4. пат̣иниддесава̄ро
1. десана̄ха̄равибхан̇го
5. таттха катамо десана̄ха̄ро? ‘‘асса̄да̄дӣнавата̄’’ти га̄тха̄ айам̣ десана̄ха̄ро. ким̣ десайати? асса̄дам̣ а̄дӣнавам̣ ниссаран̣ам̣ пхалам̣ упа̄йам̣ а̄н̣аттим̣. дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джанам̣ кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сесса̄мӣти.
таттха катамо асса̄до?
‘‘ка̄мам̣ [ка̄мама̄дика̄ има̄ чха га̄тха̄ су. ни. 772 пасситабба̄] ка̄майама̄насса, тасса четам̣ самиджджхати;
аддха̄ пӣтимано хоти, ладдха̄ маччо йадиччхатӣ’’ти.
айам̣ асса̄до.
таттха катамо а̄дӣнаво?
‘‘тасса че ка̄майа̄насса, чхандаджа̄тасса джантуно;
те ка̄ма̄ париха̄йанти, саллавиддхова руппатӣ’’ти.
айам̣ а̄дӣнаво.
таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣?
‘‘йо ка̄ме париваджджети, саппассева пада̄ сиро;
сомам̣ висаттикам̣ локе, сато самативаттатӣ’’ти.
идам̣ ниссаран̣ам̣.
таттха катамо асса̄до?
‘‘кхеттам̣ ваттхум̣ хиран̃н̃ам̣ ва̄, гава̄ссам̣ да̄сапорисам̣;
тхийо бандхӯ путхӯ ка̄ме, йо наро анугиджджхатӣ’’ти.
айам̣ асса̄до.
таттха катамо а̄дӣнаво?
‘‘абала̄ нам̣ балӣйанти, мадданте нам̣ париссайа̄;
тато нам̣ дуккхаманвети, на̄вам̣ бхиннамиводака’’нти.
айам̣ а̄дӣнаво.
таттха катамам̣ ниссаран̣ам̣?
‘‘тасма̄ джанту сада̄ сато, ка̄ма̄ни париваджджайе;
те паха̄йа таре огхам̣, на̄вам̣ ситва̄ва па̄рагӯ’’ти.
идам̣ ниссаран̣ам̣.
таттха катамам̣ пхалам̣?
‘‘дхаммо хаве раккхати дхаммача̄рим̣, чхаттам̣ махантам̣ йатха вассака̄ле;
еса̄нисам̣со дхамме сучин̣н̣е, на дуггатим̣ гаччхати дхаммача̄рӣ’’ти.
идам̣ пхалам̣.
таттха катамо упа̄йо?
‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ аничча̄’’ти…пе…
‘‘саббе сан̇кха̄ра̄ [пасса дха. па. 277] дуккха̄’’ти…пе…
‘‘саббе дхамма̄ анатта̄’’ти, йада̄ пан̃н̃а̄йа пассати;
атха ниббиндати дуккхе, еса магго висуддхийа̄’’ти.
айам̣ упа̄йо.
таттха катама̄ а̄н̣атти?
‘‘чаккхума̄ [пасса уда̄. 43] висама̄нӣва, виджджама̄не параккаме;
пан̣д̣ито джӣвалокасмим̣, па̄па̄ни париваджджайе’’ти.
айам̣ а̄н̣атти.
‘‘‘сун̃н̃ато локам̣ авеккхассу,
могхара̄джа̄’ти а̄н̣атти, ‘сада̄ сато’ти упа̄йо;
‘атта̄нудит̣т̣хим̣ ӯхачча [ухачча (ка.) пасса су. ни. 1125], евам̣ маччутаро сийа̄’’’.
идам̣ пхалам̣.
6. таттха бхагава̄ уггхат̣итан̃н̃усса пуггаласса ниссаран̣ам̣ десайати, випан̃читан̃н̃усса пуггаласса а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча десайати, неййасса пуггаласса асса̄дан̃ча а̄дӣнаван̃ча ниссаран̣ан̃ча десайати.
таттха чатассо пат̣ипада̄, чатта̄ро пуггала̄. тан̣ха̄чарито мандо сатиндрийена дуккха̄йа пат̣ипада̄йа дандха̄бхин̃н̃а̄йа ниййа̄ти сатипат̣т̣ха̄нехи ниссайехи. тан̣ха̄чарито удатто [удаттхо (сӣ.) у + а̄ + да̄ + та] сама̄дхиндрийена дуккха̄йа пат̣ипада̄йа кхиппа̄бхин̃н̃а̄йа ниййа̄ти джха̄нехи ниссайехи. дит̣т̣хичарито мандо вӣрийиндрийена сукха̄йа пат̣ипада̄йа дандха̄бхин̃н̃а̄йа ниййа̄ти саммаппадха̄нехи ниссайехи. дит̣т̣хичарито удатто пан̃н̃индрийена сукха̄йа пат̣ипада̄йа кхиппа̄бхин̃н̃а̄йа ниййа̄ти саччехи ниссайехи.
убхо тан̣ха̄чарита̄ саматхапуббан̇гама̄йа випассана̄ ниййанти ра̄гавира̄га̄йа четовимуттийа̄. убхо дит̣т̣хичарита̄ випассана̄пуббан̇гаме саматхена ниййанти авиджджа̄вира̄га̄йа пан̃н̃а̄вимуттийа̄.
таттха йе саматхапуббан̇гама̄хи пат̣ипада̄хи ниййанти, те нандийа̄ват̣т̣ена найена ха̄табба̄, йе випассана̄пуббан̇гама̄хи пат̣ипада̄хи ниййанти, те сӣхавиккӣл̣итена найена ха̄табба̄.
7. сва̄йам̣ ха̄ро каттха самбхавати, йасса саттха̄ ва̄ дхаммам̣ десайати ан̃н̃атаро ва̄ гарут̣т̣ха̄нӣйо сабрахмача̄рӣ, со там̣ дхаммам̣ сутва̄ саддхам̣ пат̣илабхати. таттха йа̄ вӣмам̣са̄ усса̄хана̄ тулана̄ упапариккха̄, айам̣ сутамайӣ пан̃н̃а̄. татха̄ сутена ниссайена йа̄ вӣмам̣са̄ тулана̄ упапариккха̄ манаса̄нупеккхан̣а̄, айам̣ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄. има̄хи двӣхи пан̃н̃а̄хи манасика̄расампайуттасса йам̣ н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати дассанабхӯмийам̣ ва̄ бха̄вана̄бхӯмийам̣ ва̄, айам̣ бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄.
8. паратогхоса̄ сутамайӣ пан̃н̃а̄. паччаттасамут̣т̣хита̄ йонисо манасика̄ра̄ чинта̄майӣ пан̃н̃а̄. йам̣ парато ча гхосена паччаттасамут̣т̣хитена ча йонисоманасика̄рена н̃а̄н̣ам̣ уппаджджати, айам̣ бха̄вана̄майӣ пан̃н̃а̄. йасса има̄ две пан̃н̃а̄ аттхи сутамайӣ чинта̄майӣ ча, айам̣ уггхат̣итан̃н̃ӯ. йасса сутамайӣ пан̃н̃а̄ аттхи, чинта̄майӣ наттхи, айам̣ випан̃читан̃н̃ӯ [випаччитан̃н̃ӯ (сӣ.)]. йасса нева сутамайӣ пан̃н̃а̄ аттхи на чинта̄майӣ, айам̣ неййо.
9. са̄йам̣ дхаммадесана̄ ким̣ десайати? чатта̄ри сачча̄ни дуккхам̣ самудайам̣ ниродхам̣ маггам̣. а̄дӣнаво ча пхалан̃ча дуккхам̣, асса̄до самудайо, ниссаран̣ам̣ ниродхо, упа̄йо а̄н̣атти ча магго. има̄ни чатта̄ри сачча̄ни. идам̣ дхаммачаккам̣.
йатха̄ха бхагава̄ – ‘‘идам̣ дуккха’’нти ме, бхиккхаве, ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ аппат̣иваттийам̣ саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ кеначи ва̄ локасмим̣, саббам̣ дхаммачаккам̣.
таттха апарима̄н̣а̄ пада̄, апарима̄н̣а̄ аккхара̄, апарима̄н̣а̄ бйан̃джана̄, апарима̄н̣а̄ а̄ка̄ра̄ нерутта̄ ниддеса̄. етассева аттхасса сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄ виваран̣а̄ вибхаджана̄ утта̄нӣкаммам̣ [утта̄никаммам̣ (ка.)] пан̃н̃атти, итипидам̣ дуккхам̣ арийасаччам̣.
‘‘айам̣ дуккхасамудайо’’ти ме, бхиккхаве, ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣…пе… ‘‘айам̣ дуккханиродхо’’ти ме, бхиккхаве…пе… ‘‘айам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄’’ти ме, бхиккхаве, ба̄ра̄н̣асийам̣ исипатане мигада̄йе ануттарам̣ дхаммачаккам̣ паваттитам̣ аппат̣иваттийам̣ саман̣ена ва̄ бра̄хман̣ена ва̄ девена ва̄ ма̄рена ва̄ брахмуна̄ ва̄ кеначи ва̄ локасмим̣.
таттха апарима̄н̣а̄ пада̄, апарима̄н̣а̄ аккхара̄, апарима̄н̣а̄ бйан̃джана̄, апарима̄н̣а̄ а̄ка̄ра̄ нерутта̄ ниддеса̄. етассева аттхасса сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄ виваран̣а̄ вибхаджана̄ утта̄нӣкаммам̣ пан̃н̃атти итипидам̣ дуккханиродхага̄минӣ пат̣ипада̄ арийасаччам̣.
таттха бхагава̄ аккхарехи сан̇ка̄сети, падехи пака̄сети, бйан̃джанехи виварати, а̄ка̄рехи вибхаджати, нируттӣхи утта̄нӣкароти [утта̄ним̣ кароти (ка.)], ниддесехи пан̃н̃апети. таттха бхагава̄ аккхарехи ча падехи ча уггхат̣ети [уггха̄т̣ети (сӣ.)], бйан̃джанехи ча а̄ка̄рехи ча випан̃чайати, нируттӣхи ча ниддесехи ча виттха̄рети. таттха уггхат̣ана̄ [уггха̄т̣ана̄ (сӣ.)] а̄ди, випан̃чана̄ маджджхе, виттха̄ран̣а̄ парийоса̄нам̣. сойам̣ дхаммавинайо уггхат̣ӣйанто уггхат̣итан̃н̃ӯпуггалам̣ винети, тена нам̣ а̄ху ‘‘а̄дикалйа̄н̣о’’ти. випан̃чӣйанто випан̃читан̃н̃ӯпуггалам̣ винети, тена нам̣ а̄ху ‘‘маджджхекалйа̄н̣о’’ти. виттха̄рӣйанто неййам̣ пуггалам̣ винети, тена нам̣ а̄ху ‘‘парийоса̄накалйа̄н̣о’’ти.
10. таттха чхаппада̄ни аттхо сан̇ка̄сана̄ пака̄сана̄ виваран̣а̄ вибхаджана̄ утта̄нӣкаммам̣ пан̃н̃атти, има̄ни чхаппада̄ни аттхо. чхаппада̄ни бйан̃джанам̣ аккхарам̣ падам̣ бйан̃джанам̣ а̄ка̄ро нирутти ниддесо, има̄ни чхаппада̄ни бйан̃джанам̣. тена̄ха бхагава̄ ‘‘дхаммам̣ во, бхиккхаве, десесса̄ми а̄дикалйа̄н̣ам̣ маджджхекалйа̄н̣ам̣ парийоса̄накалйа̄н̣ам̣ са̄ттхам̣ сабйан̃джана’’нти.
кеваланти локуттарам̣, на миссам̣ локийехи дхаммехи. парипун̣н̣анти парипӯрам̣ анӯнам̣ анатирекам̣. парисуддханти ниммалам̣ саббамала̄пагатам̣ парийода̄там̣ упат̣т̣хитам̣ саббависеса̄нам̣, идам̣ вуччати татха̄гатападам̣итипи татха̄гатанисевитам̣итипи татха̄гата̄ран̃джитам̣итипи, аточетам̣ брахмачарийам̣ пан̃н̃а̄йати. тена̄ха бхагава̄ ‘‘кевалапарипун̣н̣ам̣ парисуддхам̣ брахмачарийам̣ пака̄сесса̄мӣ’’ти.
кесам̣ айам̣ дхаммадесана̄, йогӣнам̣. тена̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄йано –
‘‘асса̄да̄дӣнавата̄, ниссаран̣ампи ча пхалам̣ упа̄йо ча;
а̄н̣аттӣ ча бхагавато, йогӣнам̣ десана̄ха̄ро’’ти.
нийутто десана̄ха̄ро.
2. вичайаха̄равибхан̇го
11. таттха катамо вичайо ха̄ро? ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча̄’’ти га̄тха̄, айам̣ вичайо ха̄ро.
ким̣ вичинати? падам̣ вичинати, пан̃хам̣ вичинати, висаджджанам̣ [виссаджджанам̣ (сӣ. ка.)] вичинати, пубба̄парам̣ вичинати, асса̄дам̣ вичинати, а̄дӣнавам̣ вичинати, ниссаран̣ам̣ вичинати, пхалам̣ вичинати, упа̄йам̣ вичинати, а̄н̣аттим̣ вичинати, анугӣтим̣ вичинати, саббе нава суттанте вичинати. йатха̄ ким̣ бхаве, йатха̄ а̄йасма̄ аджито па̄ра̄йане бхагавантам̣ пан̃хам̣ пуччхати –
‘‘кенассу [пасса су. ни. 1038] нивуто локо, [ичча̄йасма̄ аджито,]
кенассу наппака̄сати;
кисса̄бхилепанам̣ брӯси, ким̣ су тасса махаббхайа’’нти.
има̄ни чатта̄ри пада̄ни пуччхита̄ни, со еко пан̃хо. касма̄? екаваттху париггаха̄, еван̃хи а̄ха ‘‘кенассу нивуто локо’’ти лока̄дхит̣т̣ха̄нам̣ пуччхати, ‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти локасса аппака̄санам̣ пуччхати, ‘‘кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣ’’ти локасса абхилепанам̣ пуччхати, ‘‘ким̣су тасса махаббхайа’’нти тассева локасса маха̄бхайам̣ пуччхати. локо тивидхо килесалоко бхавалоко индрийалоко.
таттха висаджджана̄ –
‘‘авиджджа̄йа нивуто локо, [аджита̄ти бхагава̄,]
вивиччха̄ [вевиччха̄ (су. ни. 1039)] пама̄да̄ наппака̄сати;
джаппа̄бхилепанам̣ брӯми, дуккхамасса махаббхайа’’нти.
има̄ни чатта̄ри пада̄ни имехи чатӯхи падехи висаджджита̄ни пат̣хамам̣ пат̣хамена, дутийам̣ дутийена, татийам̣ татийена, чатуттхам̣ чатуттхена.
‘‘кенассу нивуто локо’’ти пан̃хе ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти висаджджана̄. нӣваран̣ехи нивуто локо, авиджджа̄нӣваран̣а̄ хи саббе сатта̄. йатха̄ха бхагава̄ ‘‘саббасатта̄нам̣, бхиккхаве, саббапа̄н̣а̄нам̣ саббабхӯта̄нам̣ парийа̄йато екамева нӣваран̣ам̣ вада̄ми йадидам̣ авиджджа̄, авиджджа̄нӣваран̣а̄ хи саббе сатта̄. саббасова, бхиккхаве, авиджджа̄йа ниродха̄ ча̄га̄ пат̣иниссагга̄ наттхи сатта̄нам̣ нӣваран̣анти вада̄мӣ’’ти. тена ча пат̣хамасса падасса висаджджана̄ йутта̄.
‘‘кенассу наппака̄сатӣ’’ти пан̃хе ‘‘вивиччха̄ пама̄да̄ наппака̄сатӣ’’ти висаджджана̄. йо пуггало нӣваран̣ехи нивуто, со вивиччхати. вивиччха̄ на̄ма вуччати вичикиччха̄. со вичикиччханто на̄бхисаддахати, на абхисаддаханто вӣрийам̣ на̄рабхати акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ саччхикирийа̄йа. со идхаппама̄дамануйутто вихарати паматто, сукке дхамме на уппа̄дийати, тасса те ануппа̄дийама̄на̄ наппака̄санти, йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘дӯре санто пака̄санти [пака̄сенти дха. па. 304], химавантова паббато;
асантеттха на диссанти, раттим̣ кхитта̄ [ратти кхитта̄ (сӣ.), пасса дха. па. 304] йатха̄ сара̄;
те гун̣ехи пака̄санти, киттийа̄ ча йасена ча̄’’ти.
тена ча дутийасса падасса висаджджана̄ йутта̄.
‘‘кисса̄бхилепанам̣ брӯсӣ’’ти пан̃хе ‘‘джаппа̄бхилепанам̣ брӯмӣ’’ти висаджджана̄. джаппа̄ на̄ма вуччати тан̣ха̄. са̄ катхам̣ абхилимпати? йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘ратто аттхам̣ на джа̄на̄ти, ратто дхаммам̣ на пассати;
андхантамам̣ [андхатамам̣ (ка.)] тада̄ хоти, йам̣ ра̄го сахате нара’’нти.
са̄йам̣ тан̣ха̄ а̄саттибахуласса пуггаласса ‘‘евам̣ абхиджаппа̄’’ти каритва̄ таттха локо абхилитто на̄ма бхавати, тена ча татийасса падасса висаджджана̄ йутта̄.
‘‘ким̣ су тасса махаббхайа’’нти пан̃хе ‘‘дуккхамасса махаббхайа’’нти висаджджана̄. дувидхам̣ дуккхам̣ – ка̄йикан̃ча четасикан̃ча. йам̣ ка̄йикам̣ идам̣ дуккхам̣, йам̣ четасикам̣ идам̣ доманассам̣. саббе сатта̄ хи дуккхасса уббиджджанти, наттхи бхайам̣ дуккхена самасамам̣, куто ва̄ пана тасса уттаритарам̣? тиссо дуккхата̄ – дуккхадуккхата̄ сан̇кха̄радуккхата̄ випарин̣а̄мадуккхата̄. таттха локо одхасо када̄чи карахачи дуккхадуккхата̄йа муччати. татха̄ випарин̣а̄мадуккхата̄йа. там̣ кисса хету? хонти локе аппа̄ба̄дха̄пи дӣгха̄йука̄пи. сан̇кха̄радуккхата̄йа пана локо анупа̄дисеса̄йа нибба̄надха̄туйа̄ муччати, тасма̄ сан̇кха̄радуккхата̄ дуккхам̣ локасса̄ти катва̄ дуккхамасса махаббхайанти. тена ча чатуттхасса падасса висаджджана̄ йутта̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘авиджджа̄йа нивуто локо’’ти.
саванти саббадхи сота̄, [ичча̄йасма̄ аджито,]
сота̄нам̣ ким̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯхи, кена сота̄ пидхӣйаре [питхӣйаре (сӣ.), пидхиййаре (ка.), пасса су. ни. 1040].
има̄ни чатта̄ри пада̄ни пуччхита̄ни. те две пан̃ха̄. касма̄? имехи батва̄дхивачанена пуччхита̄. евам̣ сама̄паннасса локасса евам̣ сам̣килит̣т̣хасса ким̣ локасса вода̄нам̣ вут̣т̣ха̄намити, еван̃хи а̄ха.
саванти саббадхи сота̄ти. асама̄хитасса саванти абхиджджха̄бйа̄па̄даппама̄дабахуласса. таттха йа̄ абхиджджха̄ айам̣ лобхо акусаламӯлам̣, йо бйа̄па̄до айам̣ досо акусаламӯлам̣, йо пама̄до айам̣ мохо акусаламӯлам̣. тассевам̣ асама̄хитасса чхасу а̄йатанесу тан̣ха̄ саванти рӯпатан̣ха̄ саддатан̣ха̄ гандхатан̣ха̄ расатан̣ха̄ пхот̣т̣хаббатан̣ха̄ дхамматан̣ха̄, йатха̄ха бхагава̄ –
‘‘саватӣ’’ти ча кхо, бхиккхаве, чханнетам̣ аджджхаттика̄нам̣ а̄йатана̄нам̣ адхивачанам̣. чаккху савати мана̄пикесу рӯпесу, амана̄пикесу [амана̄пийесу (ка.)] пат̣ихан̃н̃атӣти. сотам̣…пе… гха̄нам̣… дживха̄… ка̄йо… мано савати мана̄пикесу дхаммесу амана̄пикесу пат̣ихан̃н̃атӣти. ити сабба̄ ча савати, саббатха̄ ча савати. тена̄ха ‘‘саванти саббадхи сота̄’’ти.
‘‘сота̄нам̣ ким̣ нива̄ран̣а’’нти парийут̣т̣ха̄навигха̄там̣ пуччхати, идам̣ вода̄нам̣. ‘‘сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯхи, кена сота̄ пидхӣйаре’’ти анусайасамуггха̄там̣ пуччхати, идам̣ вут̣т̣ха̄нам̣.
таттха висаджджана̄ –
‘‘йа̄ни сота̄ни локасмим̣, [аджита̄ти бхагава̄,]
сати тесам̣ нива̄ран̣ам̣;
сота̄нам̣ сам̣варам̣ брӯми, пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти.
ка̄йагата̄йа сатийа̄ бха̄вита̄йа бахулӣката̄йа чаккху на̄вин̃чхати мана̄пикесу рӯпесу, амана̄пикесу на пат̣ихан̃н̃ати, сотам̣…пе… гха̄нам̣… дживха̄… ка̄йо… мано на̄вин̃чхати мана̄пикесу дхаммесу, амана̄пикесу на пат̣ихан̃н̃ати. кена ка̄ран̣ена? сам̣вутанива̄ритатта̄ индрийа̄нам̣. кена те сам̣вутанива̄рита̄? сатиа̄раккхена. тена̄ха бхагава̄ – ‘‘сати тесам̣ нива̄ран̣а’’нти.
пан̃н̃а̄йа анусайа̄ пахӣйанти, анусайесу пахӣнесу парийут̣т̣ха̄на̄ пахӣйанти. кисса [тасса (сӣ.)], анусайасса пахӣнатта̄? там̣ йатха̄ кхандхавантасса руккхасса анавасесамӯлуддхаран̣е кате пуппхапхалапаллаван̇курасантати самуччхинна̄ бхавати. евам̣ анусайесу пахӣнесу парийут̣т̣ха̄насантати самуччхинна̄ бхавати пидахита̄ пат̣иччханна̄. кена? пан̃н̃а̄йа. тена̄ха бхагава̄ ‘‘пан̃н̃а̄йете пидхӣйаре’’ти.
‘‘пан̃н̃а̄ чева сати ча, [ичча̄йасма̄ аджито,]
на̄марӯпан̃ча ма̄риса;
етам̣ ме пут̣т̣хо пабрӯхи, каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти.
‘‘йаметам̣ пан̃хам̣ апуччхи [мам̣ пуччхи (ка.), пасса су. ни. 1043], аджита там̣ вада̄ми те;
йаттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча, асесам̣ упаруджджхати;
вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена, еттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти.
айам̣ пан̃хе [пан̃хо (сӣ. ка.) неттивибха̄ванӣ пасситабба̄] анусандхим̣ пуччхати. анусандхим̣ пуччханто ким̣ пуччхати? анупа̄дисесам̣ нибба̄надха̄тум̣. тӣн̣и ча сачча̄ни сан̇кхата̄ни ниродхадхамма̄ни дуккхам̣ самудайо магго, ниродхо асан̇кхато. таттха самудайо двӣсу бхӯмӣсу пахӣйати дассанабхӯмийа̄ ча бха̄вана̄бхӯмийа̄ ча. дассанена тӣн̣и сам̣йоджана̄ни пахӣйанти сакка̄йадит̣т̣хи вичикиччха̄ сӣлаббатапара̄ма̄со, бха̄вана̄йа сатта сам̣йоджана̄ни пахӣйанти ка̄маччхандо бйа̄па̄до рӯпара̄го арӯпара̄го ма̄но уддхаччам̣ авиджджа̄васеса̄ [авиджджа̄ ча ниравасеса̄ (сӣ. ка.)]. тедха̄туке има̄ни даса сам̣йоджана̄ни пан̃чорамбха̄гийа̄ни пан̃чуддхамбха̄гийа̄ни.
12. таттха тӣн̣и сам̣йоджана̄ни сакка̄йадит̣т̣хи вичикиччха̄ сӣлаббатапара̄ма̄со анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ адхит̣т̣ха̄йа нируджджханти. сатта сам̣йоджана̄ни ка̄маччхандо бйа̄па̄до рӯпара̄го арӯпара̄го ма̄но уддхаччам̣ авиджджа̄васеса̄ ан̃н̃индрийам̣ адхит̣т̣ха̄йа нируджджханти. йам̣ пана евам̣ джа̄на̄ти ‘‘кхӣн̣а̄ ме джа̄тӣ’’ти, идам̣ кхайе н̃а̄н̣ам̣. ‘‘на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’’ти паджа̄на̄ти, идам̣ ануппа̄де н̃а̄н̣ам̣. има̄ни две н̃а̄н̣а̄ни ан̃н̃а̄та̄виндрийам̣. таттха йан̃ча анан̃н̃а̄тан̃н̃асса̄мӣтиндрийам̣ йан̃ча ан̃н̃индрийам̣, има̄ни аггапхалам̣ арахаттам̣ па̄пун̣антасса нируджджханти, таттха йан̃ча кхайе н̃а̄н̣ам̣ йан̃ча ануппа̄де н̃а̄н̣ам̣, има̄ни две н̃а̄н̣а̄ни екапан̃н̃а̄.
апи ча а̄рамман̣асан̇кетена две на̄ма̄ни лаббханти, ‘‘кхӣн̣а̄ ме джа̄тӣ’’ти паджа̄нантасса кхайе н̃а̄н̣анти на̄мам̣ лабхати, ‘‘на̄парам̣ иттхатта̄йа̄’’ти паджа̄нантасса ануппа̄де н̃а̄н̣анти на̄мам̣ лабхати. са̄ паджа̄нанат̣т̣хена пан̃н̃а̄, йатха̄дит̣т̣хам̣ апила̄панат̣т̣хена сати.
13. таттха йе пан̃чупа̄да̄наккхандха̄, идам̣ на̄марӯпам̣. таттха йе пхассапан̃чамака̄ дхамма̄, идам̣ на̄мам̣. йа̄ни пан̃чиндрийа̄ни рӯпа̄ни, идам̣ рӯпам̣. тадубхайам̣ на̄марӯпам̣ вин̃н̃а̄н̣асампайуттам̣ тасса ниродхам̣ бхагавантам̣ пуччханто а̄йасма̄ аджито па̄ра̄йане евама̄ха –
‘‘пан̃н̃а̄ чева сати ча, на̄марӯпан̃ча ма̄риса;
етам̣ ме пут̣т̣хо пабрӯхи, каттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти.
таттха сати ча пан̃н̃а̄ ча чатта̄ри индрийа̄ни, сати две индрийа̄ни сатиндрийан̃ча сама̄дхиндрийан̃ча, пан̃н̃а̄ две индрийа̄ни пан̃н̃индрийан̃ча вӣрийиндрийан̃ча. йа̄ имесу чатӯсу индрийесу саддахана̄ окаппана̄, идам̣ саддхиндрийам̣. таттха йа̄ саддха̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ чхандасама̄дхи. сама̄хите читте килеса̄нам̣ виккхамбханата̄йа пат̣исан̇кха̄набалена ва̄ бха̄вана̄балена ва̄, идам̣ паха̄нам̣. таттха йе асса̄сапасса̄са̄ витаккавича̄ра̄ сан̃н̃а̄ведайита̄ сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄. ити пуримако ча чхандасама̄дхи, килесавиккхамбханата̄йа ча паха̄нам̣ име ча сан̇кха̄ра̄, тадубхайам̣ чхандасама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣. таттха йа̄ вӣрийа̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ вӣрийасама̄дхи…пе… таттха йа̄ читта̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ читтасама̄дхи…пе… таттха йа̄ вӣмам̣са̄дхипатеййа̄ читтекаггата̄, айам̣ вӣмам̣са̄сама̄дхи. сама̄хите читте килеса̄нам̣ виккхамбханата̄йа пат̣исан̇кха̄набалена ва̄ бха̄вана̄балена ва̄, идам̣ паха̄нам̣. таттха йе асса̄сапасса̄са̄ витаккавича̄ра̄ сан̃н̃а̄ведайита̄ сарасан̇каппа̄, име сан̇кха̄ра̄. ити пуримако ча вӣмам̣са̄сама̄дхи, килесавиккхамбханата̄йа ча паха̄нам̣ име ча сан̇кха̄ра̄, тадубхайам̣ вӣмам̣са̄сама̄дхиппадха̄насан̇кха̄расаманна̄гатам̣ иддхипа̄дам̣ бха̄вети вивеканисситам̣ вира̄ганисситам̣ ниродханисситам̣ воссаггапарин̣а̄мим̣.
14. саббо сама̄дхи н̃а̄н̣амӯлако н̃а̄н̣апуббан̇гамо н̃а̄н̣а̄нупариватти.
йатха̄ пуре татха̄ паччха̄, йатха̄ паччха̄ татха̄ пуре;
йатха̄ дива̄ татха̄ раттим̣ [ратти (ка.) айам̣ га̄тха̄ тхерага̄. 397 диссати], йатха̄ раттим̣ татха̄ дива̄.
ити виват̣ена четаса̄ апарийонаддхена саппабха̄сам̣ читтам̣ бха̄вети. пан̃чиндрийа̄ни кусала̄ни читтасахабхӯни читте уппаджджама̄не уппаджджанти, читте нируджджхама̄не нируджджханти. на̄марӯпан̃ча вин̃н̃а̄н̣ахетукам̣ вин̃н̃а̄н̣апаччайа̄ ниббаттам̣, тасса маггена хету упаччхинно, вин̃н̃а̄н̣ам̣ ана̄ха̄рам̣ анабхинандитам̣ аппат̣исандхикам̣ там̣ нируджджхати. на̄марӯпамапи ахету аппаччайам̣ пунаббхавам̣ на ниббаттайати [ниббаттийати (ка.)]. евам̣ вин̃н̃а̄н̣асса ниродха̄ пан̃н̃а̄ ча сати ча на̄марӯпан̃ча нируджджхати. тена̄ха бхагава̄ –
‘‘йаметам̣ пан̃хам̣ апуччхи, аджита там̣ вада̄ми те;
йаттха на̄ман̃ча рӯпан̃ча, асесам̣ упаруджджхати;
вин̃н̃а̄н̣асса ниродхена, еттхетам̣ упаруджджхатӣ’’ти.
‘‘йе ча [айам̣ га̄тха̄ су. ни. 1044 ан̃н̃атха̄ диссати] сан̇кха̄тадхамма̄се, [ичча̄йасма̄ аджито]
йе ча секкха̄ путхӯ идха;
тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти.
15. има̄ни тӣн̣и пада̄ни пуччхита̄ни, те тайо пан̃ха̄. кисса? секха̄секхавипассана̄пуббан̇гамаппаха̄найогена, еван̃хи а̄ха. ‘‘йе ча сан̇кха̄тадхамма̄се’’ти арахаттам̣ пуччхати, ‘‘йе ча секха̄ путхӯ идха̄’’ти секхам̣ пуччхати, ‘‘тесам̣ ме нипако ирийам̣, пут̣т̣хо пабрӯхи ма̄риса̄’’ти випассана̄пуббан̇гамам̣ паха̄нам̣ пуччхати.
таттха висаджджана̄ –
‘‘ка̄месу на̄бхигиджджхеййа, [аджита̄ти бхагава̄]
манаса̄на̄вило сийа̄;
кусало саббадхамма̄нам̣, сато бхиккху париббадже’’ти.
бхагавато саббам̣ ка̄йакаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти, саббам̣ вачӣкаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти, саббам̣ манокаммам̣ н̃а̄н̣апуббан̇гамам̣ н̃а̄н̣а̄нупариватти. атӣте ам̣се аппат̣ихатан̃а̄н̣адассанам̣, ана̄гате ам̣се аппат̣ихатан̃а̄н̣адассанам̣, паччуппанне ам̣се аппат̣ихатан̃а̄н̣адассанам̣.
ко ча н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то? йам̣ аничче дуккхе анаттани ча ан̃н̃а̄н̣ам̣ адассанам̣, айам̣ н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то. йатха̄ идха пурисо та̄ракарӯпа̄ни пассеййа, но ча ган̣анасан̇кетена джа̄неййа, айам̣ н̃а̄н̣адассанасса пат̣игха̄то.
бхагавато пана аппат̣ихатан̃а̄н̣адассанам̣, ана̄варан̣ан̃а̄н̣адассана̄ хи буддха̄ бхагаванто. таттха секхена двӣсу дхаммесу читтам̣ раккхитаббам̣ гедха̄ ча раджанӣйесу дхаммесу, доса̄ ча парийут̣т̣ха̄нӣйесу. таттха йа̄ иччха̄ муччха̄ паттхана̄ пийа̄йана̄ кӣл̣ана̄, там̣ бхагава̄ нива̄ренто евама̄ха ‘‘ка̄месу на̄бхигиджджхеййа̄’’ти.
‘‘манаса̄на̄вило сийа̄’’ти парийут̣т̣ха̄навигха̄там̣ а̄ха. татха̄ хи секхо абхигиджджханто асамуппаннан̃ча килесам̣ уппа̄дети, уппаннан̃ча килесам̣ пха̄тим̣ кароти. йо пана ана̄виласан̇каппо анабхигиджджханто ва̄йамати, со ануппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ ануппа̄да̄йа чхандам̣ джанети ва̄йамати вӣрийам̣ а̄рабхати читтам̣ пагган̣ха̄ти падахати. со уппанна̄нам̣ па̄пака̄нам̣ акусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ паха̄на̄йа чхандам̣ джанети ва̄йамати вӣрийам̣ а̄рабхати читтам̣ пагган̣ха̄ти падахати. со ануппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ уппа̄да̄йа чхандам̣ джанети ва̄йамати вӣрийам̣ а̄рабхати читтам̣ пагган̣ха̄ти падахати. со уппанна̄нам̣ кусала̄нам̣ дхамма̄нам̣ т̣хитийа̄ асаммоса̄йа бхиййобха̄ва̄йа вепулла̄йа бха̄вана̄йа па̄рипӯрийа̄ чхандам̣ джанети ва̄йамати вӣрийам̣ а̄рабхати читтам̣ пагган̣ха̄ти падахати.
16. катаме [катаме ча (ат̣т̣ха.)] ануппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄? ка̄мавитакко бйа̄па̄давитакко вихим̣са̄витакко, име ануппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄. катаме уппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄? анусайа̄ акусаламӯла̄ни, име уппанна̄ па̄пака̄ акусала̄ дхамма̄. катаме ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄? йа̄ни сота̄паннасса индрийа̄ни, име ануппанна̄ кусала̄ дхамма̄. катаме уппанна̄ кусала̄ дхамма̄? йа̄ни ат̣т̣хамакасса индрийа̄ни, име уппанна̄ кусала̄ дхамма̄.
йена ка̄мавитаккам̣ ва̄рети, идам̣ сатиндрийам̣. йена бйа̄па̄давитаккам̣ ва̄рети, идам̣ сама̄дхиндрийам̣. йена вихим̣са̄витаккам̣ ва̄рети, идам̣ вӣрийиндрийам̣.
йена уппаннуппанне па̄паке акусале дхамме паджахати винодети бйантӣкароти анабха̄вам̣ гамети на̄дхива̄сети, идам̣ пан̃н̃индрийам̣. йа̄ имесу чатӯсу индрийесу саддахана̄ окаппана̄, идам̣ саддхиндрийам̣.
таттха саддхиндрийам̣ каттха дат̣т̣хаббам̣? чатӯсу сота̄паттийан̇гесу. вӣрийиндрийам̣ каттха дат̣т̣хаббам̣? чатӯсу саммаппадха̄несу. сатиндрийам̣ каттха дат̣т̣хаббам̣? чатӯсу сатипат̣т̣ха̄несу. сама̄дхиндрийам̣ каттха дат̣т̣хаббам̣? чатӯсу джха̄несу. пан̃н̃индрийам̣ каттха дат̣т̣хаббам̣? чатӯсу арийасаччесу. евам̣ секхо саббехи кусалехи дхаммехи аппаматто вутто бхагавата̄ ана̄вилата̄йа манаса̄. тена̄ха бхагава̄ ‘‘манаса̄на̄вилосийа̄’’ти.
17. ‘‘кусало саббадхамма̄на’’нти локо на̄ма тивидхо килесалоко бхавалоко индрийалоко. таттха килесалокена бхавалоко самуда̄гаччхати, со индрийа̄ни ниббаттети, индрийесу бха̄вийама̄несу неййасса парин̃н̃а̄ бхавати. са̄ дувидхена упапариккхитабба̄ дассанапарин̃н̃а̄йа ча бха̄вана̄парин̃н̃а̄йа ча. йада̄ хи секхо н̃еййам̣ париджа̄на̄ти, тада̄ ниббида̄сахагатехи сан̃н̃а̄манасика̄рехи неййам̣ парин̃н̃а̄там̣ бхавати. тасса две дхамма̄ косаллам̣ гаччханти – дассанакосаллан̃ча бха̄вана̄косаллан̃ча.
там̣ н̃а̄н̣ам̣ пан̃чавидхена ведитаббам̣ः абхин̃н̃а̄ парин̃н̃а̄ паха̄нам̣ бха̄вана̄ саччхикирийа̄. таттха катама̄ абхин̃н̃а̄? йам̣ дхамма̄нам̣ салаккхан̣е н̃а̄н̣ам̣ дхаммапат̣исамбхида̄ ча аттхапат̣исамбхида̄ ча, айам̣ абхин̃н̃а̄.
таттха катама̄ парин̃н̃а̄? евам̣ абхиджа̄нитва̄ йа̄ париджа̄нана̄ ‘‘идам̣ кусалам̣, идам̣ акусалам̣, идам̣ са̄ваджджам̣, идам̣ анаваджджам̣, идам̣ кан̣хам̣, идам̣ суккам̣, идам̣ севитаббам̣, идам̣ на севитаббам̣, име дхамма̄ евам̣гахита̄, идам̣ пхалам̣ ниббаттенти [ниббатта̄пенти (ка.)], тесам̣ евам̣гахита̄нам̣ айам̣ аттхо’’ти, айам̣ парин̃н̃а̄.
евам̣ париджа̄нитва̄ тайо дхамма̄ авасит̣т̣ха̄ бхаванти паха̄табба̄ бха̄ветабба̄ саччхика̄табба̄ ча. таттха катаме дхамма̄ паха̄табба̄? йе акусала̄. таттха катаме дхамма̄ бха̄ветабба̄? йе кусала̄. таттха катаме дхамма̄ саччхика̄табба̄? йам̣ асан̇кхатам̣. йо евам̣ джа̄на̄ти айам̣ вуччати аттхакусало дхаммакусало калйа̄н̣ата̄кусало пхалата̄кусало, а̄йакусало апа̄йакусало упа̄йакусало махата̄ косаллена саманна̄гатоти, тена̄ха бхагава̄ ‘‘кусало саббадхамма̄на’’нти.
‘‘сато бхиккху париббадже’’ти тена дит̣т̣хадхаммасукхавиха̄раттхам̣ абхикканте пат̣икканте а̄локите вилоките самин̃джите [саммин̃джите (сӣ.)] паса̄рите сан̇гха̄т̣ипаттачӣварадха̄ран̣е асите пӣте кха̄йите са̄йите учча̄рапасса̄вакамме гате т̣хите нисинне сутте джа̄гарите бха̄сите тун̣хибха̄ве сатена сампаджа̄нена виха̄таббам̣. има̄ две чарийа̄ анун̃н̃а̄та̄ бхагавата̄ ека̄ висуддха̄нам̣, ека̄ висуджджханта̄нам̣. ке висуддха̄? араханто. ке висуджджханта̄? секкха̄. катакичча̄ни хи арахато индрийа̄ни. йам̣ боджджхам̣, там̣ чатуббидхам̣ дуккхасса парин̃н̃а̄бхисамайена самудайасса паха̄на̄бхисамайена маггасса бха̄вана̄бхисамайена ниродхасса саччхикирийа̄бхисамайена, идам̣ чатуббидхам̣ боджджхам̣ йо евам̣ джа̄на̄ти, айам̣ вуччати сато абхиккамати сато пат̣иккамати кхайа̄ ра̄гасса кхайа̄ досасса кхайа̄ мохасса. тена̄ха бхагава̄ ‘‘сато бхиккху париббадже’’ти, тена̄ха –
‘‘ка̄месу на̄бхигиджджхеййа, [аджита̄ти бхагава̄]
манаса̄на̄вило сийа̄;
кусало саббадхамма̄нам̣, сато бхиккху париббадже’’ти.
евам̣ пуччхитаббам̣, евам̣ висаджджитаббам̣. суттасса ча анугӣти аттхато ча бйан̃джанато ча сама̄нетабба̄ [сама̄найитабба̄ (сӣ. ка.)]. аттха̄пагатам̣ хи бйан̃джанам̣ сампхаппала̄пам̣ бхавати. дунниккхиттасса падабйан̃джанасса аттхопи дуннайо бхавати, тасма̄ аттхабйан̃джанӯпетам̣ сан̇га̄йитаббам̣. суттан̃ча павичинитаббам̣. ким̣ идам̣ суттам̣ а̄хачча вачанам̣ анусандхивачанам̣ нӣтаттхам̣ неййаттхам̣ сам̣килесабха̄гийам̣ ниббедхабха̄гийам̣ асеккхабха̄гийам̣? кухим̣ имасса суттасса сабба̄ни сачча̄ни пасситабба̄ни, а̄димаджджхапарийоса̄нети? евам̣ суттам̣ павичетаббам̣. тена̄ха а̄йасма̄ маха̄качча̄йано – ‘‘йам̣ пуччхитан̃ча виссаджджитан̃ча, суттасса йа̄ ча анугӣтӣ’’ти.
нийутто вичайо ха̄ро.
3. йуттиха̄равибхан̇го
18. таттха катамо йуттиха̄ро? ‘‘саббесам̣ ха̄ра̄на’’нти, айам̣ йуттиха̄ро. ким̣ йоджайати [йоджети (сӣ.)]? чатта̄ро маха̄падеса̄ буддха̄падесо сан̇гха̄падесо самбахулаттхера̄падесо [сампахула… (ка.)] екаттхера̄падесо. име чатта̄ро маха̄падеса̄, та̄ни падабйан̃джана̄ни сутте ота̄райитабба̄ни, винайе сандассайитабба̄ни, дхаммата̄йам̣ упаниккхипитабба̄ни.
катамасмим̣ сутте ота̄райитабба̄ни? чатӯсу арийасаччесу. катамасмим̣ винайе сандассайитабба̄ни? ра̄гавинайе досавинайе мохавинайе. катамиссам̣ [катамийам̣ (сӣ.)] дхаммата̄йам̣ упаниккхипитабба̄ни? пат̣иччасамуппа̄де. йади чатӯсу арийасаччесу аватарати, килесавинайе сандиссати, дхамматан̃ча на виломети, евам̣ а̄саве на джанети. чатӯхи маха̄падесехи йам̣ йам̣ йуджджати, йена йена йуджджати, йатха̄ йатха̄ йуджджати, там̣ там̣ гахетаббам̣.
19. пан̃хам̣ пуччхитена кати пада̄ни пан̃хети падасо парийога̄хитаббам̣ вичетаббам̣? йади сабба̄ни пада̄ни екам̣ аттхам̣ абхиваданти, еко пан̃хо. атха чатта̄ри пада̄ни екам̣ аттхам̣ абхиваданти, еко пан̃хо. атха тӣн̣и пада̄ни екам̣ аттхам̣ абхиваданти, еко пан̃хо. атха две пада̄ни екам̣ аттхам̣ абхиваданти, еко пан̃хо. атха екам̣ падам̣ екам̣ аттхам̣ абхивадати, еко пан̃хо. там̣ упапариккхама̄нена ан̃н̃а̄таббам̣ ким̣ име дхамма̄ на̄наттха̄ на̄на̄бйан̃джана̄, уда̄ху имесам̣ дхамма̄нам̣ еко аттхо бйан̃джанамева на̄нанти. йатха̄ ким̣ бхаве? йатха̄ са̄ девата̄ бхагавантам̣ пан̃хам̣ пуччхати.
‘‘кенассуббха̄хато [пасса са. ни. 1.66] локо, кенассу парива̄рито;