванена тада̄рамман̣анийамо абйабхича̄рӣ. ‘‘н̃а̄н̣асампайуттаджаванато н̃а̄н̣асампайуттатада̄рамман̣а’’нтйа̄динайаппаватто пана анекантико. йебхуййена хи акусаладжаванесу паричитасса када̄чи кусаладжаванесу джавитесу, кусаладжаванесу ва̄ паричитасса када̄чи акусаладжаванесу джавитесу акусала̄нантарам̣ паваттапаричайена тихетукаджаванатопи парам̣ ахетукатада̄рамман̣ам̣ хоти, татха̄ кусала̄нантарам̣ паваттапаричайена акусаладжаванато парам̣ тихетукатада̄рамман̣ампи, пат̣исандхиниббаттакакаммато пана ан̃н̃акаммена тада̄рамман̣аппаваттийам̣ ваттаббамева наттхи. татха̄ ча вуттам̣ пат̣т̣ха̄не ‘‘ахетуке кхандхе аниччато дуккхато анаттато випассанти, кусала̄кусале нируддхе ахетуко випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджати, кусала̄кусале нируддхе сахетуко випа̄ко тада̄рамман̣ата̄ уппаджджатӣ’’ти (пат̣т̣ха̄. 3.1.98).
тасма̄ти йасма̄ доманассаджавана̄васа̄не упеккха̄сахагата̄нева хонти. тасма̄ доманассасахагатаджавана̄васа̄не упеккха̄сахагатасантӣран̣ам̣ уппаджджатӣти самбандхо. ‘соманассапат̣исандхикасса̄’ти имина̄ва бхаван̇гапа̄та̄бха̄во дӣпитова хоти доманасса̄нантарам̣ соманасса̄бха̄ватоти там̣ аватва̄ тада̄рамман̣а̄бха̄вамева парикаппенто а̄ха ‘‘йади тада̄рамман̣асамбхаво наттхӣ’’ти. соманассапат̣исандхикасса титтхийа̄дино буддха̄диатиит̣т̣ха̄рамман̣е пи пат̣ихатачиттасса доманассаджаване джавите вуттанайена соманассатада̄рамман̣асса атиит̣т̣ха̄рамман̣е ча упеккха̄сахагататада̄рамман̣асса ануппаджджанато, кеначи ва̄ асаппа̄йена парихӣналокийаджджха̄нам̣ а̄раббха ‘‘пан̣ӣтадхаммо ме нат̣т̣хо’’ти виппат̣иса̄рам̣ джанентасса доманассаджаване сати ака̄ма̄вачара̄рамман̣е тада̄рамман̣а̄бха̄вато йади тада̄рамман̣асса уппаттисамбхаво наттхӣти адхиппа̄йо.
паричитапуббанти пуббе паричитам̣, тасмим̣ бхаве йебхуййена гахитапуббам̣. упеккха̄сахагатасантӣран̣ам̣ уппаджджати нира̄ваджджанампи. йатха̄ там̣ ниродха̄ вут̣т̣хахантасса пхалачиттантйадхиппа̄йо. йатха̄ху –
‘‘нира̄ваджджам̣ катхам̣ читтам̣, хоти нетан̃хи самматам̣;
нийамо на вина̄ваджджам̣, ниродха̄ пхаладассана̄’’ти.
кена пана киччена идам̣ читтам̣ паваттатӣти? тада̄рамман̣акиччена та̄ва на паваттати джавана̄рамман̣асса аггахан̣ато, на̄пи сантӣран̣акиччена йатха̄сампат̣иччхитасса сантӣран̣авасена аппаваттанато, пат̣исандхичутӣсу ваттаббамева наттхи, па̄рисесато пана бхавасса ан̇габха̄вато бхаван̇гакиччена̄ти йуттам̣ сийа̄. а̄чарийадхаммапа̄латтхеренапи (дха. са. анут̣ӣ. 498 випа̄куддха̄ракатха̄ван̣н̣ана̄) хи айаматтхо дасситова. йам̣ пана пат̣исандхибхаван̇га̄нам̣ дхаммато, а̄рамман̣ато ча сама̄натам̣ ваккхати, там̣ йебхуййатоти дат̣т̣хаббам̣. на хи идамекам̣ т̣ха̄нам̣ ваджджетва̄ пат̣исандхибхаван̇га̄нам̣ висадисата̄ аттхи. таманантаритва̄ти там̣ аттано анантарам̣ абйавахитам̣ катва̄, таданантарантйаттхо.
29. ка̄ма̄вачара…пе… иччхантӣти еттха ка̄ма̄вачараджавана̄васа̄нейева тада̄рамман̣ам̣ иччханти ка̄матан̣ха̄нида̄накамманиббаттатта̄. на хи там̣ ка̄матан̣ха̄хетукена каммуна̄ джанитам̣ атам̣сабха̄васса рӯпа̄рӯпа̄вачаралокуттараджаванасса анантарам̣ уппаджджати. ким̣ка̄ран̣а̄? аджанакатта̄, джанакасама̄натта̄бха̄вато ча. йатха̄ хи гехато бахи никкхамитука̄мо ба̄лако джанакам̣, там̣садисам̣ ва̄ ан̇гулийам̣ гахетва̄ никкхамати, на̄н̃н̃ам̣ ра̄джапуриса̄дим̣, евам̣ бхаван̇гависайато ан̃н̃аттха паваттама̄нам̣ тада̄рамман̣ам̣ джанакам̣ ка̄ма̄вачаракусала̄кусалам̣, там̣садисам̣ ва̄ ка̄ма̄вачаракирийаджаванам̣ анубандхати, на пана тасса висадиса̄ни махаггаталокуттараджавана̄ни. татха̄ ка̄ма̄вачарасатта̄намева тада̄рамман̣ам̣ иччханти, на брахма̄нам̣ тада̄рамман̣ӯпаниссайасса ка̄ма̄вачарапат̣исандхибӣджасса̄бха̄вато. татха̄ ка̄ма̄вачарадхаммесвева а̄рамман̣абхӯтесу иччханти. на итаресу апаричитатта̄. йатха̄ хи со ба̄лако джанакам̣, там̣садисам̣ ва̄ анугаччхантопи аран̃н̃а̄диапаричитат̣т̣ха̄нам̣ гаччхантам̣ ананубандхитва̄ памукхан̇ган̣а̄димхи паричитат̣т̣ха̄нейева анубандхати, евамидампи рӯпа̄вачара̄диапаричита̄рамман̣ам̣ а̄раббха паваттантам̣ на̄нубандхати. апича ка̄матан̣ха̄йаттакаммаджанитатта̄пи етам̣ ка̄матан̣ха̄рамман̣есу париттадхаммесвева паваттатӣти вуттова̄йаматтхо. хонти четтха –
‘‘джанакам̣ там̣сама̄нам̣ ва̄, джаванам̣ анубандхати;
на ту ан̃н̃ам̣ тада̄ламбам̣, ба̄лада̄ракалӣлайа̄.
‘‘бӣджасса̄бха̄вато наттхи, брахма̄нампи имасса хи;
пат̣исандхимано бӣджам̣, ка̄ма̄вачарасан̃н̃итам̣.
‘‘т̣ха̄не паричитейева, там̣ идам̣ ба̄лако вийа;
ануйа̄тӣти на̄н̃н̃аттха, хоти тан̣ха̄васена ва̄’’ти.
нану ча ‘‘ка̄ма̄вачарапат̣исандхибӣджа̄бха̄вато’’ти вуттам̣, татха̄ ча чаккхувин̃н̃а̄н̣а̄дӣнампи абха̄во а̄паджджатӣти? на̄паджджати индрийаппаваттиа̄нубха̄вато, два̄равӣтхибхеде читтанийамато ча.
тада̄рамман̣анийамаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
джавананийамаван̣н̣ана̄
32. мандаппаваттийанти маран̣а̄саннака̄ле ваттхудуббалата̄йа мандӣбхӯтавегатта̄ мандам̣ хутва̄ паваттийам̣. маран̣ака̄ла̄дӣсӯти а̄ди-саддена муччха̄ка̄лам̣ сан̇ган̣ха̄ти.
33. бхагавато…пе… вадантӣти бхагавато йамакапа̄т̣иха̄рийака̄ла̄дӣсу удакаккхандхааггиккхандхаппаваттана̄диаттхам̣ висум̣ висум̣ па̄дакаджджха̄нам̣ сама̄паджджитва̄ тато вут̣т̣ха̄йа джха̄надхамме висум̣ висум̣ а̄ваджджентасса а̄ваджджанавасита̄йа маттхакаппаттийа̄ а̄ваджджанатаппарова читта̄бхинӣха̄ро хотӣти йатха̄ваджджитаджха̄нан̇га̄рамман̣а̄ни чатта̄ри, пан̃чава̄ паччавеккхан̣аджаваначитта̄ни паваттантӣти ваданти (висуддхи. 1.78) ат̣т̣хакатха̄чарийа̄. ‘‘бхагавато’’ти ча идам̣ нидассанаматтам̣ ан̃н̃есампи дхаммасена̄патиа̄дӣнам̣ еварӯпе ачча̄йикака̄ле апарипун̣н̣аджавана̄нам̣ паваттанато. татха̄ ча вуттам̣ ат̣т̣хакатха̄йам̣ ‘‘айан̃ча маттхакаппатта̄ васита̄ бхагавато йамакапа̄т̣иха̄рийака̄ле ан̃н̃есам̣ ва̄ еварӯпе ка̄ле’’ти (висуддхи. 1.78). ‘‘чатта̄ри пан̃ча ва̄’’ти ча панетам̣ тиккхиндрийамудиндрийавасена гахетаббанти а̄чарийадхаммапа̄латтхерена (висуддхи. маха̄. 1.78) вуттам̣, тасма̄ бхагавато чатта̄ри, ан̃н̃есам̣ пан̃чапӣти йуттам̣ вийа диссати.
34. а̄дикаммикасса̄ти а̄дито катайогакаммасса. пат̣хамам̣ ниббатта̄ аппана̄ пат̣хамакаппана̄. абхин̃н̃а̄джавана̄нампи ‘‘пат̣хамакаппана̄йа̄’’ти адхика̄ро сийа̄ти а̄ха ‘‘саббада̄пӣ’’ти, пат̣хамуппаттика̄ле, чин̣н̣авасӣка̄ле ча пан̃ча̄бхин̃н̃а̄джавана̄ни екава̄рамева джавантӣтйаттхо.
35. магга̄йева уппаджджанато маггуппа̄да̄. йатха̄раханти пан̃чамам̣ ва̄ чатуттхам̣ ва̄ уппаннамагга̄нурӯпам̣. саттаджаванапараматта̄ хи ека̄ваджджанавӣтхийа̄ чатуттхам̣ уппаннамаггато парам̣ тӣти пхалачитта̄ни, пан̃чамам̣ уппаннамаггато парам̣ две ва̄ хонти.
36. ниродхасама̄паттика̄лети ниродхасса пуббабха̄ге. чатуттха̄руппаджавананти кусалакирийа̄нам̣ ан̃н̃атарам̣ невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанаджаванам̣. ана̄га̄микхӣн̣а̄сава̄йева ниродхасама̄паттим̣ сама̄паджджанти, на сота̄паннасакада̄миноти вуттам̣ ‘‘ана̄га̄мипхалам̣ ва̄ арахаттапхалам̣ ва̄’’ти. вибхаттивипалла̄со четтха дат̣т̣хаббо ‘‘ана̄га̄мипхале ва̄ арахаттапхале ва̄’’ти. тена̄ха ‘‘нируддхе’’ти. йатха̄раханти там̣там̣пуггала̄нурӯпам̣.
38. саббаттха̄пи сама̄паттивӣтхийанти сакала̄йапи джха̄насама̄паттивӣтхийам̣, пхаласама̄паттивӣтхийан̃ча.
39. паритта̄ни джавана̄ни саттаккхаттум̣ мата̄ни уккам̣сакот̣ийа̄. магга̄бхин̃н̃а̄ пана саким̣ екава̄рамева мата̄. авасеса̄ни абхин̃н̃а̄маггаваджджита̄ни махаггаталокуттараджавана̄ни бахӯнипи лаббханти сама̄паттивӣтхийам̣ ахораттампи паваттанато. апи-саддена локийаджджха̄на̄ни пат̣хамакаппана̄йам̣, антимапхаладвайан̃ча ниродха̄нантарам̣ екава̄рам̣, пхалачитта̄ни магга̄нантарам̣ дваттиккхаттумпӣти сампин̣д̣ети.
джавананийамаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
пуггалабхедаван̣н̣ана̄
40. ида̄ни духетука̄хетука̄па̄йика̄хетукатихетукавасена чатуббидха̄нам̣ путхуджджана̄нам̣, маггат̣т̣хапхалат̣т̣хавасена ат̣т̣хавидха̄нам̣ арийа̄нанти два̄дасаннам̣ пуггала̄нам̣ уппаджджанакавӣтхичиттапариччхедадассанаттхам̣ пат̣хамам̣ та̄ва тесам̣ ваджджитаббачитта̄ни дассетума̄ха ‘‘духетука̄намахетука̄нан̃ча̄’’тйа̄ди. пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асахагата̄лобха̄досавасена две хетӯ имесанти двихетука̄. та̄диса̄нам̣ хетӯнам̣ абха̄вато ахетука̄. ма-ка̄ро падасандхикаро. аппана̄джавана̄ни на лаббханти випа̄ка̄варан̣асаббха̄вато. двихетука̄хетукапат̣исандхи хи ‘‘випа̄ка̄варан̣а’’нти вуччати. аппана̄джавана̄бха̄ватойева арахаттам̣ наттхӣти кирийаджавана̄ни на лаббханти.
41. ‘‘сахетукам̣ (пат̣т̣ха̄. 3.1.102) бхаван̇гам̣ ахетукасса бхаван̇гасса анантарапаччайена паччайо’’ти па̄т̣хато ахетука̄нампи на̄на̄каммена двихетукатада̄рамман̣ам̣ самбхавати, двихетука̄нам̣ ваттаббамева наттхи. мӯласандхийа̄ пана джал̣абха̄вато убхиннампи наттхи тихетукатада̄рамман̣анти а̄ха ‘‘татха̄ н̃а̄н̣асампайуттавипа̄ка̄ни ча̄’’ти. а̄чарийаджотипа̄латтхерена пана ‘‘сахетукам̣ бхаван̇га’’нти ависесена вуттатта̄ ахетука̄нампи тихетукатада̄рамман̣ам̣ ватва̄ идха н̃а̄н̣асампайуттавипа̄ка̄бха̄вавачанасса париха̄савасена ‘‘со ева пуччхитаббо, йо тасса катта̄’’ти вуттам̣, там̣ пана париха̄савасена вуттампи а̄чарийам̣ пуччхитва̄ва виджа̄нанаттхам̣ вуттавачанам̣ вийа т̣хитам̣. татха̄ хи а̄чарийеневеттха ка̄ран̣ам̣ параматтхавиниччхайе вуттам̣ –
‘‘н̃а̄н̣апа̄ка̄ на ваттанти, джал̣атта̄ мӯласандхийа̄’’ти; (парама. ви. 271);
апаре пана ‘‘йатха̄ ахетука̄нам̣ сахетукатада̄рамман̣ам̣ хоти, евам̣ двихетука̄нам̣ тихетукатада̄рамман̣ампӣ’’ти ван̣н̣енти, тесам̣ мата̄нуродхена ча идха̄пи н̃а̄н̣асампайуттавипа̄капат̣иккхепо ахетукейева сандха̄йа̄ти ваданти. таттха пана пама̄н̣апа̄т̣ха̄бха̄вато а̄чарийена убхиннампи са̄дха̄ран̣авасена н̃а̄н̣асампайуттавипа̄ка̄бха̄ве ка̄ран̣ам̣ ватва̄ самакамева читтапариччхедасса дасситатта̄ тесам̣ вачанам̣ вӣмам̣ситва̄ сампат̣иччхитаббам̣. ахетука̄пеккха̄йа четтха ‘‘сугатийа’’нти вачанам̣, там̣ пана аттхато анун̃н̃а̄тадвихетукавипа̄ка̄нам̣ таттхева самбхавадассанапарам̣. тена̄ха ‘‘дуггатийам̣ пана̄’’тйа̄ди.
43. тихетукесӯти пат̣исандхивин̃н̃а̄н̣асахагата̄лобха̄доса̄мохавасена тихетукесу путхуджджа̄дӣсӯ нававидхапуггалесу.
45. дит̣т̣хӣ…пе… секкха̄нанти сиккха̄йа апарипӯрака̄рита̄йа сиккханасӣлата̄йа ‘‘секкха̄’’ти ладдхана̄ма̄нам̣ сота̄паннасакада̄га̄мӣнам̣ пуггала̄нам̣ пат̣хамамаггенева сакка̄йадит̣т̣хивичикиччха̄нам̣ пахӣнатта̄ там̣сахагатаджавана̄ни чева ча-саддена а̄кад̣д̣хита̄ни кхӣн̣а̄сава̄вен̣ика̄ни кирийаджавана̄ни ча на лаббханти.
46. пат̣игхаджавана̄ни ча̄ти доманассаджавана̄ни чева дит̣т̣хисампайуттавичикиччха̄сахагатакирийаджавана̄ни ча.
47. локуттара…пе… самуппаджджантӣти чатуннам̣ магга̄нам̣ екачиттаккхан̣икабха̄вена пуггалантаресу асамбхавато, хет̣т̣химахет̣т̣хима̄нан̃ча упарӯпарисама̄паттийа̄ анадхигататта̄, упарӯпарипуггала̄нан̃ча асамуггха̄т̣итакаммакилесаниродхена путхуджджанехи вийа сота̄панна̄нам̣ сота̄панна̄дӣхи пуггалантарабха̄вӯпагаманена пат̣иппассаддхатта̄ ча ат̣т̣хапи локуттараджавана̄ни йатха̄сакам̣ маггапхалат̣т̣ха̄нам̣ арийа̄намева самуппаджджанти.
48. ида̄ни тесам̣ тесам̣ пуггала̄нам̣ йатха̄пат̣иккхиттаджавана̄ни ваджджетва̄ па̄рисесато лаббхама̄наджавана̄ни сампин̣д̣етва̄ дассетум̣ ‘‘асеккха̄на’’нтйа̄ди вуттам̣. тивидхасиккха̄йа парипӯрака̄рибха̄вато асеккха̄нам̣ кхӣн̣а̄сава̄нам̣ теттим̣савидхакусала̄кусаласса, хет̣т̣химапхалаттайасса, вӣтхимутта̄нан̃ча навамахаггатавипа̄ка̄нам̣ васена пан̃чачатта̄лӣсаваджджита̄ни сеса̄ни тевӣсатикаа̄ма̄вачаравипа̄кавӣсатикирийаарахаттапхалавасена чатучатта̄лӣса вӣтхичитта̄ни самбхава̄ йатха̄ла̄бхам̣ ка̄мабхаве т̣хита̄нам̣ васена уддисе.
секкха̄нам̣ ат̣т̣ха̄расакирийаджаванадит̣т̣хивичикиччха̄сахагатапан̃чакааггапхаламахаггатавипа̄кавасена теттим̣са ваджджетва̄ тевӣсатика̄ма̄вачаравипа̄каа̄ваджджанадвайаекавӣсатикусаласатта̄кусалахет̣т̣химапхалаттайавасена чхаппан̃н̃а̄са вӣтхичитта̄ни йатха̄самбхавам̣ уддисе ависесато. висесато пана сота̄паннасакада̄га̄мӣнам̣ екапан̃н̃а̄са, ана̄га̄мӣнам̣ екӯнапан̃н̃а̄са, авасеса̄нам̣ чатуннам̣ путхуджджана̄нам̣ ат̣т̣ха̄расакирийаджаванасаббалокуттарамахаггатавипа̄кавасена пан̃чатим̣са ваджджетва̄ авасеса̄ни ка̄ма̄вачаравипа̄каа̄ваджджанадвайалокийакусала̄кусалавасена чатупан̃н̃а̄са вӣтхичитта̄ни йатха̄самбхавато уддисе ависесато. висесато пана тихетука̄нам̣ чатупан̃н̃а̄сева лаббханти, двихетука̄хетука̄нам̣ н̃а̄н̣асампайуттавипа̄кааппана̄джаванаваджджита̄ни екачатта̄лӣса, а̄па̄йика̄нам̣ та̄нева двихетукавипа̄каваджджита̄ни саттатим̣са вӣтхичитта̄нӣти дат̣т̣хаббам̣.
пуггала̄нам̣ васена читтаппаваттибхедо пуггалабхедо.
пуггалабхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
бхӯмивибха̄гаван̣н̣ана̄
49. сабба̄нипи вӣтхичитта̄ни упалаббханти чханнам̣ два̄ра̄нам̣, саббесан̃ча пуггала̄нам̣ таттха самбхавато. йатха̄раханти там̣там̣бхава̄нурӯпам̣, там̣там̣пуггала̄нурӯпан̃ча.
52. тйа̄дина̄ гха̄навин̃н̃а̄н̣а̄дӣнампи пат̣иккхепо хессатӣти рӯпа̄вачарабхӯмийам̣ пат̣игхаджаванатада̄рамман̣а̄нева пат̣иккхитта̄ни. саббаттха̄пӣти ка̄мабхаве, рӯпабхаве, арӯпабхаве ча.
54. ка̄мабхаве йатха̄рахам̣ вӣтхимуттаваджджа̄ни асӣти вӣтхичитта̄ни, рӯпабхаве пат̣игхадвайаат̣т̣хатада̄рамман̣агха̄на̄дивин̃н̃а̄н̣ачхаккавӣтхимуттакавасена пан̃чавӣсати ваджджетва̄ сеса̄ни а̄ваджджанадвайанаваахетукавипа̄катепан̃н̃а̄саджаванавасена чатусат̣т̣хи, арӯпе бхаве тевӣсатика̄ма̄вачаравипа̄капат̣хамамаггапан̃чадасарӯпа̄вачарапат̣игхадвайаа̄руппавипа̄какирийаманодха̄тухасанавасена саттачатта̄лӣса ваджджетва̄ сеса̄ни чхаббӣсати париттаджаванаат̣т̣хаа̄руппаджаванасатталокуттараджаванаманодва̄ра̄ваджджанавасена двечатта̄лӣса читта̄ни лаббхаре упалаббханти.
кечи пана ‘‘рӯпабхаве анит̣т̣ха̄рамман̣а̄бха̄вато идха̄гата̄нам̣йева брахма̄нам̣ акусалавипа̄касамбхавоти та̄ни париха̄петва̄ пан̃чапариттавипа̄кехи саддхим̣ рӯпабхаве сат̣т̣хийева вӣтхичитта̄нӣ’’ти ваданти. идха пана таттха т̣хатва̄пи имам̣ локам̣ пассанта̄нам̣ анит̣т̣ха̄рамман̣асса асамбхаво на сакка̄ ваттунти техи саддхим̣йева таттха чатусат̣т̣хи вутта̄ни. еван̃ча катва̄ вуттам̣ дхамма̄нуса̄ран̣ийам̣ ‘‘йада̄ брахма̄но ка̄ма̄вачарам̣ анит̣т̣ха̄рамман̣ам̣ а̄ламбанти, тада̄ там̣ сугатийампи акусалавипа̄качаккхусотавин̃н̃а̄н̣аманодха̄тусантӣран̣а̄нам̣ уппатти самбхаватӣ’’ти.
бхӯмивасена вибха̄го бхӯмивибха̄го.
бхӯмивибха̄гаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.
55. йатха̄самбхаванти там̣там̣два̄ресу, там̣там̣бхавесу ва̄ самбхава̄нурӯпато. йа̄вата̄йуканти пат̣исандхито парам̣ бхаваникантивасена паваттаманодва̄рикачиттавӣтхито пат̣т̣ха̄йа чутичитта̄васа̄нам̣, тато пуббе паваттабхаван̇га̄васа̄нам̣ ва̄ аббоччхинна̄ асати ниродхасама̄паттийанти адхиппа̄йо.
ити абхидхамматтхавибха̄винийа̄ на̄ма абхидхамматтхасан̇гахаван̣н̣ана̄йа
вӣтхипариччхедаван̣н̣ана̄ нит̣т̣хита̄.