4. патхавичаланапан̃хо
4. ‘‘бханте на̄гасена, бха̄ситампетам̣ бхагавата̄ – ‘ат̣т̣химе, бхиккхаве [ат̣т̣химе а̄нанда (а. ни. 8.70)], хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄’ти. асесавачанам̣ идам̣, ниссесавачанам̣ идам̣, ниппарийа̄йавачанам̣ идам̣, наттхан̃н̃о навамо хету махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа. йади, бханте на̄гасена, ан̃н̃о навамо хету бхавеййа махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тампи хетум̣ бхагава̄ катхеййа. йасма̄ ча кхо, бханте на̄гасена, наттхан̃н̃о навамо хету махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тасма̄ ана̄чиккхито бхагавата̄, айан̃ча навамо хету диссати махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, йам̣ вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄ти. йади, бханте на̄гасена, ат̣т̣хева хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа, тена хи вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄ти йам̣ вачанам̣, там̣ миччха̄. йади вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, тена хи ат̣т̣хева хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄ти тампи вачанам̣ миччха̄. айампи убхато кот̣ико пан̃хо сукхумо дуннивет̣хийо андхакаран̣о чева гамбхӣро ча, со тава̄нуппатто, несо ан̃н̃ена иттарапан̃н̃ена сакка̄ висаджджетум̣ ан̃н̃атра тава̄дисена буддхимата̄’’ти.
‘‘бха̄ситампетам̣, маха̄ра̄джа, бхагавата̄ – ‘ат̣т̣химе, бхиккхаве, хетӯ ат̣т̣ха паччайа̄ махато бхӯмича̄ласса па̄тубха̄ва̄йа̄’ти. йам̣ вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, тан̃ча пана ака̄ликам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, тасма̄ аган̣итам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, локе тайо йева мегха̄ ган̣ӣйанти вассико хемантико па̄вусакоти. йади те мун̃читва̄ ан̃н̃о мегхо павассати, на со мегхо ган̣ӣйати самматехи мегхехи, ака̄ламегхотвева сан̇кхам̣ гаччхати. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, химаванта̄ паббата̄ пан̃ча надисата̄ни санданти, тесам̣, маха̄ра̄джа, пан̃чаннам̣ надисата̄нам̣ дасева надийо надиган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхӣдам̣, ган̇га̄ йамуна̄ ачираватӣ сарабхӯ махӣ синдху сарассатӣ ветраватӣ вӣтам̣са̄ чандабха̄га̄ти, авасеса̄ надийо надиган̣ана̄йа аган̣ита̄. ким̣ ка̄ран̣а̄? на та̄ надийо дхувасалила̄. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о сатампи двисатампи тисатампи амачча̄ хонти, тесам̣ чха йева джана̄ амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. сеййатхӣдам̣, сена̄пати пурохито аккхадассо бхан̣д̣а̄га̄рико чхаттагга̄хако кхаггагга̄хако. ете йева амаччаган̣ана̄йа ган̣ӣйанти. ким̣ ка̄ран̣а̄? йуттатта̄ ра̄джагун̣ехи, авасеса̄ аган̣ита̄, саббе амачча̄твева сан̇кхам̣ гаччханти. евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантарена ран̃н̃а̄ маха̄да̄не дӣйама̄не йам̣ саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄, ака̄ликам̣ етам̣ када̄чуппаттикам̣ ат̣т̣хахи хетӯхи виппамуттам̣, на там̣ ган̣ӣйати ат̣т̣хахи хетӯхи.
‘‘суййати ну кхо, маха̄ра̄джа, етарахи джинаса̄сане ката̄дхика̄ра̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйакаммам̣, китти ча йесам̣ аббхуггата̄ девамануссесӯ’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййати етарахи джинаса̄сане ката̄дхика̄ра̄нам̣ дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйакаммам̣, китти ча йесам̣ аббхуггата̄ девамануссесу сатта джана̄ти’’. ‘‘ке ча те, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘сумано ча, бханте, ма̄ла̄ка̄ро, екаса̄т̣ако ча бра̄хман̣о, пун̣н̣о ча бхатако, маллика̄ ча девӣ, гопа̄лама̄та̄ ча девӣ, суппийа̄ ча упа̄сика̄, пун̣н̣а̄ ча да̄сӣти име сатта дит̣т̣хадхаммасукхаведанӣйа̄ сатта̄, китти ча имесам̣ аббхуггата̄ девамануссесӯ’’ти.
‘‘апарепи суййанти ну кхо атӣте ма̄нусакенева сарӣрадехена тидасабхаванам̣ гата̄’’ти? ‘‘а̄ма, бханте, суййантӣ’’ти. ‘‘ке ча те, маха̄ра̄джа̄’’ти? ‘‘гуттило ча гандхаббо, са̄дхӣно ча ра̄джа̄, ними ча ра̄джа̄, мандха̄та̄ ча ра̄джа̄ти име чатуро джана̄ суййанти, тенева ма̄нусакена сарӣрадехена тидасабхаванам̣ гата̄’’ти. ‘‘сучирампи катам̣ суййати сукатадуккат̣анти? сутапуббам̣ пана тайа̄, маха̄ра̄джа, атӣте ва̄ аддха̄не ваттама̄не ва̄ аддха̄не иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’’ти? ‘‘на хи бханте’’ти. ‘‘аттхи ме, маха̄ра̄джа, а̄гамо адхигамо парийатти саванам̣ сиккха̄балам̣ суссӯса̄ парипуччха̄ а̄чарийупа̄санам̣, майа̄пи на сутапуббам̣ ‘иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’ти т̣хапетва̄ вессантарасса ра̄джавасабхасса да̄наварам̣. бхагавато ча, маха̄ра̄джа, кассапасса, бхагавато ча сакйамуниноти двиннам̣ буддха̄нам̣ антаре ган̣анапатхам̣ вӣтиватта̄ вассакот̣ийо атикканта̄, таттхапи ме саванам̣ наттхи ‘иттханна̄масса да̄не дӣйама̄не саким̣ ва̄ двиккхаттум̣ ва̄ тиккхаттум̣ ва̄ маха̄патхавӣ кампита̄’ти. на, маха̄ра̄джа, та̄ватакена вӣрийена та̄ватакена параккамена маха̄патхавӣ кампати, гун̣абха̄рабхарита̄, маха̄ра̄джа, саббасочеййакирийагун̣абха̄рабхарита̄ дха̄ретум̣ на висахантӣ маха̄патхавӣ чалати кампати паведхати.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, сакат̣асса атибха̄рабхаритасса на̄бхийо ча немийо ча пхаланти аккхо бхиджджати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, саббасочеййакирийагун̣абха̄рабхарита̄ маха̄патхавӣ дха̄ретум̣ на висахантӣ чалати кампати паведхати.
‘‘йатха̄ ва̄ пана, маха̄ра̄джа, гаганам̣ аниладжалавегасан̃чха̄дитам̣ уссаннаджалабха̄рабхаритам̣ атива̄тена пхут̣итатта̄ надати равати гал̣агал̣а̄йати, евамева кхо, маха̄ра̄джа, маха̄патхавӣ ран̃н̃о вессантарасса да̄набалавипулауссаннабха̄рабхарита̄ дха̄ретум̣ на висахантӣ чалати кампати паведхати. на хи, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о вессантарасса читтам̣ ра̄гавасена паваттати, на досавасена паваттати, на мохавасена паваттати, на ма̄навасена паваттати, на дит̣т̣хивасена паваттати, на килесавасена паваттати, на витаккавасена паваттати, на аративасена паваттати, атха кхо да̄навасена бахулам̣ паваттати ‘кинти ана̄гата̄ йа̄чака̄ мама сантике а̄гаччхеййум̣, а̄гата̄ ча йа̄чака̄ йатха̄ка̄мам̣ лабхитва̄ аттамана̄ бхавеййу’нти сататам̣ самитам̣ да̄нам̣ пати ма̄насам̣ т̣хапитам̣ хоти. ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса сататам̣ самитам̣ дасасу т̣ха̄несу ма̄насам̣ т̣хапитам̣ хоти даме саме кхантийам̣ сам̣варе йаме нийаме аккодхе авихим̣са̄йам̣ сачче сочеййе. ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса ка̄месана̄ пахӣна̄, бхавесана̄ пат̣иппассаддха̄, брахмачарийесана̄йа йева уссуккам̣ а̄панно, ран̃н̃о, маха̄ра̄джа, вессантарасса аттараккха̄ [парараккха̄йа (сӣ. пӣ.)] пахӣна̄, саббасаттараккха̄йа уссуккам̣ а̄панно ‘кинти име сатта̄ самагга̄ ассу арога̄ садхана̄ дӣгха̄йука̄’ти бахулам̣ йева ма̄насам̣ паваттати. дадама̄но ча, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ там̣ да̄нам̣ на бхавасампаттихету дети, на дханахету дети, на пат̣ида̄нахету дети, на упала̄панахету дети, на а̄йухету дети, на ван̣н̣ахету дети, на сукхахету дети, на балахету дети, на йасахету дети, на путтахету дети, на дхӣтухету дети, атха кхо саббан̃н̃утан̃а̄н̣ахету саббан̃н̃утан̃а̄н̣аратанасса ка̄ран̣а̄ еварӯпе атулавипула̄нуттаре да̄наваре ада̄си, саббан̃н̃утам̣ патто ча имам̣ га̄тхам̣ абха̄си –
‘‘‘джа̄лим̣ кан̣ха̄джинам̣ дхӣтам̣, маддидевим̣ патиббатам̣;
чаджама̄но на чинтесим̣, бодхийа̄ йева ка̄ран̣а̄’ти.
‘‘вессантаро, маха̄ра̄джа, ра̄джа̄ аккодхена кодхам̣ джина̄ти, аса̄дхум̣ са̄дхуна̄ джина̄ти, кадарийам̣ да̄нена джина̄ти, аликава̄динам̣ саччена джина̄ти, саббам̣ акусалам̣ кусалена джина̄ти. тасса евам̣ дадама̄насса дхамма̄нугатасса дхаммасӣсакасса [дхамма̄сӣсакасса (ка.)] да̄наниссандабалава [да̄наниссандабала (сӣ. пӣ.)] вӣрийавипулавиппха̄рена хет̣т̣ха̄ маха̄ва̄та̄ сан̃чаланти сан̣икам̣ сан̣икам̣ саким̣ саким̣ а̄кула̄кула̄ ва̄йанти онаманти уннаманти винаманти, чхиннапаттапа̄дапа̄ [сӣннаппаттапа̄дапа̄ (сӣ.)] папатанти, гумбам̣ гумбам̣ вала̄хака̄ гагане сандха̄ванти, раджосан̃чита̄ ва̄та̄ да̄рун̣а̄ хонти, гаганам̣ уппӣл̣ита̄ ва̄та̄ ва̄йанти, сахаса̄ дхамадхама̄йанти, маха̄бхӣмо саддо ниччхарати, тесу ва̄тесу купитесу удакам̣ сан̣икам̣ сан̣икам̣ чалати, удаке чалите кхуббханти маччхакаччхапа̄, йамакайамака̄ ӯмийо джа̄йанти, джалачара̄ сатта̄ тасанти, джалавӣчи йуганаддхо ваттати, вӣчина̄до паваттати, гхора̄ буббул̣а̄ [пуббул̣а̄ (ка.)] ут̣т̣хаханти, пхен̣ама̄ла̄ бхаванти, уттарати маха̄самуддо, диса̄видисам̣ дха̄вати удакам̣, уддхам̣сотапат̣исотамукха̄ санданти салиладха̄ра̄, тасанти асура̄ гарул̣а̄ на̄га̄ йаккха̄, уббиджджанти ‘ким̣ ну кхо, катхам̣ ну кхо, са̄гаро випариваттатӣ’ти, гаманапатхамесанти бхӣтачитта̄, кхубхите лул̣ите джаладха̄ре пакампати маха̄патхавӣ санага̄ саса̄гара̄, париваттати синеругири кӯт̣аселасикхаро винамама̄но хоти, вимана̄ хонти ахинакулабил̣а̄ракот̣т̣хукасӯкарамигапаккхино, руданти йаккха̄ аппесаккха̄, хасанти йаккха̄ махесаккха̄ кампама̄на̄йа маха̄патхавийа̄.
‘‘йатха̄, маха̄ра̄джа, махати маха̄парийоге уддханагате удакасампун̣н̣е а̄кин̣н̣атан̣д̣уле хет̣т̣хато агги джалама̄но пат̣хамам̣ та̄ва парийогам̣ санта̄пети, парийого сантатто удакам̣ санта̄пети, удакам̣ сантаттам̣ тан̣д̣улам̣ санта̄пети, тан̣д̣улам̣ сантаттам̣ уммуджджати нимуджджати, буббул̣акаджа̄там̣ хоти, пхен̣ама̄ла̄ уттарати; евамева кхо, маха̄ра̄джа, вессантаро ра̄джа̄ йам̣ локе дуччаджам̣, там̣ чаджи, тасса там̣ дуччаджам̣ чаджантасса да̄насса сабха̄ваниссандена хет̣т̣ха̄ маха̄ва̄та̄ дха̄ретум̣ на висаханта̄ парикуппим̣су [парикампим̣су (ка.)], маха̄ва̄тесу парикупитесу [парикхуббхитесу (сйа̄.)] удакам̣ кампи, удаке кампите маха̄патхавӣ кампи, ити тада̄ маха̄ва̄та̄ ча удакан̃ча маха̄патхавӣ ча̄ти име тайо екамана̄ вийа ахесум̣ маха̄да̄наниссандена випулабалавӣрийена наттхедисо, маха̄ра̄джа, ан̃н̃асса да̄на̄нубха̄во, йатха̄ вессантарасса ран̃н̃о маха̄да̄на̄нубха̄во. йатха̄, маха̄ра̄джа, махийа̄ бахувидха̄ ман̣айо виджджанти. сеййатхӣдам̣, инданӣло маха̄нӣло джотирасо вел̣урийо умма̄пуппхо сирӣсапуппхо манохаро сӯрийаканто чандаканто ваджиро кхаджджопанако пхуссара̄го лохитан̇го маса̄рагаллоти, ете саббе атиккамма чаккаваттиман̣и аггамаккха̄йати, чаккаваттиман̣и, маха̄ра̄джа, саманта̄ йоджанам̣ обха̄сети. евамева кхо, маха̄ра̄джа, йам̣ кин̃чи махийа̄ да̄нам̣ виджджати апи асадисада̄нам̣ парамам̣, там̣ саббам̣ атиккамма вессантарасса ран̃н̃о маха̄да̄нам̣ аггамаккха̄йати, вессантарасса, маха̄ра̄джа, ран̃н̃о маха̄да̄не дӣйама̄не саттаккхаттум̣ маха̄патхавӣ кампита̄’’ти.
‘‘аччхарийам̣, бханте на̄гасена, буддха̄нам̣, аббхутам̣, бханте на̄гасена, буддха̄нам̣, йам̣ татха̄гато бодхисатто сама̄но асамо локена евам̣кханти евам̣читто евам̣адхимутти евам̣адхиппа̄йо, бодхисатта̄нам̣, бханте на̄гасена, параккамо даккха̄пито, па̄рамӣ ча джина̄нам̣ бхиййо обха̄сита̄, чарийам̣ чаратопи та̄ва татха̄гатасса садеваке локе сет̣т̣хабха̄во анудассито. са̄дху, бханте на̄гасена, тхомитам̣ джинаса̄санам̣, джотита̄ джинапа̄рамӣ, чхинно титтхийа̄нам̣ ва̄даган̣т̣хи, бхинно пара̄пава̄дакумбхо [гумбо тайа̄ виддхам̣сито (сйа̄.)], пан̃хо гамбхӣро утта̄нӣкато, гаханам̣ агаханам̣ катам̣, самма̄ ладдхам̣ джинапутта̄нам̣ нибба̄ханам̣ [нибба̄йанам̣ (ка.)], еваметам̣ ган̣иварапавара татха̄ сампат̣иччха̄ма̄’’ти.
патхавичаланапан̃хо чатуттхо.