6. чатубйӯхаха̄равибхан̇го
25. таттха катамо чатубйӯхо ха̄ро? ‘‘неруттамадхиппа̄йо’’ти айам̣. бйан̃джанена суттасса неруттан̃ча адхиппа̄йо ча нида̄нан̃ча пубба̄парасандхи ча гавеситаббо. таттха катамам̣ неруттам̣, йа̄ нируттипадасам̣хита̄, йам̣ дхамма̄нам̣ на̄масо н̃а̄н̣ам̣. йада̄ хи бхиккху аттхасса ча на̄мам̣ джа̄на̄ти, дхаммасса ча на̄мам̣ джа̄на̄ти, татха̄ татха̄ нам̣ абхиниропети. айан̃ча вуччати аттхакусало дхаммакусало бйан̃джанакусало нируттикусало пубба̄паракусало десана̄кусало атӣта̄дхивачанакусало ана̄гата̄дхивачанакусало паччуппанна̄дхивачанакусало иттха̄дхивачанакусало пуриса̄дхивачанакусало напум̣сака̄дхивачанакусало ека̄дхивачанакусало анека̄дхивачанакусало, евам̣ сабба̄ни ка̄табба̄ни джанападанирутта̄ни сабба̄ ча джанападанируттийо. айам̣ нируттипадасам̣хита̄.
26. таттха катамо адхиппа̄йо?
‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄рим̣, чхаттам̣ махантам̣ йатха вассака̄ле [вийа вассака̄ле джа̄. 1.10.103];
еса̄нисам̣со дхамме сучин̣н̣е, на дуггатим̣ гаччхати дхаммача̄рӣ’’ти.
идха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе апа̄йехи паримуччитука̄ма̄ бхависсанти, те дхаммача̄рино бхависсантӣти айам̣ еттха бхагавато адхиппа̄йо.
‘‘чоро йатха̄ сандхимукхе гахӣто, сакаммуна̄ хан̃н̃ати [хан̃н̃ате (сӣ.)] баджджхате ча;
евам̣ айам̣ печча паджа̄ параттха, сакаммуна̄ хан̃н̃ати [хан̃н̃ате (сӣ.)] баджджхате ча̄’’ти.
идха бхагавато ко адхиппа̄йо? сан̃четаника̄нам̣ ката̄нам̣ камма̄нам̣ упачита̄нам̣ дуккхаведанӣйа̄нам̣ анит̣т̣хам̣ аса̄там̣ випа̄кам̣ паччанубхависсатӣти айам̣ еттха бхагавато адхиппа̄йо.
‘‘сукхака̄ма̄ни [пасса дха. па. 131-132] бхӯта̄ни, йо дан̣д̣ена вихим̣сати;
аттано сукхамеса̄но, печча со на лабхате сукха’’нти.
идха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе сукхена аттхика̄ бхависсанти, те па̄пакаммам̣ [па̄пакам̣ каммам̣ (ка.)] на кариссантӣти айам̣ еттха бхагавато адхиппа̄йо.
‘‘миддхӣ [пасса дха. па. 325] йада̄ хоти махаггхасо ча, нидда̄йита̄ сампариваттаса̄йӣ;
маха̄вара̄хова нива̄папут̣т̣хо, пунаппунам̣ габбхамупети мандо’’ти.
идха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе джара̄маран̣ена ат̣т̣ийитука̄ма̄ бхависсанти, те бхависсанти бходжане маттан̃н̃уно индрийесу гуттадва̄ра̄ пуббаратта̄парараттам̣ джа̄гарийа̄нуйогамануйутта̄ випассака̄ кусалесу дхаммесу сага̄рава̄ ча сабрахмача̄рӣсу тхересу навесу маджджхимесӯти айам̣ еттха бхагавато адхиппа̄йо.
‘‘аппама̄до аматападам̣ [аматам̣ падам̣ (ка.) пасса дха. па. 21], пама̄до маччуно падам̣;
аппаматта̄ на мӣйанти, йе паматта̄ йатха̄ мата̄’’ти.
идха бхагавато ко адхиппа̄йо? йе аматапарийесанам̣ парийеситука̄ма̄ бхависсанти, те аппаматта̄ вихариссантӣти айам̣ еттха бхагавато адхиппа̄йо. айам̣ адхиппа̄йо.
27. таттха катамам̣ нида̄нам̣? йатха̄ со дханийо гопа̄лако бхагавантам̣ а̄ха –
‘‘нандати путтехи путтима̄, гома̄ [гомико (сӣ.), гопико (ка.) су. ни. 33; сам̣. ни. 1.144 пасситаббам̣] гохи татхева нандати;
упадхӣ хи нарасса нандана̄, на хи со нандати йо нирӯпадхӣ’’ти.
бхагава̄ а̄ха –
‘‘сочати путтехи путтима̄, гопико [гомико (сӣ.)] гохи татхева сочати;
упадхӣ хи нарасса сочана̄, на хи со сочати йо нирӯпадхӣ’’ти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ ба̄хирам̣ париггахам̣ упадхи а̄ха̄’’ти. йатха̄ ча ма̄ро па̄пима̄ гиджджхакӯт̣а̄ паббата̄ путхусилам̣ па̄теси, бхагава̄ а̄ха –
‘‘сачепи кевалам̣ саббам̣, гиджджхакӯт̣ам̣ чалессаси [чалеййа̄си (ка.) пасса сам̣. ни. 1.147];
нева самма̄вимутта̄нам̣, буддха̄нам̣ аттхи ин̃джитам̣.
набхам̣ пхалеййаппатхавӣ чалеййа, саббева па̄н̣а̄ уда сантасеййум̣;
саллампи че ураси кампайеййум̣ [пакампайеййум̣ (сӣ.), каппайеййум̣ (ка.)], упадхӣсу та̄н̣ам̣ на каронти буддха̄’’ти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ ка̄йам̣ упадхим̣ а̄ха̄’’ти. йатха̄ ча̄ха –
‘‘на там̣ дал̣хам̣ бандханама̄ху дхӣра̄, йада̄йасам̣ да̄руджапаббаджан̃ча [да̄руджам̣ баббаджан̃ча (сӣ.) пасса дха. па. 345];
са̄раттаратта̄ ман̣икун̣д̣алесу, путтесу да̄ресу ча йа̄ апеккха̄’’ти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ ба̄хиресу ваттхӯсу тан̣хам̣ а̄ха̄’’ти. йатха̄ ча̄ха –
‘‘етам̣ дал̣хам̣ бандханама̄ху дхӣра̄, оха̄ринам̣ ситхилам̣ дуппамун̃чам̣;
етампи чхетва̄на париббаджанти, анапеккхино ка̄масукхам̣ паха̄йа̄’’ти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ ба̄хираваттхука̄йа тан̣ха̄йа паха̄нам̣ а̄ха̄’’ти. йатха̄ ча̄ха –
‘‘а̄турам̣ асучим̣ пӯтим̣, дуггандхам̣ деханисситам̣;
паггхарантам̣ дива̄ раттим̣, ба̄ла̄нам̣ абхинандита’’нти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ аджджхаттикаваттхука̄йа тан̣ха̄йа паха̄нам̣ а̄ха̄’’ти. йатха̄ ча̄ха –
‘‘уччхинда [пасса дха. па. 285] синехаматтано, кумудам̣ са̄радикам̣ва па̄н̣ина̄;
сантимаггамева брӯхайа, нибба̄нам̣ сугатена десита’’нти.
имина̄ ваттхуна̄ имина̄ нида̄нена евам̣ н̃а̄йати ‘‘идха бхагава̄ аджджхаттикаваттхука̄йа тан̣ха̄йа паха̄нам̣ а̄ха̄’’ти. идам̣ нида̄нам̣.
таттха катамо пубба̄парасандхи. йатха̄ха –
‘‘ка̄мандха̄ джа̄ласан̃чханна̄, тан̣ха̄чхаданачха̄дита̄;
паматтабандхана̄ [паматтабандхуна̄ уда̄. 64] баддха̄ [бандха̄ (ка.) пасса уда̄. 64], маччха̄ва кумина̄мукхе;
джара̄маран̣аманвенти, ваччхо кхӣрапакова ма̄тара’’нти.
айам̣ ка̄матан̣ха̄ вутта̄. са̄ катамена пубба̄парена йуджджати? йатха̄ха –
‘‘ратто аттхам̣ на джа̄на̄ти, ратто дхаммам̣ на пассати;
андхантамам̣ тада̄ хоти, йам̣ ра̄го сахате нара’’нти.
ити андхата̄йа ча сан̃чханната̄йа ча са̄йева тан̣ха̄ абхилапита̄. йан̃ча̄ха ка̄мандха̄ джа̄ласан̃чханна̄, тан̣ха̄чхаданачха̄дита̄ти. йан̃ча̄ха ратто аттхам̣ на джа̄на̄ти, ратто дхаммам̣ на пассатӣти, имехи падехи парийут̣т̣ха̄нехи са̄йева тан̣ха̄ абхилапита̄. йам̣ андхака̄рам̣, айам̣ дуккхасамудайо, йа̄ ча тан̣ха̄ понобхавика̄, йан̃ча̄ха ка̄ма̄ти име килесака̄ма̄. йан̃ча̄ха джа̄ласан̃чханна̄ти тесам̣ йева ка̄ма̄нам̣ пайогена парийут̣т̣ха̄нам̣ дассети, тасма̄ килесавасена ча парийут̣т̣ха̄навасена ча тан̣ха̄бандханам̣ вуттам̣. йе едисика̄, те джара̄маран̣ам̣ анвенти, айам̣ бхагавата̄ йатха̄никкхиттага̄тха̄балена дассита̄ джара̄маран̣аманвентӣти.
‘‘йасса папан̃ча̄ т̣хитӣ ча наттхи, санда̄нам̣ палигхан̃ча [пал̣игхан̃ча (сӣ.) пасса уда̄. 67] вӣтиватто;
там̣ ниттан̣хам̣ муним̣ чарантам̣, на виджа̄на̄ти садевакопи локо’’ти.
папан̃ча̄ на̄ма тан̣ха̄дит̣т̣хима̄на̄, тадабхисан̇кхата̄ ча сан̇кха̄ра̄. т̣хити на̄ма анусайа̄. санда̄нам̣ на̄ма тан̣ха̄йа парийут̣т̣ха̄нам̣, йа̄ни чхаттим̣сатан̣ха̄йа джа̄линийа̄ вичарита̄ни. палигхо на̄ма мохо. йе ча папан̃ча̄ сан̇кха̄ра̄ йа̄ ча т̣хити йам̣ санда̄нан̃ча йам̣ палигхан̃ча йо етам̣ саббам̣ саматикканто, айам̣ вуччати ниттан̣хо ити.
28. таттха парийут̣т̣ха̄насан̇кха̄ра̄ дит̣т̣хадхаммаведанӣйа̄ ва̄ упападжджаведанӣйа̄ ва̄ апара̄парийаведанӣйа̄ ва̄, евам̣ тан̣ха̄ тивидхам̣ пхалам̣ дети дит̣т̣хе ва̄ дхамме упападждже ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе. евам̣ бхагава̄ а̄ха ‘‘йам̣ лобхапакатам̣ каммам̣ кароти ка̄йена ва̄ ва̄ча̄йа ва̄ манаса̄ ва̄, тасса випа̄кам̣ анубхоти дит̣т̣хе ва̄ дхамме упападждже ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе’’ти. идам̣ бхагавато пубба̄парена йуджджати. таттха парийут̣т̣ха̄нам̣ дит̣т̣хадхаммаведанӣйам̣ ва̄ каммам̣ упападжджаведанӣйам̣ ва̄ каммам̣ апара̄парийа̄йаведанӣйам̣ [апара̄парийаведанӣйам̣ (сӣ.)] ва̄ каммам̣, евам̣ каммам̣ тидха̄ випаччати дит̣т̣хе ва̄ дхамме упападждже ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе. йатха̄ха –
‘‘йан̃че ба̄ло идха па̄н̣а̄типа̄тӣ хоти…пе… миччха̄дит̣т̣хи хоти, тасса дит̣т̣хе ва̄ дхамме випа̄кам̣ пат̣исам̣ведети упападждже ва̄ апаре ва̄ парийа̄йе’’ти. идам̣ бхагавато пубба̄парена йуджджати. таттха парийут̣т̣ха̄нам̣ пат̣исан̇кха̄набалена паха̄таббам̣, сан̇кха̄ра̄ дассанабалена, чхаттим̣са тан̣ха̄вичарита̄ни бха̄вана̄балена паха̄табба̄нӣти евам̣ тан̣ха̄пи тидха̄ пахӣйати. йа̄ ниттан̣ха̄та̄ айам̣ саупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту. бхеда̄ ка̄йасса айам̣ анупа̄дисеса̄ нибба̄надха̄ту.
папан̃чо на̄ма вуччати анубандхо. йан̃ча̄ха бхагава̄ ‘‘папан̃чети атӣта̄на̄гатапаччуппаннам̣ чаккхувин̃н̃еййам̣ рӯпам̣ а̄раббха̄’’ти. йан̃ча̄ха бхагава̄ – ‘‘атӣте, ра̄дха, рӯпе анапеккхо хохи, ана̄гатам̣ рӯпам̣ ма̄ абхинанди, паччуппаннасса рӯпасса ниббида̄йа вира̄га̄йа ниродха̄йа пат̣иниссагга̄йа пат̣ипаджджа̄’’ти. идам̣ бхагавато пубба̄парена йуджджати. йо ча̄пи папан̃чо йе ча сан̇кха̄ра̄ йа̄ ча атӣта̄на̄гатапаччуппаннасса абхинандана̄, идам̣ екаттхам̣. апи ча ан̃н̃аман̃н̃ехи падехи ан̃н̃аман̃н̃ехи аккхарехи ан̃н̃аман̃н̃ехи бйан̃джанехи апарима̄н̣а̄ дхаммадесана̄ вутта̄ бхагавата̄. евам̣ суттена суттам̣ сам̣сандайитва̄ пубба̄парена саддхим̣ йоджайитва̄ суттам̣ ниддит̣т̣хам̣ бхавати.
со ча̄йам̣ [са ча̄йам̣ (сӣ.)] пубба̄паро сандхи чатуббидхо аттхасандхи бйан̃джанасандхи десана̄сандхи ниддесасандхӣти.
таттха аттхасандхи чхаппада̄ни сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄ виваран̣а̄ вибхаджана̄ утта̄нӣкаммата̄ пан̃н̃аттӣти.
бйан̃джанасандхи чхаппада̄ни аккхарам̣ падам̣ бйан̃джанам̣ а̄ка̄ро нирутти ниддесоти.
десана̄сандхи на ча патхавим̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча. на ча а̄пам̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча, на ча теджам̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча, на ча ва̄йум̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча. на ча а̄ка̄са̄нан̃ча̄йатанам̣ нисса̄йа…пе… на ча вин̃н̃а̄н̣ан̃ча̄йатанам̣ нисса̄йа…пе… на ча а̄кин̃чан̃н̃а̄йатанам̣ нисса̄йа…пе… на ча невасан̃н̃а̄на̄сан̃н̃а̄йатанам̣ нисса̄йа…пе… на ча имам̣ локам̣ нисса̄йа…пе… на ча паралокам̣ нисса̄йа джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча. йамидам̣ убхайамантарена дит̣т̣хам̣ сутам̣ мутам̣ вин̃н̃а̄там̣ паттам̣ парийеситам̣ витаккитам̣ вича̄ритам̣ манаса̄нучинтитам̣, тампи нисса̄йа на джха̄йати джха̄йӣ джха̄йати ча. айам̣ садеваке локе сама̄раке сабрахмаке сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа анисситена читтена на н̃а̄йати джха̄йанто.
йатха̄ ма̄ро па̄пима̄ годхикасса кулапуттасса [пасса сам̣. ни. 1.159] вин̃н̃а̄н̣ам̣ саманвесанто на джа̄на̄ти на пассати. со хи папан̃ча̄тӣто тан̣ха̄паха̄нена дит̣т̣хиниссайописса наттхи. йатха̄ ча годхикасса, евам̣ ваккалисса садевакена локена сама̄ракена сабрахмакена сассаман̣абра̄хман̣ийа̄ паджа̄йа садеваманусса̄йа анисситачитта̄ на н̃а̄йанти джха̄йама̄на̄. айам̣ десана̄сандхи.
таттха катама̄ ниддесасандхи? нисситачитта̄ акусалапаккхена ниддиситабба̄, анисситачитта̄ кусалапаккхена ниддиситабба̄. нисситачитта̄ килесена ниддиситабба̄, анисситачитта̄ вода̄нена ниддиситабба̄. нисситачитта̄ сам̣са̄раппаваттийа̄ ниддиситабба̄, анисситачитта̄ сам̣са̄раниваттийа̄ ниддиситабба̄. нисситачитта̄ тан̣ха̄йа ча авиджджа̄йа ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ саматхена ча випассана̄йа ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ ахирикена ча аноттаппена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ хирийа̄ ча оттаппена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ асатийа̄ ча асампаджан̃н̃ена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ сатийа̄ ча сампаджан̃н̃ена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ айонийа̄ ча айонисоманасика̄рена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ йонийа̄ ча йонисоманасика̄рена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ косаджджена ча довачассена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ вӣрийа̄рамбхена ча совачассена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ ассаддхийена ча пама̄дена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ саддха̄йа ча аппама̄дена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ асаддхаммассаванена ча асам̣варан̣ена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ саддхаммассаванена ча сам̣варена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ абхиджджха̄йа ча бйа̄па̄дена ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ анабхиджджха̄йа ча абйа̄па̄дена ча ниддиситабба̄. нисситачитта̄ нӣваран̣ехи ча сам̣йоджанийехи ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ ра̄гавира̄га̄йа ча четовимуттийа̄ авиджджа̄вира̄га̄йа ча пан̃н̃а̄вимуттийа̄ ниддиситабба̄. нисситачитта̄ уччхедадит̣т̣хийа̄ ча сассатадит̣т̣хийа̄ ча ниддиситабба̄, анисситачитта̄ саупа̄дисеса̄йа ча анупа̄дисеса̄йа ча нибба̄надха̄туйа̄ ниддиситабба̄. айам̣ ниддесасандхи. тена̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄йано ‘‘неруттамадхиппа̄йо’’ти.
нийутто чатубйӯхо ха̄ро.